{"paper":{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","variant":null,"exam_pdf":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona.pdf","key_pdf":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona-odpowiedzi/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona-odpowiedzi.pdf","question_count":68,"source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},"questions":[{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/1","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"1","points":2,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.\nRybonukleaza jest zbudowana z pojedynczego łańcucha polipeptydowego, składającego się\nze 124 reszt aminokwasowych i stabilizowanego czterema mostkami disiarczkowymi.\nPodczas doświadczenia rybonukleazę poddano najpierw działaniu β-merkaptoetanolu,\na następnie - działaniu mocznika. β-merkaptoetanol redukuje i - w konsekwencji - zrywa\nmostki disiarczkowe, a mocznik zaburza oddziaływania niekowalencyjne, m.in. zrywa\nwystępujące w białku wiązania wodorowe.\nNa poniższym rysunku przedstawiono efekt denaturacji uzyskany podczas doświadczenia -\nrybonukleaza zmieniła strukturę przestrzenną i stała się nieaktywna. Następnie usunięto\nz roztworu najpierw mocznik, a potem β-merkaptoetanol. Enzym uległ spontanicznemu\nzwinięciu i odzyskał aktywność katalityczną.\nNumerami oznaczono kolejne reszty aminokwasowe w łańcuchu polipeptydowym. Kolorami\noznaczono pary reszt aminokwasowych tworzących mostki disiarczkowe\nw niezdenaturowanym białku.\nNa podstawie: J.L. Tymoczko i in., Biochemia. Krótki kurs, Warszawa 2013.","answer":"B","answer_text":"kostna\nB","solution":"Odpowiedź: **1.1.** — **FP** - **F** — denaturacja niszczy struktury **II, III** (oddziaływania niekowalencyjne, mostki -S-S-), **NIE** strukturę pierwszorzędową (sekwencja aa pozostaje). - **P** — denaturacja zwija/rozplata białko → traci aktywność katalityczną. Renaturacja odtwarza strukturę 3D → przywraca aktywność. **1.2.** — **strukturę trzeciorzędową**. **Uzasadnienie**: rybonukleaza A to białko **monomeryczne** (jeden łańcuch polipeptydowy o 124 aa). Mostki disiarczkowe łączą reszty cysteinowe **w obrębie tego samego łańcucha** → stabilizują **przestrzenne zwijanie pojedynczego łańcucha** = struktura **trzeciorzędowa**. Struktura IV-rzędowa to złożenie **wielu podjednostek** (np. hemoglobina = 4 łańcuchy) — tu nie występuje.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — struktury białka\n\nPoziom | Charakterystyka | Oddziaływania\nI — pierwszorzędowa | Sekwencja aminokwasów | Wiązania peptydowe (kowalencyjne)\nII — drugorzędowa | Helisa α, kartka β | Wiązania wodorowe (między C=O i N-H)\nIII — trzeciorzędowa | Zwijanie 3D jednego łańcucha | Wodorowe, jonowe, hydrofobowe, mostki -S-S-\nIV — czwartorzędowa | Złożenie wielu podjednostek | Te same co III + między podjednostkami\n\nDenaturacja = zniszczenie struktur II-IV. Struktura I (sekwencja) pozostaje — wiązania peptydowe są kowalencyjne, trudne do zerwania reduktorem/mocznikiem.\n\nAnaliza zadania 1.1\n\nZdanie 1: \"cykl aktywności wynika ze zniszczenia struktury I-rzędowej\" → FAŁSZ.\n\nDenaturacja nie zmienia sekwencji aminokwasów (struktura I). Niszczy wiązania niekowalencyjne (mostki H, wodorowe, jonowe) oraz mostki -S-S-. Sekwencja aa pozostaje niezmienna — dlatego renaturacja jest możliwa.\n\nZdanie 2: \"denaturacja = dezaktywacja, renaturacja = przywrócenie aktywności\" → PRAWDA.\n\nBiałko aktywne katalitycznie tylko w prawidłowo zwiniętej strukturze 3D (centrum aktywne wymaga określonej geometrii). Denaturacja rozplata strukturę → enzym traci aktywność. Renaturacja odtwarza 3D → aktywność wraca.\n\nAnaliza zadania 1.2 — III czy IV-rzędowa?\n\nLiczba łańcuchów: rybonukleaza A = JEDEN polipeptyd (124 aa). To białko monomeryczne.\n\nLokalizacja mostków -S-S-: 4 mostki łączą cysteiny w obrębie tego samego łańcucha (między aa 26-84, 40-95, 58-110, 65-72). Schemat pokazuje to wyraźnie — wszystkie mostki wewnątrz jednego łańcucha.\n\nWniosek: mostki stabilizują przestrzenne zwijanie pojedynczego łańcucha → struktura III-rzędowa.\n\nStruktura IV-rzędowa wymaga wielu podjednostek (np. hemoglobina = 2α + 2β = 4 łańcuchy). Tu mamy tylko jeden łańcuch → IV-rzędowa nie występuje.\n\nPunktacja CKE\n\n- 1.1. 1 pkt — dwie poprawne oceny (FP).\n- 1.2. 1 pkt — poprawne rozstrzygnięcie + uzasadnienie odnoszące się do monomerycznej struktury rybonukleazy.\n\nPo co to umieć\n\nEksperyment Anfinsena (1961, Nobel 1972) — rybonukleaza A jest klasycznym modelem samoorganizacji białka. Po denaturacji + renaturacji odzyskuje aktywność, co dowodzi, że sekwencja aminokwasów (struktura I) wystarcza do określenia struktury 3D. To fundament współczesnej biochemii białek (AlphaFold opiera się na tej zasadzie).\n\nKlucz: struktura → funkcja. Bez 3D zwijania białko nie działa.\n\nTypowy błąd: Pułapka 1.1a — **struktura I-rzędowa = sekwencja aminokwasów** (kowalencyjne wiązania peptydowe). Denaturacja **NIE niszczy** struktury I-rzędowej. Niszczy strukturę II (helisa α / kartka β), III (zwijanie 3D) i IV (kompozycja podjednostek). Pułapka 1.2 — pomylenie III z IV-rzędową. **III** = jeden łańcuch zwinięty w 3D. **IV** = wiele łańcuchów (oligomery). Mostki S-S wewnątrz **jednego** łańcucha = III-rzędowa. Mostki S-S **między** łańcuchami (np. insulina, IgG) = IV-rzędowa.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-1.webp","solution_image":null,"topics":"biochemia, białka, struktura, denaturacja, mostki disiarczkowe","page_from":3,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/1.1","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"1.1","points":1,"ptype":"true_false","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.1. (0-1)\nOceń, czy poniższe stwierdzenia dotyczące przedstawionego doświadczenia są\nprawdziwe. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.\n1.\nDo opisanej powyżej utraty aktywności enzymatycznej rybonukleazy\ndochodzi na skutek zniszczenia jej struktury pierwszorzędowej.\nP\nF\n2.\nDenaturacja rybonukleazy powoduje jej dezaktywację, a renaturacja\nprzywraca jej aktywność katalityczną.\nP\nF","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.1. (0-1)\nWymagania określone w podstawie programowej1\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami […].\nI. Chemizm życia.\n2. Składniki organiczne. Zdający:\n2) […] opisuje strukturę I-, II-, III- i IV-\nrzędową białek; przedstawia wpływ\nczynników fizycznych i chemicznych na\nbiałko ([…] denaturacji) […].\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawną ocenę dwóch stwierdzeń.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\n1. - F, 2. - P.","solution":"— **FP** - **F** — denaturacja niszczy struktury **II, III** (oddziaływania niekowalencyjne, mostki -S-S-), **NIE** strukturę pierwszorzędową (sekwencja aa pozostaje). - **P** — denaturacja zwija/rozplata białko → traci aktywność katalityczną. Renaturacja odtwarza strukturę 3D → przywraca aktywność.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-1.1.webp","solution_image":null,"topics":"biochemia, białka, struktura, denaturacja, mostki disiarczkowe","page_from":3,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/1.2","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"1.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.2. (0-1)\nRozstrzygnij, czy mostki disiarczkowe widoczne na schemacie stabilizują strukturę\ntrzeciorzędową, czy - strukturę czwartorzędową rybonukleazy. Odpowiedź uzasadnij.\nRozstrzygnięcie:\nUzasadnienie:\n110\n1\n26\n58\n65\n84\n124\n95\n40\n95\n26\n72\n65\n110\n58\n1\n84\n72\n40\nHS\nHS\nHS\nHS\nSH\nSH\nHS\nHS\n124\ndenaturacja\nrenaturacja\n1.1.\n0-1\n1.2.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n2) przedstawia […] argumenty związane\nz omawianymi zagadnieniami biologicznymi.\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n1) opisuje […] organizmy.\nI. Chemizm życia.\n2. Składniki organiczne. Zdający:\n2) […] opisuje strukturę I-, II-, III- i IV-\nrzędową białek.\nZasady oceniania\n1 pkt - za rozstrzygnięcie, że mostki disiarczkowe stabilizują III-rzędową strukturę\nrybonukleazy, wraz z poprawnym uzasadnieniem, odwołującym się do powstawania\nich w obrębie jednego łańcucha polipeptydowego tego białka.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\n1 Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 28 czerwca 2024 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie\npodstawy programowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz\nbranżowej szkoły II stopnia (Dz.U. z 2024 r. poz. 1019).\nRozstrzygnięcie: Trzeciorzędową\nPrzykładowe uzasadnienia\nRybonukleaza ma jeden łańcuch.\nRybonukleaza jest zbudowana z pojedynczego łańcucha polipeptydowego, więc nie ma\nstruktury czwartorzędowej.\nMostki tworzą się pomiędzy aminokwasami budującymi ten sam łańcuch polipeptydowy.\nStruktura czwartorzędowa dotyczy oddziaływań między odrębnymi podjednostkami -\na rybonukleaza jest białkiem monomerycznym, w którym te mostki powstają między\ndwiema resztami cysteiny tego samego łańcucha polipeptydowego.","solution":"— **strukturę trzeciorzędową**. **Uzasadnienie**: rybonukleaza A to białko **monomeryczne** (jeden łańcuch polipeptydowy o 124 aa). Mostki disiarczkowe łączą reszty cysteinowe **w obrębie tego samego łańcucha** → stabilizują **przestrzenne zwijanie pojedynczego łańcucha** = struktura **trzeciorzędowa**. Struktura IV-rzędowa to złożenie **wielu podjednostek** (np. hemoglobina = 4 łańcuchy) — tu nie występuje.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-1.2.webp","solution_image":null,"topics":"biochemia, białka, struktura, denaturacja, mostki disiarczkowe","page_from":3,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/2","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"2","points":3,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 2.\nPlastydy to zróżnicowana pod względem budowy i funkcji grupa organellów roślinnych.\nDo plastydów zaliczamy m.in.: proplastydy, amyloplasty, etioplasty, chloroplasty oraz\nchromoplasty. Podczas rozwoju rośliny jedne formy plastydów mogą się przekształcać\nw inne formy plastydów.\nPoniżej przedstawiono mikrofotografie niewybarwionych tkanek roślinnych z widocznymi\nplastydami.\nUwaga: nie zachowano wspólnej skali mikrofotografii.\nNa podstawie: P. Wojtaszek i in. (red.), Biologia komórki roślinnej. Struktura, Warszawa 2006.\nFotografie: K. Peters; R. Vossen, Microscopy of Nature. […] (microscopyofnature.com);\nM. Megías i in., Atlas of Plant and Animal Histology (mmegias.webs.uvigo.es).","answer":"C","answer_text":"chrzęstna (szklista)\nC","solution":"Odpowiedź: **2.1.** Z **proplastydów** powstają wszystkie pozostałe plastydy. - W komórkach **fotosyntetyzujących części owocu** dojrzewające owoce przechodzą przemianę **chloroplastów → chromoplastów** (zielone niedojrzałe → kolorowe dojrzałe, dzięki karotenoidom). - Plastydy z **karotenoidami**, widoczne na mikrofotografii **(C)** → **chromoplasty** (kolorowe owoce, płatki kwiatowe). - Mikrofotografia **(A)** (zielone z chlorofilem) → **chloroplasty**. - Mikrofotografia **(B)** (ziarna skrobi w bezbarwnych plastydach) → **amyloplasty**. **2.2.** Wspólna cecha: **podwójna błona plastydowa** (otoczka z dwóch błon białkowo-lipidowych) — wszystkie plastydy ją mają. Alternatywnie: obecność **własnego DNA (plastomu)** i **rybosomów typu 70S** — wszystkie plastydy mają, bo wywodzą się z proplastydów (endosymbioza z sinicami).\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — rodzaje plastydów\n\nPlastyd | Funkcja | Charakterystyka | Występowanie\nProplastyd | komórki merystematyczne | mały, bez barwników | merystemy (wzrost)\nChloroplast | fotosynteza | zielony (chlorofil + karotenoidy) | liście, łodyga\nChromoplast | kolor (atrakcyjność) | żółto-pomarańczowo-czerwony (karotenoidy) | płatki kwiatów, owoce\nAmyloplast | magazyn skrobi | bezbarwny, ziarna skrobi | bulwy, nasiona, czapeczka korzenia\nEtioplast | przejściowa | bezbarwny, w ciemności (brak chlorofilu) | siewki w ciemności\n\nSchemat przemian plastydów\n\n```\nproplastyd\n/ | \\\n/ | \\\netioplast amyloplast chloroplast\n↓ (na świetle) ↓ (dojrzewanie owocu)\nchloroplast chromoplast\n```\n\nKlucz: wszystkie plastydy pochodzą z proplastydów. Mogą się wzajemnie przekształcać (chloroplasty ↔ chromoplasty, etioplasty → chloroplasty).\n\nAnaliza zadania 2.2 — wspólna cecha budowy\n\nCo mają wszystkie 5 form?\n- Proplastyd: błona + DNA + rybosomy 70S.\n- Chloroplast: błona + DNA + tylakoidy + chlorofil + skrobia.\n- Chromoplast: błona + DNA + karotenoidy.\n- Amyloplast: błona + DNA + ziarna skrobi.\n- Etioplast: błona + DNA + ciało prolamellarne.\n\nWspólne: podwójna błona plastydowa (otoczka z 2 błon) + własne DNA (plastom) + rybosomy 70S.\n\nNiewspólne:\n- Tylakoidy — tylko chloroplast (+ etioplast w formie prolamellarnej).\n- Chlorofil — tylko chloroplast.\n- Karotenoidy — chloroplast + chromoplast (i niektóre inne).\n- Skrobia — głównie amyloplast (też chloroplast jako skrobia asymilacyjna).\n\nPunktacja CKE\n\n- 2.1. 2 pkt — wszystkie poprawne uzupełnienia; 1 pkt — częściowo.\n- 2.2. 1 pkt — poprawna wspólna cecha.\n\nPo co to umieć\n\nPlastydy = klasyczna rodzina organelli endosymbiotycznych (jak mitochondria). Wywodzą się z fotosyntezujących sinic wchłoniętych przez praeukariota ~1,5 mld lat temu. Stąd:\n- Własny genom (plastom, ~120 genów).\n- Rybosomy 70S (bakteryjne, nie 80S jak cytoplazma).\n- Podwójna błona (zewnętrzna = z błony wchłonionego gospodarza, wewnętrzna = z błony sinicy).\n\nTo klucz ewolucyjny roślin — dzięki endosymbiozie zyskały fotosyntezę.\n\nTypowy błąd: Pułapka 2.1 — pomylenie kierunku przemian. **Chloroplasty → chromoplasty** (przy dojrzewaniu owoców, np. pomidor zielony → czerwony). NIE odwrotnie. Pułapka 2.2 — wymienienie cechy, której **nie mają wszystkie** plastydy. Np. **tylakoidy** mają tylko chloroplasty i etioplasty (po świetle), NIE mają amyloplasty/chromoplasty. **Chlorofil** ma tylko chloroplast. Klucz: szukaj cechy **strukturalnej organelli** (błona, DNA, rybosomy) — wspólnej dla wszystkich.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-2.webp","solution_image":null,"topics":"cytologia roślin, plastydy, proplastydy, chloroplasty, chromoplasty, amyloplasty","page_from":4,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/2.1","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"2.1","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 2.1. (0-2)\nUzupełnij poniższe zdanie tak, aby w poprawny sposób opisywało przemiany\nplastydów. Wpisz w wyznaczone miejsca odpowiednie nazwy plastydów oraz\noznaczenia literowe mikrofotografii (A-C).\nPodczas dojrzewania owoców obecne w fotosyntetyzującej części owocu\n, widoczne na mikrofotografii , mogą się przekształcać\nw - plastydy wypełnione karotenoidami, widoczne na\nmikrofotografii","answer":null,"answer_text":"Zadanie 2.1. (0-2)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n3) wykazuje związki między strukturą\na funkcją na różnych poziomach organizacji\nżycia.\nII. Komórka. Zdający:\n1) rozpoznaje elementy budowy komórki\neukariotycznej […] na mikrofotografii […].\nIX. Różnorodność roślin.\n2. Rośliny lądowe i wtórnie wodne. Zdający:\n3) rozpoznaje tkanki roślinne na […]\nmikrofotografii […] i wykazuje związek ich\nbudowy z pełnioną funkcją.\nZasady oceniania\n2 pkt - za poprawne uzupełnienie czterech luk.\n1 pkt - za poprawne uzupełnienie trzech luk.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nPodczas dojrzewania owoców obecne w fotosyntetyzującej część owocu\nchloroplasty, widoczne na mikrofotografii A, mogą się przekształcać\nw chromoplasty - plastydy wypełnione karotenoidami, widoczne na\nmikrofotografii B.","solution":"Z **proplastydów** powstają wszystkie pozostałe plastydy. - W komórkach **fotosyntetyzujących części owocu** dojrzewające owoce przechodzą przemianę **chloroplastów → chromoplastów** (zielone niedojrzałe → kolorowe dojrzałe, dzięki karotenoidom). - Plastydy z **karotenoidami**, widoczne na mikrofotografii **(C)** → **chromoplasty** (kolorowe owoce, płatki kwiatowe). - Mikrofotografia **(A)** (zielone z chlorofilem) → **chloroplasty**. - Mikrofotografia **(B)** (ziarna skrobi w bezbarwnych plastydach) → **amyloplasty**.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-2.1.webp","solution_image":null,"topics":"cytologia roślin, plastydy, proplastydy, chloroplasty, chromoplasty, amyloplasty","page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/2.2","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"2.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 2.2. (0-1)\nPodaj jedną cechę budowy występującą u wszystkich pięciu form plastydów\nroślinnych wymienionych w tekście.\nA\nB\nC\n2.1.\n0-1-2\n2.2.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 2.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n1) opisuje […] organizmy;\nII. Komórka. Zdający:\n8) opisuje budowę […] plastydów ze\nszczególnym uwzględnieniem\nchloroplastów; dokonuje obserwacji\nmikroskopowych plastydów w materiale\nbiologicznym.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\n3) wykazuje związki między strukturą\na funkcją na różnych poziomach organizacji\nżycia.\nZasady oceniania\n1 pkt - za podanie jednej przykładowej wspólnej cechy budowy dla plastydów wymienionych\nw tekście.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\notoczenie dwiema błonami\noddzielenie od cytozolu błoną biologiczną\nobecność rybosomów\nkolisty DNA / obecność DNA / obecność materiału genetycznego\nduża zawartość sulfolipidów i galaktolipidów w błonach przy małej zawartości fosfolipidów\nwypełnienie macierzą / matrix / stromą\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do otoczenia plastydów błoną komórkową lub\npodwójną błoną.","solution":"Wspólna cecha: **podwójna błona plastydowa** (otoczka z dwóch błon białkowo-lipidowych) — wszystkie plastydy ją mają. Alternatywnie: obecność **własnego DNA (plastomu)** i **rybosomów typu 70S** — wszystkie plastydy mają, bo wywodzą się z proplastydów (endosymbioza z sinicami).","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-2.2.webp","solution_image":null,"topics":"cytologia roślin, plastydy, proplastydy, chloroplasty, chromoplasty, amyloplasty","page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/3","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"3","points":2,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3.\nKorzenie roślin wykazują najczęściej geotropizm dodatni. Centralna część czapeczki\nkorzeniowej, w której znajdują się amyloplasty, jest miejscem odbioru kierunku działania siły\nciężkości na korzeń. Przy zmianie położenia korzenia amyloplasty przesuwają się zawsze na\ndolną stronę komórki.\nNa poniższej mikrofotografii przedstawiono wierzchołkową część młodego korzenia\nrzodkiewnika pospolitego (Arabidopsis thaliana) z ziarnami skrobi wybarwionymi na\ngranatowo.\nNa podstawie: J. Stanga i in., Studying Starch Content and Sedimentation of Amyloplast Statoliths in Arabidopsis\nRoots w: R.P. Jarvis (red.), Chloroplast Research in Arabidopsis. Methods and Protocols, Nowy Jork 2011.","answer":"A","answer_text":"właściwa (zbita / włóknista / zwarta)\nA","solution":"Odpowiedź: **3.1.** **Płyn Lugola** (lub: **jodyna** — roztwór jodu w jodku potasu; lub **roztwór jodu w KI**). Mechanizm: jod wnika w spirale amylozy (składnik skrobi), tworząc kompleks o **granatowo-fioletowej barwie**. To **klasyczna reakcja jodowa** na skrobię (CKE — eksperyment szkolny). **3.2.** **Strefa wydłużania** (= strefa elongacji = strefa wzrostu). Mechanizm: po zmianie pozycji korzenia amyloplasty osiadają na dolnej ścianie komórek czapeczki → sygnał (auksyna) gromadzi się po **dolnej** stronie strefy wydłużania → komórki dolnej strony **hamują wzrost** (wysokie stężenie auksyny w korzeniach hamuje), górne komórki **rosną szybciej** → korzeń zegnie się w dół.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — reakcje barwne na związki organiczne\n\nReagent | Wykrywa | Barwa\nPłyn Lugola (jod w KI) | skrobia | granatowo-fioletowa\nSudan III / IV | lipidy (tłuszcze) | pomarańczowo-czerwona\nReakcja biuretowa (CuSO₄ + NaOH) | białka (wiązanie peptydowe) | fioletowa\nPróba Trommera (Cu(OH)₂) | cukry redukujące (glukoza, fruktoza, maltoza) | ceglasta / pomarańczowa\nPróba ksantoproteinowa (HNO₃) | aminokwasy aromatyczne | żółta\n\nKlucz: Lugol → granatowo → skrobia. Reakcja jodowa to klasyk biologii szkolnej.\n\nStrefy korzenia (od wierzchołka)\n\n1. Czapeczka korzeniowa — osłona merystemu. Zawiera amyloplasty = statolity (osiadają zgodnie z siłą ciężkości → odbiór sygnału grawitacyjnego).\n\n2. Merystem wierzchołkowy — komórki dzielące się (mitoza). Wzrost przez liczbę komórek.\n\n3. Strefa wydłużania (elongacji) — komórki wydłużają się (rosną na długość). Tu zachodzi reakcja wzrostowa prowadząca do wygięcia korzenia.\n\n4. Strefa różnicowania — komórki uzyskują specjalizację, tworzą się włośniki korzeniowe.\n\nMechanizm geotropizmu dodatniego — krok po kroku\n\nOdbiór sygnału (czapeczka): zmiana pozycji → amyloplasty osiadają na dolnej ścianie komórek czapeczki (grawitacja).\n\nSygnał chemiczny: aktywuje transport auksyny (IAA) do dolnej strony korzenia (przez białka PIN, regulujące przepływ auksyny).\n\nReakcja w strefie wydłużania: wysokie stężenie auksyny w korzeniach HAMUJE wzrost (odwrotnie niż w łodydze!). Komórki dolnej strony rosną wolniej.\n\nWygięcie: górne komórki wydłużają się normalnie, dolne hamowane → korzeń zegnie się w dół = geotropizm dodatni.\n\nPunktacja CKE\n\n- 3.1. 1 pkt — Lugol / jod w KI / jodyna.\n- 3.2. 1 pkt — strefa wydłużania / elongacji / wzrostu (długość).\n\nPo co to umieć\n\nStatolity skrobiowe w czapeczce — klasyczny przykład mechanizmu sygnalizacyjnego w roślinach. Mutanty rzodkiewnika pozbawione statolit (mutacja pgm-1) tracą zdolność reakcji grawitacyjnej — to dowód roli amyloplastów.\n\nAuksyna (IAA) to hormon wzrostowy roślin — kontroluje fototropizm, geotropizm, dominację wierzchołkową, kwitnienie, owocowanie. Klasyczny temat maturalny.\n\nTypowy błąd: Pułapka 3.1 — pomylenie odczynników. **Lugol = skrobia (granatowo)**. Sudan III = lipidy (czerwono). Biuret = białka (fiolet). Trommer = cukry redukujące (czerwono). To częsta pomyłka w zadaniach maturalnych z biochemii roślin. Pułapka 3.2 — wskazanie czapeczki / merystemu. **Czapeczka** = MIEJSCE odbioru sygnału (statolity). **Strefa wydłużania** = MIEJSCE REAKCJI WZROSTOWEJ. To dwie różne strefy. Kolejność stref od wierzchołka: czapeczka → merystem → strefa wydłużania → strefa różnicowania (włośniki). Reakcja zachodzi w **strefie wydłużania**.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-3.webp","solution_image":null,"topics":"fizjologia roślin, geotropizm, czapeczka korzeniowa, amyloplasty","page_from":5,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/3.1","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"3.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3.1. (0-1)\nPodaj nazwę odczynnika, który na granatowo wybarwia ziarna skrobi, np. w czapeczce\nkorzeniowej.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 3.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nII. Rozwijanie myślenia naukowego;\ndoskonalenie umiejętności planowania\ni przeprowadzania obserwacji\ni doświadczeń oraz wnioskowania w oparciu\no wyniki badań. Zdający:\n2) określa warunki doświadczenia […];\n6) przygotowuje preparaty świeże oraz\nprzeprowadza celowe obserwacje\nmikroskopowe i makroskopowe.\nI. Chemizm życia.\n2. Składniki organiczne. Zdający:\n1) […] planuje oraz przeprowadza\ndoświadczenie wykazujące obecność skrobi\nw materiale biologicznym.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne podanie nazwy odczynnika zawierającego wolny jod cząsteczkowy\nw połączeniu z anionami jodkowymi.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\npłyn Lugola\nroztwór jodu w jodku potasu / I2 w KI\nUwaga:\nDopuszcza się odpowiedzi „jodyna” oraz „alkoholowy roztwór jodu”.","solution":"**Płyn Lugola** (lub: **jodyna** — roztwór jodu w jodku potasu; lub **roztwór jodu w KI**). Mechanizm: jod wnika w spirale amylozy (składnik skrobi), tworząc kompleks o **granatowo-fioletowej barwie**. To **klasyczna reakcja jodowa** na skrobię (CKE — eksperyment szkolny).","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-3.1.webp","solution_image":null,"topics":"fizjologia roślin, geotropizm, czapeczka korzeniowa, amyloplasty","page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/3.2","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"3.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3.2. (0-1)\nPodaj nazwę strefy korzenia, w której zachodzi reakcja wzrostowa prowadząca do\nwygięcia się wierzchołka korzenia w dół.\nwybarwione\nziarna skrobi\n3.1.\n0-1\n3.2.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 3.2. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n1) opisuje […] organizmy.\nIX. Różnorodność roślin.\n2. Rośliny lądowe i wtórnie wodne. Zdający:\n5) wykazuje związek budowy morfologicznej\ni anatomicznej (pierwotnej i wtórnej)\norganów wegetatywnych roślin z pełnionymi\nprzez nie funkcjami.\n7. Reakcja na bodźce. Zdający:\n1) przedstawia […] tropizmy jako reakcje\nroślin na bodźce ([…] grawitacja […]) […].\nZasady oceniania\n1 pkt - za podanie poprawnej nazwy strefy korzenia.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nstrefa elongacyjna\nstrefa wzrostu na długość\nwydłużeniowa\nwydłużania\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do strefy merystematycznej (strefy podziałów\nkomórkowych, stożka wzrostu).\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do strefy wzrostu (przyrostu) bez określenia,\nże chodzi o wzrost wydłużeniowy, np. „strefa wzrostu”, „strefa przyrostu”.","solution":"**Strefa wydłużania** (= strefa elongacji = strefa wzrostu). Mechanizm: po zmianie pozycji korzenia amyloplasty osiadają na dolnej ścianie komórek czapeczki → sygnał (auksyna) gromadzi się po **dolnej** stronie strefy wydłużania → komórki dolnej strony **hamują wzrost** (wysokie stężenie auksyny w korzeniach hamuje), górne komórki **rosną szybciej** → korzeń zegnie się w dół.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-3.2.webp","solution_image":null,"topics":"fizjologia roślin, geotropizm, czapeczka korzeniowa, amyloplasty","page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/4","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"4","points":5,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4.\nKiwi to nazwa handlowa owoców aktinidii smakowitej (Actinidia deliciosa). Aktinidia jest\nrośliną dwupienną, a jej owoce rozwijają się z pojedynczych słupków.\nPoniżej przedstawiono fotografię przekroju poprzecznego przez owoc kiwi.\nW owocach kiwi znajduje się enzym - aktynidaza, który jest proteinazą. Aby sprawdzić\nwłaściwości aktynidazy, uczniowie przeprowadzili doświadczenie. W tym celu przygotowali\ncztery takie same pojemniki ze stężałą galaretką żelatynową, zawierającą białko zwierzęce -\nkolagen. Włókna kolagenowe splatają się ze sobą i tworzą sieć ograniczającą ruch wody,\ndzięki czemu galaretka ma postać żelu.\nW zestawach 1. i 2. uczniowie umieścili na powierzchni galaretek takie same fragmenty\nświeżo przekrojonego owocu kiwi, a w zestawach 3. i 4. pozostawili samą galaretkę.\nNastępnie uczniowie umieścili zestawy 1. i 3. w temperaturze 20 °C, a zestawy 2. i 4. -\nw temperaturze 5 °C. Po kilku godzinach zaobserwowali częściowe rozpuszczenie się\ngalaretki w pojemniku trzymanym w temperaturze pokojowej i zawierającym owoc kiwi\n(zestaw 1.).\nPoniżej przedstawiono schemat doświadczenia i uzyskane wyniki.\nNumer\nzestawu\nUmieszczenie\nfragmentu kiwi\nTemperatura\nStan galaretki po kilku\ngodzinach\n1.\ntak\n20 °C\nczęściowe upłynnienie\n2.\ntak\n5 °C\nbrak upłynnienia\n3.\nnie\n20 °C\nbrak upłynnienia\n4.\nnie\n5 °C\nbrak upłynnienia\nNa poniższym rysunku przedstawiono wyniki uzyskane w zestawach 1. i 2.\nNa podstawie: P. Jedynak, To kiwi cię zadziwi, „Wiedza i Życie” 9, 2022.\nnasiona\nzestaw 1.\nzestaw 2.\nMBIP-R0_100","answer":"D","answer_text":"tłuszczowa (żółta)\nD","solution":"Odpowiedź: **4.1.** **Czy aktywność aktinidazy (proteazy z kiwi) zależy od temperatury?** (lub: Jak temperatura wpływa na aktywność aktinidazy?). Doświadczenie porównuje dwie temperatury (5°C i 20°C) — zmienną zależną jest stan galaretki, zmienną niezależną temperatura. **4.2.** Galaretka jest **żelem białkowym** — **włókna kolagenu** tworzą trójwymiarową sieć, w której zatrzymywana jest woda. W zestawie 1 (kiwi + 20°C) **aktinidaza działała aktywnie** (temperatura optymalna) → **trawiła kolagen** (hydroliza wiązań peptydowych) → **sieć kolagenowa rozpadła się** → galaretka utraciła zdolność wiązania wody → **woda się uwolniła**. **4.3.** Zestawy **3 i 4** to **próby kontrolne (kontrola negatywna)**. Nie zawierają kiwi (brak aktinidazy), więc pokazują, że galaretka **sama z siebie nie rozpada się** ani w 20°C, ani w 5°C. Dzięki tym kontrolom wiemy, że upłynnienie w zestawie 1 **wynika wyłącznie z działania aktinidazy** — nie z czynników temperaturowych ani fizycznego rozpadu galaretki. **4.4.** — **FPP** - 1: **F** — owoc kiwi ma **wiele nasion** (widoczne na fotografii), więc w zalążni musi być **wiele zalążków**, nie jeden. - 2: **P** — kiwi to roślina **dwupienna** — kwiaty męskie i żeńskie na **różnych osobnikach**. Tylko osobniki **żeńskie** wydają owoce. - 3: **P** — kiwi to **okrytozalążkowa** (angiosperm) — nasiona w zamkniętej zalążni → owoc.\n\nStrony arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — projektowanie doświadczenia\n\nDoświadczenie: ma testować hipotezę. Musi mieć:\n- Zmienna niezależna (kontrolowana): tu — temperatura (5°C vs 20°C) + obecność kiwi.\n- Zmienna zależna (mierzona): stan galaretki (upłynniona / nie).\n- Próby badawcze (z aktywnym czynnikiem): zestawy 1 i 2.\n- Próby kontrolne (bez aktywnego czynnika): zestawy 3 i 4 (bez kiwi).\n- Pozostałe warunki muszą być identyczne — to \"kontrola zmiennych\".\n\nAnaliza krok po kroku\n\n4.1 — Problem badawczy\n\nDoświadczenie sprawdza:\n- Czy galaretka się rozpada bez aktinidazy? (zestawy 3, 4 — kontrola).\n- Czy aktinidaza w temp. 20°C trawi kolagen? (zestaw 1).\n- Czy aktinidaza w temp. 5°C trawi kolagen? (zestaw 2).\n\nWniosek: problem to wpływ temperatury na aktywność aktinidazy.\n\nFormat pytania: \"Czy temperatura wpływa na aktywność aktinidazy?\" lub \"Jak temperatura wpływa na trawienie kolagenu przez aktinidazę?\".\n\n4.2 — Mechanizm uwolnienia wody\n\n1. Struktura galaretki: kolagen + woda. Włókna kolagenu tworzą sieć przestrzenną, w której wiązana jest woda (żel).\n2. Aktinidaza = proteaza → hydrolizuje wiązania peptydowe w kolagenie.\n3. W zestawie 1 (20°C = temperatura optymalna): aktinidaza aktywnie trawi kolagen → sieć rozpada się → woda się uwalnia.\n4. W zestawie 2 (5°C): aktinidaza mało aktywna (zbyt niska temperatura) → galaretka stabilna.\n\n4.3 — Znaczenie zestawów 3 i 4 (kontrole)\n\nBez kiwi (aktinidazy) — czy galaretka rozpada się sama z siebie?\n\n- Zestaw 3 (20°C, bez kiwi): brak upłynnienia → temperatura sama nie rozpuszcza galaretki.\n- Zestaw 4 (5°C, bez kiwi): brak upłynnienia → kontrola zimna.\n\nWniosek: upłynnienie w zestawie 1 wynika TYLKO z aktinidazy, nie z temperatury ani niestabilności galaretki. Kontrole wykluczają alternatywne wyjaśnienia.\n\n4.4 — P/F o aktinidii\n\n1. F — fotografia pokazuje wiele nasion w owocu kiwi → wiele zalążków, nie jeden.\n2. P — kiwi to roślina dwupienna (kwiaty żeńskie i męskie na osobnych osobnikach) → tylko żeńskie wydają owoce.\n3. P — kiwi to okrytozalążkowa (Magnoliophyta) — nasiona zamknięte w owocu.\n\nPunktacja CKE\n\n- 4.1. 1 pkt — poprawny problem w formie pytania.\n- 4.2. 1 pkt — wyjaśnienie z odniesieniem do struktury kolagenu + aktywności aktinidazy.\n- 4.3. 1 pkt — kontrola pokazująca, że galaretka się sama nie rozpada.\n- 4.4. 2 pkt — wszystkie trzy P/F; 1 pkt — dwa.\n\nPo co to umieć\n\nAktinidaza — enzym z kiwi, znany każdemu cukiernikowi. Klasyczny problem: nie można robić galaretki z kiwi (świeżego), bo aktinidaza trawi żelatynę kolagenową. Rozwiązanie: podgrzać kiwi (&gt;60°C) → denaturacja enzymu → galaretka działa.\n\nInne proteazy roślinne: papaina (z papai), bromelaina (z ananasa), ficyna (z fig). Wszystkie trawią białka — stosowane jako zmiękczacze mięsa.\n\nTypowy błąd: Pułapka 4.1 — sformułowanie problemu **w formie pytania** (CKE wymaga). NIE \"Aktinidaza działa w temperaturze 20°C\", TAK \"Czy aktinidaza działa w różnych temperaturach?\". Pułapka 4.2 — pominięcie **struktury galaretki** (sieć kolagenowa). CKE wprost wymaga \"uwzględnij strukturę galaretki\". Pułapka 4.3 — **kontrola negatywna vs pozytywna**. Tu kontrola **negatywna** (bez aktynnego czynnika = aktinidazy) → potwierdza, że galaretka się nie rozpadnie bez enzymu. Pułapka 4.4-1 — fotografia pokazuje **wiele nasion** w owocu kiwi. Jeden zalążek → jedna nasiona. Wiele nasion → wiele zalążków.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-4.webp","solution_image":null,"topics":"doświadczenie, aktinidaza kiwi, proteaza, kolagen, kontrola","page_from":6,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/4.1","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"4.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4.1. (0-1)\nSformułuj problem badawczy przedstawionego doświadczenia.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 4.1. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nII. Rozwijanie myślenia naukowego;\ndoskonalenie umiejętności planowania\ni przeprowadzania obserwacji\ni doświadczeń oraz wnioskowania w oparciu\no wyniki badań. Zdający:\n1) określa problem badawczy […].\nIII. Energia i metabolizm.\n3. Enzymy. Zdający:\n5) wyjaśnia wpływ czynników\nfizykochemicznych (temperatury […]) na\nprzebieg katalizy enzymatycznej; planuje\ni przeprowadza doświadczenie badające\nwpływ różnych czynników na aktywność\nenzymów ([…] proteinaza).\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne sformułowanie problemu badawczego, uwzględniającego wpływ\ntemperatury na właściwości aktynidazy.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nPrzykładowe odpowiedzi\nWpływ temperatury na właściwości aktynidazy.\nWpływ temperatury na aktywność katalityczną proteinazy z owocu kiwi.\nCzy temperatura wpływa na szybkość reakcji katalizowanej przez proteazę obecną\nw owocach kiwi?\nUwaga:\nDopuszcza się odpowiedzi odnoszące się do wpływu aktynidazy na włókna kolagenowe\nw zależności od temperatury, np.: „Jak działa aktynidaza na żel kolagenowy w różnych\ntemperaturach”.\nDopuszcza się odpowiedzi odnoszące się do wpływu dwóch czynników: obecności\naktynidazy i temperatury, na włókna kolagenowe, np. „Jak temperatura i obecność\naktynidazy wpływają na włókna kolagenowe obecne w galaretce”.","solution":"**Czy aktywność aktinidazy (proteazy z kiwi) zależy od temperatury?** (lub: Jak temperatura wpływa na aktywność aktinidazy?). Doświadczenie porównuje dwie temperatury (5°C i 20°C) — zmienną zależną jest stan galaretki, zmienną niezależną temperatura.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-4.1.webp","solution_image":null,"topics":"doświadczenie, aktinidaza kiwi, proteaza, kolagen, kontrola","page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/4.2","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"4.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4.2. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego w zestawie 1. - w przeciwieństwie do zestawu 2. - doszło do\nuwolnienia wody z galaretki. W odpowiedzi uwzględnij strukturę galaretki.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 4.2. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami […].\nI. Chemizm życia.\n2. Składniki organiczne. Zdający:\n2) przedstawia budowę białek\n(uwzględniając wiązania peptydowe) […];\nokreśla biologiczne znaczenie białek ([…]\nkolagen […]); przeprowadza obserwacje\nwpływu wybranych czynników fizycznych\n[…] na białko.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające dostatecznie dużą aktywność aktynidazy\nw temperaturze pokojowej (w porównaniu z niższą temperaturą) ORAZ zniszczenie\nwłókien kolagenowych żelu (w wyniku trawienia).\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nW wyższej temperaturze aktynidaza wykazuje wyższą aktywność enzymatyczną, przez\nco powoduje rozpad włókien kolagenu, a w konsekwencji - uwolnienie wody z galaretki.\nW temperaturze pokojowej aktynidaza wykazuje wyższą aktywność enzymatyczną niż\nw niskiej temperaturze, np. utrzymywanej w lodówce, i katalizuje reakcję hydrolizy wiązań\npeptydowych w cząsteczkach kolagenu, co skutkuje zniszczeniem sieci tworzonej przez\nwłókienka kolagenu.\nW temperaturze 20 °C enzymy wykazują wyższą aktywność niż w temperaturze 5 °C,\nzatem w temperaturze pokojowej proteinaza z owocu kiwi szybciej pocięła włókna\nkolagenu tworzące galaretkę.\nPonieważ w temperaturze 20 stopni aktynidaza jest aktywna i rozkłada kolagen, dochodzi\ndo upłynnienia galaretki. W temperaturze 5 stopni aktynidaza nie jest aktywna, czyli nie\nrozkłada kolagenu - galaretka pozostaje w postaci żelu.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do rozplatania lub denaturacji włókien\nkolagenowych przez enzym, który trawi wiązania peptydowe.\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do temperatury 20 °C jako temperatury\noptymalnej dla działania aktynidazy.\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do struktury galaretki na zbyt ogólnym poziomie,\ntj. upłynniania się lub rozpuszczania się galaretki bez odniesienia do włókien kolagenowych.","solution":"Galaretka jest **żelem białkowym** — **włókna kolagenu** tworzą trójwymiarową sieć, w której zatrzymywana jest woda. W zestawie 1 (kiwi + 20°C) **aktinidaza działała aktywnie** (temperatura optymalna) → **trawiła kolagen** (hydroliza wiązań peptydowych) → **sieć kolagenowa rozpadła się** → galaretka utraciła zdolność wiązania wody → **woda się uwolniła**.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-4.2.webp","solution_image":null,"topics":"doświadczenie, aktinidaza kiwi, proteaza, kolagen, kontrola","page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/4.3","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"4.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4.3. (0-1)\nPrzedstaw znaczenie zestawów kontrolnych 3. i 4. w interpretacji wyników\ndoświadczenia.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 4.3. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nII. Rozwijanie myślenia naukowego;\ndoskonalenie umiejętności planowania\ni przeprowadzania obserwacji\ni doświadczeń oraz wnioskowania w oparciu\no wyniki badań. Zdający:\n2) określa warunki doświadczenia, rozróżnia\npróbę kontrolną i badawczą.\nI. Chemizm życia.\n2. Składniki organiczne. Zdający:\n2) […] przeprowadza obserwacje wpływu\nwybranych czynników fizycznych […] na\nbiałko.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne przedstawienie znaczenia zestawów kontrolnych 3. i 4. w interpretacji\nwyników doświadczenia, odnoszące się do wykluczenia wpływu innych czynników niż\naktywność aktynidazy (np. temperatury lub składu galaretki) na wyniki doświadczenia\n(stan galaretki).\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nDzięki próbom 3. i 4. wiadomo, że kolagen nie ulega spontanicznemu rozkładowi\nw badanych temperaturach.\nTe próby kontrolne upewniają nas, że upłynnienie galaretki jest spowodowane działaniem\naktynidazy, a nie - zachodzi spontanicznie w danych warunkach otoczenia.\nTe próby miały na celu sprawdzenie, czy kolagen jest trwały w badanym zakresie\ntemperatur.\nTe zestawy pozwalają sprawdzić, czy sama temperatura ma wpływ na wyniki\ndoświadczenia.\nGdyby galaretka upłynniła się w próbach kontrolnych 3. i 4., to wyniki uzyskane\nw próbach 1. i 2. byłyby niewiarygodne, bo kolagen ulegałby rozkładowi z innego powodu\nniż działanie aktynidazy.\nGdyby w próbach 3. i 4. doszło do upłynnienia galaretki, to mogłoby to oznaczać np. jej\nwadliwy skład i wtedy nie można byłoby wyciągnąć wniosku z wyników otrzymanych\nw próbach badawczych 1. i 2.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi zbyt ogólnych, np. „Porównanie wyników doświadczenia\nz zestawów kontrolnych 3. i 4. z próbami badawczymi 1. i 2. pozwala na wyciągnięcie\nwniosków z doświadczenia”.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Zestawy **3 i 4** to **próby kontrolne (kontrola negatywna)**. Nie zawierają kiwi (brak aktinidazy), więc pokazują, że galaretka **sama z siebie nie rozpada się** ani w 20°C, ani w 5°C. Dzięki tym kontrolom wiemy, że upłynnienie w zestawie 1 **wynika wyłącznie z działania aktinidazy** — nie z czynników temperaturowych ani fizycznego rozpadu galaretki.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-4.3.webp","solution_image":null,"topics":"doświadczenie, aktinidaza kiwi, proteaza, kolagen, kontrola","page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/4.4","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"4.4","points":2,"ptype":"true_false","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4.4. (0-2)\nOceń, czy poniższe stwierdzenia dotyczące aktinidii smakowitej są prawdziwe.\nZaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.\n1.\nW zalążni słupka aktinidii smakowitej znajduje się tylko jeden zalążek.\nP\nF\n2.\nTylko część osobników aktinidii smakowitej wydaje owoce.\nP\nF\n3.\nAktinidia smakowita to roślina okrytozalążkowa.\nP\nF\n4.1.\n0-1\n4.2.\n0-1\n4.3.\n0-1\n4.4.\n0-1-2\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 4.4. (0-2)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n1) opisuje […] organizmy.\nIX. Różnorodność roślin.\n5. Rozmnażanie i rozprzestrzenianie się\nroślin. Zdający:\n1) opisuje na podstawie schematów,\nprzemianę pokoleń […] okrytonasiennych;\n3) przedstawia budowę kwiatów roślin\nnasiennych;\n5) opisuje proces zapłodnienia\ni powstawania nasion u roślin nasiennych\noraz owoców u okrytonasiennych.\nZasady oceniania\n2 pkt - za poprawną ocenę trzech stwierdzeń.\n1 pkt - za poprawną ocenę dwóch stwierdzeń.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\n1. - F, 2. - P, 3. - P.","solution":"— **FPP** - 1: **F** — owoc kiwi ma **wiele nasion** (widoczne na fotografii), więc w zalążni musi być **wiele zalążków**, nie jeden. - 2: **P** — kiwi to roślina **dwupienna** — kwiaty męskie i żeńskie na **różnych osobnikach**. Tylko osobniki **żeńskie** wydają owoce. - 3: **P** — kiwi to **okrytozalążkowa** (angiosperm) — nasiona w zamkniętej zalążni → owoc.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-4.4.webp","solution_image":null,"topics":"doświadczenie, aktinidaza kiwi, proteaza, kolagen, kontrola","page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/5","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"5","points":5,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5.\nW Polsce występuje kilka gatunków raków, w tym - rak szlachetny i rak pręgowaty.\nNa poniższych rysunkach przedstawiono raka szlachetnego i raka pręgowatego.\nRak szlachetny (Astacus astacus) występuje jedynie w rzekach i w jeziorach o czystej,\ndobrze natlenionej wodzie. Rak szlachetny dojrzewa płciowo w trzecim roku życia. Samica\nskłada od 60 do 200 jaj. Osobniki tego gatunku żyją nawet 20 lat, w pierwszym roku życia\nkilkakrotnie linieją, a w następnych latach linieją już z mniejszą częstością. Po pięciu latach\nlinienie zachodzi tylko raz do roku.\nRak pręgowaty (Faxonius limosus), sprowadzony z Ameryki Północnej do Polski pod koniec\nXIX wieku, występuje powszechnie, nawet w silnie zeutrofizowanych i zanieczyszczonych\nwodach. Osobniki tego gatunku dojrzewają płciowo w drugim roku życia, a samice składają\ndo 400 jaj. Młode osobniki linieją 4-5 razy w roku, a u osobników dorosłych dochodzi\ndo linienia 1-2 razy w roku.\nNa podstawie: J. Mastyński i W. Andrzejewski,\nCechy morfometryczne i rozpoznawanie raków występujących w Polsce, Poznań 2001;\nK.A. Crandall i S. De Grave, An Updated Classification of the Freshwater Crayfishes (Decapoda: Astacidea) of\nthe World, with a Complete Species List, „Journal of Crustacean Biology” 37(5), 2017.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **5.1.** — **PF** - 1: **P** — raki to skorupiaki dziesięcionogie. Ciało dzieli się na **głowotułów (cefalotorax)** + **odwłok (abdomen)**. Głowotułów chroniony karapaksem. - 2: **F** — układ krwionośny jest **otwarty** (poprawnie), ale **serce leży na grzbietowej** (nie brzusznej) **stronie ciała** — pod karapaksem, nad jelitem. To typowa cecha bezkręgowców. **5.2.** Polisacharyd budujący pancerz raków: **chityna** (wielocukier z N-acetyloglukozaminy). Pancerz dodatkowo wzmocniony **wapniem** (CaCO₃) — stąd jego twardość. **5.3.** Pancerz raków jest **chitynowo-wapienny — sztywny, nieelastyczny**. Ciało raka rośnie, ale pancerz NIE rośnie wraz z nim (nie potrafi się rozciągać). Aby rak mógł zwiększać rozmiary ciała, **musi zrzucić stary pancerz i wytworzyć nowy, większy** = linienie (ekdyza). Bez linienia rak byłby uwięziony w pancerzu, który stałby się zbyt ciasny → niemożliwy wzrost. **5.4.** **NIE — tylko rak szlachetny może być bioindykatorem czystości wód.** - **Rak szlachetny** żyje wyłącznie w **czystych, dobrze natlenionych wodach** (rzeki górskie, czyste jeziora). Jego obecność świadczy o czystej wodzie → **bioindykator**. - **Rak pręgowaty** żyje w **różnych warunkach**, w tym w wodach **zanieczyszczonych i niskoeutroficznych** (jeziora nizinne, dolne odcinki rzek). Jego obecność NIE świadczy o czystej wodzie → **NIE jest** bioindykatorem czystości. **5.5.** **Dwa różne rodzaje.** Pierwszy człon nazwy łacińskiej oznacza **rodzaj** (genus). Rak szlachetny = **Astacus** astacus, rak pręgowaty = **Faxonius** limosus. Astacus ≠ Faxonius → dwa różne rodzaje.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — układ krwionośny\n\nTyp | Cechy | Przykłady\nOtwarty | Hemolimfa wypływa z naczyń, oblewa narządy w jamie ciała, wraca do serca przez ostia | Skorupiaki, owady, pajęczaki, mięczaki (oprócz głowonogów)\nZamknięty | Krew zawsze w naczyniach krwionośnych, krąży przez serce → tętnice → naczynia włosowate → żyły → serce | Kręgowce, pierścienice, głowonogi (kałamarnice)\n\nSerce u bezkręgowców (raki, owady): rurkowate, grzbietowe — położone na grzbiecie, wzdłuż linii ciała. Hemolimfa wpływa przez ostia (otwory w sercu).\n\nSerce u kręgowców: brzuszne, komorowe, w klatce piersiowej.\n\nKlucz pojęciowy — polisacharydy strukturalne\n\nPolisacharyd | Monomer | Funkcja / lokalizacja\nChityna | N-acetyloglukozamina | Pancerz skorupiaków, owadów, ściany grzybów\nCeluloza | Glukoza (β-1,4) | Ściana komórkowa roślin\nSkrobia | Glukoza (α-1,4) | Magazyn energii roślin\nGlikogen | Glukoza (α-1,4) | Magazyn energii zwierząt (wątroba, mięśnie)\nMurein/peptidoglikan | aa + cukier | Ściana komórkowa bakterii\n\nAnaliza zadania\n\n5.1-1 — Tagmy raków: skorupiaki dziesięcionogie (Decapoda) mają plan ciała dwutagmowy:\n- Głowotułów (cefalotorax) = głowa + tułów zrośnięte, chronione karapaksem. Tu są: 10 nóg, oczy, czułki, narządy gębowe.\n- Odwłok (abdomen) = ogon segmentowany, kończący się płetwą ogonową (telson).\n\n→ PRAWDA.\n\n5.1-2 — Układ krwionośny i serce:\n- Raki mają otwarty układ krwionośny (typowe dla skorupiaków). ✓\n- Serce grzbietowe (nie brzuszne) — pod karapaksem, na grzbiecie.\n\nStwierdzenie ma dwa składniki: 1) otwarty układ (P), 2) serce brzuszne (F). Cały stwierdzenie = FAŁSZ, bo zawiera błąd.\n\n5.2 — Polisacharyd pancerza: chityna.\n\nPancerz raków: chityna + sole wapnia (CaCO₃) → twardość. To stąd, że raki \"linieją\" — zrzucają stary pancerz, kiedy rosną.\n\nZad 5.3 — linienie raków\n\nDowód konieczności linienia:\n1. Pancerz raka = chityna + CaCO₃ = sztywny i nieelastyczny.\n2. Pancerz raz wytworzony nie zmienia rozmiaru (nie rośnie wraz z ciałem).\n3. Rak rośnie cały czas → wymaga większej przestrzeni w pancerzu.\n4. Wniosek: rak musi zrzucać stary pancerz (linienie / ekdyza) i wytwarzać nowy, większy. Bez tego rak byłby uwięziony.\n\nZad 5.4 — bioindykatory\n\nBioindykator = gatunek, którego obecność / brak świadczy o określonym stanie środowiska (czystość, pH, tlen).\n\nGatunek | Tolerancja | Bioindykator?\nRak szlachetny (Astacus astacus) | Tylko czyste, dobrze natlenione wody | TAK — obecność = czyste wody\nRak pręgowaty (Faxonius limosus) | Szeroka — czyste i zanieczyszczone wody | NIE — obecność nie świadczy o czystości\n\nWniosek: tylko rak szlachetny może służyć jako bioindykator. Rak pręgowaty znosi zanieczyszczenia, więc jego obecność jest nieinformacyjna.\n\nZad 5.5 — klasyfikacja taksonomiczna\n\nW systematyce binominalnej (Linneusz) pierwszy człon nazwy = rodzaj (genus), drugi = gatunek (species).\n\n- Rak szlachetny = Astacus astacus → rodzaj Astacus.\n- Rak pręgowaty = Faxonius limosus → rodzaj Faxonius.\n\nAstacus ≠ Faxonius → dwa różne rodzaje.\n\nPunktacja CKE\n\n- 5.1. 1 pkt — dwie poprawne oceny.\n- 5.2. 1 pkt — \"chityna\".\n- 5.3. 1 pkt — wskazanie sztywności pancerza i wzrostu ciała → konieczność linienia.\n- 5.4. 1 pkt — NIE + uzasadnienie odnoszące się do środowiska życia obu gatunków.\n- 5.5. 1 pkt — dwa rodzaje + odniesienie do nazw łacińskich.\n\nPo co to umieć\n\nRak pręgowaty (Faxonius limosus) — gatunek inwazyjny sprowadzony z Ameryki Pn do Niemiec w 1890. Roznosi dżumę raczą (Aphanomyces astaci) — grzyb pasożytniczy, na który rak szlachetny nie jest odporny. Skutek: w Polsce rak szlachetny niemal wyginął w XX wieku. Klasyczny przykład zniszczenia rodzimego ekosystemu przez introdukowany gatunek.\n\nLinienie raków: gdy rośną, zrzucają stary chitynowy pancerz. To moment największego zagrożenia — miękkie ciało.\n\nTypowy błąd: Pułapka 5.1-2 — **położenie serca**. U **kręgowców** serce **brzuszne** (klatka piersiowa). U **bezkręgowców** (raki, owady) — **grzbietowe** (rurkowate, otwarte). Częsta pomyłka. Pułapka 5.2 — pomylenie z **celulozą**. Celuloza budowa ściany **roślinnej**. Chityna budowa pancerza **skorupiaków + owadów + ścian grzybów**. Klucz: chityna = N-acetyloglukozamina, celuloza = glukoza.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-5.webp","solution_image":null,"topics":"zoologia, raki, skorupiaki, gatunek inwazyjny, chityna, bioindykator","page_from":8,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/5.1","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"5.1","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5.1. (0-1)\nOceń, czy poniższe stwierdzenia dotyczące raków są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli\nstwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5.1. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n1) opisuje […] organizmy.\nX. Różnorodność zwierząt. Zdający:\n3) wymienia cechy pozwalające na\nrozróżnienie […] stawonogów (skorupiaków\n[…]) […].\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n3) Wymiana gazowa i krążenie. Zdający:\nm) przedstawia rodzaje układów krążenia\nu zwierząt (otwarte, zamknięte) oraz\nwykazuje związek między budową układu\nkrążenia a jego funkcją u poznanych grup\nzwierząt.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawną ocenę dwóch stwierdzeń.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\n1. - P, 2. - F.","solution":"— **PF** - 1: **P** — raki to skorupiaki dziesięcionogie. Ciało dzieli się na **głowotułów (cefalotorax)** + **odwłok (abdomen)**. Głowotułów chroniony karapaksem. - 2: **F** — układ krwionośny jest **otwarty** (poprawnie), ale **serce leży na grzbietowej** (nie brzusznej) **stronie ciała** — pod karapaksem, nad jelitem. To typowa cecha bezkręgowców.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-5.1.webp","solution_image":null,"topics":"zoologia, raki, skorupiaki, gatunek inwazyjny, chityna, bioindykator","page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/5.2","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"5.2","points":1,"ptype":"true_false","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5.2. (0-1)\nPodaj nazwę polisacharydu będącego głównym składnikiem pancerza okrywającego\nciało raków.\n1.\nW budowie ciała raków wyróżnia się dwie tagmy: głowotułów i odwłok.\nP\nF\n2.\nUkład krwionośny raków jest otwarty, a serce leży po brzusznej stronie\nciała.\nP\nF\nrak szlachetny\nrak pręgowaty\n5.1.\n0-1\n5.2.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n1) opisuje […] organizmy;\n3) wykazuje związki między strukturą\na funkcją na różnych poziomach organizacji\nżycia.\nI. Chemizm życia.\n2. Składniki organiczne. Zdający:\n1) […] rozróżnia […] polisacharydy ([…]\nchityna) i określa znaczenie biologiczne\nwęglowodanów […].\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n8) Pokrycie ciała i termoregulacja. Zdający:\na) przedstawia różne rodzaje pokrycia ciała\nzwierząt i podaje ich funkcje.\nZasady oceniania\n1 pkt - za podanie poprawnej nazwy polisacharydu.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nchityna\npolimer N-acetyloglukozaminy","solution":"Polisacharyd budujący pancerz raków: **chityna** (wielocukier z N-acetyloglukozaminy). Pancerz dodatkowo wzmocniony **wapniem** (CaCO₃) — stąd jego twardość.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-5.2.webp","solution_image":null,"topics":"zoologia, raki, skorupiaki, gatunek inwazyjny, chityna, bioindykator","page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/5.3","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"5.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5.3. (0-1)\nWykaż, że w trakcie życia raków musi dochodzić do ich linienia.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5.3. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n3) wykazuje związki między strukturą\na funkcją na różnych poziomach organizacji\nżycia.\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n8) Pokrycie ciała i termoregulacja. Zdający:\na) przedstawia różne rodzaje pokrycia ciała\nzwierząt i podaje ich funkcje.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne wykazanie, że raki muszą linieć w trakcie życia, uwzględniające\nograniczenie - przez oskórek - wzrostu lub rozmnażania się.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nPrzykładowe odpowiedzi\nLinienie, czyli zrzucanie zewnętrznej, nierozciągliwej części powłoki ciała, jest konieczne,\naby osobnik mógł zwiększyć wymiary ciała.\nPancerz raków ogranicza wzrost osobnika, a ponieważ w początkowym okresie życia raki\nrosną najszybciej, to często przechodzą linienie.\nW trakcie życia raków musi dochodzić do linienia, ponieważ pancerz sam w sobie nie\nrośnie, a tym samym ogranicza dalszy wzrost.\nDzięki zrzuceniu chitynowego pancerza możliwy jest wzrost skokowy.\nDorosłe raki linieją raz w roku na jesieni, co umożliwia im wtedy rozmnażanie się.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi, z których wynika, że linienie zachodzi w wyniku wzrostu, np.\n„Nierozciągliwy pancerz podczas wzrostu staje się za mały, dlatego konieczne jest linienie”.","solution":"Pancerz raków jest **chitynowo-wapienny — sztywny, nieelastyczny**. Ciało raka rośnie, ale pancerz NIE rośnie wraz z nim (nie potrafi się rozciągać). Aby rak mógł zwiększać rozmiary ciała, **musi zrzucić stary pancerz i wytworzyć nowy, większy** = linienie (ekdyza). Bez linienia rak byłby uwięziony w pancerzu, który stałby się zbyt ciasny → niemożliwy wzrost.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-5.3.webp","solution_image":null,"topics":"zoologia, raki, skorupiaki, gatunek inwazyjny, chityna, bioindykator","page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/5.4","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"5.4","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5.4. (0-1)\nRozstrzygnij, czy obydwa opisane powyżej gatunki raków - rak szlachetny i rak\npręgowaty - mogą służyć jako gatunki wskaźnikowe (bioindykatory) czystości wód.\nOdpowiedź uzasadnij. W uzasadnieniu uwzględnij środowisko życia obydwu\ngatunków.\nRozstrzygnięcie:\nUzasadnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5.4. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n2) przedstawia […] argumenty związane\nz omawianymi zagadnieniami biologicznymi.\nXVII. Ekologia.\n1. Ekologia organizmów. Zdający:\n4) wykazuje znaczenie organizmów\no wąskim zakresie tolerancji ekologicznej\nw bioindykacji.\nZasady oceniania\n1 pkt - za rozstrzygnięcie, że obydwa gatunki nie mogą służyć jako gatunki wskaźnikowe,\nwraz z poprawnym uzasadnieniem, odnoszącym się do środowiska życia raka\nszlachetnego i raka pręgowatego pod względem czystości wód.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozstrzygnięcie: Nie mogą / Tylko rak szlachetny może być bioindykatorem.\nPrzykładowe uzasadnienia\nŚrodowiskiem życia raka szlachetnego są tylko wody czyste. Rak pręgowaty żyje\nzarówno w wodach czystych, jak i w zanieczyszczonych.\nRak szlachetny ma wąski zakres tolerancji i zamieszkuje tylko bardzo czyste wody, a rak\npręgowaty ma szeroki zakres tolerancji względem zawartości zanieczyszczeń\nw środowisku wodnym.\nRaki szlachetne nie występują w wodach zanieczyszczonych i wskazują na czystą wodę.\nRaki pręgowate występują w wodach o różnej jakości - zarówno w tych czystych, jak\ni w zanieczyszczonych. Dlatego ich obecność w zbiorniku wodnym nie wskazuje, jaki jest\nstan tych wód pod względem zanieczyszczenia.\nTylko pierwszy występuje tylko w czystych wodach, a ten drugi ma szeroki zakres\ntolerancji na jakość wody.\nPonieważ rak szlachetny jest stenobiontem w odniesieniu do czystości wody,\na pręgowaty - eurybiontem.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi, w których opis nie jest przyporządkowany do odpowiedniego\ngatunku, np. „Te gatunki raków się różnią - występują albo tylko w wodach czystych, albo we\nwszystkich klasach czystości wód”.","solution":"**NIE — tylko rak szlachetny może być bioindykatorem czystości wód.** - **Rak szlachetny** żyje wyłącznie w **czystych, dobrze natlenionych wodach** (rzeki górskie, czyste jeziora). Jego obecność świadczy o czystej wodzie → **bioindykator**. - **Rak pręgowaty** żyje w **różnych warunkach**, w tym w wodach **zanieczyszczonych i niskoeutroficznych** (jeziora nizinne, dolne odcinki rzek). Jego obecność NIE świadczy o czystej wodzie → **NIE jest** bioindykatorem czystości.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-5.4.webp","solution_image":null,"topics":"zoologia, raki, skorupiaki, gatunek inwazyjny, chityna, bioindykator","page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/5.5","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"5.5","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5.5. (0-1)\nRozstrzygnij, czy przedstawione gatunki raków są klasyfikowane w jednym, czy -\nw dwóch rodzajach. Odpowiedź uzasadnij.\nRozstrzygnięcie:\nUzasadnienie:\n5.3.\n0-1\n5.4.\n0-1\n5.5.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5.5. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n2) przedstawia […] argumenty związane\nz omawianymi zagadnieniami biologicznymi.\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n1) opisuje, porządkuje i rozpoznaje\norganizmy.\nV. Zasady klasyfikacji i sposoby identyfikacji\norganizmów. Zdający:\n3) porządkuje hierarchicznie podstawowe\nrangi taksonomiczne.\nZasady oceniania\n1 pkt - za rozstrzygnięcie, że rak szlachetny i rak pręgowaty są klasyfikowane w dwóch\nrodzajach, wraz z poprawnym uzasadnieniem, uwzględniającym różne nazwy\nrodzajowe tych raków (po łacinie).\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozstrzygnięcie: W dwóch\nPrzykładowe uzasadnienia\nIch nazwy rodzajowe się różnią.\nIch nazwy rodzajowe w języku łacińskim są różne.\nMają odmienne pierwsze człony nazw łacińskich.\nRak szlachetny należy do rodzaju Astacus, a rak pręgowaty - do rodzaju Faxonius.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do epitetów gatunkowych raków, ponieważ nie\nświadczą one o klasyfikacji do tego samego lub innego rodzaju.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"**Dwa różne rodzaje.** Pierwszy człon nazwy łacińskiej oznacza **rodzaj** (genus). Rak szlachetny = **Astacus** astacus, rak pręgowaty = **Faxonius** limosus. Astacus ≠ Faxonius → dwa różne rodzaje.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-5.5.webp","solution_image":null,"topics":"zoologia, raki, skorupiaki, gatunek inwazyjny, chityna, bioindykator","page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/6","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"6","points":4,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.\nNa poniższej fotografii przedstawiono zaskrońca zwyczajnego (Natrix natrix) - niejadowitego\nwęża, żywiącego się głównie płazami.\nNa podstawie obserwacji populacji zaskrońca zwyczajnego badacze stwierdzili, że w ciągu\nostatnich kilkudziesięciu lat na terenie Puszczy Niepołomickiej doszło do wyraźnego spadku\ndługości ciała tych zwierząt. Nadal obserwuje się pojedyncze duże okazy przekraczające\n100 cm, a nawet osiągające 120 cm, jednak średni rozmiar samic wynosi 77,7 cm\n(spadek o 8,2%), natomiast samców - 55,9 cm (spadek o 16,7%).\nNaukowcy postawili dwie niewykluczające się hipotezy wyjaśniające to zjawisko.\nHipoteza 1.: Od lat 60-tych XX wieku populacja płazów (głównego pokarmu zaskrońca\nzwyczajnego) na badanym terenie wykazuje bardzo silny spadek biomasy i liczebności,\nspowodowany m.in. osuszaniem terenów, a niedobór pokarmu jest przyczyną\nograniczenia wzrostu zaskrońców zwyczajnych.\nHipoteza 2.: W analizowanym okresie wzrosła na badanym terenie liczba osób\nodwiedzających siedliska węży, co skutkuje wzrostem śmiertelności wśród większych\nosobników, łatwiej zauważanych i intencjonalnie zabijanych przez człowieka.\nNa podstawie: S. Bury i in., Decline in Body Size […] in the Grass Snake (Natrix natrix, Linnaeus, 1758) […],\n„Environmental Science and Pollution Research” 29(6), 2022;\nwww.puszczaniepolomicka.pl\nFotografia: G. Xulescu.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **6.1.** Łańcuch przyczynowo-skutkowy: 1. **Osuszanie terenów** (rolnicze, infrastruktura) → zanik mokradeł, oczek wodnych, bagien. 2. **Płazy** wymagają wody do **rozrodu** (jaja w wodzie, kijanki w wodzie) → osuszanie niszczy siedliska rozrodcze. 3. **Spadek liczebności płazów** w Puszczy Niepołomickiej. 4. **Płazy = główny pokarm zaskrońca zwyczajnego**. 5. **Mniej pokarmu** → niedobór składników → **spadek liczebności zaskrońców** + **mniejsze rozmiary** (niedożywione, słabszy wzrost). **6.2.** — **C2** (dobór **kierunkowy**, eliminuje **najdłuższych**). - Ludzie zabijają **większe** zaskrońce (bardziej widoczne, łatwiej zauważalne). - **Eliminacja jednego skraju** rozkładu → **dobór kierunkowy** (directional selection). - Skutek: średnia długość się **zmniejsza** (mniej długich osobników), co odpowiada obserwowanemu spadkowi z 100→77,7 cm. **6.3.** — **FPF** - 1: **F** — zaskroniec to **gad** = zwierzę **zmiennocieplne (ektotermiczne / heterotermiczne)**. Temperatura ciała **zależy** od otoczenia. Stałocieplne (homeotermiczne) są **ptaki i ssaki**. - 2: **P** — gady to **owodniowce (Amniota)**. W rozwoju zarodka wytwarzają **błony płodowe**: owodnia, omocznia, kosmówka, pęcherzyk żółtkowy. - 3: **F** — zaskroniec ma **rozwój prosty** (z jaja na lądzie wykluwa się młody zaskroniec). Rozwój **złożony z larwą wodną** to cecha **płazów** (z kijanką).\n\nStrony arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — typy doboru naturalnego\n\nTyp doboru | Co eliminuje | Skutek | Przykład\nStabilizujący | Skraje | Średnia stała, wariancja maleje | Waga noworodków (~3,5 kg = optimum)\nKierunkowy | Jeden skraj | Średnia przesuwa się | Melanizm motyli; antybiotykooporność\nRóżnicujący (disruptive) | Średnie | Dwa szczyty (bimodalne) | Specjacja sympatryczna\n\nAnaliza zadania 6.1 — łańcuch pokarmowy\n\nKrok 1: Osuszanie terenów = zmniejszenie mokradeł, oczek wodnych, podmokłości.\n\nKrok 2: Płazy = zwierzęta dwuśrodowiskowe. Rozród w wodzie (jaja → kijanki). Bez wody nie ma rozrodu.\n\nKrok 3: Spadek liczebności płazów → spadek biomasy pokarmu dla zaskrońców.\n\nKrok 4: Płazy = główny pokarm zaskrońca zwyczajnego (żaby, ropuchy, traszki).\n\nKrok 5: Niedożywienie → mniejsze osobniki + mniejsza liczebność populacji.\n\nAnaliza zadania 6.2 — typ doboru\n\nH2: ludzie polują na większe zaskrońce. Co to znaczy?\n\n- Większe = jeden skraj rozkładu długości (np. samce &gt;65 cm, samice &gt;100 cm).\n- Eliminacja najdłuższych → przesunięcie średniej w kierunku mniejszych.\n- To dobór kierunkowy (directional selection).\n\nSkutek obserwacyjny: średnia samic spadła ze 100 → 77,7 cm, samców z 65 → 55,9 cm. Klasyczny obraz doboru kierunkowego w stronę mniejszych rozmiarów.\n\n→ C2 (kierunkowy, najdłuższych).\n\nAnaliza zadania 6.3 — P/F o zaskrońcu\n\nStwierdzenie 1: temp. ciała stała niezależnie od otoczenia → FAŁSZ. Zaskroniec = gad = zmiennocieplny (ektotermiczny). Temperatura zależy od otoczenia. Tylko ptaki i ssaki są stałocieplne.\n\nStwierdzenie 2: błony płodowe w rozwoju zarodka → PRAWDA. Gady to owodniowce (Amniota). Posiadają: owodnię (chroni zarodek), omocznię (oddychanie + wydalanie), kosmówkę (zewnętrzna), pęcherzyk żółtkowy (pokarm). Owodniowce: gady, ptaki, ssaki.\n\nStwierdzenie 3: rozwój złożony z larwą wodną → FAŁSZ. Zaskroniec ma rozwój prosty (jajo → młode na lądzie). Rozwój złożony z metamorfozą (jajo w wodzie → kijanka → żaba) to cecha płazów, nie gadów.\n\nPunktacja CKE\n\n- 6.1. 1 pkt — pełny łańcuch przyczynowo-skutkowy (osuszanie → płazy → zaskrońce).\n- 6.2. 1 pkt — C2.\n- 6.3. 2 pkt — wszystkie trzy P/F poprawne; 1 pkt — dwa.\n\nPo co to umieć\n\nDobór kierunkowy to klasyczny mechanizm szybkiej ewolucji. Przykłady:\n- Melanizm motyla brzozowca (revolution industrialny, Anglia XIX w.).\n- Antybiotykooporność bakterii (eliminacja wrażliwych szczepów).\n- Insektycydoodporność owadów (DDT).\n- Skracanie kłów słoni przez kłusownictwo.\n\nW przyrodzie obserwowana w czasie obserwowalnym dla człowieka.\n\nTypowy błąd: Pułapka 6.2 — **dobór różnicujący vs kierunkowy**: - **Stabilizujący**: eliminuje skraje, faworyzuje średnie (np. waga noworodków). - **Kierunkowy**: eliminuje jeden skraj, przesuwa średnią (np. melanizm motyli, oporność na antybiotyki). - **Różnicujący (disruptive)**: eliminuje średnie, faworyzuje oba skraje (rzadki — np. specjacja sympatryczna). Tu eliminacja **najdłuższych** = jeden skraj → **kierunkowy**. Pułapka 6.3-1 — gady **zmiennocieplne** (jak ryby, płazy, bezkręgowce). Stałocieplne tylko ptaki i ssaki. Częsta pomyłka. Pułapka 6.3-3 — **rozwój gady vs płazy**. Gady = rozwój prosty (jajo → młode na lądzie). Płazy = rozwój złożony (jajo w wodzie → kijanka → przeobrażenie → dorosły).","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-6.webp","solution_image":null,"topics":"ewolucja, dobór naturalny, gady, zaskroniec, łańcuch pokarmowy","page_from":10,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/6.1","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"6.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.1. (0-1)\nWykaż związek między osuszaniem terenów a spadkiem liczebności płazów,\nstanowiących pokarm zaskrońców zwyczajnych.\n6.1.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 6.1. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami […].\nX. Różnorodność zwierząt. Zdający:\n4) wymienia cechy pozwalające na\nrozróżnienie […] płazów […].\nXVII. Ekologia.\n1. Ekologia organizmów. Zdający:\n5) określa środowisko życia organizmu na\npodstawie jego tolerancji ekologicznej na\nokreślony czynnik.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne wykazanie wpływu osuszania terenów na zmniejszanie się liczebności\npłazów, odnoszące się do uzależnienia płazów od środowiska wodnego (np. rozród,\nrozwój, wymiana gazowa, żerowanie, pobieranie wody).\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nUtrata siedlisk - płazom do rozrodu niezbędna jest woda.\nOsuszanie terenów powoduje, że płazy tracą żerowiska.\nStadium larwalne płazów żyje wyłącznie w środowisku wodnym, bez którego płazy nie\nmogą zamknąć cyklu życiowego.\nOsuszanie prowadzi do fragmentacji siedlisk, co wymusza migracje płazów, które giną\nna drogach.\nNa osuszonych terenach wysycha skóra płazów, przez którą zachodzi u nich wymiana\ngazowa.\nPłazy nie piją wody, ale pobierają ją przez skórę, a jest to możliwe tylko w wilgotnym\nśrodowisku.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi zbyt ogólnych, nieodnoszących się do konkretnego przykładu\nbiologii płazów, np. „Wilgotne środowisko jest niezbędne płazom do życia”.","solution":"Łańcuch przyczynowo-skutkowy: 1. **Osuszanie terenów** (rolnicze, infrastruktura) → zanik mokradeł, oczek wodnych, bagien. 2. **Płazy** wymagają wody do **rozrodu** (jaja w wodzie, kijanki w wodzie) → osuszanie niszczy siedliska rozrodcze. 3. **Spadek liczebności płazów** w Puszczy Niepołomickiej. 4. **Płazy = główny pokarm zaskrońca zwyczajnego**. 5. **Mniej pokarmu** → niedobór składników → **spadek liczebności zaskrońców** + **mniejsze rozmiary** (niedożywione, słabszy wzrost).","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-6.1.webp","solution_image":null,"topics":"ewolucja, dobór naturalny, gady, zaskroniec, łańcuch pokarmowy","page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/6.2","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"6.2","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.2. (0-1)\nDokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A, B albo C oraz jej uzasadnienie 1., 2. albo 3.\nHipoteza 2. zakłada, że na populację zaskrońca zwyczajnego działa\nA.\ndobór\nróżnicujący,\nktóry polega na eliminowaniu\nz populacji osobników\n1.\nnajdłuższych i najkrótszych.\nB.\ndobór\nstabilizujący,\n2.\nnajdłuższych.\nC.\ndobór\nkierunkowy,\n3.\no długości zbliżonej\ndo wartości średniej.","answer":"C2","answer_text":"Zadanie 6.2. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\n5) objaśnia i komentuje informacje,\nposługując się terminologią biologiczną.\nXVI. Ewolucja. Zdający:\n4) wyjaśnia mechanizm działania doboru\nnaturalnego i przedstawia jego rodzaje\n(stabilizujący, kierunkowy i różnicujący).\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne dokończenie zdania.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nC2","solution":"— **C2** (dobór **kierunkowy**, eliminuje **najdłuższych**). - Ludzie zabijają **większe** zaskrońce (bardziej widoczne, łatwiej zauważalne). - **Eliminacja jednego skraju** rozkładu → **dobór kierunkowy** (directional selection). - Skutek: średnia długość się **zmniejsza** (mniej długich osobników), co odpowiada obserwowanemu spadkowi z 100→77,7 cm.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-6.2.webp","solution_image":null,"topics":"ewolucja, dobór naturalny, gady, zaskroniec, łańcuch pokarmowy","page_from":11,"source":"ocr","answer_source":"zadaniazmatur","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/6.3","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"6.3","points":2,"ptype":"true_false","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.3. (0-2)\nOceń, czy poniższe stwierdzenia dotyczące zaskrońca zwyczajnego są prawdziwe.\nZaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.\n1.\nZaskroniec zwyczajny utrzymuje względnie stałą temperaturę ciała,\nniezależnie od temperatury otoczenia.\nP\nF\n2.\nPodczas rozwoju zarodka zaskrońca zwyczajnego dochodzi do\nwykształcenia błon płodowych.\nP\nF\n3.\nZaskroniec zwyczajny przechodzi rozwój złożony, a rozwój jego postaci\nlarwalnych zachodzi w środowisku wodnym.\nP\nF\n6.2.\n0-1\n6.3.\n0-1-2\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 6.3. (0-2)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n1) opisuje […] organizmy.\nX. Różnorodność zwierząt. Zdający:\n1) rozróżnia […] owodniowce\ni bezowodniowce […]; zmiennocieplne\ni stałocieplne […];\n4) wymienia cechy pozwalające na\nrozróżnienie […] gadów […].\nZasady oceniania\n2 pkt - za poprawną ocenę trzech stwierdzeń.\n1 pkt - za poprawną ocenę dwóch stwierdzeń.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\n1. - F, 2. - P, 3. - F.","solution":"— **FPF** - 1: **F** — zaskroniec to **gad** = zwierzę **zmiennocieplne (ektotermiczne / heterotermiczne)**. Temperatura ciała **zależy** od otoczenia. Stałocieplne (homeotermiczne) są **ptaki i ssaki**. - 2: **P** — gady to **owodniowce (Amniota)**. W rozwoju zarodka wytwarzają **błony płodowe**: owodnia, omocznia, kosmówka, pęcherzyk żółtkowy. - 3: **F** — zaskroniec ma **rozwój prosty** (z jaja na lądzie wykluwa się młody zaskroniec). Rozwój **złożony z larwą wodną** to cecha **płazów** (z kijanką).","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-6.3.webp","solution_image":null,"topics":"ewolucja, dobór naturalny, gady, zaskroniec, łańcuch pokarmowy","page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/7","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"7","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7.\nTilapia nilowa (Oreochromis niloticus) to słodkowodna ryba z rodziny pielęgnicowatych.\nNa poniższym schemacie przedstawiono strategię osmoregulacyjną tilapii nilowej.\nWiele gatunków pielęgnicowatych, w tym - tilapia nilowa, jest określanych mianem\npyszczaków, ponieważ samice pobierają ikrę do pyska po zapłodnieniu. Samice tych\ngatunków noszą w jamie gębowej zapłodnione jaja, a często - także larwy i narybek.\nNa podstawie: C. Błaszak (red.), Zoologia. Szkarłupnie - płazy, t. 3, cz. 1, Warszawa 2015;\nS. Friedman, Ontogeny of the Osmoregulatory Capacity of Teleosts and the Role of Ionocytes,\n„Frontiers in Marine Science” 7, 2020.\nRysunek: Scandinavian Fishing Yearbook.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **7.1.** Tilapia żyje w **wodzie słodkiej** (środowisko zewnętrzne = niskie stężenie jonów, **hipotoniczne**). Środowisko wewnętrzne ryby (krew, płyny ciała) zawiera **znacznie wyższe** stężenie Na⁺ i Cl⁻ (**hipertoniczne** względem otoczenia). **Skutki różnicy stężeń**: - **Dyfuzja**: jony Na⁺ i Cl⁻ wypływają z ryby do wody (zgodnie z gradientem stężeń, \"z wyższego do niższego\"). - **Wydalanie**: nerki produkują duże ilości rozcieńczonego moczu (woda + część jonów). Aby **utrzymać homeostazę jonową** (stałe stężenie soli we krwi), ryba musi **kompensować straty** Na⁺ i Cl⁻. Robi to przez **aktywny transport jonów** ze środowiska zewnętrznego przez **skrzela** (zużywając ATP). Bez tego ryba by się odsoliła i umarła. **7.2.** Noszenie jaj/larw/narybku w jamie gębowej zwiększa przeżywalność z kilku powodów: - **Ochrona przed drapieżnikami** — jaja i larwy w wodzie otwartej są łatwym łupem; w jamie gębowej są **fizycznie chronione**. - **Stała kontrola środowiska** — temperatura, natlenienie, pH są stabilne. Samica może aktywnie wybierać dobre warunki. - **Natlenienie** — przez skrzela samicy przepływa świeża, **natleniona woda** opływająca jaja i larwy. - **Mobilność** — matka może uciekać z potomstwem przed zagrożeniem (powodzią, drapieżnikiem, suszą). - **Brak strat na drapieżnictwo** = większy procent jaj rozwija się w narybek.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — osmoregulacja ryb\n\nŚrodowisko | Stosunek tonowy | Strategia\nSłodkowodne (karp, tilapia) | Ryba hiperton. vs woda | Pobiera jony, wydala dużo wody (mocz rozcieńczony)\nMorskie kostnoszkieletowe (dorsz, łosoś dorosły) | Ryba hipoton. vs woda | Pije wodę, wydala jony przez skrzela (mocz stężony, mało)\nMorskie chrzęstne (rekiny) | Izoton. (mocznik) | Zatrzymują mocznik → brak gradientu osmotycznego\n\nMechanizm osmoregulacji tilapii (woda słodka)\n\nGradient stężeń: krew tilapii ~300 mOsm vs woda słodka ~5 mOsm. 60-krotna różnica!\n\nCo się dzieje pasywnie:\n- Woda wpływa do ryby przez błony (osmoza w stronę hipertonicznych płynów).\n- Jony wypływają z ryby (dyfuzja w stronę hipotonicznej wody).\n\nCo robi ryba aktywnie:\n- Skrzela: aktywnie pompują Na⁺ i Cl⁻ do środka (Na⁺/K⁺-ATPaza, pompy Cl⁻). Zużycie ATP.\n- Nerki: wytwarzają duże ilości rozcieńczonego moczu (wydalanie nadmiaru wody).\n- Ryba NIE pije wody (tylko wchłania przez błony).\n\nAnaliza zadania 7.1\n\nŚrodowisko zewnętrzne (woda słodka): bardzo niskie stężenie Na⁺, Cl⁻.\nŚrodowisko wewnętrzne (krew tilapii): wysokie stężenie Na⁺, Cl⁻.\n\n→ Gradient stężeń wymusza wypływ jonów (dyfuzja) + wpływ wody (osmoza).\n\nRyba musi aktywnie pobierać Na⁺, Cl⁻ z wody, by:\n1. Kompensować straty przez dyfuzję (skrzela).\n2. Kompensować straty przez wydalanie z moczem (nerki).\n3. Utrzymać homeostazę wewnętrzną (stałe stężenie soli).\n\nBez aktywnego pobierania ryba by się odsoliła i umarła.\n\nAnaliza zadania 7.2 — opieka rodzicielska w jamie gębowej\n\nMouthbreeding (inkubacja jamy gębowej) — strategia rozrodu pielęgnicowatych (cichlid, tilapii):\n\nOchrona przed drapieżnikami: jaja i larwy w wodzie otwartej są łatwym łupem (ryby drapieżne, owady wodne, ptaki). W jamie gębowej są fizycznie chronione za szczękami matki.\n\nNatlenienie: przez skrzela matki przepływa stale natleniona woda, opływając jaja/larwy. Stała wentylacja = brak deficytu O₂.\n\nStabilne środowisko: matka aktywnie szuka miejsc o dobrej temperaturze i pH. Embriony nie są narażone na skoki warunków (suszy, deszczu, mętności).\n\nMobilność: matka przenosi potomstwo z zagrożenia (na nowe terytorium). Jaja przyklejone do dna lub roślinności są nieruchome i bezbronne.\n\nPunktacja CKE\n\n- 7.1. 1 pkt — wskazanie hiperton. wnętrza, hipoton. wody + utrata jonów + konieczność uzupełniania.\n- 7.2. 1 pkt — co najmniej dwie korzyści dla przeżywalności potomstwa.\n\nPo co to umieć\n\nMouthbreeding = klasyczna K-strategia ewolucyjna. Pielęgnicowate (cichlidy) z Wielkich Jezior Afrykańskich (Wiktorii, Tanganiki, Malawi) wykształciły setki gatunków, w większości z opieką rodzicielską. Mała liczba potomstwa + intensywna opieka = wysoka przeżywalność = sukces ewolucyjny.\n\nPrzeciwna strategia: r-strategia (śledź, dorsz) = miliony jaj, brak opieki, znikoma przeżywalność każdego.\n\nTypowy błąd: Pułapka 7.1 — **kierunek dyfuzji**. Ryba słodkowodna jest **HIPERTONICZNA** względem wody. Jony **wypływają** (gradient w dół), woda **wpływa** (osmoza). Transport aktywny **wchodzi** (kompensuje stratę). Częsta pomyłka: odwrotne stwierdzenie kierunku. Pułapka 7.1 — pomylenie z rybami morskimi. **Słodkowodne**: hipertoniczne, pobierają jony, wydalają wodę. **Morskie**: hipotoniczne, piją wodę, wydalają jony. Pułapka 7.2 — wymienienie **tylko jednej** korzyści. CKE chce **uzasadnienia** — czyli przynajmniej dwie konkretne korzyści (ochrona + natlenienie / kontrola środowiska).","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-7.webp","solution_image":null,"topics":"fizjologia, osmoregulacja, ryby słodkowodne, opieka rodzicielska","page_from":12,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/7.1","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"7.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7.1. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego tilapia nilowa musi pobierać jony Na+ i Cl- ze środowiska\nzewnętrznego. W odpowiedzi uwzględnij różnice między środowiskiem wewnętrznym\nryby a środowiskiem zewnętrznym.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 7.1. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami […].\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n4) Wydalanie i osmoregulacja. Zdający:\na) wykazuje konieczność regulacji\nosmotycznej u zwierząt żyjących w różnych\nśrodowiskach.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne wyjaśnienie konieczności pobierania jonów Na+ i Cl- ze środowiska,\nuwzględniające mniejsze stężenie tych jonów w środowisku (środowisko\nhipotoniczne) życia względem płynów ustrojowych ryb, ORAZ wynikającą z tego\n1) dyfuzję jonów Na+ i Cl- do otaczającej wody (przez skrzela)\nLUB\n2) utratę Na+ i Cl- wraz z moczem, którego duże objętości wynikają z pozbywania\nsię nadmiaru wody osmotycznie napływającej do ciała ryby,\nco skutkuje potrzebą uzupełniania tych jonów.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nPrzykładowe odpowiedzi\nW wodach słodkich, które stanowią środowisko życia tilapii nilowej, jest mniejsze\nstężenie jonów Na+ i Cl- niż w płynach ustrojowych ryby, dlatego te jony dyfundują\nz ciała ryby do wody i ryby muszą odzyskiwać te jony z wody.\nW płynach ustrojowych ryb słodkowodnych jest większe stężenie jonów Na+ i Cl- niż\nw środowisku, dlatego do ciała tych ryb osmotycznie napływa woda, której nadmiaru ryby\npozbywają się wraz z moczem. Ponieważ ryba wydala duże objętości moczu, traci ona\nNa+ i Cl-, przez co musi uzupełniać niedobory tych jonów przez pobieranie ich ze\nśrodowiska.\nTilapia żyje w środowisku dla niej hipotonicznym i dlatego nie pije wody zawierającej\njony, a woda dyfunduje do jej ciała. Ta ryba musi drogą transportu aktywnego przez\nskrzela uzupełnić niedobór jonów traconych wraz z moczem.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do utraty jonów przez rybę na drodze osmozy,\nktóra dotyczy wyłącznie dyfuzji wody - rozpuszczalnika.\nNie uznaje się określenia utraty jonów przez rybę mianem „wypłukiwania”.","solution":"Tilapia żyje w **wodzie słodkiej** (środowisko zewnętrzne = niskie stężenie jonów, **hipotoniczne**). Środowisko wewnętrzne ryby (krew, płyny ciała) zawiera **znacznie wyższe** stężenie Na⁺ i Cl⁻ (**hipertoniczne** względem otoczenia). **Skutki różnicy stężeń**: - **Dyfuzja**: jony Na⁺ i Cl⁻ wypływają z ryby do wody (zgodnie z gradientem stężeń, \"z wyższego do niższego\"). - **Wydalanie**: nerki produkują duże ilości rozcieńczonego moczu (woda + część jonów). Aby **utrzymać homeostazę jonową** (stałe stężenie soli we krwi), ryba musi **kompensować straty** Na⁺ i Cl⁻. Robi to przez **aktywny transport jonów** ze środowiska zewnętrznego przez **skrzela** (zużywając ATP). Bez tego ryba by się odsoliła i umarła.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-7.1.webp","solution_image":null,"topics":"fizjologia, osmoregulacja, ryby słodkowodne, opieka rodzicielska","page_from":12,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/7.2","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"7.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7.2. (0-1)\nUzasadnij, że adaptacja w postaci noszenia w jamie gębowej zapłodnionych jaj, larw\ni narybku przez samice pielęgnicowatych zwiększa szanse na przeżycie potomstwa.\nNa+, Cl-\nNa+, Cl-\nH2O\ndyfuzja\ntransport aktywny\nduża objętość moczu\no niskim stężeniu Na+ i Cl-\nwydalanie przez nerki\n7.1.\n0-1\n7.2.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 7.2. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami […].\nXVII. Ekologia.\n1. Ekologia organizmów. Zdający:\n2) przedstawia elementy niszy ekologicznej\norganizmu […];\n3) wyjaśnia, czym jest tolerancja\nekologiczna.\n3. Ekologia ekosystemu. Ochrona\ni gospodarka ekosystemami. Zdający:\n5) przedstawia adaptacje obronne ofiar\ndrapieżników […].\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne uzasadnienie, że adaptacja w postaci noszenia w jamie gębowej\nzapłodnionych jaj, larw i narybku przez samice pielęgnicowatych zwiększa szansę na\nprzeżycie potomstwa, uwzględniające np. ochronę przed drapieżnikami, zapewnienie\nodpowiedniej temperatury lub dostępności tlenu.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nJaja, larwy i narybek ukryte w pysku samicy są narażone w mniejszym stopniu na ataki\ndrapieżników, a tym samym ich szanse na przeżycie znacznie rosną.\nPrzetrzymywanie jaj w jamie gębowej samicy zapewnia ikrze optymalną temperaturę\ndo rozwoju.\nZapewnia to ikrze odpowiedni poziom tlenu, dzięki czemu więcej jaj rozwija się\nprawidłowo.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi zbyt ogólnych, odnoszących się jedynie do ochrony potomstwa,\nbez określenia, na czym ta ochrona polega, np. „Dzięki temu narybek ma odpowiednie\nwarunki”.","solution":"Noszenie jaj/larw/narybku w jamie gębowej zwiększa przeżywalność z kilku powodów: - **Ochrona przed drapieżnikami** — jaja i larwy w wodzie otwartej są łatwym łupem; w jamie gębowej są **fizycznie chronione**. - **Stała kontrola środowiska** — temperatura, natlenienie, pH są stabilne. Samica może aktywnie wybierać dobre warunki. - **Natlenienie** — przez skrzela samicy przepływa świeża, **natleniona woda** opływająca jaja i larwy. - **Mobilność** — matka może uciekać z potomstwem przed zagrożeniem (powodzią, drapieżnikiem, suszą). - **Brak strat na drapieżnictwo** = większy procent jaj rozwija się w narybek.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-7.2.webp","solution_image":null,"topics":"fizjologia, osmoregulacja, ryby słodkowodne, opieka rodzicielska","page_from":12,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/8","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"8","points":3,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.\nNa poniższym schemacie przedstawiono budowę serca oraz głównych naczyń krwionośnych\ntypową dla pewnej gromady kręgowców.\nNa podstawie: C.P. Hickman Jr. i in., Integrated Principles of Zoology, Nowy Jork 2001.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **8.1.** **Płazy** (Amphibia). Cechy diagnostyczne serca płaza: - **2 przedsionki + 1 komora** (3-jamowe serce). - **Zastawka spiralna** w stożku tętniczym — kieruje krew natlenowaną i odtlenowaną do różnych naczyń (mimo wymieszania w komorze). - **Stożek tętniczy** = przedłużenie komory (charakterystyczne dla płazów). **8.2.** Naczynia X to **tętnice**. **Uzasadnienie**: tętnica = naczynie **wyprowadzające krew z serca** (z komory), niezależnie od stopnia jej natlenienia. Naczynia X wychodzą z **komory przez stożek tętniczy** → spełniają definicję tętnicy. Niesie krew **z** serca **do** płuc i tkanek. (Klasyczne tętnice u płazów: tętnica płucna, łuk aorty, tętnica szyjna — wszystkie wychodzą z komory przez stożek tętniczy.)\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — ewolucja serca kręgowców\n\nGromada | Liczba jam | Cechy | Krążenie\nRyby | 2 (1 przed. + 1 kom.) | Jeden obieg | Pojedyncze, zamknięte\nPłazy | 3 (2 przed. + 1 kom.) | Zastawka spiralna, stożek tętniczy | Podwójne (płuc + ciał), mieszane\nGady | 3 + niepełna przegroda | Częściowa separacja krwi | Podwójne, prawie niezmieszane\nKrokodyle | 4 (separacja pełna) | Pełna przegroda | Podwójne, niezmieszane\nPtaki + Ssaki | 4 (2 przed. + 2 kom.) | Pełna separacja | Podwójne, niezmieszane\n\nAnaliza zadania 8.1\n\nCechy diagnostyczne schematu:\n- 2 przedsionki → już więcej niż ryba (1).\n- 1 komora → mniej niż gady krokodyle / ptaki / ssaki (2).\n- Stożek tętniczy → charakterystyczny tylko dla płazów.\n- Zastawka spiralna → dodatkowa cecha płazów.\n\n→ Płazy (np. żaba, ropucha, traszka).\n\nAnaliza zadania 8.2 — tętnice czy żyły?\n\nDefinicja (klucz!):\n- Tętnica = naczynie wychodzące Z serca (od komory).\n- Żyła = naczynie wpływające DO serca (do przedsionka).\n\nTo kierunek, nie kolor / natlenienie!\n\nZ rysunku: naczynia X są na górze schematu, wychodzą w górę z komory przez stożek tętniczy. Strzałki czerwone (krew natlenowana z płuc → reszta ciała) lub niebieskie (krew odtlenowana do płuc).\n\n→ X = tętnice. Wychodzą z serca (z komory przez stożek), niezależnie od natlenienia.\n\nKlasyczny przykład:\n- Tętnica płucna = wychodzi z prawej komory, niesie krew odtlenowaną do płuc.\n- Aorta = wychodzi z lewej komory, niesie krew natlenowaną do ciała.\n\nObie są tętnicami mimo różnego natlenienia.\n\nZad 8.3 — gdzie i jak działa zastawka spiralna\n\nOdpowiedź: B1.\n\n- B: Zastawka spiralna występuje tylko u płazów (Amphibia) — nie u wszystkich kręgowców. Ryby, gady, ptaki, ssaki nie mają zastawki spiralnej.\n- 1: Funkcja zastawki = rozdzielanie strumienia krwi w stożku tętniczym. Mimo, że w komorze krew natlenowana i odtlenowana miesza się, zastawka spiralna kieruje strumienie:\n- Krew odtlenowana → tętnica płucna (do płuc).\n- Krew natlenowana → łuki aorty (do ciała).\n\nTym samym płaz, mimo jednej komory, ma efektywnie podwójne krążenie.\n\n(2. = błędne. Cofaniu krwi z komory zapobiegają zastawki przedsionkowo-komorowe, nie spiralna.)\n\nPunktacja CKE\n\n- 8.1. 1 pkt — \"płazy\" (Amphibia).\n- 8.2. 1 pkt — \"tętnice\" + uzasadnienie odwołujące się do kierunku przepływu z serca.\n- 8.3. 1 pkt — B1.\n\nPo co to umieć\n\nZastawka spiralna płazów — unikalne rozwiązanie ewolucyjne. Mimo tylko jednej komory płazy częściowo rozdzielają krew natlenowaną i odtlenowaną — zastawka spiralna kieruje strumienie do odpowiednich naczyń (tętnica płucna, łuki aorty). To kompromis między ewolucją sercową ryb (1 obieg) a ssaków/ptaków (2 niezależne obiegi).\n\nKrokodyle to wyjątek wśród gadów — mają pełne 4-jamowe serce (jak ptaki, ssaki) — efekt zbieżności ewolucyjnej.\n\nTypowy błąd: Pułapka 8.1 — pomylenie z gadami (3 jamy + częściowa przegroda) lub ssakami (4 jamy). **Płazy = 3 jamy + zastawka spiralna + stożek tętniczy**. Gady = 3 jamy + niepełna przegroda komorowa, brak stożka. Ssaki = 4 jamy, brak stożka. Pułapka 8.2 — definicja tętnicy. **Tętnica ≠ krew natlenowana**. Tętnica = naczynie wychodzące **z serca**. Np. tętnica płucna niesie krew **odtlenowaną** (z serca do płuc). Stąd kierunek przepływu, nie natlenienie, decyduje.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-8.webp","solution_image":null,"topics":"anatomia, układ krwionośny, serce płazów, tętnice vs żyły, zastawka spiralna","page_from":13,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/8.1","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"8.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.1. (0-1)\nPodaj nazwę gromady kręgowców, której budowę serca przedstawiono na schemacie.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 8.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n1) opisuje […] organizmy.\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje […]\ninformacje […] graficzne […].\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n3) Wymiana gazowa i krążenie. Zdający:\no) porównuje […] budowę serc gromad\nkręgowców.\nZasady oceniania\n1 pkt - za podanie poprawnej nazwy gromady.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\npłazy / Amphibia","solution":"**Płazy** (Amphibia). Cechy diagnostyczne serca płaza: - **2 przedsionki + 1 komora** (3-jamowe serce). - **Zastawka spiralna** w stożku tętniczym — kieruje krew natlenowaną i odtlenowaną do różnych naczyń (mimo wymieszania w komorze). - **Stożek tętniczy** = przedłużenie komory (charakterystyczne dla płazów).","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-8.1.webp","solution_image":null,"topics":"anatomia, układ krwionośny, serce płazów, tętnice vs żyły, zastawka spiralna","page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/8.2","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"8.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.2. (0-1)\nRozstrzygnij, czy naczynia krwionośne oznaczone na schemacie literą X to żyły, czy -\ntętnice. Odpowiedź uzasadnij.\nRozstrzygnięcie:\nUzasadnienie:\nkierunek przepływu\nkrwi natlenowanej\nprawy przedsionek\nzastawka spiralna\nstożek tętniczy\nlewy przedsionek\nzastawki\nprzedsionkowo-komorowe\nkomora\nX\nkierunek przepływu\nkrwi odtlenowanej\n8.1.\n0-1\n8.2.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 8.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n2) przedstawia […] argumenty związane\nz omawianymi zagadnieniami biologicznymi.\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje […]\ninformacje […] graficzne […].\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n3) Wymiana gazowa i krążenie. Zdający:\nm) […] wykazuje związek między budową\nukładu krążenia a jego funkcją u poznanych\ngrup zwierząt.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n1 pkt - za rozstrzygnięcie, że naczynia oznaczone literą X to tętnice, wraz z poprawnym\nuzasadnieniem, odnoszącym się do kierunku przepływu krwi - z serca.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozstrzygnięcie: Tętnice\nPrzykładowe uzasadnienia\nTe naczynia wyprowadzają krew z komory serca.\nNaczyniami X płynie krew z serca do płuc.\nUwaga:\nNie uznaje się uzasadnień odnoszących się do stopnia natlenowania krwi lub do rodzaju\ntransportowanej krwi jako kryterium określającego tętnice, np. „Ponieważ przepływa nimi\nkrew odtlenowana”.\nNie uznaje się uzasadnień zawierających dwa argumenty, z których jeden z nich jest błędny,\nnp. „Ponieważ te naczynia wyprowadzają z serca krew odtlenowaną”.\nUznaje się uzasadnienia zawierające informację o stopniu natlenowania krwi w formie\ndopowiedzenia, np. „Żyły doprowadzają krew do serca, a tętnice wyprowadzają krew z serca.\nNaczyniami X jest wyprowadzana krew odtlenowana, a więc są to tętnice”.","solution":"Naczynia X to **tętnice**. **Uzasadnienie**: tętnica = naczynie **wyprowadzające krew z serca** (z komory), niezależnie od stopnia jej natlenienia. Naczynia X wychodzą z **komory przez stożek tętniczy** → spełniają definicję tętnicy. Niesie krew **z** serca **do** płuc i tkanek. (Klasyczne tętnice u płazów: tętnica płucna, łuk aorty, tętnica szyjna — wszystkie wychodzą z komory przez stożek tętniczy.)","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-8.2.webp","solution_image":null,"topics":"anatomia, układ krwionośny, serce płazów, tętnice vs żyły, zastawka spiralna","page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/8.3","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"8.3","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.3. (0-1)\nDokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1. albo 2.\nZastawka spiralna występuje w sercu\nA.\nwszystkich dorosłych\nkręgowców,\na jej funkcją jest\n1.\nrozdzielenie strumienia krwi\npłynącego w stożku tętniczym.\nB.\nniektórych dorosłych\nkręgowców,\n2.\nzapobieganie cofaniu się krwi\ndo komory serca.","answer":"B1","answer_text":"Zadanie 8.3. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n1) opisuje, porządkuje i rozpoznaje\norganizmy;\n3) wykazuje związki między strukturą\na funkcją na różnych poziomach organizacji\nżycia.\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n3) Wymiana gazowa i krążenie. Zdający:\nm) […] wykazuje związek między budową\nukładu krążenia a jego funkcją u poznanych\ngrup zwierząt,\no) porównuje, określając tendencje\newolucyjne, budowę serc gromad\nkręgowców.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne dokończenie zdania.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nB1","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**B1** (niektórych dorosłych kręgowców, rozdzielenie strumienia krwi płynącego w stożku tętniczym).\n\n## Sposób 1 - Analiza zastawki spiralnej\n\n**Krok 1: U których kręgowców występuje zastawka spiralna?**\nZastawka spiralna jest **specyficzna dla płazów** (i niektórych innych grup, np. niektórych ryb). Występuje w stożku tętniczym (conus arteriosus). NIE występuje u ssaków, ptaków, większości gadów.\n\n→ TYLKO U NIEKTÓRYCH dorosłych kręgowców → odpowiedź **B**.\n\n**Krok 2: Jaką funkcję pełni?**\nU płazów krew z lewego (utlenowana) i prawego (odtlenowana) przedsionka miesza się w komorze (jest tylko 1 komora). Zastawka spiralna w stożku tętniczym **rozdziela strumień** wychodzący z komory:\n- Krew bardziej UTLENOWANA → łuki tętnicze do ciała (skóra, narządy)\n- Krew bardziej ODTLENOWANA → tętnica płucna do płuc\n\nDzięki temu rozdziałowi płaz może utrzymać efektywny obieg krwi mimo niepełnego podziału komory.\n\n→ Funkcja: **rozdzielenie strumienia krwi w stożku tętniczym** → odpowiedź **1**.\n\n→ Razem: **B1**.\n\n## Sposób 2 - Eliminacja błędnych\n\n- **A** (wszystkich kręgowców) - błąd, zastawki spiralnej nie ma u ssaków/ptaków → eliminuj\n- **2** (zapobieganie cofaniu się krwi do komory) - to funkcja **zastawek półksiężycowatych** (przy ujściu komór), nie zastawki spiralnej → eliminuj\n\n→ Pozostaje **B + 1 = B1** ✓\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Zrodlo: oficjalne \"Zasady oceniania rozwiazan zadan\" CKE (egzamin maturalny z biologii, termin glowny 9 maja 2025, formy MBIP-R0).\n\n> Zadanie 8.3. (0-1)\n> Zasady oceniania:\n> 1 pkt - za poprawne dokonczenie zdania.\n> 0 pkt - za odpowiedz niespelniajaca wymagan na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\n> Rozwiazanie: B1\n\n## Wzory z karty CKE\n\nW tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - to zadanie z anatomii porównawczej kręgowców. Brak konkretnego wzoru.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - wybór funkcji **2** (cofanie się krwi). To funkcja zastawek półksiężycowatych (NIE spiralnej). Spiralna ROZDZIELA strumień, nie blokuje cofanie.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Wybór **A** (wszystkich kręgowców) - błąd, ssaki/ptaki/krokodyle mają w pełni podzielone komory i NIE potrzebują zastawki spiralnej (krew nie miesza się).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Zastawka spiralna jest **adaptacją kompensującą niepełny podział komory** u płazów. To eleganckie rozwiązanie ewolucyjne - pozwala utrzymać częściowy rozdział krwi mimo prostej anatomii.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-8.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":14,"source":"ocr","answer_source":"zadaniazmatur","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/9","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"9","points":4,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9.\nNa poniższej ilustracji przedstawiono schematyczny przekrój przez staw kolanowy człowieka\noraz mikrofotografie czterech tkanek łącznych (A-D).\nUwaga: nie zachowano wspólnej skali mikrofotografii.\nNa podstawie: E.C. Amerman, Exploring Anatomy & Physiology in the Laboratory, Englewood 2017.\n3\n1\n2\n4\nA\nB\nC\nD\n8.3.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **9.1.** Dopasowanie: | Nr | Nazwa tkanki | Mikrofotografia | |---|---|---| | **1** (kość udowa) | tkanka **kostna** | **B** (osteony, koncentryczne kręgi, kanały Haversa) | | **2** (powierzchnia stawowa) | tkanka **chrzęstna** szklista | **C** (chondrocyty w lukach, macierz różowo-niebieska) | | **3** (więzadła) | tkanka **łączna włóknista** (zwarta) | **A** (równoległe pasy włókien kolagenowych) | | **4** (poduszka tłuszczowa) | tkanka **tłuszczowa** | **D** (adipocyty z dużymi kroplami tłuszczu, heksagonalny układ) | **9.2.** — **B3**. Staw kolanowy to **staw złożony**, ponieważ łączy **więcej niż dwie kości**: kość udową, piszczelową i rzepkę (3 kości). **9.3.** **Maź stawowa** (synovia) w czasie ruchu: - **Smaruje** powierzchnie stawowe → **zmniejsza tarcie** między chrząstkami stawowymi → płynny ruch bez ścierania. - **Odżywia** chrząstkę stawową (chrząstka nie ma naczyń krwionośnych — substancje odżywcze dyfundują z mazi). - **Amortyzuje** wstrząsy podczas ruchu. - **Usuwa** produkty przemiany materii z chrząstki.\n\nStrony arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — tkanki łączne\n\nTkanka | Charakterystyka | Mikrofotografia\nKostna | Osteony, kanały Haversa, macierz mineralizowana (CaPO₄) | Koncentryczne kręgi\nChrzęstna szklista | Chondrocyty w lukach, macierz białkowa (kolagen II) | Okrągłe komórki w lakunach\nWłóknista zwarta | Włókna kolagenu równolegle, fibroblasty | Pasy równoległych włókien\nTłuszczowa | Adipocyty z dużymi kroplami tłuszczu | Komórki heksagonalne, \"puste\"\n\nAnaliza zadania 9.1\n\n1 (kość udowa) — gęsta tkanka kostna gąbczasta + zbita. Mikrofotografia B pokazuje osteony = koncentryczne kręgi blaszek kostnych wokół kanału Haversa (z naczyniem krwionośnym w środku).\n\n2 (powierzchnia stawowa) — chrząstka stawowa szklista. Pokrywa końce kości w stawie, redukuje tarcie. Mikrofotografia C pokazuje chondrocyty (okrągłe komórki w lakunach) w macierzy różowo-niebieskiej.\n\n3 (więzadła) — tkanka łączna włóknista zwarta. Włókna kolagenu ułożone równolegle dla maksymalnej wytrzymałości w jednym kierunku. Mikrofotografia A.\n\n4 (żółta poduszka) — tkanka tłuszczowa (ciało tłuszczowe Hoffa pod rzepką). Magazyn energii + amortyzator. Mikrofotografia D — komórki heksagonalne z dużymi kroplami tłuszczu, jądra zepchnięte na obrzeże.\n\nAnaliza zadania 9.2 — rodzaj stawu\n\nPodział stawów wg liczby kości:\n- Prosty (simple): 2 kości (np. staw barkowy — łopatka + kość ramienna).\n- Złożony (compound): 3 lub więcej kości.\n\nStaw kolanowy łączy:\n1. Kość udową (femur) — od góry.\n2. Kość piszczelową (tibia) — od dołu.\n3. Rzepkę (patella) — z przodu.\n\n→ 3 kości → staw złożony.\n\nUzasadnienie: opcja 3 (\"stanowi połączenie więcej niż dwóch kości\"). Opcje 1 (jedna oś) i 2 (kilka osi) opisują liczbę osi ruchu (typ ruchowy), nie typ wg liczby kości.\n\n→ B3.\n\nAnaliza zadania 9.3 — maź stawowa\n\nMaź stawowa (synovia) = lepki płyn w jamie stawowej, produkowany przez błonę maziową. Funkcje:\n\n1. Smarowanie (główna funkcja podczas ruchu): zmniejsza tarcie między powierzchniami chrząstki stawowej → ruch jest płynny, chrząstki się nie ścierają.\n\n2. Amortyzacja wstrząsów (działa jak płyn hydrauliczny): rozprasza siły kompresji.\n\n3. Odżywianie chrząstki: chrząstka stawowa nie ma naczyń krwionośnych — substancje odżywcze (tlen, glukoza) dyfundują z mazi do chondrocytów.\n\n4. Usuwanie produktów przemiany materii z chrząstki (CO₂, kwas mlekowy).\n\nPunktacja CKE\n\n- 9.1. 2 pkt — wszystkie 4 dopasowania; 1 pkt — 2-3 poprawne.\n- 9.2. 1 pkt — B3.\n- 9.3. 1 pkt — co najmniej dwie funkcje mazi (smarowanie + amortyzacja / odżywianie).\n\nPo co to umieć\n\nChoroby stawów — klasyczny problem ortopedii:\n- Zwyrodnienie chrząstki (osteoartroza) — niedobór mazi, ścieranie chrząstki, ból.\n- Reumatoidalne zapalenie stawów — układ immunologiczny atakuje błonę maziową.\n- Wymiana stawu (endoproteza) — gdy chrząstka uległa całkowitemu zużyciu.\n\nZrozumienie histologii stawu = klucz do leczenia tych chorób.\n\nTypowy błąd: Pułapka 9.1 — rozpoznanie A i C. **A** (włókna równoległe = ścięgna/więzadła) ≠ **C** (chondrocyty w lukach = chrząstka). Klucz: A ma **wydłużone komórki** między włóknami kolagenowymi, C ma **okrągłe komórki w lukach (lacunae)**. Pułapka 9.1 — rozpoznanie B. **Tkanka kostna** ma **osteony** (koncentryczne pierścienie wokół kanału Haversa). Inny widok = blaszki kostne, \"drewno na przekroju\". Pułapka 9.2 — **A1 vs B3**: staw kolanowy jest faktycznie **jednoosiowy** (ruch zginanie/prostowanie głównie), ale jednoosiowość określa **rodzaj zawiasowy**, NIE prosty/złożony. **Prosty vs złożony** odnosi się do **liczby kości** uczestniczących. Klucz: kolano = trzy kości → **złożony**.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-9.webp","solution_image":null,"topics":"histologia, tkanki łączne, staw kolanowy, maź stawowa","page_from":14,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/9.1","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"9.1","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9.1. (0-2)\nUzupełnij tabelę - dla każdej tkanki łącznej oznaczonej na przekroju stawu\nkolanowego (1.-4.) podaj jej nazwę oraz dopasuj właściwą mikrofotografię (A-D).\nWpisz nazwy oraz litery w odpowiednie komórki tabeli.\nNr na\nschemacie\nNazwa tkanki łącznej\nMikrofotografia\n1.\n2.\n3.\n4.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 9.1. (0-2)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje […]\ninformacje […] graficzne […].\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n1) rozpoznaje tkanki organizmu człowieka\n[…] na schemacie, mikrofotografii […].\nZasady oceniania\n2 pkt - za poprawne uzupełnienie dwóch kolumn tabeli.\n1 pkt - za poprawne uzupełnienie jednej kolumny tabeli LUB dwóch wierszy tabeli.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nNr na\nschemacie\nNazwa tkanki łącznej\nMikrofotografia\n1.\nkostna\nB\n2.\nchrzęstna (szklista)\nC\n3.\nwłaściwa (zbita / włóknista / zwarta)\nA\n4.\ntłuszczowa (żółta)\nD\nUwaga:\nUznaje się w wierszu 1. odpowiedzi „kostna drobnowłóknista”, „kostna beleczkowa”, „kostna\ngąbczasta”, „kostna zbita”.\nNie uznaje się w wierszach 1. i 2. odpowiedzi zbyt ogólnych - „oporowa”, „szkieletowa”.\nNie uznaje się w wierszu 3. wyłącznie odpowiedzi „włóknista”, „zbita”, ponieważ te określenia\npasują zarówno do tkanek łącznych oporowych (tkanka chrzęstna włóknista, tkanka kostna\nzbita), jak i do tkanki łącznej właściwej.","solution":"Dopasowanie: | Nr | Nazwa tkanki | Mikrofotografia | |---|---|---| | **1** (kość udowa) | tkanka **kostna** | **B** (osteony, koncentryczne kręgi, kanały Haversa) | | **2** (powierzchnia stawowa) | tkanka **chrzęstna** szklista | **C** (chondrocyty w lukach, macierz różowo-niebieska) | | **3** (więzadła) | tkanka **łączna włóknista** (zwarta) | **A** (równoległe pasy włókien kolagenowych) | | **4** (poduszka tłuszczowa) | tkanka **tłuszczowa** | **D** (adipocyty z dużymi kroplami tłuszczu, heksagonalny układ) |","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-9.1.webp","solution_image":null,"topics":"histologia, tkanki łączne, staw kolanowy, maź stawowa","page_from":15,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/9.2","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"9.2","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9.2. (0-1)\nDokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz jej uzasadnienie 1., 2. albo 3.\nStaw kolanowy to\nA.\nstaw prosty,\nponieważ\n1.\numożliwia ruch w jednej osi.\n2.\numożliwia ruch w kilku osiach.\nB.\nstaw złożony,\n3.\nstanowi połączenie więcej niż dwóch kości.","answer":"B3","answer_text":"Zadanie 9.2. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n4) objaśnia funkcjonowanie organizmu\nczłowieka […].\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n7) Poruszanie się. Zdający:\nj) rozpoznaje (na […] schemacie, rysunku)\nrodzaje połączeń kości i określa ich funkcje.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne dokończenie zdania.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nRozwiązanie\nB3","solution":"— **B3**. Staw kolanowy to **staw złożony**, ponieważ łączy **więcej niż dwie kości**: kość udową, piszczelową i rzepkę (3 kości).","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-9.2.webp","solution_image":null,"topics":"histologia, tkanki łączne, staw kolanowy, maź stawowa","page_from":15,"source":"ocr","answer_source":"zadaniazmatur","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/9.3","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"9.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9.3. (0-1)\nPrzedstaw rolę mazi stawowej w czasie ruchu stawu.\n9.1.\n0-1-2\n9.2.\n0-1\n9.3.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 9.3. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n4) objaśnia funkcjonowanie organizmu\nczłowieka […].\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n7) Poruszanie się. Zdający:\ne) opisuje współdziałanie […] stawów i kości\nw ruchu człowieka.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne przedstawienie roli mazi stawowej, uwzględniające zmniejszenie tarcia\nw stawie (między powierzchniami stawowymi) LUB amortyzację obciążeń.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nMaź stawowa zmniejsza tarcie chrząstek o siebie w czasie zginania stawu, dzięki czemu\nzapobiega ich ścieraniu.\nRedukuje tarcie, co zapobiega uszkodzeniom powierzchni stawowych.\nZapewnia poślizg powierzchni stawowych.\nDzięki mazi stawowej kości nie ścierają się podczas ruchu.\nMa działanie amortyzujące.\nMaź stawowa tworzy poduszkę hydrauliczną absorbującą wstrząsy.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi zbyt ogólnych dotyczących ochrony mechanicznej bez wskazania,\nna czym ta ochrona polega, np. „Maź stawowa chroni powierzchnie stawowe”.\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się wyłącznie do odżywiania powierzchni\nstawowych.","solution":"**Maź stawowa** (synovia) w czasie ruchu: - **Smaruje** powierzchnie stawowe → **zmniejsza tarcie** między chrząstkami stawowymi → płynny ruch bez ścierania. - **Odżywia** chrząstkę stawową (chrząstka nie ma naczyń krwionośnych — substancje odżywcze dyfundują z mazi). - **Amortyzuje** wstrząsy podczas ruchu. - **Usuwa** produkty przemiany materii z chrząstki.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-9.3.webp","solution_image":null,"topics":"histologia, tkanki łączne, staw kolanowy, maź stawowa","page_from":15,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/10","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"10","points":3,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10.\nNa poniższym schemacie przedstawiono synapsę między neuronem ruchowym a włóknem\nmięśnia szkieletowego człowieka. W szczelinie synaptycznej znajduje się enzym -\nacetylocholinesteraza, który rozkłada acetylocholinę do octanu i choliny.\nWytwarzane przez sinice toksyny: anatoksyna-a i guanitoksyna, zaburzają działanie synapsy\nnerwowo-mięśniowej. Anatoksyna-a naśladuje działanie acetylocholiny - łączy się\nz receptorami w błonie postsynaptycznej i je aktywuje, jednak w przeciwieństwie do\nacetylocholiny nie jest degradowana przez acetylocholinesterazę, chociaż wiąże się\nodwracalnie z jej miejscem aktywnym. Guanitoksyna trwale wiąże się z miejscem aktywnym\nacetylocholinesterazy i blokuje działanie cząsteczki enzymu.\nAksony neuronów ruchowych docierających do mięśni szkieletowych człowieka są okryte\nosłonką mielinową.\nNa podstawie: D.U. Silverthorn, Fizjologia człowieka. Zintegrowane podejście, Warszawa 2018;\nA. Sierosławska, Anatoksyna-a - chemizm, występowanie, efekty działania, „Kosmos” 61(3), 2012.\nSchemat: Lecturio GmbH (www.lecturio.com).","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **10.1.** Tabela efektów: | Efekt | Anatoksyna-a | Gwanitoksyna | |---|---|---| | Spowolnienie rozkładu acetylocholiny w szczelinie synaptycznej | **NIE** | **TAK** | | Rozluźnienie włókien mięśniowych i zwiotczenie mięśni | **NIE** | **NIE** | **Wyjaśnienie**: - **Anatoksyna-a** nie blokuje acetylocholinesterazy → acetylocholina jest **normalnie degradowana**. Toksyna wpływa **bezpośrednio na receptory**, nie na rozkład acetylocholiny. - **Gwanitoksyna** blokuje acetylocholinesterazę → acetylocholina **nie jest rozkładana** → **rozkład spowolniony / zatrzymany**. - **Oba** toksyny powodują **ciągłą stymulację mięśni** (anatoksyna-a aktywuje receptory; gwanitoksyna pozostawia acetylocholinę w szczelinie). Skutek: **stały skurcz / paraliż w skurczu**, NIE rozluźnienie. **10.2.** — **A1**. Osłonka mielinowa **przyspiesza** przewodzenie, ponieważ pełni funkcję **izolatora elektrycznego**, co zapewnia **skokowe (saltatorne)** przewodzenie potencjału czynnościowego między **przewężeniami Ranviera**.\n\nStrony arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — synapsa nerwowo-mięśniowa\n\nNormalna sekwencja:\n1. Potencjał czynnościowy dociera do zakończenia aksonu.\n2. Acetylocholina uwalniana z pęcherzyków → szczelina synaptyczna.\n3. Acetylocholina wiąże się z receptorami nikotynowymi na włóknie mięśniowym.\n4. Aktywacja receptorów → wpływ Na⁺ → potencjał czynnościowy mięśnia → skurcz.\n5. Acetylocholinesteraza rozkłada acetylocholinę → choline + octan.\n6. Receptory się \"wyczerpują\" → mięsień się rozluźnia.\n7. Choline wraca do neuronu → produkcja nowej acetylocholiny.\n\nMechanizmy działania toksyn\n\nToksyna | Cel | Skutek\nAnatoksyna-a | Receptory acetylocholinowe | Naśladuje acetylocholinę → aktywacja → ciągły skurcz\nGwanitoksyna | Acetylocholinesteraza | Blokuje enzym → acetylocholina się nie rozkłada → ciągły skurcz\nKurara | Receptory acetylocholinowe | Blokuje receptory → brak aktywacji → zwiotczenie\nToksyna botulinowa | Uwalnianie acetylocholiny | Hamuje wydzielanie → brak sygnału → zwiotczenie\n\nAnaliza zadania 10.1\n\nAnatoksyna-a + spowolnienie rozkładu acetylocholiny: NIE.\n\nAnatoksyna NIE wpływa na enzym (acetylocholinesteraza), tylko na receptory. Acetylocholina jest normalnie rozkładana. Sama anatoksyna ulega samodegradacji — to inna sprawa.\n\nGwanitoksyna + spowolnienie rozkładu acetylocholiny: TAK.\n\nGwanitoksyna blokuje acetylocholinesterazę → enzym nie pracuje → acetylocholina utrzymuje się w szczelinie → jej rozkład jest spowolniony / zahamowany.\n\nAnatoksyna-a + rozluźnienie mięśni: NIE.\n\nAnatoksyna stymuluje receptory stale → ciągły skurcz / paraliż w skurczu. NIE rozluźnia.\n\nGwanitoksyna + rozluźnienie mięśni: NIE.\n\nAcetylocholina pozostaje w szczelinie → ciągła stymulacja receptorów → ciągły skurcz / paraliż w skurczu. NIE rozluźnia.\n\nAnaliza zadania 10.2 — mielina\n\nMielina to lipidowa osłonka aksonu wytwarzana przez:\n- Komórki Schwanna (system obwodowy).\n- Oligodendrocyty (system centralny).\n\nPrzewężenia Ranviera = miejsca bez mieliny, gdzie błona aksonu jest \"odsłonięta\".\n\nMechanizm przewodzenia skokowego (saltatornego):\n1. Potencjał czynnościowy powstaje w przewężeniu Ranviera (gdzie są kanały Na⁺).\n2. Prąd przepływa wzdłuż mielinowanej części aksonu (mielina = izolator, niska pojemność).\n3. Potencjał \"skacze\" do następnego przewężenia Ranviera.\n4. W kolejnym Ranviera powstaje nowy potencjał czynnościowy.\n\nEfekt: prędkość przewodzenia wzrasta z ~1 m/s (akson bez mieliny) do ~100 m/s (akson z mieliną). To 30-100× szybciej.\n\n→ Mielina przyspiesza przewodzenie (A) dzięki izolatorowej funkcji + skokom między Ranviera (1).\n\nPunktacja CKE\n\n- 10.1. 2 pkt — wszystkie 4 odpowiedzi; 1 pkt — 2-3.\n- 10.2. 1 pkt — A1.\n\nPo co to umieć\n\nMielina i jej choroby:\n- Stwardnienie rozsiane (SM) — autoimmunologiczne niszczenie mieliny w mózgu. Prowadzi do spowolnienia / przerw w przewodzeniu → niedowłady, zaburzenia widzenia.\n- Choroba Charcot-Marie-Tooth — genetyczna, niszczenie mieliny obwodowej.\n\nBotoks (toksyna botulinowa) — używany kosmetycznie do paraliżowania mięśni mimicznych (wygładzanie zmarszczek). Mechanizm: paraliż wiotki przez hamowanie acetylocholiny.\n\nTypowy błąd: Pułapka 10.1 — pomylenie efektu toksyn. **Anatoksyna-a NIE wpływa na rozkład acetylocholiny** (działa **bezpośrednio na receptory**). Gwanitoksyna blokuje enzym → spowalnia rozkład acetylocholiny. Pułapka 10.1 — **paraliż w skurczu vs zwiotczenie**. Obie toksyny powodują paraliż w **skurczu** (ciągła stymulacja). Zwiotczenie powodują inne toksyny (np. **kurara** = blokuje receptory). Pułapka 10.2 — opcja **B2** (mielina spowalnia, bo cała błona aktywna). To **odwrotność** — mielina **przyspiesza** dzięki **skokom** między Ranviera.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-10.webp","solution_image":null,"topics":"neurofizjologia, synapsa nerwowo-mięśniowa, neurotoksyny, mielina","page_from":16,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/10.1","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"10.1","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10.1. (0-2)\nUzupełnij tabelę - określ efekty działania anatoksyny-a i guanitoksyny. W odpowiednie\nkomórki tabeli wpisz literę T (tak), jeśli dany efekt występuje, albo N (nie) - jeśli nie\nwystępuje.\nEfekt działania\nAnatoksyna-a\nGuanitoksyna\nspowolnienie rozkładu acetylocholiny w szczelinie\nsynaptycznej\nrozluźnienie włókien mięśniowych i zwiotczenie\nmięśni\nacetylocholinesteraza\nreceptor dla\nacetylocholiny\ncholina\noctan\nA\nA\nA\nA\nCh\nCh\nCh\nCh\nacetylocholina\nneuron\nwłókno mięśniowe\n10.1.\n0-1-2\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 10.1. (0-2)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami […].\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n6) Regulacja nerwowa. Zdający:\nb) przedstawia działanie synapsy\nchemicznej, uwzględniając rolę\nprzekaźników chemicznych; podaje\nprzykłady tych neuroprzekaźników.\nZasady oceniania\n2 pkt - za poprawne uzupełnienie dwóch wierszy tabeli.\n1 pkt - za poprawne uzupełnienie jednego wiersza tabeli LUB jednej kolumny tabeli.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nEfekt działania\nAnatoksyna-a\nGuanitoksyna\nspowolnienie rozkładu acetylocholiny\nw szczelinie synaptycznej\nT\nT\nrozluźnienie włókien mięśniowych\ni zwiotczenie mięśni\nN\nN","solution":"Tabela efektów: | Efekt | Anatoksyna-a | Gwanitoksyna | |---|---|---| | Spowolnienie rozkładu acetylocholiny w szczelinie synaptycznej | **NIE** | **TAK** | | Rozluźnienie włókien mięśniowych i zwiotczenie mięśni | **NIE** | **NIE** | **Wyjaśnienie**: - **Anatoksyna-a** nie blokuje acetylocholinesterazy → acetylocholina jest **normalnie degradowana**. Toksyna wpływa **bezpośrednio na receptory**, nie na rozkład acetylocholiny. - **Gwanitoksyna** blokuje acetylocholinesterazę → acetylocholina **nie jest rozkładana** → **rozkład spowolniony / zatrzymany**. - **Oba** toksyny powodują **ciągłą stymulację mięśni** (anatoksyna-a aktywuje receptory; gwanitoksyna pozostawia acetylocholinę w szczelinie). Skutek: **stały skurcz / paraliż w skurczu**, NIE rozluźnienie.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-10.1.webp","solution_image":null,"topics":"neurofizjologia, synapsa nerwowo-mięśniowa, neurotoksyny, mielina","page_from":16,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/10.2","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"10.2","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10.2. (0-1)\nDokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz jej uzasadnienie 1. albo 2.\nOsłonka mielinowa wokół aksonu neuronu ruchowego\nA.\nprzyśpiesza\nprzewodzenie\npotencjału\nczynnościowego\nwzdłuż aksonu,\nponieważ\nmielina\n1.\npełni funkcję izolatora elektrycznego,\nco zapewnia skokowe przewodzenie\npotencjału czynnościowego między\nprzewężeniami Ranviera.\nB.\nspowalnia\n2.\nsprawia, że potencjał czynnościowy jest\nprzewodzony w sposób ciągły - w jego\nprzewodzenie jest zaangażowana błona\nkomórkowa aksonu na całej swojej długości.","answer":"A1","answer_text":"Zadanie 10.2. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n4) objaśnia funkcjonowanie organizmu\nczłowieka […].\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n6) Regulacja nerwowa. Zdający:\na) wyjaśnia istotę powstawania\ni przewodzenia impulsu nerwowego;\nwykazuje związek między budową neuronu\na przewodzeniem impulsu nerwowego.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne dokończenie zdania.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nA1\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"— **A1**. Osłonka mielinowa **przyspiesza** przewodzenie, ponieważ pełni funkcję **izolatora elektrycznego**, co zapewnia **skokowe (saltatorne)** przewodzenie potencjału czynnościowego między **przewężeniami Ranviera**.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-10.2.webp","solution_image":null,"topics":"neurofizjologia, synapsa nerwowo-mięśniowa, neurotoksyny, mielina","page_from":17,"source":"ocr","answer_source":"zadaniazmatur","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/11","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"11","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11. (0-2)\nPodwyższony poziom glukozy w osoczu w przebiegu cukrzycy wpływa na funkcjonowanie\nukładów hormonalnego i wydalniczego.\nUzupełnij poniższe zdania tak, aby w poprawny sposób opisywały wpływ\npodwyższonego stężenia glukozy we krwi na funkcjonowanie układów hormonalnego\ni wydalniczego. W każdym nawiasie podkreśl właściwe określenie.\nZnaczne podwyższenie poziomu glukozy w osoczu wynikające z (nadmiaru / niedoboru)\ninsuliny przekracza możliwości resorpcji zwrotnej w kanalikach nerkowych, w wyniku czego\nnadmiar glukozy jest wydalany z moczem. Zwiększenie osmolarności osocza krwi jest\nprzyczyną (zmniejszenia / zwiększenia) ilości wazopresyny uwalnianej do krwi oraz\n(nasilenia / osłabienia) uczucia pragnienia.\n10.2.\n0-1\n11.\n0-1-2\nMBIP-R0_100","answer":"niedoboru, zwiększenia, nasilenia","answer_text":"Zadanie 11. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Pogłębianie znajomości uwarunkowań\nzdrowia człowieka. Zdający:\n2) […] rozpoznaje sytuacje wymagające\nkonsultacji lekarskiej.\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n4) objaśnia funkcjonowanie organizmu\nczłowieka […].\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n1. Podstawowe zasady budowy\ni funkcjonowania organizmu zwierzęcego.\nZdający:\n6) przedstawia mechanizmy warunkujące\nhomeostazę ([…] stałość składu płynów\nustrojowych […]).\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n4) Wydalanie i osmoregulacja. Zdający:\nf) przedstawia proces tworzenia moczu\nu człowieka oraz wyjaśnia znaczenie\nregulacji hormonalnej w tym procesie.\nZasady oceniania\n2 pkt - za podkreślenie trzech poprawnych określeń.\n1 pkt - za podkreślenie dwóch poprawnych określeń.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nZnaczne podwyższenie poziomu glukozy w osoczu wynikające z (nadmiaru / niedoboru)\ninsuliny przekracza możliwości resorpcji zwrotnej w kanalikach nerkowych, w wyniku czego\nnadmiar glukozy jest wydalany z moczem. Zwiększenie osmolarności osocza krwi jest\nprzyczyną (zmniejszenia / zwiększenia) ilości wazopresyny uwalnianej do krwi oraz\n(nasilenia / osłabienia) uczucia pragnienia.","solution":"Odpowiedź: **Klucz**: **niedoboru** / **zwiększenia** / **nasilenia**. **Mechanizm**: 1. **Niedobór insuliny** (cukrzyca typu I) lub insulinooporność (typu II) → komórki nie pobierają glukozy → **hiperglikemia** (wysoka glukoza we krwi). 2. **Resorpcja zwrotna glukozy w kanalikach nerkowych** ma **próg** (~180 mg/dl). Powyżej tego progu nerki **nie nadążają** wchłonąć całej glukozy → glukoza w moczu (**glukozuria**). 3. **Wysoka glukoza we krwi** → **wzrost osmolarności osocza** (więcej rozpuszczonych substancji). 4. **Osmoreceptory podwzgórza** wykrywają wzrost osmolarności → sygnał do **neurohypofizy** → **uwalnianie wazopresyny (ADH)** w **zwiększonej** ilości. 5. ADH działa na nerki: **zwiększa reabsorpcję wody** w kanalikach zbiorczych → mocz **zatężony**, oszczędność wody. 6. **Ośrodek pragnienia** w podwzgórzu wykrywa wysoką osmolarność → **nasilone pragnienie** (polidipsja) → chory pije więcej wody.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nMechanizm krok po kroku — od cukrzycy do polidipsji\n\n1. Niedobór insuliny (cukrzyca typu I) lub insulinooporność (typ II) → komórki nie pobierają glukozy z krwi → glukoza pozostaje w osoczu = hiperglikemia.\n\n2. Filtracja w nerkach: cała glukoza z krwi przechodzi do filtratu w kłębuszku. W zdrowiu 100% jest resorbowana zwrotnie w kanalikach proksymalnych. Ale jest próg = ~180 mg/dl (10 mmol/l).\n\nW cukrzycy glukoza we krwi przekracza próg → kanaliki nie nadążają → nadmiar glukozy zostaje w moczu = glukozuria.\n\n3. Osmolarność osocza wzrasta (glukoza zwiększa stężenie rozpuszczonych substancji). Krew jest \"gęsta\".\n\n4. Osmoreceptory podwzgórza wykrywają wzrost osmolarności → sygnał do neurohypofizy → uwolnienie wazopresyny (ADH = hormon antydiuretyczny) w zwiększonej ilości.\n\n5. Działanie ADH: na kanaliki zbiorcze nerek → zwiększona reabsorpcja wody (przez akwaporyny) → mocz zatężony, mniej wody traconej.\n\n6. Ośrodek pragnienia w podwzgórzu wykrywa wysoką osmolarność → nasilone pragnienie (polidipsja). Chory pije więcej wody, próbując rozcieńczyć krew.\n\nKlucz odpowiedzi\n\nLukna | Wybór | Uzasadnienie\n1 | niedoboru insuliny | Cukrzyca = brak / niedobór działania insuliny → hiperglikemia\n2 | zwiększenia ADH | Wysoka osmolarność → osmoreceptory → więcej ADH → zatrzymanie wody\n3 | nasilenia pragnienia | Wysoka osmolarność → ośrodek pragnienia → więcej picia\n\nPunktacja CKE\n\n- 11. 2 pkt — wszystkie 3 podkreślenia; 1 pkt — 2 poprawne; 0 pkt — 0-1.\n\nPo co to umieć\n\nKlasyczna triada objawów cukrzycy:\n- Poliuria (zwiększone wydalanie moczu) — bo glukoza w moczu pociąga wodę.\n- Polidipsja (silne pragnienie) — bo organizm traci wodę.\n- Polifagia (zwiększony apetyt) — bo komórki \"głodują\" mimo wysokiej glukozy.\n\nDiabetes mellitus dosłownie znaczy \"przepływ słodki\" (mocz słodki — kiedyś tak diagnozowano).\n\nNieleczona cukrzyca: kwasica ketonowa (Typ I) → śpiączka, śmierć. Dlatego insulina ratuje życie.\n\nTypowy błąd: Pułapka — **nadmiar/niedobór insuliny**. **Cukrzyca = niedobór** (typ I) lub oporność na nią (typ II). Wzrost glukozy we krwi wynika z **niedoboru** efektu insuliny. NIE odwrotnie. Pułapka — **kierunek ADH**. Wzrost osmolarności → **zwiększenie** ADH (organizm próbuje zatrzymać wodę). NIE odwrotnie. Pułapka — pomylenie cukrzycy typu I i II. **Typ I**: niedobór insuliny (zniszczone komórki β trzustki). **Typ II**: oporność tkanek na insulinę (insulina produkowana, ale tkanki nie reagują). W obu efekt = hiperglikemia.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-11.webp","solution_image":null,"topics":"fizjologia, cukrzyca, hormonalny, wydalniczy, glukozuria, ADH, pragnienie","page_from":17,"source":"ocr","answer_source":"zadaniazmatur","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/12","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"12","points":4,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12.\nNa poniższym schemacie przedstawiono regulację transportu glukozy przez insulinę\nw komórce mięśnia szkieletowego i w komórce wątroby, ograniczającą wahania poziomu\nglukozy we krwi.\nW komórkach mięśni szkieletowych w spoczynku transportery glukozy GLUT4 są w okresie\ngłodu (I) wycofywane z błony komórkowej, a następnie magazynowane w pęcherzykach\nw cytoplazmie. Z kolei w okresie sytości (II) transportery GLUT4 są pod wpływem insuliny\nkierowane do błony komórkowej.\nW komórkach wątroby transport glukozy zachodzi z udziałem transporterów GLUT2, których\naktywność zmienia się w zależności od okresu głodu (III) lub sytości (IV). Insulina bierze\nudział w regulacji transportu glukozy przez transportery GLUT2.\nNa podstawie: D.U. Silverthorn, Fizjologia człowieka. Zintegrowane podejście, Warszawa 2018.\nreceptor dla insuliny\nGLUT2\nrozkład glikogenu\nglukoneogeneza\nkaskada\nsygnałowa\nGLUT4\nglukoza\n(wysoki poziom)\ninsulina\nI\nII\nGŁÓD\nSYTOŚĆ\nglukoza (niski poziom)\npęcherzyk\nwydzielniczy\nGLUT4\nkomórka mięśnia szkieletowego\nw spoczynku\nkomórka wątroby\nGLUT2\ninsulina\nIII\nIV\nglukoza\n(wysoki poziom)\nkaskada\nsygnałowa\nglukozo-6-fosforan\nglukoza\n(niski poziom)\npłyn zewnątrzkomórkowy\ntransport do błony\nglukoza\n(wysoki poziom)\nglukoza\n(niski poziom)\npłyn zewnątrzkomórkowy\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **12.1.** - Transport GLUT4 do błony komórkowej w mięśniu w sytości: **B (egzocytoza)** — pęcherzyki z GLUT4 zlewają się z błoną. - Transport glukozy z wątroby do płynu zewnątrzkomórkowego w głodzie: **C (dyfuzja wspomagana)** — przez GLUT2 zgodnie z gradientem stężeń. **12.2.** Po posiłku glukoza we krwi wysoka → wpływa do wątroby przez GLUT2. **Insulina aktywuje heksokinazę / glukokinazę** → glukoza w komórce wątroby zostaje **ufosforylowana do glukozo-6-fosforanu** (G6P). G6P **nie może wypłynąć** z komórki (GLUT2 transportuje tylko wolną glukozę, nie G6P). W efekcie **stężenie wolnej glukozy w wątrobie pozostaje niskie**, mimo dużego napływu z krwi. **Gradient stężeń (krew > wątroba)** zostaje **utrzymany** → **ciągła dyfuzja** glukozy do komórki. Bez fosforylacji glukoza w wątrobie podniosłaby się do poziomu krwi → gradient by zniknął → dyfuzja by się zatrzymała. **12.3.** GLUT2 w błonie wątroby pozwala na **dwukierunkowy transport glukozy** zgodnie z gradientem stężeń. W okresie głodu: - Wątroba **rozkłada glikogen** (glikogenoliza) → wolna glukoza wewnątrz komórki. - Stężenie glukozy w wątrobie staje się **wyższe** niż w osoczu (które maleje przy głodzie). - **GLUT2 umożliwia wypływ glukozy** z wątroby do krwi → **uzupełnianie poziomu glukozy w osoczu**. W rezultacie GLUT2 **ogranicza spadek glukozy we krwi** w okresie głodu — utrzymuje homeostazę dla mózgu (zależny od stałego dopływu glukozy). **12.4.** **Glukagon** (hormon trzustki, komórki α wysp Langerhansa). Stymuluje **glikogenolizę** (rozkład glikogenu wątroby) i **glukoneogenezę** (synteza glukozy z aminokwasów, glicerolu) → uwalnianie glukozy do krwi. Inne dopuszczalne: **adrenalina** (rdzeń nadnerczy, szybko), **kortyzol** (kora nadnerczy, długotrwale), **hormon wzrostu (GH)**, **tyroksyna**.\n\nStrony arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — transportery glukozy\n\nTransporter | Lokalizacja | Regulacja | Mechanizm\nGLUT1 | Większość komórek (uniwersalny) | Stały | Stały transport (mózg)\nGLUT2 | Wątroba, trzustka, nerki, jelito | Stały, dwukierunkowy | Dyfuzja wspomagana\nGLUT3 | Mózg, neurony | Stały, wysokie powinowactwo | Dyfuzja wspomagana\nGLUT4 | Mięśnie, tłuszczowy | Regulowany insuliną | Wbudowanie do błony przez egzocytozę\n\nMechanizm: insulina + glukokinaza w wątrobie (12.2)\n\nBez insuliny (głód): mała ilość glukozy w komórce + mała aktywność glukokinazy. Stężenie wolnej glukozy w komórce ≈ w osoczu. Transport słabo efektywny.\n\nZ insuliną (sytość): glukoza wpływa do wątroby przez GLUT2 (dyfuzja). Insulina aktywuje glukokinazę (heksokinazę IV) → fosforyluje glukozę → glukozo-6-fosforan (G6P).\n\nG6P NIE może wyjść — GLUT2 nie transportuje ufosforylowanej formy. G6P jest \"uwięziony\" w komórce.\n\nEfekt: wolna glukoza w wątrobie pozostaje niska, mimo wysokiego dopływu z krwi. Gradient stężeń utrzymany → ciągła dyfuzja glukozy do wnętrza.\n\nDalej: G6P używany do:\n- Synteza glikogenu (magazyn).\n- Glikoliza (energia).\n- Pentozofosforany (NADPH, ryboza).\n\nMechanizm: rola GLUT2 w głodzie (12.3)\n\nW głodzie: niska glukoza we krwi → trzustka wydziela glukagon.\n\nGlukagon stymuluje wątrobę:\n- Glikogenoliza: rozkład glikogenu → wolna glukoza.\n- Glukoneogeneza: synteza glukozy z aminokwasów (alanina), glicerolu (z tłuszczów), mleczanu.\n\nStężenie glukozy w wątrobie rośnie powyżej poziomu we krwi.\n\nGLUT2 (stale w błonie, dwukierunkowy) → glukoza wypływa z wątroby do krwi (zgodnie z gradientem).\n\nSkutek: poziom glukozy we krwi jest utrzymywany → mózg ma stały dopływ paliwa.\n\nKlucz odpowiedzi\n\nZad | Odpowiedź | Mechanizm\n12.1-1 | B (egzocytoza) | GLUT4 z pęcherzyków → fuzja z błoną\n12.1-2 | C (dyfuzja wspomagana) | GLUT2 przepuszcza glukozę zgodnie z gradientem\n12.2 | Insulina aktywuje fosforylację glukozy → G6P uwięziony → gradient utrzymany → ciągła dyfuzja\n12.3 | GLUT2 umożliwia wypływ glukozy z wątroby do krwi w głodzie (po glikogenolizie) → ograniczenie spadku\n12.4 | Glukagon (lub adrenalina, kortyzol, GH)\n\nPunktacja CKE\n\n- 12.1. 1 pkt — oba transporty poprawne.\n- 12.2. 1 pkt — wspomnienie fosforylacji + utrzymanie gradientu.\n- 12.3. 1 pkt — wypływ glukozy z wątroby do krwi.\n- 12.4. 1 pkt — glukagon (lub inny hiperglikemiczny).\n\nPo co to umieć\n\nRegulacja glukozy to fundament endokrynologii:\n- Insulina (z komórek β trzustki) → obniża glukozę po posiłku.\n- Glukagon (z komórek α) → podnosi glukozę w głodzie.\n- Adrenalina → szybko podnosi glukozę (stres/ucieczka).\n- Kortyzol → długotrwale podnosi glukozę (stres).\n\nCukrzyca to zaburzenie tej regulacji. Sportowcy wykorzystują regulację GLUT4 (trening zwiększa ich liczbę → lepsze pobieranie glukozy bez insuliny).\n\nTypowy błąd: Pułapka 12.1 — **endocytoza vs egzocytoza**. Endocytoza = **wchłanianie** do komórki. Egzocytoza = **wydzielanie / wstawianie do błony**. GLUT4 jest **wstawiany do błony** = **egzo**. Pułapka 12.2 — bez wspomnienia o **fosforylacji**. Klucz: insulina nie tylko otwiera transport, ale i **trzyma glukozę \"uwięzioną\"** w komórce przez G6P → utrzymuje gradient. Pułapka 12.4 — wymienienie **insuliny** (która OBNIŻA glukozę). Glukagon, adrenalina, kortyzol, GH — **podnoszą** glukozę. To **antagonistyczne** hormony.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-12.webp","solution_image":null,"topics":"fizjologia, transport glukozy, GLUT2/GLUT4, insulina, glukagon","page_from":18,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/12.1","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"12.1","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12.1. (0-1)\nDo każdego z poniższych przykładów transportu przyporządkuj właściwą nazwę\nwybraną spośród A-C. Wpisz litery w wyznaczone miejsca.\nA. endocytoza\nB. egzocytoza\nC. dyfuzja wspomagana\n1. Transport białka GLUT4 do błony komórkowej w komórce mięśnia szkieletowego w czasie\nspoczynku w okresie sytości:\n2. Transport glukozy z wnętrza komórki wątroby do płynu zewnątrzkomórkowego w okresie\ngłodu:","answer":"B / egzocytoza, C / dyfuzja wspomagana","answer_text":"Zadanie 12.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje […]\ninformacje tekstowe, graficzne […];\n5) objaśnia i komentuje informacje,\nposługując się terminologią biologiczną.\nII. Komórka. Zdający:\n3) rozróżnia rodzaje transportu do\ni z komórki (dyfuzja […] wspomagana […],\nendocytoza i egzocytoza).\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne przyporządkowania dwóch nazw.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nTransport białka GLUT4 do błony komórkowej we włóknach mięśni szkieletowych w czasie\nspoczynku w okresie sytości: B / egzocytoza.\nTransport glukozy z wnętrza komórki wątroby do płynu zewnątrzkomórkowego w okresie\ngłodu: C / dyfuzja wspomagana.","solution":"- Transport GLUT4 do błony komórkowej w mięśniu w sytości: **B (egzocytoza)** — pęcherzyki z GLUT4 zlewają się z błoną. - Transport glukozy z wątroby do płynu zewnątrzkomórkowego w głodzie: **C (dyfuzja wspomagana)** — przez GLUT2 zgodnie z gradientem stężeń.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-12.1.webp","solution_image":null,"topics":"fizjologia, transport glukozy, GLUT2/GLUT4, insulina, glukagon","page_from":19,"source":"ocr","answer_source":"zadaniazmatur","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/12.2","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"12.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12.2. (0-1)\nNa podstawie przedstawionych informacji wyjaśnij, w jaki sposób insulina zapewnia\nciągłą dyfuzję glukozy do komórek wątroby w sytuacji wysokiego poziomu glukozy we\nkrwi w okresie sytości.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12.2. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami […].\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n1. Podstawowe zasady budowy\ni funkcjonowania organizmu zwierzęcego.\nZdający:\n6) przedstawia mechanizmy warunkujące\nhomeostazę ([…] stałość składu płynów\nustrojowych […]).\nII. Komórka. Zdający:\n3) rozróżnia rodzaje transportu do\ni z komórki (dyfuzja […] wspomagana […]).\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające fosforylację cząsteczek glukozy wewnątrz\nkomórek wątroby lub syntezę glikogenu ORAZ utrzymanie dzięki temu różnicy stężeń\nglukozy między krwią a komórką wątroby.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nW okresie sytości insulina powoduje, że cząsteczki glukozy w komórkach wątroby\nulegają fosforylacji, co skutkuje obniżeniem stężenia glukozy w komórkach wątroby\nwzględem krwi, dzięki czemu glukoza cały czas dyfunduje do wnętrza komórki.\nW okresie sytości insulina pośrednio aktywuje konwersję glukozy do glukozofosforanu,\nco pozwala utrzymać wewnątrz komórki niższy poziom glukozy niż we krwi, a to\numożliwia dyfuzję glukozy do hepatocytu.\nInsulina uruchamia kaskadę sygnałową, prowadzącą do syntezy glikogenu z glukozy\nw komórce wątroby, dzięki czemu wewnątrz komórki wątroby jest stale niskie stężenie\nglukozy.","solution":"Po posiłku glukoza we krwi wysoka → wpływa do wątroby przez GLUT2. **Insulina aktywuje heksokinazę / glukokinazę** → glukoza w komórce wątroby zostaje **ufosforylowana do glukozo-6-fosforanu** (G6P). G6P **nie może wypłynąć** z komórki (GLUT2 transportuje tylko wolną glukozę, nie G6P). W efekcie **stężenie wolnej glukozy w wątrobie pozostaje niskie**, mimo dużego napływu z krwi. **Gradient stężeń (krew > wątroba)** zostaje **utrzymany** → **ciągła dyfuzja** glukozy do komórki. Bez fosforylacji glukoza w wątrobie podniosłaby się do poziomu krwi → gradient by zniknął → dyfuzja by się zatrzymała.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-12.2.webp","solution_image":null,"topics":"fizjologia, transport glukozy, GLUT2/GLUT4, insulina, glukagon","page_from":19,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/12.3","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"12.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12.3. (0-1)\nPrzedstaw znaczenie obecności transporterów glukozy GLUT2 w błonie komórkowej\nkomórek wątroby dla ograniczenia spadku poziomu glukozy we krwi w okresie głodu.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12.3. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami […].\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n1. Podstawowe zasady budowy\ni funkcjonowania organizmu zwierzęcego.\nZdający:\nZasady oceniania rozwiązań zadań\n6) przedstawia mechanizmy warunkujące\nhomeostazę ([…] stałość składu płynów\nustrojowych […]).\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n1) Odżywianie się. Zdający:\ni) przedstawia rolę wątroby w przemianach\nsubstancji wchłoniętych w przewodzie\npokarmowym.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne przedstawienie znaczenia transporterów glukozy GLUT2 w błonie\nkomórkowej komórek wątroby, uwzględniające umożliwienie dyfuzji glukozy przez\nbłonę komórkową.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nDzięki obecności transporterów GLUT2 w błonie komórkowej hepatocytów możliwe\nw okresie głodu staje się transportowanie glukozy do krwi.\nGlukoza jest polarna i nie przechodzi przez błonę komórkową, co umożliwia białko\nGLUT2.\nGlukoza jest transportowana na zewnątrz komórek wątroby przez GLUT2.\nTransportery GLUT2 zapewniają transport glukozy do płynu zewnątrzkomórkowego.\nUmożliwiają sprawną dyfuzję glukozy przez błonę komórkową hepatocytu.","solution":"GLUT2 w błonie wątroby pozwala na **dwukierunkowy transport glukozy** zgodnie z gradientem stężeń. W okresie głodu: - Wątroba **rozkłada glikogen** (glikogenoliza) → wolna glukoza wewnątrz komórki. - Stężenie glukozy w wątrobie staje się **wyższe** niż w osoczu (które maleje przy głodzie). - **GLUT2 umożliwia wypływ glukozy** z wątroby do krwi → **uzupełnianie poziomu glukozy w osoczu**. W rezultacie GLUT2 **ogranicza spadek glukozy we krwi** w okresie głodu — utrzymuje homeostazę dla mózgu (zależny od stałego dopływu glukozy).","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-12.3.webp","solution_image":null,"topics":"fizjologia, transport glukozy, GLUT2/GLUT4, insulina, glukagon","page_from":19,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/12.4","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"12.4","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12.4. (0-1)\nPodaj nazwę przykładowego ludzkiego hormonu, którego działanie prowadzi do\nwzrostu poziomu glukozy we krwi.\n12.1.\n0-1\n12.2.\n0-1\n12.3.\n0-1\n12.4.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12.4. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n4) objaśnia funkcjonowanie organizmu\nczłowieka […].\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n5) Regulacja hormonalna. Zdający:\ne) przedstawia antagonistyczne działanie\nhormonów na przykładzie regulacji poziomu\nglukozy […] we krwi,\nf) wyjaśnia rolę hormonów w reakcji na stres\nu człowieka.\nZasady oceniania\n1 pkt - za podanie jednej poprawnej nazwy hormonu.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nglukagon\nadrenalina / epinefryna / nadnerczyna\nnoradrenalina / norepinefryna\ndopamina\ngrelina\nwazopresyna\nhormon wzrostu / GH / somatotropina / STH\nkortykotropina / adrenokortykotropina / hormon adrenokortykotropowy / ACTH\nkortyzol\naldosteron\ntyreotropina / TSH\ntyroksyna / tetrajodotyronina / T4\ntrijodotyronina / trójjodotyronina / T3\nkalcytonina\nparathormon\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do grup hormonów zamiast do konkretnych\nhormonów, np. „endorfiny”.\nNie uznaje się odpowiedzi opisowych, niepodających właściwej nazwy hormonu, np.\n„hormon stresu”.","solution":"**Glukagon** (hormon trzustki, komórki α wysp Langerhansa). Stymuluje **glikogenolizę** (rozkład glikogenu wątroby) i **glukoneogenezę** (synteza glukozy z aminokwasów, glicerolu) → uwalnianie glukozy do krwi. Inne dopuszczalne: **adrenalina** (rdzeń nadnerczy, szybko), **kortyzol** (kora nadnerczy, długotrwale), **hormon wzrostu (GH)**, **tyroksyna**.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-12.4.webp","solution_image":null,"topics":"fizjologia, transport glukozy, GLUT2/GLUT4, insulina, glukagon","page_from":19,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/13","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"13","points":3,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13.\nJedną z obiecujących metod leczenia celowanego nowotworów jest stosowanie kompleksów\nprzeciwciało - lek (ADC, ang. antibody-drug conjugate), które tworzy się przez chemiczne\nłączenie przeciwciał monoklonalnych z substancjami toksycznymi - lekami mającymi\nniszczyć komórki nowotworowe. Przeciwciała monoklonalne to przeciwciała powstające\nz jednego klonu limfocytów B. Takie przeciwciała mają wysoką specyficzność, tzn. mogą się\nłączyć tylko z jednym konkretnym fragmentem antygenu, stanowiącym receptor dla ADC.\nADC podaje się pacjentowi dożylnie. Duże znaczenie w skuteczności tej metody ma\ndobranie zarówno przeciwciał właściwych dla antygenu charakterystycznego dla danej\nkomórki nowotworowej, jak i odpowiedniego łącznika chemicznego, dzięki któremu ADC nie\nrozpada się w krążeniu ogólnoustrojowym.\nNa poniższym schemacie przedstawiono mechanizm działania ADC.\nNa podstawie: C. Peters i S. Brown, Antibody-Drug Conjugates as Novel Anti-Cancer Chemotherapeutics,\n„Bioscience Reports” 35(4), 2015;\nP.J. Wysocki, Mechanizmy działania przeciwciał monoklonalnych w nowotworach litych,\n„Onkologia w Praktyce Klinicznej” 10(4), 2014;\nD. Schrama i in., Antibody Targeted Drugs as Cancer Therapeutics, „Nature Reviews Drug Discovery” 5(2), 2006.\nkomórka nowotworowa\nADC\nantygen\nłącznik\nlek\nprzeciwciało\nmonoklonalne\ntoksyczne\ndziałanie leku\nlizosom\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **13.1.** Przeciwciało monoklonalne w ADC ma **wysoką swoistość** wobec **antygenu** charakterystycznego dla komórek nowotworowych (np. HER2 w raku piersi, CD30 w chłoniakach). Komórki zdrowe **nie wykazują** tego antygenu (lub mają go znikomo) → przeciwciało **nie wiąże się** z nimi → kompleks nie jest endocytozowany → toksyna nie dociera. Komórki nowotworowe — antygen na powierzchni → wiązanie przeciwciało-antygen → endocytoza całego kompleksu → uwolnienie toksyny **wewnątrz** komórki nowotworowej. **13.2.** **Łącznik** trzyma toksynę \"przyczepioną\" do przeciwciała w krążeniu (zanim ADC dotrze do komórki docelowej). Gdyby łącznik **rozpadł się przedwcześnie** w osoczu → **toksyna uwolniona we krwi** → krąży swobodnie → trafia **do wszystkich komórek** (także zdrowych) → zatruwa cały organizm + traci selektywność. Stabilny łącznik gwarantuje, że toksyna **uwalnia się dopiero w lizosomie komórki nowotworowej** (po endocytozie), a NIE w krwi. **13.3.** Po endocytozie kompleks ADC trafia do **endosomu** → łączy się z **lizosomem** (fuzja). Lizosomy zawierają **enzymy hydrolityczne** (proteazy, lipazy) o niskim pH (~5). Enzymy: - **Trawią białko** przeciwciała. - **Rozcinają łącznik** (cleavable linker) → **uwalniają toksynę** wewnątrz komórki. Toksyna uwolniona w cytoplazmie → uszkadza DNA / mikrotubule / błony → **śmierć komórki nowotworowej**.\n\nStrony arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — ADC (antibody-drug conjugate)\n\nElement | Funkcja\nPrzeciwciało monoklonalne | Rozpoznaje swoiście antygen komórek nowotworowych (np. HER2, CD30)\nŁącznik (linker) | Trzyma toksynę przy przeciwciele; stabilny w krwi, rozkładany w lizosomie\nToksyna (payload) | Cytostatyk silnie toksyczny (np. DM1, MMAE) — działa po uwolnieniu w komórce\nAntygen | Białko na powierzchni komórki nowotworowej, brak / mało na zdrowych\nEndocytoza | ADC wchłaniany do komórki po związaniu z antygenem\nLizosom | Hydrolazy + niskie pH → trawienie + uwalnianie toksyny\n\nMechanizm ADC — krok po kroku\n\nKrok 1 — krążenie: ADC podawany dożylnie krąży w naczyniach. Łącznik stabilny → toksyna pozostaje przyczepiona do przeciwciała.\n\nKrok 2 — rozpoznanie: ADC trafia na komórkę nowotworową. Przeciwciało wiąże antygen (np. HER2). Z komórkami zdrowymi (brak antygenu) nie wiąże się.\n\nKrok 3 — endocytoza: kompleks ADC-antygen jest wchłaniany do komórki nowotworowej (endocytoza receptorowa). Powstaje pęcherzyk endosomalny.\n\nKrok 4 — fuzja z lizosomem: endosom łączy się z lizosomem. pH spada (~5). Hydrolazy trawią białko przeciwciała + tną łącznik.\n\nKrok 5 — uwolnienie toksyny: cytostatyk wydostaje się z lizosomu do cytoplazmy → atakuje DNA (np. kalicheamycyna) / mikrotubule (np. MMAE) → śmierć komórki.\n\nMechanizm: dlaczego tylko komórki nowotworowe? (13.1)\n\nKlucz: swoistość przeciwciała + dystrybucja antygenu.\n\n- Antygen (np. HER2) jest nadekspresjonowany na komórkach nowotworowych (czasem 100× więcej niż na zdrowych).\n- Przeciwciało monoklonalne ma jeden epitop — wiąże tylko ten antygen.\n- Komórka zdrowa: brak antygenu → brak wiązania → ADC dryfuje dalej z krwią.\n- Komórka nowotworowa: antygen → wiązanie → endocytoza → uwolnienie toksyny wewnątrz.\n\nTo leczenie celowane (targeted therapy) — różni się od chemioterapii klasycznej (tnie wszystko, co się szybko dzieli — także szpik, włosy, jelita).\n\nMechanizm: dlaczego łącznik musi być stabilny? (13.2)\n\nKlucz: gdyby się rozpadł w krwi.\n\nSekwencja zdarzeń przy niestabilnym łączniku:\n1. ADC podany dożylnie.\n2. Łącznik pęka w krążeniu (przed dotarciem do guza).\n3. Toksyna uwolniona w osoczu — krąży swobodnie.\n4. Toksyna trafia do wszystkich tkanek (także zdrowych).\n5. Klasyczne objawy chemii: mielosupresja, mucositis, łysienie.\n6. Selektywność stracona — ADC = zwykły cytostatyk.\n\nStabilny łącznik = toksyna otwarta dopiero w lizosomie komórki nowotworowej → toksyczność lokalna.\n\nMechanizm: rola lizosomów (13.3)\n\nLizosom = pęcherzyk z enzymami hydrolitycznymi (~50 typów) w niskim pH (~5).\n\nCo robi z ADC:\n1. Fuzja endosomu (z ADC) z lizosomem.\n2. Niskie pH aktywuje hydrolazy.\n3. Proteazy (np. katepsyna B) trawią białko przeciwciała.\n4. Cleavable linker rozcinany przez proteazy / hydrolizę pH-zależną → uwolnienie toksyny.\n5. Toksyna (mała cząsteczka) dyfunduje z lizosomu do cytoplazmy → cel cytotoksyczny.\n\nBez lizosomów ADC nie zadziałałby — pozostałby uwięziony w endosomie z toksyną wciąż przyczepioną.\n\nPunktacja CKE\n\n- 13.1. 1 pkt — swoistość przeciwciała + obecność antygenu na komórkach nowotworowych (brak na zdrowych).\n- 13.2. 1 pkt — stabilność łącznika → toksyna nie uwalnia się w krwi → nie uszkadza zdrowych komórek.\n- 13.3. 1 pkt — enzymy hydrolityczne lizosomu trawią białko + rozcinają łącznik → uwolnienie toksyny.\n\nPo co to umieć\n\nADC to kolejna generacja onkologii:\n- Trastuzumab-emtanzyna (T-DM1, Kadcyla) — rak piersi HER2+.\n- Brentuksymab-vedotin (Adcetris) — chłoniak Hodgkina CD30+.\n- Sacituzumab-govitecan (Trodelvy) — TNBC.\n\nPołączenie przeciwciała monoklonalnego (rozpoznawanie celu) + klasycznego cytostatyku (zabijanie) — celowane \"doręczanie\" leku zamiast trucia całego organizmu. To kierunek przyszłości w onkologii (~200 ADC w badaniach klinicznych w 2026 r.).\n\nTypowy błąd: Pułapka 13.1 — odpowiedź \"bo działa na nowotwór\" bez wskazania **mechanizmu antygenowego**. Klucz: **swoistość przeciwciała → antygen na komórce nowotworowej → wiązanie tylko tam**. Pułapka 13.2 — odpowiedź \"żeby się nie rozpadł\" bez **skutków**. Klucz: rozpad łącznika → toksyna we krwi → uszkodzenie zdrowych komórek → utrata selektywności. Pułapka 13.3 — pominięcie **enzymów lizosomalnych**. Klucz: lizosom = hydrolazy + niskie pH → trawienie przeciwciała + cleavage łącznika → uwolnienie toksyny.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-13.webp","solution_image":null,"topics":"immunologia, ADC, przeciwciała monoklonalne, antygen, lizosomy, leczenie celowane","page_from":20,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/13.1","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"13.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13.1. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego ADC dostarcza toksyczne substancje tylko do komórek\nnowotworowych, z pominięciem komórek zdrowych. W odpowiedzi uwzględnij\nmechanizm działania ADC.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 13.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Pogłębianie znajomości uwarunkowań\nzdrowia człowieka. Zdający:\n5) dostrzega znaczenie osiągnięć\nwspółczesnej nauki w profilaktyce chorób.\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami […].\nXV. Biotechnologia. Podstawy inżynierii\ngenetycznej. Zdający:\n12) przedstawia szanse […] wynikające\nz zastosowań biotechnologii molekularnej.\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n2) Odporność. Zdający:\na) rozróżnia odporność wrodzoną\n(nieswoistą) i nabytą (swoistą) oraz\nkomórkową i humoralną.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające użycie przeciwciał (monoklonalnych)\nskierowanych przeciwko antygenom swoistym dla komórek nowotworowych.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nPrzykładowe odpowiedzi\nADC jest pobierany przez komórki nowotworowe, ponieważ mają one odpowiednie\nreceptory rozpoznawane przez przeciwciało wchodzące w skład ADC.\nW odróżnieniu od komórek zdrowych chore komórki mają specyficzne antygeny\nkonieczne do związania kompleksu ADC, zawierającego swoiste przeciwciała.","solution":"Przeciwciało monoklonalne w ADC ma **wysoką swoistość** wobec **antygenu** charakterystycznego dla komórek nowotworowych (np. HER2 w raku piersi, CD30 w chłoniakach). Komórki zdrowe **nie wykazują** tego antygenu (lub mają go znikomo) → przeciwciało **nie wiąże się** z nimi → kompleks nie jest endocytozowany → toksyna nie dociera. Komórki nowotworowe — antygen na powierzchni → wiązanie przeciwciało-antygen → endocytoza całego kompleksu → uwolnienie toksyny **wewnątrz** komórki nowotworowej.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-13.1.webp","solution_image":null,"topics":"immunologia, ADC, przeciwciała monoklonalne, antygen, lizosomy, leczenie celowane","page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/13.2","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"13.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13.2. (0-1)\nWykaż, że zachowanie stabilności łącznika w ADC podczas transportu ADC w krążeniu\nogólnoustrojowym jest konieczne do prawidłowego działania leku.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 13.2. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami […].\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n1. Podstawowe zasady budowy\ni funkcjonowania organizmu zwierzęcego.\nZdający:\n6) przedstawia mechanizmy warunkujące\nhomeostazę ([…] stałość składu płynów\nustrojowych […]).\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne wykazanie, że łącznik w ADC musi zachować stabilność podczas\ntransportu, odnoszące się do skuteczniejszego transportu leku do komórek\nnowotworowych LUB do ograniczenia toksyczności leku dla zdrowych komórek.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nADC nie może zostać rozłożony przed związaniem się z odpowiednim antygenem\nkomórki nowotworowej. Gdyby łącznik był niestabilny, ADC nie zostałby dostarczony do\nodpowiednich komórek.\nPrzedwczesny rozpad łącznika w ADC podczas transportu w krwiobiegu spowodowałby,\nże substancja terapeutyczna obecna w ADC nie dotarłaby do komórek nowotworowych.\nBrak stabilności łącznika ADC podczas transportu zakłóciłby dostarczanie leku do\nkomórki nowotworowej, gdyż lek nie byłby połączony z konkretnym przeciwciałem -\nkoniecznym do rozpoznania komórki nowotworowej.\nPrzedwczesny rozpad kompleksu ADC spowodowałby to, że stężenie leku w komórkach\nnowotworowych byłoby niedostateczne.\nRozpad łącznika w ADC podczas jego transportu w płynach ogólnoustrojowych\nspowodowałby uwolnienie toksycznej substancji, która dotarłaby również do innych,\nzdrowych komórek w organizmie.\nŁącznik ADC musi zachować stabilność w czasie transportu w krążeniu\nogólnoustrojowym, ponieważ - gdyby się rozpadł - toksyczne substancje mogłyby zostać\nrozprowadzone po całym ciele i uszkodzić zdrowe tkanki.\nŁącznik musi zachować stabilność, ponieważ w innym przypadku toksyczne substancje\nzostałyby uwolnione do krwiobiegu, w wyniku czego zatrułyby cały organizm.","solution":"**Łącznik** trzyma toksynę \"przyczepioną\" do przeciwciała w krążeniu (zanim ADC dotrze do komórki docelowej). Gdyby łącznik **rozpadł się przedwcześnie** w osoczu → **toksyna uwolniona we krwi** → krąży swobodnie → trafia **do wszystkich komórek** (także zdrowych) → zatruwa cały organizm + traci selektywność. Stabilny łącznik gwarantuje, że toksyna **uwalnia się dopiero w lizosomie komórki nowotworowej** (po endocytozie), a NIE w krwi.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-13.2.webp","solution_image":null,"topics":"immunologia, ADC, przeciwciała monoklonalne, antygen, lizosomy, leczenie celowane","page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/13.3","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"13.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13.3. (0-1)\nPrzedstaw rolę lizosomów obecnych w komórce nowotworowej w mechanizmie\ndziałania ADC.\n13.1.\n0-1\n13.2.\n0-1\n13.3.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 13.3. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n3) wykazuje związki między strukturą\na funkcją na różnych poziomach organizacji\nżycia.\nXV. Biotechnologia. Podstawy inżynierii\ngenetycznej. Zdający:\n12) przedstawia szanse […] wynikające\nz zastosowań biotechnologii molekularnej.\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n1) Odżywianie się. Zdający:\nb) rozróżnia trawienie wewnątrzkomórkowe\ni zewnątrzkomórkowe u zwierząt.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne przedstawienie roli lizosomów w mechanizmie działania ADC,\nuwzględniające rozkład ADC (trawienie ADC) ORAZ - w konsekwencji - uwolnienie\nlub aktywację leku.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nLizosomy powodują rozkład łącznika w kompleksie ADC i uwolnienie z niego leku.\nLizosomy są niezbędne, ponieważ przyczyniają się do rozkładu ADC w komórce\nnowotworowej, czyli do odłączenia leku wywołującego efekt terapeutyczny.\nEnzymy zawarte z lizosomach trawią łącznik ADC i umożliwiają\nuwolnienie leku w komórce nowotworowej, który może przeniknąć np. do jądra\nkomórkowego.\nLizosomy odłączają lek od przeciwciała, dzięki czemu lek może działać w komórce.\nW lizosomach jest niskie pH przyczyniające się do strawienia wiązania między łącznikiem\na lekiem, który ulega w ten sposób aktywacji.","solution":"Po endocytozie kompleks ADC trafia do **endosomu** → łączy się z **lizosomem** (fuzja). Lizosomy zawierają **enzymy hydrolityczne** (proteazy, lipazy) o niskim pH (~5). Enzymy: - **Trawią białko** przeciwciała. - **Rozcinają łącznik** (cleavable linker) → **uwalniają toksynę** wewnątrz komórki. Toksyna uwolniona w cytoplazmie → uszkadza DNA / mikrotubule / błony → **śmierć komórki nowotworowej**.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-13.3.webp","solution_image":null,"topics":"immunologia, ADC, przeciwciała monoklonalne, antygen, lizosomy, leczenie celowane","page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/14","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"14","points":3,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14.\nNa poniższym schemacie przedstawiono w uproszczony sposób metodę otrzymywania roślin\ntransgenicznych. W tej metodzie wykorzystuje się bakterie Agrobacterium tumefaciens,\nmogące infekować rośliny. Podczas infekcji fragment plazmidu bakterii, tzw. T-DNA, wnika\ndo komórki roślinnej i integruje się z jej chromosomowym DNA. Symbolami E1 i E2\noznaczono dwa różne enzymy wykorzystywane podczas otrzymywania rośliny\ntransgenicznej.\nNa podstawie: G.J. Tortora i in., Microbiology: An Introduction, Harlow 2021.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **14.1.** | Enzym | Nazwa | Funkcja | |---|---|---| | **E1** | **restryktaza** (endonukleaza restrykcyjna) | Tnie nić DNA (plazmid + obcy DNA) w **swoistej sekwencji**, generując **lepkie końce** umożliwiające połączenie obcego fragmentu z plazmidem. | | **E2** | **ligaza DNA** | **Łączy** wolne końce obcego DNA z otwartym plazmidem **wiązaniem fosfodiestrowym** → powstaje zamknięty, kolisty **zrekombinowany plazmid**. | (Helikaza odpada — rozplata podwójną helisę, używana w replikacji, nie w klonowaniu in vitro.) **14.2.** **Wektor** = nośnik obcego DNA, który przenosi gen do komórki gospodarza i **włącza go do jej genomu** (lub utrzymuje stabilnie). **Agrobacterium tumefaciens** spełnia tę funkcję: - Naturalnie **infekuje komórki roślinne** (powodując guzy korzeniowe — crown gall). - Posiada plazmid **Ti**, którego fragment **T-DNA** jest **wbudowywany do genomu rośliny**. - W zrekombinowanym plazmidzie T-DNA **niesie transgen** (zastąpione onkogeny). - Po infekcji T-DNA z transgenem **integruje się z chromosomem roślinnym** → roślina **wyraża** transgen. Bakteria działa więc jak \"kurier\" przenoszący obcy gen z probówki do genomu rośliny — definicja wektora.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — enzymy inżynierii genetycznej\n\nEnzym | Funkcja | Gdzie występuje naturalnie\nRestryktaza (endonukleaza restrykcyjna) | Tnie DNA w sekwencji rozpoznania (4–8 nt) — lepkie lub tępe końce | Bakterie (ochrona przed wirusami — system R-M)\nLigaza DNA | Łączy wolne końce DNA wiązaniem fosfodiestrowym | Wszystkie komórki — naprawa DNA, replikacja (fragmenty Okazaki)\nHelikaza | Rozplata podwójną helisę | Replikacja DNA — nie w klonowaniu in vitro\nPolimeraza DNA | Syntezuje nową nić DNA | Replikacja, PCR\nOdwrotna transkryptaza | RNA → cDNA | Retrowirusy, klonowanie genów\n\nMechanizm: tworzenie zrekombinowanego plazmidu (E1 + E2)\n\nKrok 1 — wycięcie: E1 (restryktaza) rozpoznaje specyficzną sekwencję (np. 6 nt) w plazmidzie Ti i w obcym DNA zawierającym transgen. Tnie OBA w tym samym miejscu sekwencji → powstają lepkie końce (komplementarne 1-niciowe wystające fragmenty).\n\nKrok 2 — hybrydyzacja: lepkie końce obcego DNA pasują do lepkich końców plazmidu (komplementarne pary zasad) → łączą się wiązaniami wodorowymi.\n\nKrok 3 — zszycie: E2 (ligaza DNA) tworzy wiązanie fosfodiestrowe między grupą 3'-OH a 5'-fosforanem → zamyka pierścień plazmidu. Powstaje zrekombinowany plazmid (Ti z transgenem).\n\nKrok 4 — transformacja: zrekombinowany plazmid wprowadzany do A. tumefaciens (transformacja bakterii).\n\nKrok 5 — infekcja rośliny: bakteria zaraża komórki roślinne. T-DNA (z transgenem) zostaje wbudowane do chromosomu komórki rośliny.\n\nKrok 6 — hodowla in vitro: pojedyncze komórki transgeniczne → wzrost na pożywce → cała transgeniczna roślina (totipotencja roślin).\n\nDlaczego A. tumefaciens to wektor? (14.2)\n\nDefinicja wektora: nośnik DNA, który przenosi obcy gen do komórki docelowej i powoduje, że ten gen jest stabilnie utrzymywany / replikowany / włączony do genomu gospodarza.\n\nA. tumefaciens — naturalny wektor roślin:\n- Bakteria glebowa, infekuje rośliny dwuliścienne przez rany.\n- Plazmid Ti (tumor-inducing) zawiera region T-DNA (transferred DNA, ~20 kb).\n- Po infekcji T-DNA zostaje wycięte z plazmidu i wbudowane do genomu rośliny (rekombinacja kierowana białkami bakteryjnymi VirD1/D2).\n- Naturalnie T-DNA niesie geny powodujące namnażanie komórek roślinnych (guz) + syntezę opin (pokarm dla bakterii).\n- W inżynierii genetycznej te geny zastępujemy transgenem (np. odporność na herbicyd, witamina A — \"złoty ryż\", białko Bt). T-DNA staje się \"koniem trojańskim\" — nadal wbudowuje się do genomu, ale teraz niesie nasz gen.\n\nFunkcja wektora spełniona:\n1. Przenosi obcy gen do komórki rośliny ✓\n2. Włącza go do chromosomu (stabilna integracja) ✓\n3. Roślina dziedziczy transgen i wyraża go ✓\n\nPunktacja CKE\n\n- 14.1. 1 pkt — poprawnie obie nazwy (restryktaza + ligaza) + funkcje. (Jedna błędna = 0 pkt — bo enzymy są skorelowane.)\n- 14.2. 1 pkt — wskazanie wbudowania T-DNA z transgenem do genomu rośliny (lub równoważnie: integracja obcego DNA z chromosomem).\n- Suma: 2 pkt (część \"0–2\" + \"0–1\").\n\nPo co to umieć\n\nAgrobacterium tumefaciens to pierwszy odkryty naturalny wektor roślin (lata 70. XX w.). Dzięki niemu powstały:\n- Złoty ryż (witamina A — walka z ślepotą w Azji).\n- Bawełna Bt (odporna na szkodniki).\n- Kukurydza odporna na herbicydy (Roundup Ready).\n- Pomidory FlavrSavr (pierwsza komercyjna GMO żywność, 1994).\n\nTo narzędzie biotechnologii — pozwala wprowadzać dowolny gen do roślin uprawnych. Dla zwierząt analogiczne wektory: retrowirusy, lentiwirusy, AAV (adeno-associated virus — terapia genowa).\n\nTypowy błąd: Pułapka 14.1 — pomieszanie ról: **restryktaza tnie**, **ligaza łączy**. Helikaza w klonowaniu nie występuje (rozplata DNA w replikacji). Pułapka 14.2 — odpowiedź \"bo infekuje rośliny\" bez wskazania **integracji T-DNA z genomem**. Klucz: A. tumefaciens **wbudowuje** obcy gen (z T-DNA) do **chromosomu** rośliny → przenosi obcy DNA do genomu gospodarza = wektor.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-14.webp","solution_image":null,"topics":"inżynieria genetyczna, Agrobacterium tumefaciens, T-DNA, restryktaza, ligaza, wektor","page_from":22,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/14.1","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"14.1","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14.1. (0-2)\nUzupełnij tabelę - zapisz nazwy enzymów oznaczonych na powyższym schemacie\nsymbolami E1 i E2. Określ funkcję każdego z tych enzymów w otrzymywaniu\nzrekombinowanego plazmidu.\nEnzym\nNazwa enzymu\n(helikaza, ligaza, restryktaza)\nFunkcja enzymu\nE1\nE2","answer":null,"answer_text":"Zadanie 14.1. (0-2)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n3) wykazuje związki między strukturą\na funkcją na różnych poziomach organizacji\nżycia.\nXV. Biotechnologia. Podstawy inżynierii\ngenetycznej. Zdający:\n3) przedstawia narzędzia wykorzystywane\nw biotechnologii molekularnej (enzymy: […]\nligazy i enzymy restrykcyjne) i określa ich\nzastosowania.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n2 pkt - za poprawne wypełnienie dwóch wierszy tabeli.\n1 pkt - za poprawne wypełnienie jednego wiersza tabeli.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nEnzym\nNazwa enzymu\n(helikaza, ligaza, restryktaza)\nFunkcja enzymu\nE1\nrestryktaza\nprzecina nić DNA\ntnie plazmid\ntnie DNA\nwycina obcy DNA\nrozcina materiał genetyczny\nhydrolizuje wiązania fosfodiestrowe\nrozcina wiązania fosfoestrowe\nE2\nligaza\nłączy końce cząsteczek DNA\nłączy fragmenty plazmidu\nskleja plazmid z obcym DNA\nzespala fragmenty DNA\ntworzenie wiązania fosfodiestrowego\nkatalizuje powstawanie wiązania\nfosfoestrowego\nłączy nukleotydy należące do dwóch\nfragmentów DNA\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do rozrywania wiązań przez restryktazę,\nnp. „rozrywanie fragmentów DNA” (mechanizm działania restryktazy polega nie na\nrozciąganiu nici DNA, ale na jej cięciu przez hydrolizę wiązania fosfoestrowego).","solution":"| Enzym | Nazwa | Funkcja | |---|---|---| | **E1** | **restryktaza** (endonukleaza restrykcyjna) | Tnie nić DNA (plazmid + obcy DNA) w **swoistej sekwencji**, generując **lepkie końce** umożliwiające połączenie obcego fragmentu z plazmidem. | | **E2** | **ligaza DNA** | **Łączy** wolne końce obcego DNA z otwartym plazmidem **wiązaniem fosfodiestrowym** → powstaje zamknięty, kolisty **zrekombinowany plazmid**. | (Helikaza odpada — rozplata podwójną helisę, używana w replikacji, nie w klonowaniu in vitro.)","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-14.1.webp","solution_image":null,"topics":"inżynieria genetyczna, Agrobacterium tumefaciens, T-DNA, restryktaza, ligaza, wektor","page_from":22,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/14.2","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"14.2","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14.2. (0-1)\nWykaż, że w przedstawionej metodzie otrzymywania roślin transgenicznych bakteria\nA. tumefaciens pełni funkcję wektora.\nwbudowany T-DNA\nz transgenem\nAgrobacterium\ntumefaciens\nzrekombinowana\nkomórka bakteryjna\nzrekombinowana\nkomórka roślinna\nhodowla komórek\nin vitro\ntransgeniczna roślina\nzrekombinowany\nplazmid\nobcy DNA\nplazmid\nT-DNA\nE1\nE1\nE2\n14.1.\n0-1-2\n14.2.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 14.2. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nII. Rozwijanie myślenia naukowego;\ndoskonalenie umiejętności planowania\ni przeprowadzania obserwacji\ni doświadczeń oraz wnioskowania w oparciu\no wyniki badań. Zdający:\n2) określa warunki doświadczenia […].\nXV. Biotechnologia. Podstawy inżynierii\ngenetycznej. Zdający:\n6) […] przedstawia sposoby otrzymywania\norganizmów transgenicznych.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne wykazanie, że w przedstawionej metodzie bakteria A. tumefaciens pełni\nfunkcję wektora, odnoszące się do przenoszenia przez tę bakterię\nzrekombinowanego plazmidu.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nPrzenosi obcy DNA (transgen) do komórki docelowej.\nBakteria A. tumefaciens jest wektorem, ponieważ wprowadza zrekombinowany plazmid\ndo komórki roślinnej.\nTe bakterie stanowią formę transportu obcego genu do komórki roślinnej, w której ten\ngen wbudowuje się w materiał genetyczny.\nWektorem nazywamy organizmy lub cząsteczki zdolne do przenoszenia np. DNA\nod dawcy do biorcy. Dlatego bakteria A. tumefaciens, która umożliwia wprowadzenie\nzrekombinowanego w tym procesie DNA do komórki roślinnej, jest wektorem.\nWektory przenoszą obcy fragment DNA do innego organizmu, a ta bakteria przenosi\nfragment obcego DNA do komórki roślinnej.\nW tej metodzie bakteria jest nośnikiem zrekombinowanego plazmidu.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi zbyt ogólnych, odnoszących się jedynie do definicji wektora\ngenetycznego, np. „Bakteria jest wektorem, ponieważ przenosi DNA”.\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się jedynie do tego, że bakteria jest dawcą plazmidu\nbez odniesienia się do roli bakterii w przeniesieniu zrekombinowanego plazmidu do komórek\nroślinnych, np. „W przedstawionej metodzie bakteria A. tumefaciens pełni funkcję wektora,\nponieważ stanowi źródło plazmidu, który po zrekombinowaniu jest wszczepiany do rośliny”.","solution":"**Wektor** = nośnik obcego DNA, który przenosi gen do komórki gospodarza i **włącza go do jej genomu** (lub utrzymuje stabilnie). **Agrobacterium tumefaciens** spełnia tę funkcję: - Naturalnie **infekuje komórki roślinne** (powodując guzy korzeniowe — crown gall). - Posiada plazmid **Ti**, którego fragment **T-DNA** jest **wbudowywany do genomu rośliny**. - W zrekombinowanym plazmidzie T-DNA **niesie transgen** (zastąpione onkogeny). - Po infekcji T-DNA z transgenem **integruje się z chromosomem roślinnym** → roślina **wyraża** transgen. Bakteria działa więc jak \"kurier\" przenoszący obcy gen z probówki do genomu rośliny — definicja wektora.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-14.2.webp","solution_image":null,"topics":"inżynieria genetyczna, Agrobacterium tumefaciens, T-DNA, restryktaza, ligaza, wektor","page_from":22,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/15","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"15","points":2,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15. (0-2)\nElektroforeza DNA w żelu agarozowym jest standardową techniką pozwalającą\nna rozdzielenie cząsteczek DNA w zależności od ich masy. Aby wykryć położenie\ncząsteczek DNA w żelu agarozowym, znakuje się je barwnikami fluorescencyjnymi.\nW czasie apoptozy powstają fragmenty DNA o wielkości ok. 180 par zasad i ich\nwielokrotności, natomiast podczas niekontrolowanej śmierci komórki (nekrozy) dochodzi do\nlosowej fragmentacji DNA. Materiał genetyczny pochodzący ze zdrowych żywych komórek\npodczas izolacji ulega fragmentacji tylko w niewielkim stopniu.\nNa poniższej fotografii przedstawiono wynik elektroforezy DNA wyizolowanego z trzech\nróżnych populacji komórek (A-C).\nNa podstawie: M. Zabel i J. Kawiak,\nSeminaria z cytofizjologii dla studentów medycyny, weterynarii i biologii, Wrocław 2021.\nFotografia: L.D. Tomei i F.O. Cope (red.), Apoptosis: the Molecular Basis of Cell Death, Plainview 1991.\nUzupełnij poniższe zdania tak, aby stanowiły prawidłową interpretację powyższych\nwyników badań. W każdym nawiasie podkreśl właściwą literę.\nWynik elektroforezy DNA wyizolowanego z komórek obumierających w wyniku nekrozy\nilustruje ścieżka ( A / B / C ). Wynik elektroforezy DNA wyizolowanego z komórek\nobumierających w wyniku apoptozy ilustruje ścieżka ( A / B / C ).\nobszar nanoszenia\nDNA na żel agarozowy\nA\nB\nC\n15.\n0-1-2\nMBIP-R0_100","answer":"C, B","answer_text":"Zadanie 15. (0-2)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje […]\ninformacje […] graficzne […].\nXV. Biotechnologia. Podstawy inżynierii\ngenetycznej. Zdający:\n4) przedstawia istotę technik stosowanych\nw inżynierii genetycznej ([…] elektroforeza\nDNA […]).\nIV. Podziały komórkowe. Zdający:\n8) przedstawia apoptozę jako proces\nwarunkujący prawidłowy rozwój\ni funkcjonowanie organizmów\nwielokomórkowych.\nZasady oceniania\n2 pkt - za podkreślenie dwóch poprawnych określeń.\n1 pkt - za podkreślenie jednego poprawnego określenia.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nWynik elektroforezy DNA wyizolowanego z komórek obumierających w wyniku nekrozy\nilustruje ścieżka ( A / B / C ). Wynik elektroforezy DNA wyizolowanego z komórek\nobumierających w wyniku apoptozy ilustruje ścieżka ( A / B / C ).\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Odpowiedź: **15.1.** Nekroza → **C** (rozmyty obraz, smużenie). **Uzasadnienie**: nekroza = **niekontrolowana** śmierć komórki. Wewnętrzne enzymy + zewnętrzne czynniki **losowo** fragmentują DNA → fragmenty o **dowolnej** długości → na elektroforezie **rozmyte smużenie** od dużych do małych fragmentów (smear). Brak charakterystycznych prążków. **15.2.** Apoptoza → **B** (drabinka prążków, \"DNA ladder\"). **Uzasadnienie**: apoptoza = **zaprogramowana** śmierć komórki. **Endonukleaza apoptotyczna (CAD)** tnie DNA **między nukleosomami** (chromatyna jest nawinięta na histony co ~180 par zasad). Powstają fragmenty: 180 bp, 360 bp, 540 bp, 720 bp, ... → **wielokrotności 180** → na elektroforezie **drabinka** wyraźnych prążków. (Ścieżka **A** = zdrowe komórki, DNA niepodzielony, prawie cały na starcie.)\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — elektroforeza DNA\n\nElement | Funkcja\nŻel agarozowy | Sito molekularne — pory zatrzymują duże cząsteczki, przepuszczają małe\nPole elektryczne | DNA ujemne (grupy fosforanowe) → wędruje do + (anody)\nMasa fragmentu | Małe → wędrują dalej, duże → bliżej startu\nBarwnik fluorescencyjny | Wiąże DNA (etidium bromek, GelRed) → wizualizacja w UV\nDrabinka markerów | Wzorzec o znanej długości (np. 100 bp, 500 bp, 1000 bp...)\n\nApoptoza vs nekroza — porównanie\n\nCecha | Apoptoza | Nekroza\nTyp | Zaprogramowana (programmed cell death) | Patologiczna, niekontrolowana\nWyzwolenie | Sygnał wewnętrzny lub zewnętrzny | Uraz, niedotlenienie, toksyny\nEnergia (ATP) | Wymaga ATP | Nie wymaga\nBłona komórkowa | Zachowana, \"pączkuje\" ciałka apoptotyczne | Pęka — uwalnia zawartość\nReakcja zapalna | Brak (ciałka pożerane przez fagocyty) | Tak (zapalenie, obrzęk)\nFragmentacja DNA | Regularnie co ~180 bp (między nukleosomami) | Losowo (chaotycznie)\nObraz elektroforezy | Drabinka (DNA ladder) | Smear (smużenie)\nEndonukleaza | CAD (caspase-activated DNase) | Niespecyficzne nukleazy lizosomalne\n\nMechanizm: dlaczego apoptoza daje \"drabinkę\" 180 bp?\n\nChromatyna w jądrze zorganizowana jest w nukleosomy — DNA owinięte wokół ośmiu histonów (oktamerowy rdzeń). Każdy nukleosom = ~147 par zasad owiniętego DNA + ~30-50 bp linkera między nukleosomami → łącznie ~180 bp na nukleosom.\n\nW apoptozie aktywuje się CAD (caspase-activated DNase, endonukleaza zależna od kaspaz). Enzym tnie DNA tylko w obszarach linkerowych (między nukleosomami) — chromatyna histonowa go zasłania.\n\nPowstają fragmenty: 1 nukleosom = 180 bp; 2 nukleosomy = 360 bp; 3 = 540 bp; n = n × 180 bp.\n\nElektroforeza: te dyskretne fragmenty migrują z różnymi prędkościami → regularne, oddzielone prążki układające się w drabinkę.\n\nMechanizm: dlaczego nekroza daje smear?\n\nW nekrozie błona lizosomu pęka → uwalniają się lizosomalne nukleazy (DNAzy I i II), które tną DNA w przypadkowych miejscach (nie znają granic nukleosomów).\n\nPowstają fragmenty o dowolnej długości — od kilku bp do wielu kb. Na elektroforezie tworzy to ciągłą plamę (smear) bez wyraźnych prążków.\n\nAnaliza ścieżek A, B, C\n\nŚcieżka | Obraz | Typ DNA\nA | Jeden prążek przy starcie (obszarze nanoszenia) | DNA zdrowych komórek — niefragmentowany, masa &gt;50 kb\nB | Drabinka regularnych prążków (wielokrotności 180 bp) | Apoptoza — CAD tnie między nukleosomami\nC | Rozmyte smużenie od góry do dołu | Nekroza — losowa fragmentacja przez niespecyficzne nukleazy\n\nPunktacja CKE\n\n- 15.1. 1 pkt — \"C\" (nekroza = smear).\n- 15.2. 1 pkt — \"B\" (apoptoza = drabinka).\n- Suma: 2 pkt.\n\nPo co to umieć\n\nApoptoza jest fundamentalnym procesem biologicznym:\n- Embriogeneza — usuwanie błon między palcami u zarodków.\n- Rozwój układu nerwowego — eliminacja zbędnych neuronów.\n- Układ immunologiczny — niszczenie autoreaktywnych limfocytów (centralna tolerancja).\n- Obrona przeciwnowotworowa — komórka z uszkodzeniem DNA sama się eliminuje (kaspazy + p53).\n\nBrak apoptozy = rak (komórki \"nieśmiertelne\"). Nadmiar apoptozy = choroby neurodegeneracyjne (Alzheimer, Parkinson).\n\nTest elektroforetyczny DNA ladder jest klasycznym markerem apoptozy w badaniach in vitro. W diagnostyce nowotworowej używa się go do oceny skuteczności chemioterapii — czy terapia indukuje apoptozę komórek nowotworowych.\n\nTypowy błąd: Pułapka — pomylenie nekrozy z apoptozą. **Apoptoza = drabinka** (regularna, 180 bp wielokrotności — endonukleaza tnie między nukleosomami). **Nekroza = smear** (chaotyczna fragmentacja). Pułapka — kierunek migracji. **Małe fragmenty wędrują DALEJ** (szybciej przez żel). Duże zostają u góry (przy obszarze nanoszenia). Niefragmentowane DNA = wysoko (A).","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-15.webp","solution_image":null,"topics":"elektroforeza DNA, apoptoza, nekroza, biologia molekularna","page_from":23,"source":"ocr","answer_source":"zadaniazmatur","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/16","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"16","points":4,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16.\nW układzie ABO wyróżnia się cztery podstawowe fenotypy: A, B, AB i O, które są\nwarunkowane przez występowanie antygenów A i B. Antygen H jest strukturą prekursorową\nantygenów A i B, które powstają w wyniku przyłączania do antygenu H różnych reszt\ncukrowych: w antygenie A jest to N-acetylogalaktozamina, a w antygenie B - galaktoza.\nWytworzenie antygenu H jest warunkowane przez gen FUT1. Allel dominujący tego genu (H)\nodpowiada za wytworzenie antygenu H w błonie komórkowej erytrocytów. Allel recesywny\ntego genu (h) zawiera mutację prowadzącą do syntezy nieaktywnego enzymu, którego\naktywność jest konieczna do syntezy antygenu H.\nGen ABO warunkujący przekształcanie antygenu H do antygenu A lub B ma trzy allele:\nallel IA koduje transferazę A, warunkującą wytworzenie antygenu A\nallel IB koduje transferazę B, warunkującą wytwarzanie antygenu B\nrecesywny allel i, kodujący niefunkcjonalne białko, powstały w wyniku mutacji w allelu IA.\nGen FUT1 i gen ABO są położone na różnych chromosomach autosomalnych.\nW tabeli podano fragment sekwencji nukleotydowej w nici kodującej allelu IA oraz\nodpowiadający mu fragment allelu i powstałego w wyniku mutacji.\nAllel genu\nABO\nFragment DNA\nnici kodującej\nFragment łańcucha polipeptydowego\nkodowanego przez podany fragment\nDNA\nIA\nCTC GTG GTG ACC CCT T\nLeu - Val - Val - Thr - Pro\ni\nCTC GTG GT- ACC CCT T\nNa podstawie: M. Czerwiński i R. Kaczmarek, Genetyczne podstawy\nsyntezy cukrowych antygenów grupowych krwi, „Acta Haematologica Polonica” 44(3), 2013;\nV. Kumar i in., Robbins & Cotran Pathologic Basis of Disease, Nowy Jork 2020.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **16.1.** **Delecja** (utrata) **jednego nukleotydu** (zasady azotowej) w sekwencji DNA allelu **I^A**. Skutek: **zmiana ramki odczytu** (mutacja **frameshift**) — od miejsca delecji dalszy ciąg sekwencji jest odczytywany w innych trójkach kodonowych → inne aminokwasy + szybko pojawia się **przedwczesny kodon STOP** → skrócone, **niefunkcjonalne białko**. **16.2.** Sekwencja aa kodowana przez fragment DNA allelu **i** (po przesunięciu ramki): CTG – GTG – GTA – CCC – CTT → **Leu – Val – Val – Pro – Leu** Pierwsze dwa aminokwasy są takie same jak w I^A (Leu – Val), trzeci pozostaje Val (kodon GTA — synonim), ale **dwa kolejne** są zmienione: Pro zamiast Thr, Leu zamiast Pro. Dalej (poza fragmentem) — kolejne aa są przesunięte i pojawia się STOP. **16.3.** **A** — **zmiana ramki odczytu**. Uzasadnienie: delecja **jednego** nukleotydu (a nie wielokrotności trzech) przesuwa ramkę odczytu od miejsca delecji → wszystkie kodony za nią są inne. **16.4.** Grupa krwi A wymaga: - przynajmniej jednego allelu **I^A** w genie ABO (aby powstała transferaza A), - przynajmniej jednego allelu **H** w genie FUT1 (aby był prekursor antygenu H). **4 możliwe genotypy**: 1. **I^A I^A · HH** 2. **I^A I^A · Hh** 3. **I^A i · HH** 4. **I^A i · Hh**\n\nStrony arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — układ ABO + FUT1\n\nGen | Allel | Produkt | Funkcja\nFUT1 | H | fukozylotransferaza | Modyfikuje prekursor → antygen H\nFUT1 | h | niefunkcjonalne | Brak antygenu H → fenotyp Bombay\nABO | I^A | transferaza A | Antygen H → antygen A\nABO | I^B | transferaza B | Antygen H → antygen B\nABO | i | niefunkcjonalne | Antygen H niezmieniony\n\nKlucz: I^A i I^B są kodominujące; oba są dominujące względem i. Allel H jest dominujący względem h. Allel h jest epistatyczny wobec I^A/I^B/i (brak prekursora = brak grupy krwi mimo posiadania ABO).\n\nMechanizm: mutacja allelu I^A → i (16.1, 16.3)\n\nAllel I^A (funkcjonalny): CTC-GTG-GTG-ACC-CCT-T...\nKodowane aa: Leu-Val-Val-Thr-Pro-...\n\nMutacja: utrata (delecja) jednego nukleotydu w sekwencji.\nAllel i: CTG-GTG-GT_-ACC-CCT-T... (gdzie _ = brak nukleotydu)\n\nSkutek 1 — zmiana ramki odczytu (frameshift):\nPonieważ delecja NIE jest wielokrotnością 3, wszystkie kodony za miejscem delecji są przesunięte → odczytywane są inne trójki → inne aminokwasy.\n\nSkutek 2 — przedwczesny kodon STOP:\nW nowej ramce szybko pojawia się jeden z kodonów STOP (UAA, UAG, UGA) → translacja kończy się przedwcześnie → polipeptyd skrócony.\n\nSkutek 3 — białko niefunkcjonalne:\nSkrócona transferaza nie ma centrum aktywnego → nie przekształca antygenu H w A → fenotyp grupy 0 (przy braku I^B).\n\nSekwencja aa allelu i (16.2)\n\nCzytanie kodonów po delecji (CTGGTGGTACCCCTT, czyli 15 nt):\n\nKodon | Aminokwas\nCTG | Leu (Leucyna)\nGTG | Val (Walina)\nGTA | Val (Walina)\nCCC | Pro (Prolina)\nCTT | Leu (Leucyna)\n\n→ Leu – Val – Val – Pro – Leu\n\nPorównanie:\nPozycja | Allel I^A | Allel i | Status\n1 | Leu | Leu | identyczna (oba CTC i CTG kodują Leu)\n2 | Val | Val | identyczna\n3 | Val | Val | identyczna (synonim GTG → GTA)\n4 | Thr | Pro | zmiana\n5 | Pro | Leu | zmiana\n\nJuż od 4. pozycji różnice w sekwencji aa — dalej (poza fragmentem) coraz więcej zmian + szybko STOP.\n\nGenotypy grupy A (16.4)\n\nWymagania fenotypu A:\n- Co najmniej jeden allel I^A w ABO.\n- Co najmniej jeden allel H w FUT1.\n- Brak allelu I^B (bo I^A I^B = grupa AB).\n\nWszystkie kombinacje:\n\nGenotyp ABO | Genotyp FUT1 | Genotyp łączny\nI^A I^A | HH | I^A I^A HH\nI^A I^A | Hh | I^A I^A Hh\nI^A i | HH | I^A i HH\nI^A i | Hh | I^A i Hh\n\n→ 4 genotypy dają fenotyp grupy A.\n\nCo NIE jest grupą A:\n- I^A I^A hh → Bombay (0_h) — brak antygenu H, transferaza A nie ma substratu.\n- I^A i hh → też Bombay.\n- i i HH → grupa 0 (brak transferazy A, ale antygen H obecny).\n- I^A I^B HH/Hh → grupa AB.\n\nPunktacja CKE\n\n- 16.1. 1 pkt — delecja (utrata) jednego nukleotydu / zasady.\n- 16.2. 1 pkt — poprawna sekwencja Leu-Val-Val-Pro-Leu (lub równoważnie aa zgodnie z przesuniętą ramką).\n- 16.3. 1 pkt — A.\n- 16.4. 1 pkt — wszystkie 4 genotypy (I^A I^A HH, I^A I^A Hh, I^A i HH, I^A i Hh).\n- Suma: 4 pkt.\n\nPo co to umieć\n\nFenotyp Bombay odkryty w 1952 r. w Mumbaju (dawniej Bombay) — stąd nazwa. Niezwykle rzadki w Europie (~1:1 000 000), częstszy w Indiach (~1:10 000).\n\nImplikacje medyczne:\n- Osoba Bombay zinterpretowana jako \"grupa 0\" → otrzymuje krew \"0\" → silna reakcja hemolityczna (antygen H jest obcy!).\n- Dlatego w bankach krwi w Indiach utrzymuje się osobny rejestr dawców Bombay.\n\nMutacje frameshift to częsta przyczyna chorób genetycznych:\n- Mukowiscydoza (mutacja ΔF508 — delecja 3 nukleotydów, NIE frameshift, ale klasyczny przykład delecji).\n- Choroba Tay-Sachsa.\n- Niektóre formy hemofilii.\n\nMutacje frameshift zwykle są dewastujące — bo zmieniają wszystko za miejscem delecji, podczas gdy substytucje zmieniają tylko jeden aminokwas.\n\nTypowy błąd: Pułapka 16.1 — odpowiedź \"mutacja punktowa\" jest **nieprecyzyjna**. Klucz: **delecja** (typ mutacji) + skutek = **zmiana ramki**. Pułapka 16.2 — czytanie kodonów bez przesunięcia ramki. Klucz: po delecji nukleotydu w trzecim kodonie reszta sekwencji jest **przesunięta o 1**, więc czytamy: CTG-GTG-GTA-CCC-CTT (a NIE \"trzy aa różne, dwa takie same\"). Pułapka 16.4 — pominięcie genu FUT1. **Bez allelu H** nawet osoba z I^A I^A ma fenotyp **Bombay (0_h)**, bo brak prekursora → transferaza A nie ma na czym działać. To **epistaza recesywna** (h epistatyczne wobec ABO). Pułapka 16.4 — wpisanie genotypu **I^A i hh** jako grupy A. To **NIE jest** grupa A — to **Bombay** (fenotyp 0), bo brak antygenu H.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-16.webp","solution_image":null,"topics":"genetyka, grupy krwi ABO, gen FUT1, fenotyp Bombay, mutacja, zmiana ramki odczytu","page_from":24,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/16.1","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"16.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16.1. (0-1)\nNa podstawie analizy danych przedstawionych w tabeli podaj nazwę mutacji genowej,\nktóra doprowadziła do powstania allelu i.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 16.1. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje […]\ninformacje tekstowe […].\nXIV. Genetyka klasyczna.\n2. Zmienność organizmów. Zdający:\n5) przedstawia rodzaje mutacji genowych\n[…].\nZasady oceniania\n1 pkt - za podanie poprawnej nazwy mutacji genowej.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\ndelecja\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi „mutacja punktowa” (synonimu określenia „mutacja genowa”).","solution":"**Delecja** (utrata) **jednego nukleotydu** (zasady azotowej) w sekwencji DNA allelu **I^A**. Skutek: **zmiana ramki odczytu** (mutacja **frameshift**) — od miejsca delecji dalszy ciąg sekwencji jest odczytywany w innych trójkach kodonowych → inne aminokwasy + szybko pojawia się **przedwczesny kodon STOP** → skrócone, **niefunkcjonalne białko**.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-16.1.webp","solution_image":null,"topics":"genetyka, grupy krwi ABO, gen FUT1, fenotyp Bombay, mutacja, zmiana ramki odczytu","page_from":24,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/16.2","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"16.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16.2. (0-1)\nUzupełnij tabelę zamieszczoną powyżej - podaj sekwencję aminokwasową kodowaną\nprzez fragment DNA nici kodującej zawarty w tabeli. Odpowiedź zapisz\nw wyznaczonym miejscu w tabeli.\n16.1.\n0-1\n16.2.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 16.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\n1) wykorzystuje różnorodne źródła i metody\npozyskiwania informacji;\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje\ni przetwarza informacje tekstowe […].\nXIII. Ekspresja informacji genetycznej.\nZdający:\n4) przedstawia cechy kodu genetycznego;\n5) opisuje proces translacji […].\nZasady oceniania\n1 pkt - za podanie poprawnej sekwencji aminokwasowej.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nLeu-Val-Val-Pro-Leu\nLeu - Val - Val - Pro - Leu\nLeu, Val, Val, Pro, Leu\nleucyna, walina, walina, prolina, leucyna\nLVVPL\nUwaga:\nUznaje się odpowiedzi zawierające oznaczenia końców peptydu, np.:\nN Leu-Val-Val-Pro-Leu C\nC Leu-Pro-Val-Val-Leu N (z odwróconą kolejnością).","solution":"Sekwencja aa kodowana przez fragment DNA allelu **i** (po przesunięciu ramki): CTG – GTG – GTA – CCC – CTT → **Leu – Val – Val – Pro – Leu** Pierwsze dwa aminokwasy są takie same jak w I^A (Leu – Val), trzeci pozostaje Val (kodon GTA — synonim), ale **dwa kolejne** są zmienione: Pro zamiast Thr, Leu zamiast Pro. Dalej (poza fragmentem) — kolejne aa są przesunięte i pojawia się STOP.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-16.2.webp","solution_image":null,"topics":"genetyka, grupy krwi ABO, gen FUT1, fenotyp Bombay, mutacja, zmiana ramki odczytu","page_from":24,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/16.3","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"16.3","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16.3. (0-1)\nDokończ zdanie. Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.\nSekwencja aminokwasowa kodowana przez allel i jest inna niż w przypadku allelu IA,\nponieważ konsekwencją mutacji genowej prowadzącej do powstania allelu i jest\nA. zmiana ramki odczytu.\nB. substytucja aminokwasowa.\nC. odwrócenie kolejności aminokwasów.\nD. zwielokrotnienie liczby aminokwasów.","answer":"A","answer_text":"Zadanie 16.3. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje […]\ninformacje tekstowe […].\nXIV. Genetyka klasyczna.\n2. Zmienność organizmów. Zdający:\n5) przedstawia rodzaje mutacji genowych\noraz określa ich skutki.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne dokończenie zdania.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nA","solution":"**A** — **zmiana ramki odczytu**. Uzasadnienie: delecja **jednego** nukleotydu (a nie wielokrotności trzech) przesuwa ramkę odczytu od miejsca delecji → wszystkie kodony za nią są inne.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-16.3.webp","solution_image":null,"topics":"genetyka, grupy krwi ABO, gen FUT1, fenotyp Bombay, mutacja, zmiana ramki odczytu","page_from":25,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/16.4","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"16.4","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16.4. (0-1)\nPodaj wszystkie możliwe genotypy warunkujące grupę krwi A. Uwzględnij allele genu\nFUT1 oraz genu ABO. W zapisie genotypu zastosuj oznaczenia alleli podane we\nwprowadzeniu do zadania.\n16.3.\n0-1\n16.4.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 16.4. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami […].\nXIV. Genetyka klasyczna.\n2) przedstawia dziedziczenie […]\ndwugenowe […] ([…] kodominacja,\nwspółdziałanie dwóch lub większej liczby\ngenów).\nZasady oceniania\n1 pkt - za podanie poprawnie zapisanych czterech genotypów warunkujących grupę krwi A.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nHHIAIA HhIAIA HHIAi HhIAi LUB IAIAHH IAIAHh IAiHH IAiHh\nH_IA_ LUB IA_H_\nUwaga:\nDopuszcza się odpowiedzi z użyciem innych oznaczeń alleli niż podane we wprowadzeniu\ndo zadania, pod warunkiem zamieszczenia odpowiedniej legendy.","solution":"Grupa krwi A wymaga: - przynajmniej jednego allelu **I^A** w genie ABO (aby powstała transferaza A), - przynajmniej jednego allelu **H** w genie FUT1 (aby był prekursor antygenu H). **4 możliwe genotypy**: 1. **I^A I^A · HH** 2. **I^A I^A · Hh** 3. **I^A i · HH** 4. **I^A i · Hh**","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-16.4.webp","solution_image":null,"topics":"genetyka, grupy krwi ABO, gen FUT1, fenotyp Bombay, mutacja, zmiana ramki odczytu","page_from":25,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/17","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"17","points":4,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17.\nPłaskogłów ciemnogłowy (Platycephalus fuscus) jest ciepłolubną rybą żyjącą w zatokach,\nprzybrzeżnych jeziorach i estuariach na wschodnim wybrzeżu Australii. Jego ciało jest\nmocno spłaszczone grzbietobrzusznie. Oczy są osadzone na czubku spłaszczonej głowy.\nTa ryba potrafi zmieniać ubarwienie ciała, przez co dopasowuje się do otoczenia. Ukrywa się\nw piasku i czeka na ofiarę - poluje na mniejsze ryby oraz krewetki.\nNaukowcy zbadali zależność aktywności tej ryby od temperatury otoczenia w warunkach\nnaturalnych. W tym celu wypuszczono ryby tego gatunku do rzeki Georges, 12 km w górę od\njej ujścia. W rzece mierzono temperaturę wody. Ryby były wyposażone w odpowiednie\nnadajniki z czujnikami, dzięki którym można było określić przyśpieszenie poruszającej się\nryby. Dane zbierano przez 18 miesięcy.\nNa fotografii A przedstawiono płaskogłowa ciemnogłowego w jego naturalnym środowisku,\na na wykresie B - wyniki opisanego badania. Koła na wykresie B reprezentują surowe wyniki\npomiarów, a krzywa jest modelem dopasowanym do tych pomiarów, przedstawiającym\nzależność między temperaturą wody a przyśpieszeniem ryby.\nNa podstawie: N.L. Payne i in., Temperature Dependence of Fish Performance in the Wild: Links with Species\nBiogeography and Physiological Thermal Tolerance, „Functional Ecology” 30(6), 2016.\nFotografia: R. Ling.\nA\nB\nprzyśpieszenie, m ∙ s-2\n0,25\n0,20\n0,15\n0,10\n0,05\n0,00\n12 14 16 18 20 22 24 26 28\ntemperatura wody, °C\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **17.1.** Optimum temperaturowe ≈ **22°C** (wartość temperatury, przy której przyspieszenie ryby osiąga maksimum — szczyt krzywej zależności). **17.2.** **Rozstrzygnięcie: TAK** — podnoszenie temperatury wody może stanowić zagrożenie. **Uzasadnienie**: w temperaturach **powyżej optimum** (~22°C) przyspieszenie ryby **maleje** (zgodnie z krzywą badań). Skutki: - **Niższa zdolność polowania** (mniejsze przyspieszenie w ataku → krewetki/ryby uciekają). - **Mniej efektywne unikanie drapieżników** (sama ryba także musi przyspieszać przy ucieczce). - Przy wzroście temperatury do np. 28°C (skrajny punkt wykresu) przyspieszenie spada do **bardzo niskich** wartości → ryba **głoduje** i staje się ofiarą. Konsekwencja: ocieplenie wód estuariów Australii (zmiany klimatu) **realnie zagraża populacji** płaskogłowa. **17.3.** Dwie cechy adaptacyjne do drapieżnictwa: **1. Spłaszczone grzbietobrzusznie ciało + spłaszczona głowa.** Polega na: ryba **przylega płasko do dna** → niewidoczna z góry przez ofiary (sylwetka znika na tle dna). To **adaptacja do polowania z zasadzki** (ambush predation) — ryba czeka nieruchomo na ofiarę przepływającą **nad** nią i atakuje z zaskoczenia. **2. Zmienne ubarwienie ciała dopasowujące się do otoczenia (piasek, czeska).** Polega na: ryba **kamufluje się** kolorystycznie pod podłoże → ofiary nie widzą drapieżnika → mogą podpłynąć blisko → atak z minimalnej odległości (przy słabszym przyspieszeniu wystarczy krótki rzut). To **kamuflaż chromatyczny / homochromia**. *(Alternatywne cechy z tekstu: oczy na czubku spłaszczonej głowy → widzi ofiary nadpływające **z góry**; ukrywanie w piasku → ofiara nie wykrywa zapachu/kształtu.)*\n\nStrony arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — ryby ektotermiczne i temperatura\n\nPojęcie | Definicja\nEktotermia | Brak własnego termoregulatora — temperatura ciała = temperatura otoczenia\nOptimum termiczne | Temperatura, w której wydajność (metabolizm, ruch) jest maksymalna\nKrzywa termiczna | Wydajność rośnie do optimum, potem gwałtownie maleje (denaturacja enzymów)\nPolowanie z zasadzki (ambush) | Drapieżnik czeka nieruchomo, atakuje przy krótkiej odległości\nKamuflaż / homochromia | Ubarwienie pasujące do podłoża, ukrywa drapieżnika lub ofiarę\n\nAnaliza wykresu (17.1)\n\nKrzywa przyspieszenia vs temperatura:\n- Niskie temperatury (12-16°C): przyspieszenie niskie (~3-5 m/s², ryba \"zimna\", powolna).\n- Wzrost do 22°C: przyspieszenie rośnie → osiąga maksimum.\n- Powyżej 22°C (24-28°C): przyspieszenie maleje (denaturacja enzymów, niedotlenienie wody, stres cieplny).\n\nOptimum termiczne ≈ 22°C — wartość, przy której ryba jest najsprawniejsza (max szybkość ataku).\n\nAnaliza 17.2 — zagrożenie wzrostu temperatury\n\nKrzywa opada powyżej 22°C. Przy 28°C przyspieszenie jest niższe niż przy 22°C.\n\nOcieplenie klimatu podnosi temperaturę wody w zatokach i estuariach. Płaskogłów żyje na wschodnim wybrzeżu Australii — region szczególnie wrażliwy.\n\nSkutek: ryba traci wydajność polowania:\n- Mniejsze przyspieszenie → wolniejsza próba schwytania ofiary.\n- Krewetki i małe ryby uciekają.\n- Mniej zdobyczy → osłabienie → spadek przeżywalności.\n\nDodatkowy skutek: ryba ektotermiczna nie może aktywnie regulować temperatury. Migracja do chłodniejszych wód estuariów = ograniczona (zatoki nie mają głębin).\n\n→ TAK — zagrożenie realne.\n\nAnaliza 17.3 — cechy adaptacyjne (2 z tekstu)\n\nCechy płaskogłowa wymienione w tekście:\n1. Mocno spłaszczone, szerokie ciało (grzbietobrzusznie) + spłaszczona głowa.\n2. Oczy osadzone na czubku spłaszczonej głowy.\n3. Zmienne ubarwienie ciała → ukrywanie w piasku/czeskanie.\n\nNajlepsze odpowiedzi (po 2 z 3):\n\nCecha 1 — spłaszczone ciało + głowa.\nAdaptacja do: zalegania na dnie + niewidoczność z góry.\nMechanizm: ryba przylega płasko do podłoża → nie rzuca cienia z góry → ofiara (krewetki, rybki) nie wykrywa drapieżnika → podpływa blisko → płaskogłów atakuje z krótkiej odległości (potrzebuje mniejszej zdolności przyspieszenia).\n\nCecha 2 — zmienne ubarwienie (dopasowane do dna piasek/czeska).\nAdaptacja do: maskowanie chromatyczne (homochromia).\nMechanizm: ryba przyjmuje barwę dna → ofiary nie odróżniają jej od podłoża → bezbronnie pływają nad drapieżnikiem → możliwy atak z zaskoczenia. To kamuflaż aktywny (zmienia się w czasie).\n\nCecha 3 (alternatywna) — oczy na czubku głowy.\nAdaptacja do: obserwacja z góry przy ciele leżącym na dnie.\nMechanizm: ryba zakopana w piasku, ale oczy wystają → szerokie pole widzenia w pionie → wykrywanie ofiar nadciągających z góry + reakcja błyskawiczna.\n\nPunktacja CKE\n\n- 17.1. 1 pkt — wartość ~22°C (tolerancja ±1°C).\n- 17.2. 1 pkt — rozstrzygnięcie \"tak\" + uzasadnienie odwołujące się do spadku przyspieszenia powyżej optimum.\n- 17.3. 2 pkt — 2 cechy + wyjaśnienie każdej (1 cecha + mechanizm = 1 pkt).\n- Suma: 4 pkt.\n\nPo co to umieć\n\nEktotermia to klucz do zrozumienia wrażliwości wielu zwierząt na zmiany klimatu:\n- Ryby w ciepłych zatokach (Wielka Rafa Koralowa, Bałtyk) — bardzo wrażliwe.\n- Gady (jaszczurki, węże) — wymierają w niektórych obszarach (gradient termiczny zniknął).\n- Płazy — najbardziej zagrożona gromada (~40% gatunków).\n\nKamuflaż to klasyczny przykład doboru naturalnego — osobniki lepiej \"ukryte\" przeżywają i rozmnażają się częściej. Inne klasyczne przykłady:\n- Ćma pieprzowa (industrial melanism, Anglia XIX w.).\n- Patyczaki — naśladowanie gałązek.\n- Lwy — żółtawa sierść w sawannie.\n- Niedźwiedzie polarne — białe futro w śniegu.\n\nPłaskogłów = przykład żywej adaptacji w skali ewolucyjnej — i przyszłej ofiary ocieplenia klimatu.\n\nTypowy błąd: Pułapka 17.1 — czytanie wykresu. Optimum = **szczyt** krzywej (maksimum przyspieszenia). Nie środek zakresu temperatur, ale **wartość przy największej wydajności**. Pułapka 17.2 — odpowiedź \"nie\" bez logiki. Klucz: powyżej optimum krzywa **opada** → ryba traci wydajność → zagrożona. Nie wystarczy \"podnoszenie temperatury jest złe\" — trzeba **odwołać się do wykresu** i konkretnie wskazać spadek powyżej optimum. Pułapka 17.3 — wymyślanie cech spoza tekstu. Klucz: zadanie mówi \"wypisz **z tekstu**\". Trzeba użyć cech opisanych: spłaszczone ciało, spłaszczona głowa, oczy na czubku głowy, zmienne ubarwienie, ukrywanie w piasku.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-17.webp","solution_image":null,"topics":"ekologia, adaptacje, kamuflaż, drapieżnictwo, optimum temperaturowe, ryby ektotermiczne","page_from":26,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/17.1","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"17.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17.1. (0-1)\nPodaj wartość optimum temperaturowego wody dla aktywności płaskogłowa\nciemnogłowego.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 17.1. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\nXVII. Ekologia.\n1. Ekologia organizmów. Zdający:\n3) wyjaśnia, czym jest tolerancja\nekologiczna.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje\ni przetwarza informacje […] graficzne,\nliczbowe.\nZasady oceniania\n1 pkt - za podanie wartości optimum temperatury wody dla aktywności płaskogłowa\nciemnogłowego równego w przybliżeniu 23 °C lub określenie przedziału temperatur,\nw którym leży to optimum: powyżej 20 °C i poniżej 25 °C lub węższego, ale\nskoncentrowanego wokół wartości 23 °C.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nokoło 23 °C\n23 °C\n20 °C < optimum < 25 °C\noptimum ∈ (20 °C; 25 °C)\n22 °C-24 °C\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi bez podania jednostki temperatury.","solution":"Optimum temperaturowe ≈ **22°C** (wartość temperatury, przy której przyspieszenie ryby osiąga maksimum — szczyt krzywej zależności).","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-17.1.webp","solution_image":null,"topics":"ekologia, adaptacje, kamuflaż, drapieżnictwo, optimum temperaturowe, ryby ektotermiczne","page_from":27,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/17.2","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"17.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17.2. (0-1)\nRozstrzygnij, czy podnoszenie się temperatury wody w zbiornikach może stanowić\nzagrożenie dla płaskogłowa ciemnogłowego. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do\nprzedstawionych wyników badań.\nRozstrzygnięcie:\nUzasadnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 17.2. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nII. Rozwijanie myślenia naukowego;\ndoskonalenie umiejętności planowania\ni przeprowadzania obserwacji\ni doświadczeń oraz wnioskowania w oparciu\no wyniki badań. Zdający:\n5) […] formułuje wnioski.\nXVII. Ekologia.\n1. Ekologia organizmów. Zdający:\n5) określa środowisko życia organizmu na\npodstawie jego tolerancji ekologicznej na\nokreślony czynnik.\nZasady oceniania\n1 pkt - za rozstrzygnięcie, że podniesienie się średniej temperatury wody może stanowić\nzagrożenie dla płaskogłowa ciemnogłowego, wraz z poprawnym uzasadnieniem,\nodnoszącym się do spadku aktywności ryby po przekroczeniu optimum\ntemperaturowego.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozstrzygnięcie: Tak / Jest to zagrożeniem.\nPrzykładowe uzasadnienia\nRyba w temperaturze powyżej 25 °C ma wyraźnie obniżoną aktywność.\nRyba w wysokiej temperaturze osiąga bardzo niskie przyśpieszenia, co przekłada się\nna spadek liczby upolowanych ofiar.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do śmierci płaskogłowa w wyniku szoku\ntermicznego w temperaturze ≥ 27 °C, ponieważ z przedstawionych danych wynika jedynie\nspadek aktywności ryby w temperaturze 27 °C.\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do zmniejszonej dostępności pokarmu\nw wysokiej temperaturze, np. „Rozstrzygnięcie: tak. Uzasadnienie: Spadek liczebności\nkrewetek, które są zmiennocieplne i giną w wysokiej temperaturze”, ponieważ uzasadnienie\nnie odnosi się do przedstawionych wyników badań.\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do wnioskowania opartego na obserwacji\nzachowania ryby w temperaturze większej lub równej 27 °C, np. „Rozstrzygnięcie: tak.\nUzasadnienie: Powyżej 27 stopni C obserwowano brak aktywności ryby”, ponieważ takich\nobserwacji nie przeprowadzono, a jedynie w modelu dopasowanym do uzyskanych danych\nprzewidziano brak aktywności ryby powyżej 27 °C.\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do wnioskowania opartego na braku obserwacji\nzachowania ryby w temperaturze większej lub równej 27 °C, np. „Rozstrzygnięcie: Może.\nUzasadnienie: Ponieważ od temperatury 27 stopni C wzwyż nie zaobserwowano aktywności\nryby, a więc nie jest w stanie polować”, ponieważ pomiary były prowadzone w środowisku\nnaturalnym i brak pomiarów powyżej 27 °C wynika z ograniczeń klimatycznych, a nie\nprzesądza o braku aktywności w takiej temperaturze.","solution":"**Rozstrzygnięcie: TAK** — podnoszenie temperatury wody może stanowić zagrożenie. **Uzasadnienie**: w temperaturach **powyżej optimum** (~22°C) przyspieszenie ryby **maleje** (zgodnie z krzywą badań). Skutki: - **Niższa zdolność polowania** (mniejsze przyspieszenie w ataku → krewetki/ryby uciekają). - **Mniej efektywne unikanie drapieżników** (sama ryba także musi przyspieszać przy ucieczce). - Przy wzroście temperatury do np. 28°C (skrajny punkt wykresu) przyspieszenie spada do **bardzo niskich** wartości → ryba **głoduje** i staje się ofiarą. Konsekwencja: ocieplenie wód estuariów Australii (zmiany klimatu) **realnie zagraża populacji** płaskogłowa.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-17.2.webp","solution_image":null,"topics":"ekologia, adaptacje, kamuflaż, drapieżnictwo, optimum temperaturowe, ryby ektotermiczne","page_from":27,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/17.3","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"17.3","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17.3. (0-2)\nWypisz z tekstu dwie cechy płaskogłowa ciemnogłowego stanowiące adaptację do\ndrapieżnictwa i przedstaw, na czym polega każda z tych adaptacji.\n1\n2\n17.1.\n0-1\n17.2.\n0-1\n17.3.\n0-1-2\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 17.3. (0-2)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami […].\nXVII. Ekologia.\n1. Ekologia organizmów. Zdający:\n5) określa środowisko życia organizmu na\npodstawie jego tolerancji ekologicznej na\nokreślony czynnik.\nZasady oceniania\n2 pkt - za poprawne wskazanie dwóch cech ryby stanowiących adaptację do drapieżnictwa\nwraz z przedstawieniem, na czym polega każda z nich.\n1 pkt - za poprawne wskazanie jednej cechy ryby stanowiącej adaptację do drapieżnictwa\nwraz z przedstawieniem, na czym ono polega.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nSilne spłaszczenie grzbietobrzuszne sprawia, że ryba jest trudniej zauważalna (przez\nofiary).\nZakopywanie się w piasku umożliwia rybie ataki z ukrycia.\nWykształcona zdolność zmiany ubarwienia ciała przez rybę umożliwia jej upodobnienie\nsię do tła, co stanowi doskonały kamuflaż.\nOsadzenie oczu na czubku spłaszczonej głowy ułatwia obserwację ofiary, gdy drapieżnik\njest zagrzebany w piasku.\nZdolność do dużych przyśpieszeń sprawia, że dopadnięcie ofiary staje się łatwiejsze.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nRyba jest w stanie funkcjonować w bezruchu, czekając na ofiarę, żeby następnie\nzaatakować ją z zaskoczenia.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi zbyt ogólnych, odnoszących się jedynie do ułatwienia polowania\nbez określenia, na czym to ułatwienie polega, np. „Spłaszczone ciało umożliwia rybie\nłatwiejsze upolowanie ofiary”.","solution":"Dwie cechy adaptacyjne do drapieżnictwa: **1. Spłaszczone grzbietobrzusznie ciało + spłaszczona głowa.** Polega na: ryba **przylega płasko do dna** → niewidoczna z góry przez ofiary (sylwetka znika na tle dna). To **adaptacja do polowania z zasadzki** (ambush predation) — ryba czeka nieruchomo na ofiarę przepływającą **nad** nią i atakuje z zaskoczenia. **2. Zmienne ubarwienie ciała dopasowujące się do otoczenia (piasek, czeska).** Polega na: ryba **kamufluje się** kolorystycznie pod podłoże → ofiary nie widzą drapieżnika → mogą podpłynąć blisko → atak z minimalnej odległości (przy słabszym przyspieszeniu wystarczy krótki rzut). To **kamuflaż chromatyczny / homochromia**. *(Alternatywne cechy z tekstu: oczy na czubku spłaszczonej głowy → widzi ofiary nadpływające **z góry**; ukrywanie w piasku → ofiara nie wykrywa zapachu/kształtu.)*","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-17.3.webp","solution_image":null,"topics":"ekologia, adaptacje, kamuflaż, drapieżnictwo, optimum temperaturowe, ryby ektotermiczne","page_from":27,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/18","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"18","points":3,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 18.\nNiski wzrost i ciasne ułożenie liści rośliny w tzw. poduszkę stanowią przystosowanie do\nskrajnych warunków środowiska panujących w wysokich górach. Takie formy roślin\nwystępują u ponad trzystu gatunków należących do ponad trzydziestu różnych rodzin\nbotanicznych, występujących w różnych obszarach geograficznych świata.\nPoniżej przedstawiono schematyczną budowę roślin poduszkowych.\nPrzykładem rośliny poduszkowej jest lepnica bezłodygowa (Silene acaulis), przedstawiona\nna poniższej fotografii. Wytwarza ona różowe kwiaty wyrastające na szczytach łodyg.\nW populacji tego gatunku występują zarówno osobniki żeńskie, jak i obupłciowe.\nNa podstawie: Q. Canelles i in., Environmental Stress Effects on Reproduction and Sexual Dimorphism in the\nGynodioecious Species Silene acaulis, „Environmental and Experimental Botany” 146, 2018.\nSchematy: H. Hauri, Review: Ecology of Cushion Plants, „Journal of Ecology” 1(2), 1913.\nFotografia: Wikimedia Commons.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **18.1.** **KONWERGENCJA** (zbieżność ewolucyjna). **Uzasadnienie**: poduszkowa forma występuje u **gatunków różnych rodzin botanicznych** (≥3 niespokrewnione rody) w **różnych regionach geograficznych** świata. Te gatunki **nie pochodzą od wspólnego przodka** w sensie posiadania tej cechy — niezależnie wyewoluowały tę samą formę życiową w odpowiedzi na **podobne presje selekcyjne** wysokogórskie (zimno, wiatr, UV). To definicja **konwergencji** — różni przodkowie + ten sam fenotyp pod presją tych samych warunków. (Dywergencja byłaby odwrotnie: jeden wspólny przodek → wielość form pod różnymi presjami.) **18.2.** **Niska temperatura** w wysokich górach (np. **średnia roczna temperatura poniżej 5°C**, częste przymrozki). Mechanizm: zwarta poduszkowa forma: - **Zmniejsza powierzchnię** wystawioną na wymrażające powietrze. - **Zatrzymuje ciepłe powietrze** wewnątrz \"poduszki\" — temperatura wnętrza jest **kilka stopni wyższa** niż na zewnątrz. - Minimalizuje **transpirację** (mniejsza utrata wody w warunkach mrozu fizjologicznego). *(Alternatywne czynniki: silny wiatr >30 km/h, intensywne promieniowanie UV — wszystkie z konkretną wartością.)* **18.3.** | | Możliwość wytwarzania **ziaren pyłku** | Możliwość wytwarzania **owoców** | |---|---|---| | osobniki **żeńskie** | **N** | **T** | | osobniki **obupłciowe** | **T** | **T** |\n\nStrony arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — konwergencja vs dywergencja\n\nCecha | Konwergencja | Dywergencja\nPrzodkowie | Różni (niespokrewnione gatunki) | Jeden wspólny\nŚrodowisko | Podobne presje selekcyjne | Różne presje\nWynik | Ten sam fenotyp u różnych gatunków | Różne fenotypy z jednego przodka\nTyp podobieństwa | Analogiczne (funkcja podobna, pochodzenie różne) | Homologiczne (pochodzenie wspólne)\nPrzykłady | Skrzydła ptaków/nietoperzy/owadów; opływowość delfina/rekina/ichtiozaura; forma poduszkowa roślin | Zięby Darwina, dziobki kolibrów, ssaki workowate Australii\n\nMechanizm: dlaczego konwergencja? (18.1)\n\nTekst mówi: poduszkowy wzrost jest \"przystosowaniem do skrajnych warunków\" i występuje \"u trzystu gatunków różnych rodzin botanicznych\".\n\nRóżne rodziny = różni przodkowie (rodziny botaniczne pochodzą od różnych pradawnych linii).\n\nWszystkie wykształciły tę samą formę w odpowiedzi na te same warunki (góry — niska temperatura, wiatr, UV).\n\nDefinicja konwergencji: niezależna ewolucja tej samej cechy u różnych gatunków pod podobnymi warunkami środowiskowymi.\n\n→ Poduszkowa forma = konwergencja.\n\nMechanizm: dlaczego poduszkowy wzrost adaptacją? (18.2)\n\nCzynniki abiotyczne wysokogórskie:\n\nCzynnik | Nasilenie | Skutek dla rośliny | Jak poduszka pomaga\nNiska temperatura | &lt; 5°C średnia, częste przymrozki | Zamarzanie tkanek, hamowanie metabolizmu | Zwarta forma zatrzymuje ciepło — temp. wewnątrz +5-10°C vs zewnątrz\nSilny wiatr | &gt; 30 km/h średnio | Wysuszanie liści, mechaniczne uszkodzenia | Niska forma poniżej warstwy laminarnej wiatru\nIntensywne UV | ponad 2× wartości nizinnych | Uszkodzenia DNA, fotoinhibicja | Gęste ułożenie liści chroni warstwy wewnętrzne\nKrótki okres wegetacji | poniżej 3 miesięcy w roku | Brak czasu na wzrost | Akumulacja zasobów w zwartej formie\nNiska wilgotność | RH poniżej 30% | Susza fizjologiczna | Wewnętrzna kondensacja wilgoci\n\n→ Najbezpieczniejsza odpowiedź: niska temperatura, średnia roczna &lt; 5°C (z konkretną wartością).\n\nMechanizm: gynodioecja u lepnicy (18.3)\n\nGynodioecja = system rozrodczy, w którym w populacji występują dwa typy osobników:\n- Żeńskie — tylko kwiaty żeńskie (słupki, brak pręcików).\n- Obupłciowe (hermafrodytyczne) — kwiaty mają pręciki + słupki.\n\nWytwarzanie pyłku:\n- Pyłek powstaje w pylnikach pręcików → tylko obupłciowe mają pręciki → tylko obupłciowe wytwarzają pyłek.\n- Żeńskie nie wytwarzają pyłku (N).\n\nWytwarzanie owoców:\n- Owoc rozwija się ze słupka (zalążnia) po zapłodnieniu.\n- Słupki mają OBA typy osobników (żeńskie i obupłciowe).\n- Po zapyleniu pyłkiem z osobników obupłciowych → owoce powstają u obu typów.\n- → Obie wytwarzają owoce (T, T).\n\nSkrótem: kobieta-fizjologicznie = tylko jajeczka; hermafrodyta = i jajeczka, i plemniki.\n\nPunktacja CKE\n\n- 18.1. 1 pkt — \"konwergencja\" + uzasadnienie wskazujące na różne rodziny (różni przodkowie) + podobne warunki.\n- 18.2. 1 pkt — czynnik + nasilenie/poziom (z konkretną wartością).\n- 18.3. 1 pkt — wszystkie 4 komórki tabeli poprawne (N, T, T, T).\n- Suma: 3 pkt.\n\nPo co to umieć\n\nKonwergencja ewolucyjna to wszechobecne zjawisko biologiczne:\n- Oczy wyewoluowały niezależnie ~40 razy w różnych grupach zwierząt (gad, ssak, głowonóg, mucha).\n- Lot powstał 4 razy (owady, pterozaury, ptaki, nietoperze).\n- Forma opływowa rekinów, delfinów (ssaki), ichtiozaurów (gady wymarłe) — wszystkie szybkie drapieżniki wody.\n- Kaktusy Ameryk + euforbie Afryki — niespokrewnione rodziny, ale identyczne grubosze pustynne.\n\nLepnica bezłodygowa jest kluczowym gatunkiem alpejskim Europy — żyje w Tatrach, Alpach, Pirenejach, Norwegii. Gynodioecja to przejście ewolucyjne między hermafrodytą a dwupiennością (osobne męskie i żeńskie). Lepnica jest żywym przykładem tej tranzycji.\n\nW kontekście zmian klimatu: rośliny poduszkowe są wrażliwe na wzrost temperatury → migracja \"w górę\" → utrata siedlisk na szczytach. Już zaobserwowano cofanie się ich zasięgów w Alpach.\n\nTypowy błąd: Pułapka 18.1 — pomylenie konwergencji z dywergencją. **Konwergencja** = różni przodkowie → ten sam fenotyp (skrzydła ptaków vs nietoperzy). **Dywergencja** = jeden przodek → różne fenotypy (radiacja zięb Darwina). Kluczowe sformułowanie z tekstu: \"różne rodziny botaniczne\" → różni przodkowie → konwergencja. Pułapka 18.2 — brak nasilenia/poziomu. Nie wystarczy \"niska temperatura\". Trzeba **wartość** (np. <5°C średnia, mrozy poniżej -10°C, częste przymrozki). Pułapka 18.3 — błąd \"osobniki żeńskie wytwarzają pyłek\". NIE — żeńskie mają **tylko** słupki (organy żeńskie). Pyłek wytwarzają tylko obupłciowe (mają i pręciki, i słupki). Pułapka 18.3 — błąd \"osobniki żeńskie nie wytwarzają owoców\". TAK — wytwarzają, **po zapyleniu** pyłkiem z osobników obupłciowych. Owoc rozwija się ze słupka po zapłodnieniu.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-18.webp","solution_image":null,"topics":"ewolucja, konwergencja, adaptacje, rośliny poduszkowe, gynodioecja, lepnica bezłodygowa","page_from":28,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/18.1","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"18.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 18.1. (0-1)\nRozstrzygnij, czy wytwarzanie form poduszkowatych wśród roślin wysokogórskich\njest wynikiem konwergencji, czy - dywergencji. Odpowiedź uzasadnij.\nRozstrzygnięcie:\nUzasadnienie:\n18.1.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 18.1. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n2) przedstawia […] argumenty związane\nz omawianymi zagadnieniami biologicznymi.\nXVI. Ewolucja. Zdający:\n13) rozpoznaje, na podstawie opisu,\nschematu, rysunku, konwergencję\ni dywergencję.\nZasady oceniania\n1 pkt - za rozstrzygnięcie, że wytwarzanie form poduszkowych wśród roślin wysokogórskich\njest wynikiem konwergencji, wraz z poprawnym uzasadnieniem, przedstawiającym\nargument na rzecz niezależnego wykształcenia tej cechy, np. wykształcenie cechy\nu innych rodzin botanicznych.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozstrzygnięcie: Jest to przykład konwergencji.\nPrzykładowe uzasadnienia\n● Wytwarzanie form poduszkowatych powstało niezależnie od siebie w różnych grupach\ntaksonomicznych roślin.\n● Rośliny należące do różnych, niespokrewnionych rodzin funkcjonują w tym samym\nśrodowisku i przystosowały się do niego w ten sam sposób.\n● W różnych obszarach górskich rośliny zaadaptowały się do podobnych, skrajnych\nwarunków środowiskowych.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się jedynie do definicji konwergencji, np.\n„Rozstrzygnięcie: konwergencja. Uzasadnienie: Wytwarzanie form poduszkowych\nwyewoluowało wielokrotnie niezależnie”.\nNie uznaje się odpowiedzi nieodnoszących się jednoznacznie do procesów ewolucyjnych,\nnp. „Wytwarzanie form poduszkowatych jest spowodowane warunkami, w jakich rosną te\nrośliny”.","solution":"**KONWERGENCJA** (zbieżność ewolucyjna). **Uzasadnienie**: poduszkowa forma występuje u **gatunków różnych rodzin botanicznych** (≥3 niespokrewnione rody) w **różnych regionach geograficznych** świata. Te gatunki **nie pochodzą od wspólnego przodka** w sensie posiadania tej cechy — niezależnie wyewoluowały tę samą formę życiową w odpowiedzi na **podobne presje selekcyjne** wysokogórskie (zimno, wiatr, UV). To definicja **konwergencji** — różni przodkowie + ten sam fenotyp pod presją tych samych warunków. (Dywergencja byłaby odwrotnie: jeden wspólny przodek → wielość form pod różnymi presjami.)","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-18.1.webp","solution_image":null,"topics":"ewolucja, konwergencja, adaptacje, rośliny poduszkowe, gynodioecja, lepnica bezłodygowa","page_from":28,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/18.2","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"18.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 18.2. (0-1)\nPodaj jeden przykład czynnika abiotycznego, do którego przystosowaniem jest\nwystępowanie u lepnicy bezłodygowej poduszkowatego typu wzrostu. W odpowiedzi\nuwzględnij rodzaj czynnika oraz jego nasilenie lub poziom.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 18.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n3) wykazuje związki między strukturą\na funkcją na różnych poziomach organizacji\nżycia;\n5) przedstawia […] zależności […] między\norganizmem a środowiskiem.\nXVII. Ekologia.\n1. Ekologia organizmów. Zdający:\n6) przedstawia adaptacje form\nekologicznych roślin do życia w różnych\nsiedliskach.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne podanie jednego czynnika abiotycznego (np. odnoszącego się do\ntemperatury, zasobności w wodę lub wiatru) ORAZ określenia jego nasilenia lub\npoziomu.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nniska temperatura (powietrza, podłoża) / mróz\nsilny wiatr / wiatr halny / wicher\nniewielka dostępność wody / susza\nsilne nasłonecznienie\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do dużych opadów śniegu.","solution":"**Niska temperatura** w wysokich górach (np. **średnia roczna temperatura poniżej 5°C**, częste przymrozki). Mechanizm: zwarta poduszkowa forma: - **Zmniejsza powierzchnię** wystawioną na wymrażające powietrze. - **Zatrzymuje ciepłe powietrze** wewnątrz \"poduszki\" — temperatura wnętrza jest **kilka stopni wyższa** niż na zewnątrz. - Minimalizuje **transpirację** (mniejsza utrata wody w warunkach mrozu fizjologicznego). *(Alternatywne czynniki: silny wiatr >30 km/h, intensywne promieniowanie UV — wszystkie z konkretną wartością.)*","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-18.2.webp","solution_image":null,"topics":"ewolucja, konwergencja, adaptacje, rośliny poduszkowe, gynodioecja, lepnica bezłodygowa","page_from":29,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/18.3","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"18.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 18.3. (0-1)\nUzupełnij tabelę - określ zdolność do wytwarzania ziaren pyłku i owoców przez\nosobniki żeńskie i przez osobniki obupłciowe lepnicy bezłodygowej. W odpowiednie\nkomórki tabeli wpisz literę T (tak), jeśli istnieje taka możliwość, albo N (nie) - jeśli nie\nma takiej możliwości.\nMożliwość wytwarzania\nziaren pyłku\nMożliwość wytwarzania\nowoców\nosobniki żeńskie\nosobniki obupłciowe\n18.2.\n0-1\n18.3.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 18.3. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n3) wykazuje związki między strukturą\na funkcją na różnych poziomach organizacji\nżycia.\nIX. Różnorodność roślin.\n5. Rozmnażanie i rozprzestrzenianie się\nroślin. Zdający:\n3) przedstawia budowę kwiatów roślin\nnasiennych;\n5) opisuje proces zapłodnienia\ni powstawania […] owoców\nu okrytonasiennych.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne wypełnienie czterech pól tabeli.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nRozwiązanie\nMożliwość wytwarzania\nziaren pyłku\nMożliwość wytwarzania\nowoców\nosobniki żeńskie\nN\nT\nosobniki obupłciowe\nT\nT","solution":"| | Możliwość wytwarzania **ziaren pyłku** | Możliwość wytwarzania **owoców** | |---|---|---| | osobniki **żeńskie** | **N** | **T** | | osobniki **obupłciowe** | **T** | **T** |","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-18.3.webp","solution_image":null,"topics":"ewolucja, konwergencja, adaptacje, rośliny poduszkowe, gynodioecja, lepnica bezłodygowa","page_from":29,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/19","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"19","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 19.\nSzpak balijski (Leucopsar rothschildi), przedstawiony na fotografii, jest krytycznie\nzagrożonym gatunkiem, zamieszkującym wyłącznie wyspę Bali, położoną w południowo-\n-wschodniej Azji.\nWedług szacunków naukowców, na początku XX wieku w naturalnym środowisku żyło\n300-900 osobników, a w 1990 roku na wolności stwierdzono już tylko 15 osobników.\nPrzyczyną wymierania tego ptaka jest degradacja jego siedlisk, połączona z kłusownictwem,\nmającym na celu zaopatrywanie handlarzy na rynku ptaków śpiewających. W celach\nochronnych ten gatunek został ujęty w załączniku I konwencji waszyngtońskiej (CITES).\nSzpak balijski jest objęty programami hodowlanymi nie tylko w lokalnych ośrodkach na Bali,\nale także w wielu ogrodach zoologicznych na całym świecie, m.in. w Stanach Zjednoczonych\ni w Europie. Część ptaków rozmnożonych w niewoli jest uwalniana do ich naturalnego\nśrodowiska w celu odtworzenia dzikiej populacji na wyspie Bali. Skuteczna reintrodukcja\nszpaka balijskiego jest szansą na ocalenie tego rzadkiego gatunku.\nNa podstawie: datazone.birdlife.org; gbif.org; S. (Bas) van Balen i in.,\nStatus and Distribution of the Endemic Bali Starling Leucopsar rothschildi, „Oryx” 34(3), 2000.\nFotografia: Cburnett.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **19.1.** Reintrodukcja powinna używać **różnych źródeł hodowlanych**, aby zapewnić **wysoką różnorodność genetyczną** uwolnionej populacji. **Mechanizm**: - Każdy ogród zoologiczny prowadzi swoją linię hodowlaną z **ograniczonej** puli założycieli (founder effect) → po pokoleniach pojawia się **chów wsobny** (inbreeding) i **utrata alleli**. - Uwalniając osobniki **tylko z jednego źródła** wprowadzilibyśmy do natury populację z **wąskim gardłem genetycznym** (genetic bottleneck) → niska zmienność. - **Niska zmienność** = niska zdolność adaptacji do zmian środowiska + **depresja inbredowa** (obniżona płodność, przeżywalność, odporność). Dostarczenie osobników z **różnych** programów: - **Zwiększa pulę genową** (więcej alleli). - **Redukuje pokrewieństwo** par lęgowych w nowej populacji. - **Zwiększa fitness** potomstwa (heterosis / vigor hybrydowy). - **Zachowuje potencjał ewolucyjny** (zdolność reagowania na zmiany). **19.2.** Wpis do **załącznika I CITES** = **najwyższy stopień ochrony** w skali międzynarodowej: - **Zakaz** międzynarodowego **handlu komercyjnego** gatunkiem (żywe ptaki, jaja, pióra, części). - Handel **dozwolony tylko** w wyjątkach (badania naukowe, programy hodowli ex situ) — i to **wyłącznie** z permitami eksportu/importu od organów CITES. - **184 państwa** sygnatariusze konwencji → globalna kontrola. **Skutki dla ochrony szpaka**: - **Zniechęca kłusowników** — nielegalny obrót zagrożony **konfiskatą + karą** (więzienie, grzywny). - **Niszczy popyt** międzynarodowy — kupowanie ptaków przemyconych grozi sankcjami. - **Wymusza certyfikację** osobników z legalnej hodowli — handel kontrolowany. - **Pozwala konfiskować** ptaki przemycane przez granice. - **Mobilizuje rządy** do ochrony habitatu (zobowiązania wynikające z konwencji). → Szpak balijski jest **mniej atrakcyjny** dla nielegalnego rynku (ryzyko prawne wysokie), co **redukuje presję** kłusowniczą — głównej przyczyny wymierania.\n\nStrony arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — genetyka populacji ginących\n\nPojęcie | Definicja\nRóżnorodność genetyczna | Liczba alleli + ich heterozygotyczność w populacji\nWąskie gardło genetyczne (bottleneck) | Drastyczna redukcja populacji → utrata alleli\nFounder effect | Mała grupa założycielska → pula genowa ≠ pula populacji macierzystej\nChów wsobny (inbreeding) | Krzyżowanie spokrewnionych → wzrost homozygotyczności\nDepresja inbredowa | Obniżenie fitness wskutek ekspresji recesywnych szkodliwych alleli\nHeterosis (vigor hybrydowy) | Wzrost fitness przy krzyżowaniu odległych genetycznie\nReintrodukcja | Wprowadzenie gatunku do siedliska, z którego zniknął\n\nMechanizm: dlaczego różne źródła hodowli? (19.1)\n\nSzpak balijski miał 15 osobników w 1990 r. — drastyczne wąskie gardło. Ogromna utrata alleli.\n\nKażdy ogród zoologiczny zaczął hodowlę z 2-5 osobników (founder effect — mała pula).\n\nPo 20-30 latach każdy ogród ma inną podpulę alleli — różne kombinacje zachowane przypadkiem.\n\nReintrodukcja z jednego ogrodu → uwolnione ptaki bardzo spokrewnione → po kilku pokoleniach inbreeding → depresja inbredowa → niska przeżywalność.\n\nReintrodukcja z różnych ogrodów → pula alleli z każdego ogrodu się uzupełnia → wysoka heterozygotyczność → silne potomstwo → populacja zdolna do adaptacji na presje (choroby, klimat).\n\nMechanizm: dlaczego CITES załącznik I? (19.2)\n\nCITES = Convention on International Trade in Endangered Species (1973, Waszyngton). 3 załączniki:\n\nZałącznik | Status | Handel\nI | Krytycznie zagrożony wyginięciem | Zakaz komercyjny (wyj.: nauka, ratunkowa hodowla, z permitem)\nII | Zagrożony, jeśli handel niekontrolowany | Handel regulowany (kontrola eksportu)\nIII | Lokalnie chroniony | Współpraca międzynarodowa\n\nZałącznik I = najwyższa ochrona. Szpak balijski tam wpisany.\n\nSkutki dla szpaka:\n- Nielegalne pozyskiwanie z natury = działanie przestępcze → kary do kilku lat więzienia + grzywny w państwach sygnatariuszach.\n- Konfiskata przesyłek + przemycanych ptaków na granicach.\n- Niszczenie rynku — handlarze tracą motywację ekonomiczną.\n- Hodowla w niewoli możliwa tylko z dokumentacją (każdy ptak ma certyfikat, indywidualny numer).\n- Kontrola eksportu ptaków z hodowli (np. z USA do Bali na reintrodukcję — wymaga permitu).\n\nBez CITES rynek dziki by kontynuował drenowanie populacji → wymarcie w ciągu lat.\n\nPunktacja CKE\n\n- 19.1. 1 pkt — wskazanie różnorodności genetycznej + mechanizm (chów wsobny / depresja inbredowa / wąskie gardło).\n- 19.2. 1 pkt — wskazanie zakazu handlu międzynarodowego + skutek (zniechęcenie kłusowników, kontrola handlu).\n- Suma: 2 pkt.\n\nPo co to umieć\n\nReintrodukcja to kluczowe narzędzie ochrony gatunków zagrożonych:\n- Żubr w Polsce (Białowieża, lata 50.) — z 12 osobników w niewoli → 1500 dziś w naturze.\n- Kondor kalifornijski (USA) — z 22 osobników → 500+ obecnie.\n- Tarpan / konik polski (rekonstrukcja gatunku) — z hodowli zoologicznych.\n- Sokół wędrowny w Europie — reintrodukcja po krachu DDT.\n- Szpak balijski — z 15 do ~100-200 osobników w naturze + 1000+ w niewoli.\n\nCITES chroni ~38 000 gatunków roślin i zwierząt. Słynne sukcesy: słoń afrykański (zakaz handlu kością słoniową 1989), wieloryby (moratorium na połowy 1986). Bali ma osobne regulacje dot. ochrony szpaka.\n\nLekcja: mała populacja = zagrożenie genetyczne, nawet po przeżyciu. Genetyka jest drugim filtrem wymierania (po utracie siedlisk i kłusownictwie). Dlatego programy hodowli ex situ muszą być skoordynowane międzynarodowo (np. EAZA EEP w Europie).\n\nTypowy błąd: Pułapka 19.1 — odpowiedź \"żeby było więcej ptaków\". TO ZA MAŁO — to jest punkt 0. Klucz: **różnorodność genetyczna** + nazwa zjawisk (chów wsobny / depresja inbredowa / wąskie gardło / pula genowa). Pułapka 19.1 — pomylenie pojęć. **Różnorodność genetyczna** = liczba alleli w populacji. **Bioróżnorodność** = liczba gatunków w ekosystemie. Tu chodzi o pierwsze (w obrębie jednego gatunku). Pułapka 19.2 — pominięcie międzynarodowego wymiaru. CITES = **konwencja międzynarodowa** (184 państw) → ochrona **transgraniczna**. Ważne: zakaz handlu = uderzenie w **rynek** = redukcja motywacji kłusowniczej.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-19.webp","solution_image":null,"topics":"ochrona przyrody, reintrodukcja, różnorodność genetyczna, CITES, szpak balijski, endemity","page_from":30,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/19.1","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"19.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 19.1. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego podczas reintrodukcji szpaka balijskiego powinny być uwalniane\nosobniki pochodzące nie tylko z lokalnych programów hodowlanych, lecz także\nz różnych ogrodów zoologicznych. W odpowiedzi uwzględnij genetykę populacji.\n19.1.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 19.1. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami […].\nXVIII. Różnorodność biologiczna, jej\nzagrożenia i ochrona. Zdający:\n1) przedstawia typy różnorodności\nbiologicznej: genetyczną […];\n4) wyjaśnia znaczenie restytucji\ni reintrodukcji gatunków dla zachowania\nróżnorodności biologicznej […].\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające zwiększenie różnorodności genetycznej\nreintrodukowanej populacji i - w konsekwencji:\nograniczenie negatywnych skutków chowu wsobnego LUB\nograniczenie negatywnych skutków dryfu genetycznego, LUB\nzwiększenie możliwości adaptacyjnych do warunków środowiska, LUB\nzwiększenie szans na przeżycie populacji.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nTakie postępowanie zapewnia większą różnorodność genetyczną populacji i zmniejsza\nryzyko wystąpienia negatywnych skutków chowu wsobnego.\nDzięki ptakom pochodzącym z ogrodów zoologicznych odtwarzana lokalna populacja\nzyskuje nowe linie genetyczne, dzięki czemu maleje ryzyko ujawnienia się\nniekorzystnych recesywnych mutacji.\nWiększa pula genowa pozwoli uniknąć skutków dryfu genetycznego.\nNowe linie filogenetyczne, mające inne geny, zmniejszą ryzyko utrwalenia się w populacji\nniekorzystnych mutacji genetycznych.\nDzięki temu jest zapewniona większa różnorodność genetyczna reintrodukowanej\npopulacji, co zwiększa szanse na jej adaptację do środowiska.\nWiększa różnorodność genetyczna reintrodukowanej populacji zwiększa liczbę alleli\ngenów, z których może czerpać dobór naturalny.\nW populacjach o większej różnorodności genetycznej jest niższa śmiertelność osobnicza.\nDzięki temu reintrodukowana populacja będzie miała większą pulę genową, co się\nprzełoży na jej większe szanse przeżycia w wyniku większej odporności na infekcje.","solution":"Reintrodukcja powinna używać **różnych źródeł hodowlanych**, aby zapewnić **wysoką różnorodność genetyczną** uwolnionej populacji. **Mechanizm**: - Każdy ogród zoologiczny prowadzi swoją linię hodowlaną z **ograniczonej** puli założycieli (founder effect) → po pokoleniach pojawia się **chów wsobny** (inbreeding) i **utrata alleli**. - Uwalniając osobniki **tylko z jednego źródła** wprowadzilibyśmy do natury populację z **wąskim gardłem genetycznym** (genetic bottleneck) → niska zmienność. - **Niska zmienność** = niska zdolność adaptacji do zmian środowiska + **depresja inbredowa** (obniżona płodność, przeżywalność, odporność). Dostarczenie osobników z **różnych** programów: - **Zwiększa pulę genową** (więcej alleli). - **Redukuje pokrewieństwo** par lęgowych w nowej populacji. - **Zwiększa fitness** potomstwa (heterosis / vigor hybrydowy). - **Zachowuje potencjał ewolucyjny** (zdolność reagowania na zmiany).","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-19.1.webp","solution_image":null,"topics":"ochrona przyrody, reintrodukcja, różnorodność genetyczna, CITES, szpak balijski, endemity","page_from":30,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/19.2","paper_id":"biologia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"19.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 19.2. (0-1)\nPrzedstaw znaczenie wpisania szpaka balijskiego do załącznika I konwencji\nwaszyngtońskiej (CITES) dla skutecznej ochrony tego gatunku.\n19.2.\n0-1\nMBIP-R0_100\nBRUDNOPIS (nie podlega ocenie)\nBIOLOGIA\nPoziom rozszerzony\nFormuła 2023\nBIOLOGIA\nPoziom rozszerzony\nFormuła 2023\nBIOLOGIA\nPoziom rozszerzony\nFormuła 2023","answer":null,"answer_text":"Zadanie 19.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nVI. Rozwijanie postawy szacunku wobec\nprzyrody i środowiska. Zdający:\n1) rozumie zasadność ochrony przyrody;\n3) odpowiedzialnie i świadomie korzysta\nz dóbr przyrody.\nXVIII. Różnorodność biologiczna, jej\nzagrożenia i ochrona. Zdający:\n6) uzasadnia konieczność współpracy\nmiędzynarodowej (CITES […]) dla ochrony\nróżnorodności biologicznej.\nZasady oceniania\n1 pkt - za przedstawienie znaczenia ochrony na mocy konwencji CITES, odnoszące się do\ntreści przepisów CITES, np. do zakazu handlu (międzynarodowego) okazami szpaka\nbalijskiego lub do regulacji przewozu okazów szpaka balijskiego.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nDzięki ujęciu szpaka balijskiego w załączniku konwencji waszyngtońskiej\nmiędzynarodowy handel okazami ptaków tego gatunku jest zabroniony.\nCITES reguluje handel osobnikami gatunków zagrożonych wyginięciem, dzięki czemu\nwywożenie z Indonezji osobników szpaka balijskiego jest nielegalne.\nPrzepisy CITES regulują handel osobnikami szpaka balijskiego, dzięki czemu nie jest\nmożliwy legalny obrót międzynarodowy osobnikami tego gatunku.\nKłusownicy mają utrudniony eksport szpaków złapanych na Bali, bo celnicy mają ten\ngatunek na liście gatunków objętych zakazem obrotu międzynarodowego.\nZe względu na zakaz handlu tymi ptakami kłusownicy mają problem ze sprzedażą\npozyskanych okazów.\nPrzepisy CITES regulują przewóz okazów szpaka balijskiego przez granice państwowe.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do zakazu kłusownictwa przez przepisy CITES.","solution":"Wpis do **załącznika I CITES** = **najwyższy stopień ochrony** w skali międzynarodowej: - **Zakaz** międzynarodowego **handlu komercyjnego** gatunkiem (żywe ptaki, jaja, pióra, części). - Handel **dozwolony tylko** w wyjątkach (badania naukowe, programy hodowli ex situ) — i to **wyłącznie** z permitami eksportu/importu od organów CITES. - **184 państwa** sygnatariusze konwencji → globalna kontrola. **Skutki dla ochrony szpaka**: - **Zniechęca kłusowników** — nielegalny obrót zagrożony **konfiskatą + karą** (więzienie, grzywny). - **Niszczy popyt** międzynarodowy — kupowanie ptaków przemyconych grozi sankcjami. - **Wymusza certyfikację** osobników z legalnej hodowli — handel kontrolowany. - **Pozwala konfiskować** ptaki przemycane przez granice. - **Mobilizuje rządy** do ochrony habitatu (zobowiązania wynikające z konwencji). → Szpak balijski jest **mniej atrakcyjny** dla nielegalnego rynku (ryzyko prawne wysokie), co **redukuje presję** kłusowniczą — głównej przyczyny wymierania.","image":"img/biologia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-19.2.webp","solution_image":null,"topics":"ochrona przyrody, reintrodukcja, różnorodność genetyczna, CITES, szpak balijski, endemity","page_from":31,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"}]}