{"paper":{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","variant":null,"exam_pdf":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona.pdf","key_pdf":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona-odpowiedzi/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona-odpowiedzi.pdf","question_count":76,"source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},"questions":[{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/1","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"1","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.\nAlbumina to białko osocza krwi. Strukturę przestrzenną albuminy stabilizuje 17 mostków\ndisiarczkowych. W poniższej tabeli przedstawiono skład albuminy.\nNazwa\naminokwasu\nLiczba\nreszt\nNazwa\naminokwasu\nLiczba\nreszt\nNazwa\naminokwasu\nLiczba\nreszt\nalanina\n62\nkwas glutaminowy\n62\nprolina\n24\narginina\n24\nhistydyna\n16\nseryna\n24\nasparagina\n17\nizoleucyna\n8\ntreonina\n28\nkwas asparaginowy 36\nleucyna\n61\ntryptofan\n1\ncysteina\n35\nlizyna\n59\ntyrozyna\n18\nglicyna\n12\nmetionina\n6\nwalina\n41\nglutamina\n20\nfenyloalanina\n31\nGłównymi funkcjami albuminy są regulowanie ciśnienia osmotycznego krwi, buforowanie pH\nkrwi oraz transport długołańcuchowych kwasów tłuszczowych.\nNa podstawie: M. Ples, Białko - budulec życia, „Biologia w Szkole” 20, 2017;\nwww.rcsb.org/3d-view/1AO6","answer":null,"answer_text":"jądro / jądro komórkowe\nnie","solution":"Odpowiedź: **1.1.** Mostek disiarczkowy powstaje **między dwiema resztami cysteiny** — jeden mostek wymaga zawsze **pary** takich reszt. W albuminie jest **35 reszt cysteiny**, a więc: $$\\frac{35}{2} = 17{,}5 \\quad\\Rightarrow\\quad \\text{maksymalnie } \\mathbf{17} \\text{ pełnych par}$$ Z 35 reszt można utworzyć **co najwyżej 17 mostków**, a **jedna reszta cysteiny pozostaje bez pary**. Ponieważ w albuminie występuje dokładnie **17 mostków disiarczkowych**, jest to **maksymalna możliwa** ich liczba. **1.2.** **Długołańcuchowe kwasy tłuszczowe** mają charakter **hydrofobowy (niepolarny)** i są **słabo rozpuszczalne** w osoczu krwi, którego głównym składnikiem jest woda. Samodzielnie nie mogłyby więc być transportowane w krwiobiegu. **Albumina** jest natomiast białkiem **dobrze rozpuszczalnym w osoczu**. Po związaniu kwasów tłuszczowych powstaje **kompleks rozpuszczalny w wodzie**, który może swobodnie przemieszczać się z krwią do tkanek docelowych. Albumina pełni więc funkcję **białka transportowego (nośnika)** — udostępnia hydrofobowym cząsteczkom „rozpuszczalną w wodzie obudowę\".\n\nTreść zadania (CKE)\n\nPoziomy organizacji białka i wiązania stabilizujące\n\nStruktura | Co opisuje | Wiązania stabilizujące\nI-rzędowa | sekwencja aminokwasów | wiązania peptydowe\nII-rzędowa | helisa $\\alpha$, harmonijka $\\beta$ | wiązania wodorowe szkieletu\nIII-rzędowa | całościowy kształt przestrzenny | mostki disiarczkowe, oddziaływania hydrofobowe, jonowe, wodorowe\nIV-rzędowa | układ kilku podjednostek | te same co w III-rzędowej, między łańcuchami\n\nAlbumina to białko jednołańcuchowe — nie ma struktury IV-rzędowej, a 17 mostków disiarczkowych stabilizuje jej strukturę III-rzędową.\n\nMostek disiarczkowy\n\n$$2\\ \\text{Cys}\\!-\\!\\text{SH} \\ \\xrightarrow{\\ \\text{utlenianie}\\ } \\ \\text{Cys}\\!-\\!\\text{S}\\!-\\!\\text{S}\\!-\\!\\text{Cys} + 2\\,\\text{H}^+ + 2\\,e^-$$\n\nCecha | Opis\ntworzą go | wyłącznie reszty cysteiny\nliczba reszt na jeden mostek | 2\ntyp wiązania | kowalencyjne — najsilniejsze ze stabilizujących strukturę przestrzenną\ngdzie powstaje | środowisko utleniające (poza cytozolem)\nco go rozrywa | reduktory, wysoka temperatura\n\nReguła rachunkowa: z $n$ reszt cysteiny powstaje maksymalnie $\\left\\lfloor \\frac{n}{2} \\right\\rfloor$ mostków.\n\nDwa aminokwasy z siarką — nie mylić\n\nAminokwas | Grupa z siarką | Tworzy mostki disiarczkowe?\ncysteina | $-\\text{CH}_2\\!-\\!\\textbf{SH}$ (tiolowa) | tak\nmetionina | $-\\text{CH}_2\\text{CH}_2\\!-\\!\\textbf{S}\\!-\\!\\text{CH}_3$ (tioeterowa) | nie\n\nTo rozróżnienie jest wprost punktowane w kluczu CKE.\n\nFunkcje albuminy\n\nFunkcja | Mechanizm\nregulacja ciśnienia osmotycznego | najliczniejsze białko osocza — utrzymuje ciśnienie onkotyczne, zatrzymując wodę w naczyniach\nbuforowanie pH | grupy $-\\text{COOH}$ i $-\\text{NH}_2$ reszt aminokwasowych wiążą lub oddają $\\text{H}^+$\ntransport | wiąże kwasy tłuszczowe, bilirubinę, hormony, jony $\\text{Ca}^{2+}$, wiele leków\n\nNiedobór albuminy (hipoalbuminemia) prowadzi do obrzęków — woda przechodzi z naczyń do tkanek, bo spada ciśnienie onkotyczne.\n\nTransport substancji hydrofobowych we krwi\n\nSubstancja | Nośnik\ndługołańcuchowe kwasy tłuszczowe | albumina\ncholesterol, triglicerydy | lipoproteiny (HDL, LDL, VLDL, chylomikrony)\nhormony steroidowe | globuliny wiążące, albumina\ntlen | hemoglobina\nżelazo | transferyna\nbilirubina | albumina\n\nWspólna zasada: cząsteczka hydrofobowa zostaje osłonięta hydrofilową powłoką białkową lub lipoproteinową, dzięki czemu cały kompleks jest rozpuszczalny w osoczu.\n\nPunktacja CKE\n\n- 1.1. 1 pkt — wykazanie odwołujące się do 35 reszt cysteiny tworzących maksymalnie 17 par.\n- 1.2. 1 pkt — uzasadnienie odnoszące się do słabej rozpuszczalności długołańcuchowych kwasów tłuszczowych i dobrej rozpuszczalności albuminy w osoczu.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 1.1 nie odwołuj się do „aminokwasów siarkowych\".** Klucz CKE wprost tego nie uznaje: **metionina również zawiera siarkę**, ale nie tworzy mostków disiarczkowych (ma siarkę w grupie tioeterowej $-\\text{S}\\!-\\!\\text{CH}_3$, a nie tiolowej $-\\text{SH}$). Trzeba napisać konkretnie o **cysteinie**. **Kluczowy jest rachunek $35 : 2$.** Wykazanie polega na pokazaniu, że z nieparzystej liczby 35 reszt można ułożyć najwyżej 17 par — jedna reszta zostaje bez partnera. **Mostek disiarczkowy stabilizuje strukturę III-rzędową (i IV-rzędową), a nie II-rzędową.** Strukturę II-rzędową stabilizują **wiązania wodorowe** między grupami szkieletu peptydowego. **W 1.2 nie pisz, że kwasy tłuszczowe „stają się rozpuszczalne\" po związaniu.** Klucz CKE odrzuca takie sformułowanie — to **kompleks** jest rozpuszczalny, a nie same kwasy, których właściwości się nie zmieniają. **Odpowiedź musi zawierać oba człony porównania.** Trzeba napisać i o **słabej rozpuszczalności kwasów tłuszczowych**, i o **dobrej rozpuszczalności albuminy**. Wskazanie tylko jednej z tych cech to odpowiedź niepełna. **Uznawane są też sformułowania przez hydrofobowość i polarność** — np. „DKT są niepolarne, a albumina polarna\". To równoważne ujęcie tej samej zależności.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-1.webp","solution_image":null,"topics":"albumina, mostki disiarczkowe, cysteina, struktura III-rzedowa bialka, transport kwasow tluszczowych","page_from":3,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/1.1","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"1.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.1. (0-1)\nUwzględniając skład albuminy, wykaż, że strukturę III-rzędową tego białka stabilizuje\nmaksymalna możliwa do utworzenia liczba mostków disiarczkowych.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.1. (0-1)\nWymagania określone w podstawie programowej1\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami, formułuje wnioski.\nI. Chemizm życia.\n2. Składniki organiczne. Zdający:\n2) […] opisuje strukturę I-, II-, III- i IV-\nrzędową białek […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne wykazanie, że strukturę III-rzędową albuminy stabilizuje maksymalna\nmożliwa do utworzenia liczba mostków disiarczkowych (siedemnaście), odnoszące\nsię do 35 reszt cysteiny tworzących maksymalnie 17 par w cząsteczce.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nPonieważ reszt cysteiny w tym białku jest 35, a więc może być maksymalnie 17 par\ncystein, a mostki disiarczkowe powstają tylko pomiędzy parą takich reszt.\nW albuminie jest 17 mostków disiarczkowych, a każdy mostek disiarczkowy jest tworzony\nprzez dwie reszty cysteiny, których jest łącznie 35.\nJest ich maksymalnie 17, ponieważ 35 / 2 = 17,5, a więc jest tylko 17 pełnych par reszt\ncysteiny.\nPonieważ w tym białku występuje 17 par reszt cysteiny oraz jedna reszta cysteiny jest\nbez pary, a każda para tworzy jedno wiązanie disiarczkowe.\nPonieważ w tym białku występuje 17 cystyn i jedna reszta cysteiny bez pary.\nUwaga:\nUznaje się odpowiedzi odnoszące się do cystein zamiast do reszt cysteiny.\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do liczby reszt aminokwasów siarkowych,\nponieważ metionina to również aminokwas siarkowy.","solution":"Mostek disiarczkowy powstaje **między dwiema resztami cysteiny** — jeden mostek wymaga zawsze **pary** takich reszt. W albuminie jest **35 reszt cysteiny**, a więc: $$\\frac{35}{2} = 17{,}5 \\quad\\Rightarrow\\quad \\text{maksymalnie } \\mathbf{17} \\text{ pełnych par}$$ Z 35 reszt można utworzyć **co najwyżej 17 mostków**, a **jedna reszta cysteiny pozostaje bez pary**. Ponieważ w albuminie występuje dokładnie **17 mostków disiarczkowych**, jest to **maksymalna możliwa** ich liczba.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-1.1.webp","solution_image":null,"topics":"albumina, mostki disiarczkowe, cysteina, struktura III-rzedowa bialka, transport kwasow tluszczowych","page_from":3,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/1.2","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"1.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.2. (0-1)\nUzasadnij, że dzięki związaniu długołańcuchowych kwasów tłuszczowych przez\nalbuminę możliwy staje się transport tych kwasów we krwi. W odpowiedzi uwzględnij\nrozpuszczalność albuminy oraz długołańcuchowych kwasów tłuszczowych w osoczu.\n1.1.\n0-1\n1.2.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.2. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n2) przedstawia […] argumenty związane\nz omawianymi zagadnieniami biologicznymi.\nI. Chemizm życia.\n2. Składniki organiczne. Zdający:\n2) […] określa biologiczne znaczenie białek\n(albuminy […]) […];\n3) […] przedstawia właściwości lipidów […].\n1 Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 28 czerwca 2024 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie podstawy\nprogramowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia\n(Dz.U. z 2024 r. poz. 1019).\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne uzasadnienie, odnoszące się do słabej rozpuszczalności\ndługołańcuchowych kwasów tłuszczowych w osoczu krwi i dobrej rozpuszczalności\nalbuminy w osoczu krwi.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nDługołańcuchowe kwasy tłuszczowe nie rozpuszczają się dobrze w wodzie, która jest\ngłównym składnikiem osocza krwi. Albumina jest białkiem dobrze rozpuszczalnym\nw wodzie, a więc po przyłączeniu kwasów tłuszczowych uczestniczy w ich transporcie we\nkrwi.\nW przeciwieństwie do albuminy takie kwasy tłuszczowe słabo rozpuszczają się w osoczu\nkrwi i dlatego są transportowane dopiero po związaniu się z cząsteczkami albuminy.\nDługołańcuchowe kwasy tłuszczowe nie rozpuszczają się w płynach ustrojowych, dlatego\nmuszą się wiązać z cząsteczkami albuminy dobrze rozpuszczalnymi w osoczu.\nDługołańcuchowe kwasy tłuszczowe nie są rozpuszczalne w osoczu. Dzięki połączeniu\nz rozpuszczalną w osoczu albuminą możliwy staje się ich transport, dlatego że powstały\nkompleks jest rozpuszczalny.\nPonieważ albuminy to białka dobrze rozpuszczalne, a kwasy tłuszczowe to związki słabo\nrozpuszczalne.\nAlbumina jest rozpuszczalna, a DKT - nie są.\nUwaga:\nUznaje się odpowiedzi odnoszące się do rozpuszczania się we krwi - zamiast w osoczu krwi.\nUznaje się odpowiedzi odnoszące się do całkowitej nierozpuszczalności długołańcuchowych\nkwasów tłuszczowych w wodzie.\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do zmiany właściwości kwasów tłuszczowych\nw wyniku ich związania z albuminą, np. „Długołańcuchowe kwasy tłuszczowe stają się\nrozpuszczalne w osoczu krwi po przyłączeniu się do albuminy”.\nDopuszcza się odpowiedzi odnoszące się do hydrofobowości lub niepolarności kwasów\ntłuszczowych, np.:\nDKT mają charakter hydrofobowy, więc bez związania z hydrofilową albuminą ich\ntransport we krwi nie byłby możliwy.\nDKT mają charakter niepolarny, więc dopiero po związaniu się z polarną albuminą ich\ntransport we krwi staje się możliwy.","solution":"**Długołańcuchowe kwasy tłuszczowe** mają charakter **hydrofobowy (niepolarny)** i są **słabo rozpuszczalne** w osoczu krwi, którego głównym składnikiem jest woda. Samodzielnie nie mogłyby więc być transportowane w krwiobiegu. **Albumina** jest natomiast białkiem **dobrze rozpuszczalnym w osoczu**. Po związaniu kwasów tłuszczowych powstaje **kompleks rozpuszczalny w wodzie**, który może swobodnie przemieszczać się z krwią do tkanek docelowych. Albumina pełni więc funkcję **białka transportowego (nośnika)** — udostępnia hydrofobowym cząsteczkom „rozpuszczalną w wodzie obudowę\".","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-1.2.webp","solution_image":null,"topics":"albumina, mostki disiarczkowe, cysteina, struktura III-rzedowa bialka, transport kwasow tluszczowych","page_from":3,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/2","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"2","points":3,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 2.\nU roślin występują dwa rodzaje fotosystemów: fotosystem I (PS I) oraz fotosystem II (PS II).\nNa poniższym schemacie przedstawiono centrum reakcji PS II, współdziałającego\nz enzymem rozszczepiającym wodę, oraz transfer elektronów w obrębie centrum reakcji\nPS II. Wzbudzona specjalna para cząsteczek chlorofilu przekazuje wysokoenergetyczne\nelektrony na plastochinon (Q), przenoszący elektrony na kolejne elementy fotosyntetycznego\nłańcucha transportu elektronów.\nNa podstawie: B. Alberts i in., Podstawy biologii komórki, Warszawa 2019.","answer":null,"answer_text":"mitochondrium\ntak","solution":"Odpowiedź: **2.1. B** — **błonach tylakoidów**. Fotosystemy I i II, kompleks cytochromowy $b_6f$ oraz syntaza ATP są wbudowane w **błony tylakoidów** wewnątrz chloroplastu. Tam zachodzi cała **faza zależna od światła**; faza niezależna od światła (cykl Calvina) przebiega w **stromie**. **2.2.** Światło **wybija elektrony** ze specjalnej pary cząsteczek chlorofilu w centrum reakcji PS II. Elektrony te są przekazywane na **plastochinon (Q)** i dalej, do łańcucha transportu elektronów. W centrum reakcji powstaje wówczas **luka elektronowa** — cząsteczki chlorofilu uzyskują ładunek dodatni i **nie mogą ponownie zadziałać**. Aby fotosystem wrócił do stanu wyjściowego, brakujące elektrony muszą zostać **uzupełnione**. Ich **źródłem jest woda**, rozszczepiana przez enzym rozszczepiający wodę (fotoliza): $$2\\,\\text{H}_2\\text{O} \\rightarrow \\text{O}_2 + 4\\,\\text{H}^+ + 4\\,e^-$$ Elektrony pochodzące z utleniania wody **wypełniają lukę elektronową** w centrum reakcji PS II, umożliwiając kolejny cykl absorpcji światła. Bez współdziałania z tym enzymem PS II zadziałałby tylko raz. **2.3. BC** - **B** — elektrony z PS I są przenoszone (przez ferredoksynę i reduktazę ferredoksyna-NADP⁺) na **NADP⁺**, dając **NADPH**. - **C** — NADPH jest wykorzystywany w etapie **redukcji** cyklu Calvina, gdzie kwas 3-fosfoglicerynowy (PGA) zostaje zredukowany do aldehydu 3-fosfoglicerynowego (PGAL).\n\nTreść zadania (CKE)\n\nGdzie co zachodzi w chloroplaście\n\nStruktura | Procesy\notoczka (dwie błony) | transport substancji do i z chloroplastu\nbłony tylakoidów | faza zależna od światła: PS I, PS II, cytochrom $b_6f$, syntaza ATP\nświatło (lumen) tylakoidu | gromadzenie protonów — gradient napędzający syntazę ATP\nstroma | cykl Calvina, replikacja DNA chloroplastowego, synteza skrobi\n\nFotosystem II a fotosystem I\n\nCecha | PS II | PS I\nmaksimum absorpcji | P680 | P700\nźródło elektronów | woda (fotoliza) | plastocyjanina (z PS II)\nakceptor końcowy | plastochinon (Q) | ferredoksyna → NADP⁺\nprodukt uboczny | $\\text{O}_2$ | —\nkolejność w łańcuchu | pierwszy | drugi\n\nNazwy są mylące: PS II działa jako pierwszy w łańcuchu transportu elektronów, mimo numeru II (nazwy pochodzą od kolejności odkrycia).\n\nFotoliza wody — bilans\n\n$$2\\,\\text{H}_2\\text{O} \\xrightarrow{\\ \\text{PS II, kompleks Mn}\\ } \\text{O}_2\\!\\uparrow + 4\\,\\text{H}^+ + 4\\,e^-$$\n\nProdukt | Los\n$e^-$ | uzupełniają lukę elektronową w centrum reakcji PS II\n$\\text{H}^+$ | zwiększają gradient protonowy w lumen → napędzają syntazę ATP\n$\\text{O}_2$ | uwalniany jako produkt uboczny — cały tlen atmosferyczny pochodzi stąd\n\nFaza zależna od światła — schemat Z\n\n$$\\text{H}_2\\text{O} \\rightarrow \\text{PS II} \\rightarrow \\text{Q} \\rightarrow \\text{cyt } b_6f \\rightarrow \\text{plastocyjanina} \\rightarrow \\text{PS I} \\rightarrow \\text{ferredoksyna} \\rightarrow \\textbf{NADP}^+$$\n\nProdukty fazy jasnej: ATP, NADPH, $\\text{O}_2$.\n\nCykl Calvina — trzy etapy\n\nEtap | Co się dzieje | Zużywa\n1. karboksylacja | RuBisCO przyłącza $\\text{CO}_2$ do RuBP → 2 × PGA | —\n2. redukcja | PGA → PGAL | ATP i NADPH\n3. regeneracja | odtworzenie RuBP z części PGAL | tylko ATP\n\nBilans na jedną cząsteczkę $\\text{CO}_2$: 3 ATP i 2 NADPH. Na jedną cząsteczkę glukozy (6 obrotów cyklu): 18 ATP i 12 NADPH.\n\nPunktacja CKE\n\n- 2.1. 1 pkt — odpowiedź B.\n- 2.2. 1 pkt — wykazanie odnoszące się do uzupełniania elektronów wybitych z centrum reakcji elektronami pochodzącymi z wody.\n- 2.3. 1 pkt — BC.\n- Razem: 3 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 2.1 kusi odpowiedź D (wewnętrzna błona otoczki).** To odpowiednik błony wewnętrznej mitochondrium, ale w chloroplaście łańcuch transportu elektronów znajduje się w **osobnym systemie błon — tylakoidach**, a nie w otoczce. **W 2.2 klucz CKE odrzuca odpowiedzi zbyt ogólne.** Nie wystarczy napisać, że „PS II potrzebuje elektronów z fotolizy wody\". Trzeba wyraźnie powiązać: **wybicie elektronów → luka elektronowa w centrum reakcji → uzupełnienie elektronami z wody**. **Klucz odrzuca też odpowiedzi pomijające wodę jako źródło.** Sformułowanie „enzym wytwarza elektrony\" jest błędne — enzym nie tworzy elektronów, tylko **uwalnia je z cząsteczek wody**. **Nie pisz o „rozpuszczaniu wody\".** Klucz wprost wskazuje to jako błąd. Woda ulega **rozszczepieniu (fotolizie, utlenieniu)**, a nie rozpuszczeniu. **W 2.3 kusi odpowiedź A (ADP).** ATP powstaje w fotofosforylacji dzięki **gradientowi protonów**, a nie przez bezpośrednie przeniesienie elektronów. Akceptorem elektronów z PS I jest **NADP⁺**. **Uważaj na etapy cyklu Calvina.** NADPH zużywa się w etapie **redukcji**; w etapie **regeneracji** rybulozo-1,5-bisfosforanu zużywane jest wyłącznie **ATP**. Karboksylacja (pierwszy etap) nie zużywa ani jednego, ani drugiego.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-2.webp","solution_image":null,"topics":"fotosynteza, fotosystem II, fotoliza wody, tylakoidy, NADP+, cykl Calvina","page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/2.1","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"2.1","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 2.1. (0-1)\nDokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.\nPS II w komórkach miękiszu asymilacyjnego roślin jest zlokalizowany w\nA. błonie komórkowej.\nB. błonach tylakoidów.\nC. zewnętrznej błonie otoczki chloroplastu.\nD. wewnętrznej błonie otoczki chloroplastu.\nQ\nbłona biologiczna\nenzym rozszczepiający wodę\nświatło\n2H2O\nO2 + 4H+\nspecjalna para cząsteczek\nchlorofilu\ne-\nMBIP-R0_100","answer":"B","answer_text":"Zadanie 2.1. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n3) wykazuje związki między strukturą\na funkcją na różnych poziomach organizacji\nżycia.\nIII. Energia i metabolizm.\n4. Fotosynteza. Zdający:\n1) wykazuje związek budowy chloroplastu\nz przebiegiem procesu fotosyntezy.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n1 pkt - odpowiedź poprawna.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nB","solution":"## Poprawna odpowiedź: B\n\nFotosystem II (PS II) jest kompleksem barwnikowo-białkowym wbudowanym w **błony tylakoidów** wewnątrz chloroplastu. To właśnie w błonach tylakoidów zlokalizowane są oba fotosystemy oraz cały fotosyntetyczny łańcuch transportu elektronów fazy zależnej od światła.\n\n- A (błona komórkowa) - błędne, PS II nie znajduje się w błonie komórkowej rośliny.\n- C, D (zewnętrzna/wewnętrzna błona otoczki chloroplastu) - błędne, otoczka chloroplastu nie zawiera aparatu fotosyntetycznego.\n\nZatem poprawna odpowiedź to **B - błonach tylakoidów**.\n\n## Zasady oceniania CKE\n1 pkt: B (błonach tylakoidów).","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-2.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":4,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/2.2","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"2.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 2.2. (0-1)\nWykaż, że funkcjonowanie PS II wymaga współdziałania centrum reakcji PS II\nz enzymem rozszczepiającym wodę.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 2.2. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n2) wyjaśnia zjawiska i procesy biologiczne\nzachodzące w wybranych organizmach […].\nIII. Energia i metabolizm.\n4. Fotosynteza. Zdający:\n2) przedstawia rolę barwników\ni fotosystemów w procesie fotosyntezy.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne wykazanie, że funkcjonowanie PS II wymaga współdziałania centrum\nreakcji PS II z enzymem rozszczepiającym wodę, odnoszące się do uzupełniania\nelektronów wybitych z centrum reakcji elektronami pochodzącymi z wody.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nŹródłem elektronów wybijanych - przez światło - ze specjalnej pary cząsteczek chlorofilu\nznajdujących się w centrum reakcji tego fotosystemu jest woda. Cząsteczki wody są\nrozszczepiane do elektronów, protonów oraz tlenu przez enzym rozszczepiający wodę.\nZ centrum reakcji PS II są wybijane elektrony. Żeby ten proces mógł ponownie zajść,\nniezbędne są kolejne elektrony, które pochodzą z fotolizy wody.\nWybicie elektronów z centrum reakcji powoduje, że cząsteczki chlorofilu przybierają\nładunek dodatni. Przywrócenie fotosystemu do stanu początkowego, umożliwiającego\nprzebieg procesu fotosyntezy, wymaga uzupełnienia brakujących elektronów. Elektrony\ndo centrum reakcji PS II są przekazywane z centrum manganowego enzymu\nrozszczepiającego wodę.\nElektrony pochodzące z utleniania wody wypełniają lukę elektronową powstałą\nw centrum reakcji PS II po przekazaniu elektronów na Q.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi zawierających błędną informację o „rozpuszczaniu wody”.\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do powstawania elektronów bez uwzględnienia\nwody jako ich źródła, np. „Enzym wytwarza elektrony, które zapełniają lukę elektronową\npowstałą w wyniku wybicia elektronów z chlorofilu przez światło”.\nNie uznaje się odpowiedzi zbyt ogólnych, nieodnoszących się do transferu elektronów PS II,\nnp. „Do prawidłowego funkcjonowania PS II niezbędne są elektrony, które pochodzą z reakcji\nfotolizy wody, katalizowanej przez enzym rozszczepiający wodę”.","solution":"Światło **wybija elektrony** ze specjalnej pary cząsteczek chlorofilu w centrum reakcji PS II. Elektrony te są przekazywane na **plastochinon (Q)** i dalej, do łańcucha transportu elektronów. W centrum reakcji powstaje wówczas **luka elektronowa** — cząsteczki chlorofilu uzyskują ładunek dodatni i **nie mogą ponownie zadziałać**. Aby fotosystem wrócił do stanu wyjściowego, brakujące elektrony muszą zostać **uzupełnione**. Ich **źródłem jest woda**, rozszczepiana przez enzym rozszczepiający wodę (fotoliza): $$2\\,\\text{H}_2\\text{O} \\rightarrow \\text{O}_2 + 4\\,\\text{H}^+ + 4\\,e^-$$ Elektrony pochodzące z utleniania wody **wypełniają lukę elektronową** w centrum reakcji PS II, umożliwiając kolejny cykl absorpcji światła. Bez współdziałania z tym enzymem PS II zadziałałby tylko raz. **2.3. BC** - **B** — elektrony z PS I są przenoszone (przez ferredoksynę i reduktazę ferredoksyna-NADP⁺) na **NADP⁺**, dając **NADPH**. - **C** — NADPH jest wykorzystywany w etapie **redukcji** cyklu Calvina, gdzie kwas 3-fosfoglicerynowy (PGA) zostaje zredukowany do aldehydu 3-fosfoglicerynowego (PGAL).","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-2.2.webp","solution_image":null,"topics":"fotosynteza, fotosystem II, fotoliza wody, tylakoidy, NADP+, cykl Calvina","page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/2.3","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"2.3","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 2.3. (0-1)\nUzupełnij zdania. Wybierz odpowiedź spośród oznaczonych literami A i B oraz\nodpowiedź spośród oznaczonych literami C i D.\nW wyniku reakcji zachodzących podczas fazy fotosyntezy zależnej od światła elektrony\nz PS I są przenoszone na\n. Produkt tej reakcji jest wykorzystywany podczas\netapu\ncyklu Calvina.\nA. ADP\nC. redukcji\nB. NADP+\nD. regeneracji\nA B\nC D\n2.2.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":"C","answer_text":"Zadanie 2.3. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n2) wyjaśnia zjawiska i procesy biologiczne\nzachodzące w wybranych organizmach […].\nIII. Energia i metabolizm.\n2. Przenośniki energii oraz protonów\ni elektronów w komórce. Zdający:\n2) przedstawia znaczenie NAD+, FAD,\nNADP+ w procesach utleniania i redukcji.\n4. Fotosynteza. Zdający:\n3) […] wykazuje rolę składników siły\nasymilacyjnej w fazie niezależnej od światła.\nZasady oceniania\n1 pkt - odpowiedź poprawna.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nBC","solution":"## Poprawna odpowiedź: BC\n\nZdanie dotyczy fazy zależnej od światła fotosyntezy:\n\n- **Pierwszy wybór (A/B):** końcowym akceptorem elektronów fotosyntetycznego łańcucha transportu elektronów (za PS I) jest **NADP⁺** (odpowiedź **B**), który przyjmuje elektrony i protony, tworząc NADPH. ADP (A) jest fosforylowane do ATP, ale nie jest akceptorem elektronów w tym sensie.\n- **Drugi wybór (C/D):** przyłączenie elektronów (i protonu) do NADP⁺ jest procesem **redukcji** (odpowiedź **C**): $NADP^+ + 2e^- + H^+ \\rightarrow NADPH$. Regeneracja (D) dotyczy cyklu Calvina (odtwarzanie akceptora CO₂), nie tego procesu.\n\nZatem poprawna kombinacja to **BC**.\n\n## Zasady oceniania CKE\n1 pkt: BC (NADP⁺; redukcji).","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-2.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":5,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/3","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"3","points":3,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3.\nHoryzontalny transfer genów (HTG) może się odbywać u bakterii na drodze koniugacji,\ntransdukcji lub transformacji. W 1946 roku Lederberg i Tatum przeprowadzili eksperyment,\nktóry dostarczył dowodów na zachodzenie HTG między bakteriami. Badanie\nprzeprowadzono na dwóch szczepach Escherichia coli - A i B:\nszczep A (Met- bio- Thr+ Leu+ thi+) stanowiły bakterie, które nie miały zdolności\ndo syntezy aminokwasu - metioniny (Met), oraz witaminy - biotyny (bio);\nszczep B (Met+ bio+ Thr- Leu- thi-) stanowiły bakterie, które nie miały zdolności\ndo syntezy aminokwasów: treoniny (Thr) i leucyny (Leu), oraz witaminy - tiaminy (thi).\nBakterie obydwu szczepów hodowano na pożywce pełnej (zawierającej źródło aminokwasów\ni witamin), zarówno razem, jak i osobno - co zilustrowano poniżej. Gdy bakterie przeniesiono\nna pożywkę minimalną (niezawierającą wyżej wymienionych aminokwasów i witamin),\nkolonie zostały utworzone wyłącznie przez część bakterii pochodzących z hodowli\nmieszanej.\nBernard Davis wykonał kolejne doświadczenie - założył hodowlę bakterii szczepów A i B\nw szklanej U-rurce z pożywką pełną, z filtrem między połówkami U-rurki - co zilustrowano\nna poniższym rysunku. Ten filtr przepuszczał w obie strony pożywkę wraz z rozpuszczonymi\nsubstancjami, ale nie przepuszczał bakterii. Hodowla była wolna od bakteriofagów.\nGdy przeniesiono bakterie na pożywkę minimalną, nie odnotowano wzrostu kolonii.\nNa podstawie: A.J.F. Griffiths i in., Introduction to Genetic Analysis, Nowy Jork 2004.\nszczep A\nszczep B\nszczep A + B\nprzeniesienie bakterii na pożywkę minimalną\nbrak wzrostu\nbrak wzrostu\nwzrost kolonii\nszczep A\nszczep B\nfiltr\nnaprzemienne zasysanie i tłoczenie\nwata\nszczep B\nbrak wzrostu\nszczep A\nbrak wzrostu\nprzeniesienie bakterii\nna pożywkę minimalną\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **3.1.** Na **pożywce minimalnej** przeżyją tylko bakterie zdolne do **samodzielnej syntezy wszystkich** wymienionych aminokwasów i witamin. Żaden ze szczepów osobno tego warunku nie spełnia: | Szczep | Nie potrafi wytworzyć | Na pożywce minimalnej | |---|---|---| | **A** | metioniny, biotyny | **brak wzrostu** | | **B** | treoniny, leucyny, tiaminy | **brak wzrostu** | W **hodowli mieszanej** doszło do **horyzontalnego transferu genów** — bakterie jednego szczepu przekazały drugiemu geny warunkujące syntezę **brakujących** związków. Powstały w ten sposób komórki o genotypie $\\text{Met}^+\\ \\text{bio}^+\\ \\text{Thr}^+\\ \\text{Leu}^+\\ \\text{thi}^+$, zdolne do syntezy **wszystkich** potrzebnych aminokwasów i witamin — i tylko one utworzyły kolonie na pożywce minimalnej. **3.2.** HTG między tymi bakteriami zachodzi na drodze **koniugacji**, która wymaga **bezpośredniego kontaktu fizycznego** komórek — połączenia mostkiem cytoplazmatycznym przez pilus płciowy, którym przekazywany jest DNA. W U-rurce Davisa **filtr rozdzielał bakterie obu szczepów** — przepuszczał pożywkę i rozpuszczone substancje, ale **nie komórki bakteryjne**. Bakterie nie mogły się więc ze sobą zetknąć, koniugacja nie zaszła i nie doszło do wymiany informacji genetycznej. *(Wyjaśnienie alternatywne przez transdukcję: hodowla była **wolna od bakteriofagów**, a to one przenoszą DNA między komórkami w transdukcji — bez nich mechanizm ten jest niemożliwy.)* **3.3. A2** - **A** — do pożywki należy dodać **bakteriofagi zdolne przejść przez filtr**. Jeśli transdukcja zachodzi, fagi przeniosą fragmenty DNA między rozdzielonymi szczepami. - **2** — bakterie trzeba następnie przenieść na **pożywkę minimalną**, bo tylko ona **selekcjonuje** komórki, które nabyły brakujące geny. Na pożywce pełnej rosłyby wszystkie bakterie i wynik nic by nie wykazał.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nTrzy mechanizmy horyzontalnego transferu genów\n\nMechanizm | Jak przebiega | Czego wymaga | Jak zablokować\nkoniugacja | przekazanie DNA przez pilus płciowy i mostek cytoplazmatyczny | bezpośredni kontakt komórek | rozdzielenie filtrem\ntransdukcja | przeniesienie DNA przez bakteriofaga | obecność fagów | usunięcie fagów z hodowli\ntransformacja | pobranie wolnego DNA ze środowiska | martwe komórki uwalniające DNA + kompetencja biorcy | brak lizy komórek\n\nW doświadczeniu Davisa wszystkie trzy zostały wykluczone naraz: filtr blokował koniugację, hodowla była wolna od fagów (brak transdukcji), a bakterie w pożywce pełnej były w dobrej kondycji i nie uwalniały DNA (brak transformacji).\n\nLogika eksperymentu Lederberga i Tatuma\n\nHodowla | Wynik na pożywce minimalnej | Wniosek\nszczep A sam | brak wzrostu | mutacje nie rewertują samoistnie\nszczep B sam | brak wzrostu | jw.\nA + B razem | wzrost kolonii | zaszła wymiana genów\n\nDwie pierwsze hodowle to próby kontrolne — wykluczają, że kolonie powstały wskutek mutacji powrotnych. Sam wzrost w hodowli mieszanej nie wystarczyłby jako dowód.\n\nPożywka pełna a minimalna\n\nPożywka | Zawiera | Rośnie na niej\npełna | wszystkie aminokwasy, witaminy, źródło węgla | każdy szczep, także auksotrofy\nminimalna | tylko sole mineralne i źródło węgla | wyłącznie prototrofy — zdolne do syntezy wszystkiego samodzielnie\n\nPojęcie | Znaczenie\nprototrof | organizm syntetyzujący wszystkie niezbędne związki (tu: $\\text{Met}^+\\text{bio}^+\\text{Thr}^+\\text{Leu}^+\\text{thi}^+$)\nauksotrof | wymaga dostarczenia określonego związku z zewnątrz\n\nZnaczenie HTG w przyrodzie i medycynie\n\nSkutek | Przykład\nrozprzestrzenianie antybiotykooporności | plazmidy R przenoszone koniugacją między gatunkami\nnabywanie czynników zjadliwości | wyspy patogenności przenoszone transdukcją\nzdolność rozkładu nowych substancji | geny degradacji ksenobiotyków\nzaburzanie drzewa filogenetycznego | geny „przeskakują\" między odległymi liniami\n\nHTG jest głównym powodem, dla którego oporność na antybiotyki rozprzestrzenia się szybciej, niż wynikałoby to z samych mutacji i podziałów komórkowych.\n\nJak zaprojektować test na konkretny mechanizm\n\nTestujemy | Co dodać | Na czym hodować\nkoniugację | nic — wystarczy usunąć filtr | pożywka minimalna\ntransdukcję | bakteriofagi przechodzące przez filtr | pożywka minimalna\ntransformację | oczyszczony DNA lub martwe bakterie dawcy | pożywka minimalna\n\nWspólna zasada: selekcję zawsze prowadzi się na pożywce minimalnej, bo tylko ona odróżnia komórki, które nabyły geny, od reszty.\n\nPunktacja CKE\n\n- 3.1. 1 pkt — wyjaśnienie uwzględniające uzyskanie brakujących zdolności syntezy aminokwasów i witamin w wyniku transferu genów.\n- 3.2. 1 pkt — wyjaśnienie odnoszące się do konkretnego mechanizmu: izolacja fizyczna uniemożliwiła koniugację albo brak fagów uniemożliwił transdukcję.\n- 3.3. 1 pkt — A2.\n- Razem: 3 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 3.1 klucz nie uznaje odpowiedzi połowicznych.** Trzeba napisać o uzyskaniu zdolności syntezy **i aminokwasów, i witamin** — wskazanie tylko jednej z tych grup jest niewystarczające. **W 3.2 klucz wprost odrzuca odpowiedzi bez wskazania mechanizmu.** Sformułowanie „filtr rozdzielał bakterie, więc nie doszło do HTG\" **nie punktuje**. Trzeba nazwać konkretny mechanizm — **koniugację** (i jej wymóg kontaktu) albo **transdukcję** (i brak bakteriofagów). **Uzasadnienie przez koniugację jest najbezpieczniejsze.** Filtr blokuje bezpośredni kontakt komórek, a to warunek konieczny koniugacji. **W 3.3 kusi odpowiedź B (martwe bakterie).** Dodanie martwych bakterii testowałoby **transformację** (pobieranie wolnego DNA ze środowiska), a nie transdukcję. Transdukcję przenoszą **bakteriofagi**. **Kusi też odpowiedź 1 (pożywka pełna).** Na pożywce pełnej wyrosną **wszystkie** bakterie — również te, które niczego nie nabyły. Wynik byłby nieinformatywny. Selekcję zapewnia **wyłącznie pożywka minimalna**. **Pożywka minimalna jest tu narzędziem selekcyjnym, nie hodowlanym.** To na niej ujawnia się różnica między komórkami, które nabyły geny, a tymi, które ich nie mają. **Doświadczenie Davisa jest kontrolą doświadczenia Lederberga i Tatuma.** Pokazuje, że do HTG potrzebny był **kontakt komórek** — czyli że mechanizmem była **koniugacja**, a nie transformacja czy transdukcja.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-3.webp","solution_image":null,"topics":"horyzontalny transfer genow, koniugacja bakterii, transdukcja, transformacja, doswiadczenie Lederberga i Tatuma","page_from":6,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/3.1","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"3.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3.1. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego w doświadczeniu Lederberga i Tatuma - po przeniesieniu bakterii\nna pożywkę minimalną - kolonie zostały utworzone wyłącznie przez bakterie\npochodzące z hodowli mieszanej. W odpowiedzi uwzględnij następstwa HTG między\nszczepami A i B.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 3.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami, formułuje wnioski.\nII. Rozwijanie myślenia naukowego;\ndoskonalenie umiejętności planowania\ni przeprowadzania obserwacji\ni doświadczeń oraz wnioskowania w oparciu\no wyniki badań. Zdający:\n3) opracowuje, analizuje i interpretuje wyniki\nbadań […];\n4) odnosi się do wyników uzyskanych przez\ninnych badaczy.\nVI. Bakterie i archeowce. Zdający:\n4) wykazuje znaczenie procesów płciowych\nw zmienności genetycznej bakterii.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie, uwzględniające uzyskanie brakujących zdolności syntezy\nwymienionych aminokwasów i witamin w wyniku transferu genów między szczepami\nbakterii.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nPrzykładowe odpowiedzi\nDzięki wymianie informacji genetycznej powstały bakterie szczepu Met+ bio+ Thr+ Leu+\nthi+, które mogły przeżyć na pożywce minimalnej.\nNa drodze HTG bakterie szczepu A przekazały bakteriom szczepu B geny warunkujące\nwytwarzanie treoniny, leucyny i tiaminy, których nie ma w pożywce minimalnej.\nDzięki koniugacji szczep B przekazał szczepowi A geny warunkujące syntezę metioniny\ni biotyny, w wyniku czego powstał szczep, który syntezuje wszystkie aminokwasy\ni witaminy.\nTylko w przypadku hodowli mieszanej doszło do kompensacji mutacji będących\nprzyczyną braku zdolności syntezy określonych aminokwasów i witamin.\nMiędzy bakteriami szczepów A i B doszło do koniugacji, dzięki czemu bakterie jednego\nszczepu mogły przekazać bakteriom drugiego szczepu geny warunkujące wytwarzanie\naminokwasów i witamin niezbędnych do przeżycia.\nDzięki poziomemu transferowi genów, który zaszedł pomiędzy szczepami A i B, bakterie\nuzyskały możliwość syntezy odpowiednich związków.\nBakterie uzyskały obcy DNA i - dzięki temu - możliwość syntezy odpowiednich\nzwiązków.\nDzięki HTG bakterie uzyskały możliwość syntezy wszystkich aminokwasów i witamin.\nDzięki temu bakterie uzyskały możliwość syntezy odpowiednich związków.\nUwaga:\nDopuszcza się odpowiedzi odnoszące się do HTG zachodzącego na drodze transdukcji lub\ntransformacji (na tym etapie badań nie był jeszcze znany konkretny mechanizm HTG).\nDopuszcza się odpowiedzi mówiące o syntezie „brakujących” związków.\nNie uznaje się odpowiedzi, w których mowa tylko o uzyskaniu zdolności syntezy\naminokwasów lub tylko o uzyskaniu zdolności syntezy witamin jako skutku HTG.","solution":"Na **pożywce minimalnej** przeżyją tylko bakterie zdolne do **samodzielnej syntezy wszystkich** wymienionych aminokwasów i witamin. Żaden ze szczepów osobno tego warunku nie spełnia: | Szczep | Nie potrafi wytworzyć | Na pożywce minimalnej | |---|---|---| | **A** | metioniny, biotyny | **brak wzrostu** | | **B** | treoniny, leucyny, tiaminy | **brak wzrostu** | W **hodowli mieszanej** doszło do **horyzontalnego transferu genów** — bakterie jednego szczepu przekazały drugiemu geny warunkujące syntezę **brakujących** związków. Powstały w ten sposób komórki o genotypie $\\text{Met}^+\\ \\text{bio}^+\\ \\text{Thr}^+\\ \\text{Leu}^+\\ \\text{thi}^+$, zdolne do syntezy **wszystkich** potrzebnych aminokwasów i witamin — i tylko one utworzyły kolonie na pożywce minimalnej.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-3.1.webp","solution_image":null,"topics":"horyzontalny transfer genow, koniugacja bakterii, transdukcja, transformacja, doswiadczenie Lederberga i Tatuma","page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/3.2","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"3.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3.2. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego w doświadczeniu Davisa nie zaszła wymiana informacji\ngenetycznej między bakteriami szczepów A i B. W odpowiedzi uwzględnij wybrany\nmechanizm HTG.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 3.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami, formułuje wnioski.\nII. Rozwijanie myślenia naukowego;\ndoskonalenie umiejętności planowania\ni przeprowadzania obserwacji\ni doświadczeń oraz wnioskowania w oparciu\no wyniki badań. Zdający:\n3) opracowuje, analizuje i interpretuje wyniki\nbadań […];\n4) odnosi się do wyników uzyskanych przez\ninnych badaczy.\nVI. Bakterie i archeowce. Zdający:\n4) wykazuje znaczenie procesów płciowych\nw zmienności genetycznej bakterii.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie, odnoszące się do fizycznej izolacji bakterii uniemożliwiającej\nzajście koniugacji LUB do braku bakteriofagów uniemożliwiającego zajście\ntransdukcji, LUB do warunków hodowli niesprzyjających zajściu transformacji.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nZe względu na obecność filtru w U-rurce bakterie szczepu A i szczepu B nie mogły wejść\nw fizyczny kontakt, nie mogło więc dojść do połączenia się bakterii przez specjalne\nmostki plazmatyczne, umożliwiające przekazywanie DNA z komórki do komórki.\nHTG zachodzi między tymi bakteriami na drodze koniugacji, która wymaga połączenia\nsię bakterii, co nie było możliwe, ponieważ filtr izolował bakterie różnych szczepów.\nZe względu na obecność filtru nie mogło dojść do koniugacji.\nSkoro pożywka była wolna od bakteriofagów, nie mógł zajść HTG na drodze transdukcji.\nJeżeli w pożywce nie było czynnika infekującego bakterie, to nie mógł on przenosić DNA\nmiędzy komórkami bakterii, więc nie doszło do transdukcji.\nW pożywce pełnej bakterie przeżywały, a więc nie uwalniały się fragmenty genomu\nbakteryjnego, które mogłyby zostać pobrane przez bakterie drugiego szczepu.\nFiltr zapobiegł bezpośrednim kontaktom bakterii, a tym samym - koniugacji. Hodowla nie\nzawierała bakteriofagów - nie mogła więc zajść transdukcja. Z kolei ostateczny wynik\ndoświadczenia pokazał, że nie zaszła również transformacja - bakterie były w dobrej\nkondycji i nie dochodziło do uwalniania DNA z martwych komórek.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi, z których nie wynika, który mechanizm HTG został wybrany, np.:\n„Ze względu na obecność filtru, który izolował bakterie różnych szczepów, nie mogło\ndojść do HTG”\n„Nie doszło do wymiany informacji genetycznej między szczepami bakterii A i B,\nponieważ rozdzielał je filtr”.","solution":"HTG między tymi bakteriami zachodzi na drodze **koniugacji**, która wymaga **bezpośredniego kontaktu fizycznego** komórek — połączenia mostkiem cytoplazmatycznym przez pilus płciowy, którym przekazywany jest DNA. W U-rurce Davisa **filtr rozdzielał bakterie obu szczepów** — przepuszczał pożywkę i rozpuszczone substancje, ale **nie komórki bakteryjne**. Bakterie nie mogły się więc ze sobą zetknąć, koniugacja nie zaszła i nie doszło do wymiany informacji genetycznej. *(Wyjaśnienie alternatywne przez transdukcję: hodowla była **wolna od bakteriofagów**, a to one przenoszą DNA między komórkami w transdukcji — bez nich mechanizm ten jest niemożliwy.)* **3.3. A2** - **A** — do pożywki należy dodać **bakteriofagi zdolne przejść przez filtr**. Jeśli transdukcja zachodzi, fagi przeniosą fragmenty DNA między rozdzielonymi szczepami. - **2** — bakterie trzeba następnie przenieść na **pożywkę minimalną**, bo tylko ona **selekcjonuje** komórki, które nabyły brakujące geny. Na pożywce pełnej rosłyby wszystkie bakterie i wynik nic by nie wykazał.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-3.2.webp","solution_image":null,"topics":"horyzontalny transfer genow, koniugacja bakterii, transdukcja, transformacja, doswiadczenie Lederberga i Tatuma","page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/3.3","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"3.3","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3.3. (0-1)\nDokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1. albo 2.\nZachodzenie transdukcji można zweryfikować dzięki modyfikacji doświadczenia Davisa,\npolegającej na dodaniu do pożywki pełnej\nA.\nbakteriofagów, które przechodziłyby\nprzez filtr umieszczony w U-rurce,\na następnie\nna przeniesieniu\nbakterii na\n1.\npożywkę pełną.\nB.\nmartwych bakterii E. coli\nMet+ bio+ Thr+ Leu+ thi+,\n2.\npożywkę minimalną.\n3.1.\n0-1\n3.2.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 3.3. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nII. Rozwijanie myślenia naukowego;\ndoskonalenie umiejętności planowania\ni przeprowadzania obserwacji\ni doświadczeń oraz wnioskowania w oparciu\no wyniki badań. Zdający:\n3) opracowuje, analizuje i interpretuje wyniki\nbadań […];\n4) odnosi się do wyników uzyskanych przez\ninnych badaczy.\nVI. Bakterie i archeowce. Zdający:\n4) wykazuje znaczenie procesów płciowych\nw zmienności genetycznej bakterii.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n1 pkt - odpowiedź poprawna.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nA2","solution":"## Poprawna odpowiedź: A2\n\nTransdukcja to przeniesienie genów między bakteriami za pośrednictwem **bakteriofagów**. Aby sprawdzić, czy może ona zajść mimo rozdzielenia bakterii filtrem, należy:\n\n- **wybór A/B:** dodać do pożywki **bakteriofagi zdolne przechodzić przez filtr** (odpowiedź **A**) - wtedy fag, choć bakterie są rozdzielone, mógłby przenieść fragment DNA z jednego szczepu do drugiego. Dodanie martwych bakterii (B) testowałoby transformację, a nie transdukcję.\n- **wybór 1/2:** następnie przenieść bakterie na **pożywkę minimalną** (odpowiedź **2**), aby sprawdzić, czy powstały rekombinanty zdolne do wzrostu (co świadczyłoby o zajściu transdukcji). Na pożywce pełnej wzrost nie różnicowałby rekombinantów.\n\nZatem poprawna kombinacja to **A2**.\n\n## Zasady oceniania CKE\n1 pkt: A2 (dodanie bakteriofagów przechodzących przez filtr; przeniesienie na pożywkę minimalną).","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-3.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/4","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"4","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4.\nLinezolid należy do stosunkowo nowej grupy syntetycznych środków przeciwbakteryjnych.\nWykazano, że jest on szczególnie skuteczny w walce z bakteriami Gram-dodatnimi oraz\nmało skuteczny wobec bakterii Gram-ujemnych. Zróżnicowana efektywność działania tego\nśrodka wynika m.in. z różnic w budowie ściany komórkowej obu grup bakterii. Linezolid łączy\nsię z podjednostką 50S rybosomu, przez co staje się niemożliwe jej połączenie się\nz podjednostką 30S.\nNa podstawie: P. Graham, Chemia medyczna, Warszawa 2019.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **4.1.** Rybosom jest **funkcjonalny dopiero jako całość** — dopiero po połączeniu podjednostek **50S** i **30S** powstaje kompletna struktura zdolna do **translacji**. Linezolid, wiążąc się z podjednostką 50S, uniemożliwia to połączenie, więc w komórce **nie powstają funkcjonalne rybosomy**. Bez funkcjonalnych rybosomów **nie może zachodzić synteza białek**. Bakteria traci zdolność do wytwarzania: - **enzymów** katalizujących wszystkie reakcje metaboliczne, - **białek strukturalnych** niezbędnych do wzrostu i podziału komórki, - **białek transportowych** w błonie komórkowej. W efekcie komórka **nie rośnie i nie dzieli się** — linezolid działa **bakteriostatycznie**, hamując rozwój populacji bakteryjnej. **4.2.** | Cecha | **Bakterie Gram-dodatnie** | **Bakterie Gram-ujemne** | |---|---|---| | **warstwa mureiny (peptydoglikanu)** | **gruba, wielowarstwowa** | **cienka, jednowarstwowa** | | **błona zewnętrzna** | **brak** | **obecna** — dodatkowa błona z lipopolisacharydem (LPS) | | przestrzeń peryplazmatyczna | wąska lub brak | szeroka | | kwasy tejchojowe | obecne | brak | | barwienie metodą Grama | **fioletowe** | **różowo-czerwone** | **Opis różnicy:** komórkę bakterii **Gram-dodatnich** otacza **gruba warstwa mureiny** leżąca bezpośrednio na błonie komórkowej. U bakterii **Gram-ujemnych** warstwa mureiny jest **cienka**, ale **od zewnątrz pokrywa ją dodatkowa błona zewnętrzna** zawierająca lipopolisacharydy. **Dlaczego to wyjaśnia różną skuteczność linezolidu:** dodatkowa **błona zewnętrzna** bakterii Gram-ujemnych stanowi **barierę utrudniającą wnikanie** wielu substancji do wnętrza komórki. Linezolid ma więc utrudniony dostęp do rybosomów Gram-ujemnych, mimo że sam mechanizm jego działania jest u obu grup taki sam.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nŚciana komórkowa — dwa typy budowy\n\nWarstwa (od wewnątrz) | Gram-dodatnie | Gram-ujemne\nbłona komórkowa | ✔ | ✔\nmureina (peptydoglikan) | gruba (20–80 nm, wiele warstw) | cienka (2–7 nm, 1–2 warstwy)\nprzestrzeń peryplazmatyczna | wąska | szeroka\nbłona zewnętrzna | brak | ✔ z LPS\nkwasy tejchojowe | ✔ | ✘\n\nBarwienie metodą Grama działa dzięki grubości mureiny: gruba warstwa zatrzymuje fiolet krystaliczny (barwa fioletowa), cienka go traci po odbarwieniu alkoholem i przyjmuje barwnik kontrastowy (barwa różowa).\n\nRybosomy — prokariotyczne a eukariotyczne\n\nCecha | Prokariotyczne | Eukariotyczne\ncałość | 70S | 80S\npodjednostka duża | 50S | 60S\npodjednostka mała | 30S | 40S\nwystępowanie | bakterie, mitochondria, chloroplasty | cytozol, szorstka siateczka\n\nObecność rybosomów 70S w mitochondriach i chloroplastach to jeden z filarów teorii endosymbiozy — i powód, dla którego niektóre antybiotyki mają działania niepożądane związane z mitochondriami.\n\nAntybiotyki działające na rybosom bakteryjny\n\nGrupa | Cel | Efekt\noksazolidynony (linezolid) | 50S — blokuje połączenie podjednostek | bakteriostatyczny\nmakrolidy (erytromycyna) | 50S — blokuje tunel wyjściowy | bakteriostatyczny\nchloramfenikol | 50S — hamuje peptydylotransferazę | bakteriostatyczny\ntetracykliny | 30S — blokuje przyłączanie tRNA | bakteriostatyczny\naminoglikozydy (streptomycyna) | 30S — powoduje błędy odczytu | bakteriobójczy\n\nInne punkty uchwytu antybiotyków\n\nMechanizm | Przykłady\nsynteza ściany komórkowej | penicyliny, cefalosporyny, wankomycyna\nsynteza białek | linezolid, tetracykliny, makrolidy\nreplikacja DNA | fluorochinolony (blokują gyrazę)\ntranskrypcja | ryfampicyna\nmetabolizm kwasu foliowego | sulfonamidy, trimetoprim\nintegralność błony | polimyksyny\n\nDlaczego Gram-ujemne są trudniejsze do zwalczenia\n\nBariera | Skutek\nbłona zewnętrzna z LPS | blokuje wnikanie cząsteczek hydrofobowych i dużych\nporyny o wąskim przekroju | przepuszczają tylko małe, hydrofilowe cząsteczki\npompy MDR (wielolekowe) | aktywnie usuwają antybiotyk z komórki\n$\\beta$-laktamazy w peryplazmie | rozkładają antybiotyki $\\beta$-laktamowe\n\nTo właśnie błona zewnętrzna tłumaczy słabą skuteczność linezolidu wobec Gram-ujemnych — mimo że sam rybosom 70S jest u nich identycznym celem.\n\nPunktacja CKE\n\n- 4.1. 1 pkt — wykazanie odnoszące się do braku lub ograniczenia syntezy białek w komórce bakteryjnej.\n- 4.2. 1 pkt — opis różnicy uwzględniający grubość warstwy mureiny oraz obecność (lub brak) błony zewnętrznej.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 4.1 nie wystarczy napisać, że „rybosom nie działa\".** Trzeba dopiąć wniosek: brak funkcjonalnych rybosomów → **brak syntezy białek** → zahamowanie metabolizmu, wzrostu i podziałów. **Uwaga na sformułowanie „nie powstają rybosomy\".** Klucz je uznaje, ale precyzyjniej jest napisać, że **nie powstają funkcjonalne rybosomy** — podjednostki są obecne, tylko nie mogą się połączyć. **W 4.2 polecenie wymaga odniesienia do obu grup naraz.** Opisanie samej budowy Gram-dodatnich albo samych Gram-ujemnych to odpowiedź niepełna — trzeba je **zestawić**. **Kluczowe są dwa elementy: grubość mureiny i obecność błony zewnętrznej.** Wskazanie tylko jednego z nich bywa uznawane za odpowiedź niepełną — najlepiej podać oba. **Nie myl ściany komórkowej z błoną komórkową.** Błona komórkowa (lipidowa) występuje u **wszystkich** bakterii; różnicę tworzy **ściana** i ewentualna **błona zewnętrzna**. **Rybosomy bakteryjne to 70S, nie 80S.** Składają się z podjednostek **50S i 30S** (suma jednostek Svedberga nie jest addytywna). Rybosomy eukariotyczne to **80S** = 60S + 40S. Ta różnica jest podstawą **selektywnej toksyczności** antybiotyków — leki takie jak linezolid, tetracykliny czy makrolidy działają na rybosom bakteryjny, a nie ludzki. **Bakteriostatyczny to nie bakteriobójczy.** Linezolid **hamuje wzrost** bakterii; ich eliminację dokańcza układ odpornościowy gospodarza.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-4.webp","solution_image":null,"topics":"antybiotyki, linezolid, rybosomy bakteryjne, sciana komorkowa bakterii, Gram-dodatnie i Gram-ujemne","page_from":8,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/4.1","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"4.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4.1. (0-1)\nWykaż, że działanie linezolidu - polegające na uniemożliwieniu połączenia się\npodjednostek rybosomu - wpływa negatywnie na funkcjonowanie bakterii.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 4.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami, formułuje wnioski;\n2) przedstawia opinie i argumenty związane\nz omawianymi zagadnieniami biologicznymi.\nII. Komórka. Zdający:\n6) opisuje budowę rybosomów,\nich powstawanie i pełnioną funkcję […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne wykazanie, że działanie linezolidu wpływa negatywnie na funkcjonowanie\nbakterii, odnoszące się do braku lub do ograniczenia możliwości syntezy białek.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nLinezolid sprawia, że nie ma funkcjonalnych rybosomów, a więc nie może zachodzić\nsynteza białek.\nLinezolid uniemożliwia powstanie rybosomów, dzięki którym zachodzi synteza białek.\nW komórce, na którą działa linezolid, nie powstają rybosomy, a więc nie mogą być\nwytwarzane białka.\nDziałanie linezolidu polega na uniemożliwieniu połączenia się podjednostek rybosomów,\na przez to niemożliwa staje się synteza białek.\nLinezolid łączy się z dużą podjednostką rybosomu, przez co nie może ona się połączyć\nz małą podjednostką, a bez tego nie może zachodzić proces translacji.\nLinezolid ogranicza syntezę białek.","solution":"Rybosom jest **funkcjonalny dopiero jako całość** — dopiero po połączeniu podjednostek **50S** i **30S** powstaje kompletna struktura zdolna do **translacji**. Linezolid, wiążąc się z podjednostką 50S, uniemożliwia to połączenie, więc w komórce **nie powstają funkcjonalne rybosomy**. Bez funkcjonalnych rybosomów **nie może zachodzić synteza białek**. Bakteria traci zdolność do wytwarzania: - **enzymów** katalizujących wszystkie reakcje metaboliczne, - **białek strukturalnych** niezbędnych do wzrostu i podziału komórki, - **białek transportowych** w błonie komórkowej. W efekcie komórka **nie rośnie i nie dzieli się** — linezolid działa **bakteriostatycznie**, hamując rozwój populacji bakteryjnej.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-4.1.webp","solution_image":null,"topics":"antybiotyki, linezolid, rybosomy bakteryjne, sciana komorkowa bakterii, Gram-dodatnie i Gram-ujemne","page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/4.2","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"4.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4.2. (0-1)\nOpisz różnicę w budowie bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych. W odpowiedzi\nodnieś się do budowy struktur otaczających komórkę u obu grup bakterii.\n4.1.\n0-1\n4.2.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 4.2. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n1) opisuje […] i rozpoznaje organizmy.\nVI. Bakterie i archeowce. Zdający:\n1) przedstawia budowę komórki\nprokariotycznej, z uwzględnieniem różnic\nw budowie ściany komórkowej bakterii\nGram-dodatnich i Gram-ujemnych.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne opisanie, na czym polega różnica w budowie bakterii Gram (+) i Gram (-),\nodnoszące się do grubości ściany komórkowej LUB do jej składu chemicznego, LUB\ndo obecności błony zewnętrznej tylko u bakterii Gram (-), LUB do składu\nchemicznego błony zewnętrznej.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nRóżnica dotyczy grubości ściany komórkowej - bakterie Gram (+) mają grubszą ścianę.\nW ścianie komórkowej bakterii Gram (+) występuje więcej warstw mureiny.\nBakterie Gram (+) mają ścianę komórkową zbudowaną z wielu warstw mureiny,\na bakterie Gram (-) - z jednej warstwy.\nBakterie Gram-dodatnie mają ścianę komórkową zbudowaną z 20-30 warstw mureiny,\na bakterie Gram-ujemne - z jednej warstwy.\nTylko bakterie Gram (-) mają błonę zewnętrzną.\nTylko w ścianie komórkowej bakterii Gram (+) obecne są kwasy tejchojowe /\ntejchuronowe / lipotejchojowe.\nTylko bakterie Gram (-) zawierają lipopolisacharyd - w błonie zewnętrznej.\nUwaga:\nUznaje się odpowiedzi odnoszące się do połączenia ściany komórkowej bakterii Gram (-)\nwiązaniami (jonowymi i kowalencyjnymi) z dwuwarstwową błoną zewnętrzną.\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do właściwości otoczki komórkowej, np. jedynie\ndo wyniku barwienia Grama.\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się jedynie do cech fizjologicznych bakterii, np.\n„Bakterie Gram-ujemne są bardziej oporne na linezolid niż bakterie Gram-dodatnie”.\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do obecności dwóch błon komórkowych\nu bakterii Gram-ujemnych.\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do otoczki bakteryjnej (śluzowej).","solution":"| Cecha | **Bakterie Gram-dodatnie** | **Bakterie Gram-ujemne** | |---|---|---| | **warstwa mureiny (peptydoglikanu)** | **gruba, wielowarstwowa** | **cienka, jednowarstwowa** | | **błona zewnętrzna** | **brak** | **obecna** — dodatkowa błona z lipopolisacharydem (LPS) | | przestrzeń peryplazmatyczna | wąska lub brak | szeroka | | kwasy tejchojowe | obecne | brak | | barwienie metodą Grama | **fioletowe** | **różowo-czerwone** | **Opis różnicy:** komórkę bakterii **Gram-dodatnich** otacza **gruba warstwa mureiny** leżąca bezpośrednio na błonie komórkowej. U bakterii **Gram-ujemnych** warstwa mureiny jest **cienka**, ale **od zewnątrz pokrywa ją dodatkowa błona zewnętrzna** zawierająca lipopolisacharydy. **Dlaczego to wyjaśnia różną skuteczność linezolidu:** dodatkowa **błona zewnętrzna** bakterii Gram-ujemnych stanowi **barierę utrudniającą wnikanie** wielu substancji do wnętrza komórki. Linezolid ma więc utrudniony dostęp do rybosomów Gram-ujemnych, mimo że sam mechanizm jego działania jest u obu grup taki sam.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-4.2.webp","solution_image":null,"topics":"antybiotyki, linezolid, rybosomy bakteryjne, sciana komorkowa bakterii, Gram-dodatnie i Gram-ujemne","page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/5","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"5","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5.\nHigrofity to rośliny przystosowane do środowiska o wysokiej wilgotności powietrza i podłoża.\nZ powodu wysokiej wilgotności powietrza parowanie z powierzchni liści jest powolne.\nU higrofitów doszło do wykształcenia się licznych cech ułatwiających transpirację:\nfizjologicznych, morfologicznych i anatomicznych, np. komórki skórki są pokryte cienką\nwarstwą kutikuli.\nNa zdjęciu mikroskopowym (A) oraz na schemacie (B) przedstawiono anatomię blaszki\nliściowej higrofitu Ruellia portellae.\nNa podstawie: D. Richter i in., Przystosowanie roślin do środowiska, Wrocław 2020.\nFotografia: E. Rinne (CC BY-NC 4.0). Schemat: A. Szweykowska i J. Szweykowski, Botanika, Warszawa 2003.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **5.1. TT** 1. **T** — **żywe włoski** (trichomy) są wypustkami komórek skórki. Każdy z nich **powiększa powierzchnię** kontaktu liścia z atmosferą, z której może parować woda. 2. **T** — **brodawkowate uwypuklenia** komórek skórki działają tak samo: nierówna, pofałdowana powierzchnia ma **większe pole** niż powierzchnia gładka, więc parowanie jest z niej intensywniejsze. U roślin suchych siedlisk (kserofitów) włoski pełnią funkcję **odwrotną** — tworzą warstwę nieruchomego, wilgotnego powietrza **ograniczającą** transpirację. U higrofitów są to włoski **żywe i pojedyncze**, nietworzące gęstego kożuszka, więc powiększają jedynie powierzchnię parowania. **5.2.** **Rozstrzygnięcie: przyśpiesza** przepływ wody w drewnie. **Uzasadnienie:** transport wody w roślinie opiera się na **mechanizmie transpiracyjno-kohezyjnym**: 1. Woda **paruje** z komórek miękiszu liścia i uchodzi przez aparaty szparkowe. 2. W komórkach liścia **spada potencjał wody** — powstaje **siła ssąca**. 3. Siła ta „podciąga\" wodę z sąsiadujących **naczyń drewna (ksylemu)**. 4. Ciągły słup wody w naczyniach nie rwie się dzięki **siłom kohezji** (przyciąganiu między cząsteczkami wody) oraz **adhezji** do ścian naczyń. Im **szybsza transpiracja**, tym **silniejsze podciśnienie** w naczyniach i tym **szybszy** przepływ wody na trasie korzeń → łodyga → liść. Cechy ułatwiające parowanie **przyśpieszają** więc transport w drewnie.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nMechanizm transpiracyjno-kohezyjny\n\n$$\\text{transpiracja} \\rightarrow \\downarrow \\Psi_w \\text{ w liściu} \\rightarrow \\text{siła ssąca} \\rightarrow \\text{podciąganie wody z ksylemu}$$\n\nOgniwo | Zjawisko\nparowanie z komórek miękiszu | usuwa cząsteczki wody z górnego końca słupa\nspadek potencjału wody ($\\Psi_w$) | tworzy gradient napędzający przepływ\npodciśnienie (napięcie) w naczyniach | „ciągnie\" słup wody w górę\nkohezja | wiązania wodorowe między cząsteczkami wody utrzymują ciągłość słupa\nadhezja | przyleganie wody do ścian naczyń przeciwdziała opadaniu\nparcie korzeniowe | pomocniczo popycha wodę od dołu (istotne nocą i wiosną)\n\nCały mechanizm jest bierny — energię dostarcza słońce, nie ATP rośliny.\n\nHigrofity, mezofity, kserofity\n\nCecha | Higrofity | Mezofity | Kserofity\nsiedlisko | wilgotne, cieniste | umiarkowane | suche\nkutikula | cienka | średnia | gruba, woskowa\naparaty szparkowe | wyniesione ponad skórkę | w płaszczyźnie skórki | zagłębione w kryptach\nblaszka liściowa | duża, cienka | średnia | mała, gruba, zredukowana\nowłosienie | pojedyncze żywe włoski | zmienne | gęsty kutner z martwych włosków\nhydatody | liczne — gutacja | rzadkie | brak\ntkanka wodna | brak | brak | często obecna (sukulenty)\nprzykłady | Ruellia, paprocie leśne, niecierpek | większość drzew liściastych | kaktusy, rozchodniki, oleander\n\nTranspiracja a gutacja\n\nCecha | Transpiracja | Gutacja\npostać wody | para wodna | ciecz (krople)\nprzez co | aparaty szparkowe, kutikula | hydatody\nkiedy | w dzień, przy suchym powietrzu | noc, wysoka wilgotność\nco napędza | gradient wilgotności | parcie korzeniowe\nskład | czysta woda | woda z solami mineralnymi\n\nHigrofity mają liczne hydatody właśnie dlatego, że w wilgotnym powietrzu transpiracja jest utrudniona — nadmiar wody usuwają gutacją.\n\nDwa rodzaje transpiracji\n\nRodzaj | Udział | Regulowana?\nszparkowa | ok. 90% | tak — przez ruchy komórek szparkowych\nkutykularna | ok. 10% | nie — zależy od grubości kutikuli\n\nU higrofitów cienka kutikula zwiększa udział transpiracji kutykularnej — to kolejna cecha ułatwiająca parowanie.\n\nPo co higrofitom szybka transpiracja\n\nFunkcja | Znaczenie\ntransport soli mineralnych | jony wędrują z wodą z korzeni do liści\nchłodzenie liścia | parowanie pochłania ciepło\nutrzymanie ciągłości przepływu | bez transpiracji ustaje ruch wody w ksylemie\nturgor | dostarczanie wody komórkom\n\nW wilgotnym powietrzu parowanie jest utrudnione — dlatego higrofity musiały wykształcić cechy je ułatwiające, odwrotnie niż rośliny suchych siedlisk.\n\nPunktacja CKE\n\n- 5.1. 1 pkt — TT.\n- 5.2. 1 pkt — rozstrzygnięcie (przyśpiesza) wraz z uzasadnieniem odwołującym się do mechanizmu transpiracyjno-kohezyjnego (siła ssąca, spadek potencjału wody, podciśnienie w naczyniach).\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 5.1 kusi odpowiedź N przy włoskach.** To odruch z lekcji o kserofitach, gdzie gęste owłosienie **ogranicza** transpirację. Tutaj kontekst jest odwrotny: higrofity mają **cechy ułatwiające** parowanie, a polecenie pyta wprost o **zwiększenie powierzchni**. **Polecenie 5.1 zawiera dodatkowe kryterium: „przez zwiększenie powierzchni\".** Cecha musi ułatwiać transpirację **właśnie tym mechanizmem**, a nie jakimkolwiek. Cienka kutikula ułatwia transpirację, ale **nie** przez powiększenie powierzchni — nie spełniałaby więc kryterium. **W 5.2 kusi odpowiedź „spowalnia\".** Intuicja podpowiada, że skoro powietrze jest wilgotne, woda krąży wolniej. Ale pytanie dotyczy **skutku cech ułatwiających transpirację** — a te, zwiększając parowanie, **przyśpieszają** przepływ. **Uzasadnienie musi odwołać się do mechanizmu, nie do skutku.** Samo „bo woda szybciej paruje\" to za mało. Trzeba wskazać **siłę ssącą** / **spadek potencjału wody** / **podciśnienie w naczyniach** — i najlepiej wspomnieć o **kohezji** utrzymującej ciągłość słupa wody. **Nie myl hydatody z aparatem szparkowym.** Aparat szparkowy odpowiada za **transpirację** (parowanie pary wodnej); **hydatoda** wydala wodę **w postaci ciekłej** — to **gutacja**, zachodząca przy wysokiej wilgotności, gdy transpiracja jest utrudniona. Obecność hydatod to typowa cecha higrofitów. **Transport wody w drewnie jest bierny.** Roślina nie zużywa ATP na podciąganie wody — napędza je energia słoneczna zużywana na parowanie. Aktywny jest natomiast transport w **łyku** (floemie).","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-5.webp","solution_image":null,"topics":"higrofity, transpiracja, hydatody, mechanizm transpiracyjno-kohezyjny, transport wody w roslinie","page_from":9,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/5.1","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"5.1","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5.1. (0-1)\nOceń, które z poniższych cech budowy liści R. portellae ułatwiają transpirację przez\nzwiększenie powierzchni blaszki liściowej. Wybierz T, jeśli cecha ułatwia transpirację,\nalbo N - jeśli nie ułatwia transpiracji.\nObecność żywych włosków.\nT\nN\nBrodawkowate uwypuklenia komórek skórki.\nT\nN","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5.1. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n3) wykazuje związki między strukturą\na funkcją na różnych poziomach organizacji\nżycia.\nIX. Różnorodność roślin.\n2. Rośliny lądowe i wtórnie wodne. Zdający:\n5) wykazuje związek budowy morfologicznej\ni anatomicznej (pierwotnej i wtórnej)\norganów wegetatywnych roślin z pełnionymi\nprzez nie funkcjami.\nZasady oceniania\n1 pkt - odpowiedź poprawna.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nRozwiązanie\nTT","solution":"## Poprawna odpowiedź: TT\n\nOceniamy, czy podane cechy ułatwiają transpirację **przez zwiększenie powierzchni blaszki liściowej**:\n\n1. **Obecność żywych włosków - T.** Żywe włoski (wyrostki komórek skórki) zwiększają powierzchnię blaszki liściowej stykającą się z powietrzem, co zwiększa powierzchnię parowania i ułatwia transpirację.\n\n2. **Brodawkowate uwypuklenia komórek skórki - T.** Uwypuklenia (brodawki) komórek skórki również powiększają powierzchnię blaszki liściowej, zwiększając powierzchnię, z której zachodzi parowanie wody, a więc ułatwiają transpirację.\n\nObie cechy zwiększają powierzchnię blaszki i ułatwiają transpirację, dlatego odpowiedź to **TT**.\n\n## Zasady oceniania CKE\n1 pkt: TT (obie cechy ułatwiają transpirację przez zwiększenie powierzchni blaszki liściowej).","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-5.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/5.2","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"5.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5.2. (0-1)\nRozstrzygnij, czy u higrofitów występowanie cech ułatwiających transpirację\nz powierzchni liści jest przyczyną spowolnienia, czy - przyśpieszenia przepływu wody\nw drewnie roślin. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do mechanizmu transportu\nwody w roślinie.\nRozstrzygnięcie:\nUzasadnienie:\nhydatoda\nżywy włosek\nskórka\nmiękisz\nskórka\naparat\nszparkowy\nA\nB\n5.2.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n2) wyjaśnia zjawiska i procesy biologiczne\nzachodzące w wybranych organizmach\ni w środowisku.\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami, formułuje wnioski.\nIX. Różnorodność roślin.\n3. Gospodarka wodna i odżywianie\nmineralne roślin. Zdający:\n1) wyjaśnia mechanizmy pobierania oraz\ntransportu wody […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie, że parowanie wody z powierzchni roślin jest przyczyną\nprzyśpieszenia przepływu wody w drewnie, wraz z poprawnym uzasadnieniem,\nodnoszącym się do mechanizmu transpiracyjno-kohezyjnego transportu wody.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozstrzygnięcie\nPrzyśpiesza.\nPrzykładowe uzasadnienia\nPonieważ w liściach obniża się potencjał wody.\nParowanie wody z powierzchni roślin przekłada się na zwiększone podciśnienie\nhydrostatyczne w naczyniach.\nTranspiracja generuje siłę ssącą.\nW wyniku parowania wody z mezofilu obniża się w tych komórkach potencjał\nosmotyczny, co przekłada się na podciąganie wody przez sąsiadujący ksylem.\nSpadek potencjału wody w liściach jest przyczyną przyśpieszenia transportu wody\nw drewnie, ponieważ powstaje siła ssąca, a słup wody liście - łodyga - korzenie jest\nspójny dzięki siłom kohezji.\nΨW spada w liściu, ponieważ ΨS staje się bardziej ujemny, a ΨP staje się mniej dodatni.","solution":"**Rozstrzygnięcie: przyśpiesza** przepływ wody w drewnie. **Uzasadnienie:** transport wody w roślinie opiera się na **mechanizmie transpiracyjno-kohezyjnym**: 1. Woda **paruje** z komórek miękiszu liścia i uchodzi przez aparaty szparkowe. 2. W komórkach liścia **spada potencjał wody** — powstaje **siła ssąca**. 3. Siła ta „podciąga\" wodę z sąsiadujących **naczyń drewna (ksylemu)**. 4. Ciągły słup wody w naczyniach nie rwie się dzięki **siłom kohezji** (przyciąganiu między cząsteczkami wody) oraz **adhezji** do ścian naczyń. Im **szybsza transpiracja**, tym **silniejsze podciśnienie** w naczyniach i tym **szybszy** przepływ wody na trasie korzeń → łodyga → liść. Cechy ułatwiające parowanie **przyśpieszają** więc transport w drewnie.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-5.2.webp","solution_image":null,"topics":"higrofity, transpiracja, hydatody, mechanizm transpiracyjno-kohezyjny, transport wody w roslinie","page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/6","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"6","points":5,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.\nAby określić wpływ głównych procesów metabolicznych - fotosyntezy i oddychania\nkomórkowego - na bilans węgla, czyli wzrost lub spadek zawartości związków organicznych\nw roślinach, przeprowadzono następujące doświadczenie.\nNa trzech szalkach (patrz tabela poniżej) wyścielonych bibułą wysiano po 1,5 g nasion\nrzodkiewki. Następnie nasiona poddano różnym warunkom nawodnienia oraz oświetlenia:\nnasiona z grupy 1. umieszczono na suchym podłożu i ich nie podlewano, natomiast\nnasiona z grup 2. i 3. umieszczono na wilgotnym podłożu i podlewano w miarę potrzeby\nnasiona z grup 1. i 2. oświetlano, natomiast nasiona z grupy 3. trzymano w ciemności.\nNasiona wykiełkowały jedynie w grupach 2. i 3. Po 10 dniach materiał roślinny - nasiona lub\nsiewki - wysuszono i dla każdej z badanych grup określono zawartość suchej masy.\nNumer\ngrupy\nWarunki doświadczenia\nWyniki\nWoda\nŚwiatło\nKiełkowanie\nSucha masa materiału\nroślinnego\n1.\nnie\ntak\nnie\n1,46 g\n2.\ntak\ntak\ntak\n1,63 g\n3.\ntak\nnie\ntak\n1,20 g\nNa podstawie: D. Ebert-May i in., Disciplinary Research Strategies […], „BioScience” 53(12), 2003.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **6.1.** Nasiona z grupy 1. umieszczono na **suchym podłożu** i nie podlewano. **Woda jest niezbędnym warunkiem kiełkowania**: - umożliwia **imbibicję (pęcznienie)** nasion — pierwszy etap kiełkowania, prowadzący do **rozerwania łupiny nasiennej**, - **przerywa spoczynek** nasion, - uruchamia **procesy metaboliczne** — bez wody enzymy nie działają, nie zachodzi ani oddychanie komórkowe, ani rozkład materiałów zapasowych. Bez dostępu do wody nasiona pozostały w stanie **spoczynku** i nie wykiełkowały, mimo że miały światło. **6.2.** **Świeża masa** obejmuje wodę, której zawartość w tkankach roślinnych jest **zmienna i nieokreślona** — u siewek może stanowić **ponad 90%** masy. Różnice świeżej masy odzwierciedlałyby więc głównie **stopień uwodnienia**, a nie ilość związków organicznych. Po **wysuszeniu** woda zostaje usunięta, a pozostaje wyłącznie **sucha masa** — czyli materia organiczna i mineralna. Zmiany suchej masy odzwierciedlają zatem **rzeczywistą akumulację lub utratę związków węgla**, o którą pyta bilans węgla. **6.3.** **Rozstrzygnięcie: z grupą 1.** **Uzasadnienie:** w grupie 1. nasiona **nie wykiełkowały** — pozostały w spoczynku, a procesy metaboliczne praktycznie w nich nie zachodziły. Zachowały więc **wyjściową zawartość związków organicznych** i stanowią **punkt odniesienia (próbę kontrolną)** dla pozostałych grup. Porównanie grupy 2. z grupą 1. pokazuje **łączny efekt obu procesów** — fotosyntezy (przyrost związków organicznych) i oddychania (ich ubytek). Grupa 3. nie nadaje się do tego celu, bo zachodziło w niej **samo oddychanie** — porównanie z nią pokazałoby jedynie wpływ fotosyntezy. **6.4.** Sucha masa w grupie 2. wynosiła **1,63 g** i była **większa** niż masa wyjściowa nasion (1,5 g) oraz niż sucha masa grupy kontrolnej 1. (1,46 g): $$1{,}63\\ \\text{g} > 1{,}46\\ \\text{g}$$ Przyrost suchej masy oznacza, że rośliny **wytworzyły nowe związki organiczne** — a jedynym ich źródłem u rośliny jest **asymilacja $\\text{CO}_2$ w fotosyntezie**. Skoro sucha masa wzrosła **mimo** jednoczesnych strat na oddychanie, fotosynteza musiała zachodzić i przewyższać intensywnością oddychanie. **6.5. TT** - **Grupa 2. — T.** Oddychanie komórkowe zachodzi w komórkach roślinnych **nieprzerwanie**, także w świetle. Jest jedynym źródłem ATP dla procesów życiowych. - **Grupa 3. — T.** Siewki wykiełkowały i rosły w ciemności, zużywając materiały zapasowe nasion. Świadczy o tym **spadek suchej masy** z 1,5 g do **1,20 g** — związki organiczne zostały utlenione w oddychaniu do $\\text{CO}_2$, który uleciał z szalki.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nCo pokazują wyniki\n\nGrupa | Warunki | Procesy | Sucha masa | Zmiana wobec 1,5 g\n1. | bez wody, światło | praktycznie żadne | 1,46 g | −0,04 g (kontrola)\n2. | woda + światło | fotosynteza + oddychanie | 1,63 g | +0,13 g\n3. | woda, ciemność | tylko oddychanie | 1,20 g | −0,30 g\n\nInterpretacja bilansu węgla:\n\n$$\\underbrace{1{,}63 - 1{,}46}_{+0{,}17\\ \\text{g}} \\ \\text{— łączny efekt obu procesów w grupie 2.}$$\n\n$$\\underbrace{1{,}20 - 1{,}46}_{-0{,}26\\ \\text{g}} \\ \\text{— efekt samego oddychania (grupa 3.)}$$\n\n$$\\underbrace{1{,}63 - 1{,}20}_{+0{,}43\\ \\text{g}} \\ \\text{— efekt samej fotosyntezy}$$\n\nRola każdej grupy w doświadczeniu\n\nGrupa | Rola | Co pozwala ustalić\n1. | próba kontrolna — stan wyjściowy | punkt odniesienia dla obu pozostałych\n2. | próba badawcza pełna | łączny wpływ fotosyntezy i oddychania\n3. | próba badawcza bez światła | wpływ samego oddychania\n\nZestawienie 2. z 3. izoluje fotosyntezę; zestawienie 2. z 1. daje wypadkową obu procesów — i o to pyta zadanie 6.3.\n\nEtapy kiełkowania nasienia\n\nEtap | Co się dzieje | Czego wymaga\n1. imbibicja (pęcznienie) | nasiono chłonie wodę, pęka łupina | woda\n2. aktywacja metabolizmu | uruchomienie enzymów, oddychanie komórkowe | woda, tlen, odpowiednia temperatura\n3. mobilizacja zapasów | rozkład skrobi, białek i tłuszczów zapasowych | enzymy hydrolityczne (gibereliny)\n4. wzrost zarodka | wydostanie się korzonka i pędu | energia z oddychania\n\nŚwiatło nie jest warunkiem koniecznym kiełkowania większości nasion — dlatego grupa 3. wykiełkowała w ciemności. Kiełkowanie odbywa się kosztem materiałów zapasowych, nie fotosyntezy.\n\nŚwieża masa a sucha masa\n\nCecha | Świeża masa | Sucha masa\nzawiera | tkanki + woda | tylko materia organiczna i mineralna\nudział wody w siewkach | 80–95% | 0%\nzmienność | duża — zależy od podlewania, wilgotności, pory dnia | stabilna\nco odzwierciedla | uwodnienie + biomasa | wyłącznie biomasa\njak wyznaczyć | zważyć bezpośrednio | suszyć w 105 °C do stałej masy\n\nW badaniach produktywności roślin zawsze stosuje się suchą masę — to standard metodologiczny.\n\nFotosynteza i oddychanie — bilans\n\nProces | Równanie ogólne | Wpływ na suchą masę\nfotosynteza | $6\\text{CO}2 + 6\\text{H}_2\\text{O} \\xrightarrow{\\text{światło}} \\text{C}_6\\text{H}{12}\\text{O}_6 + 6\\text{O}_2$ | wzrost\noddychanie | $\\text{C}6\\text{H}{12}\\text{O}_6 + 6\\text{O}_2 \\rightarrow 6\\text{CO}_2 + 6\\text{H}_2\\text{O} + \\text{ATP}$ | spadek\n\nWarunki | Fotosynteza | Oddychanie | Bilans\njasno, intensywne światło | ✔ szybka | ✔ | dodatni\npunkt kompensacyjny | ✔ = oddychaniu | ✔ | zerowy\nciemność | ✘ | ✔ | ujemny\n\nKluczowa zasada: oddychanie komórkowe zachodzi zawsze — w dzień i w nocy, w liściu i w korzeniu. W świetle jest tylko maskowane przez intensywniejszą fotosyntezę.\n\nPunktacja CKE\n\n- 6.1. 1 pkt — wyjaśnienie odnoszące się do braku wody oraz jej roli w kiełkowaniu (pęcznienie, przerwanie spoczynku, uruchomienie metabolizmu).\n- 6.2. 1 pkt — uzasadnienie odnoszące się do zmiennej lub nieokreślonej ilości wody w świeżej masie.\n- 6.3. 1 pkt — wskazanie grupy 1. wraz z uzasadnieniem (zachowanie wyjściowego poziomu związków organicznych / brak procesów metabolicznych).\n- 6.4. 1 pkt — wykazanie odnoszące się do przyrostu suchej masy.\n- 6.5. 1 pkt — TT.\n- Razem: 5 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 6.1 klucz CKE nie uznaje odpowiedzi przez fotosyntezę.** Sformułowanie „bez wody nie zachodzi fotosynteza, więc nasiona nie kiełkują\" jest błędne — kiełkowanie zachodzi **kosztem materiałów zapasowych nasienia**, a nie fotosyntezy. Nasiona z grupy 3. wykiełkowały **w ciemności**. **Klucz odrzuca też słowa „nabrzmiewanie\" i „puchnięcie\".** Prawidłowy termin to **pęcznienie (imbibicja)**. **W 6.2 chodzi o zmienność zawartości wody, nie o samą jej obecność.** Uzasadnienie musi wskazywać, że woda w świeżej masie występuje w **nieokreślonej, zmiennej ilości**, co zaburzałoby pomiar. **W 6.3 klucz nie uznaje uzasadnienia bez wskazania numeru grupy.** Trzeba wyraźnie napisać „grupa 1.\" — samo poprawne uzasadnienie nie wystarczy. **Dlaczego nie grupa 3.** W grupie 3. zachodziło **wyłącznie oddychanie** (brak światła). Porównanie 2. z 3. izolowałoby wpływ **samej fotosyntezy**, a polecenie pyta o **łączny wpływ obu procesów** względem stanu wyjściowego. **W 6.4 klucz wymaga odwołania do wyników, nie do warunków.** Samo „były woda i światło, więc zachodziła fotosynteza\" **nie punktuje** — to warunki konieczne, ale niewystarczające. Trzeba wskazać **przyrost suchej masy** jako dowód. **W 6.5 kusi odpowiedź N przy grupie 2.** Powszechny błąd: przekonanie, że w świetle roślina „tylko fotosyntetyzuje\". Oddychanie komórkowe zachodzi **cały czas** — w świetle jest jedynie **maskowane** przez intensywniejszą fotosyntezę. **Zauważ, że sucha masa grupy 1. też spadła** (1,50 → 1,46 g). To dowód, że nawet suche nasiona prowadzą **minimalny metabolizm**. Nie zmienia to jednak ich roli jako najlepszego punktu odniesienia.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-6.webp","solution_image":null,"topics":"bilans wegla, fotosynteza i oddychanie komorkowe, kielkowanie nasion, sucha masa, proba kontrolna","page_from":10,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/6.1","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"6.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.1. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego w grupie 1. nasiona rzodkiewki nie wykiełkowały.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 6.1. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n2) wyjaśnia zjawiska i procesy biologiczne\nzachodzące w wybranych organizmach […].\nIX. Różnorodność roślin.\n6. Wzrost i rozwój roślin. Zdający:\n2) przedstawia wpływ czynników\nzewnętrznych i wewnętrznych na proces\nkiełkowania nasion; planuje i przeprowadza\ndoświadczenie określające wpływ\nwybranych czynników (woda […], światło)\nna proces kiełkowania nasion.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie, odnoszące się do braku dostępu do wody oraz do roli wody\nw kiełkowaniu nasion, np. do pęcznienia nasion lub do przerwania spoczynku nasion.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nWoda umożliwia zachodzenie procesów metabolicznych i przerwanie spoczynku nasion,\na w tej grupie nie była zwilżana lignina.\nW tej próbie nie było dostępu do wody, a woda jest potrzebna do przerwania spoczynku\nnasion i do rozpoczęcia kiełkowania.\nBez wody nie dochodzi do imbibicji nasion i do rozerwania łupiny nasiennej.\nWoda jest konieczna do pęcznienia nasion - pierwszego etapu kiełkowania nasion.\nBez wody praktycznie nie zachodzą procesy metaboliczne, konieczne do rozwoju\ni wzrostu siewki.\nPobieranie wody jest przyczyną pękania łupiny nasiennej.\nUwaga:\nUznaje się odpowiedzi odnoszące się do braku procesów metabolicznych w nasionach,\nnp. „Nasiona są suche i dlatego nie zachodzi tam oddychanie komórkowe, które jest\nkonieczne do kiełkowania. Dzięki wodzie nasiona przerywają spoczynek i są uruchamiane\nprocesy metaboliczne”.\nUznaje się odpowiedzi zawierające archaiczne słownictwo, np. „pękanie skorupki” zamiast\nwspółcześnie obowiązującego terminu „pękanie łupiny”.\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do „nabrzmiewania” lub „puchnięcia” nasion.\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do fotosyntezy jako warunku koniecznego\ndo kiełkowania nasion, np. „Bez wody nie zachodzi fotosynteza i dlatego w takich warunkach\nnasiona nie kiełkują”.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Nasiona z grupy 1. umieszczono na **suchym podłożu** i nie podlewano. **Woda jest niezbędnym warunkiem kiełkowania**: - umożliwia **imbibicję (pęcznienie)** nasion — pierwszy etap kiełkowania, prowadzący do **rozerwania łupiny nasiennej**, - **przerywa spoczynek** nasion, - uruchamia **procesy metaboliczne** — bez wody enzymy nie działają, nie zachodzi ani oddychanie komórkowe, ani rozkład materiałów zapasowych. Bez dostępu do wody nasiona pozostały w stanie **spoczynku** i nie wykiełkowały, mimo że miały światło.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-6.1.webp","solution_image":null,"topics":"bilans wegla, fotosynteza i oddychanie komorkowe, kielkowanie nasion, sucha masa, proba kontrolna","page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/6.2","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"6.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.2. (0-1)\nUzasadnij, że w celu prawidłowego oszacowania bilansu węgla w roślinach należało\nw ostatnim dniu trwania doświadczenia wykonać pomiar suchej, a nie - świeżej, masy\nnasion lub siewek.\n6.1.\n0-1\n6.2.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 6.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nII. Rozwijanie myślenia naukowego;\ndoskonalenie umiejętności planowania\ni przeprowadzania obserwacji\ni doświadczeń oraz wnioskowania w oparciu\no wyniki badań. Zdający:\n1) […] planuje i przeprowadza oraz\ndokumentuje obserwacje i proste\ndoświadczenia biologiczne;\n5) ocenia poprawność zastosowanych\nprocedur badawczych oraz formułuje\nwnioski.\nI. Chemizm życia.\n1. Składniki nieorganiczne. Zdający:\n3) wyjaśnia rolę wody w życiu organizmów,\nz uwzględnieniem jej właściwości fizycznych\ni chemicznych.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne uzasadnienie, odnoszące się do zmiennej lub do nieokreślonej ilości wody\nw świeżej masie roślin.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nPonieważ świeże rośliny zawierają nieokreśloną ilość wody, zaburzającą wyniki\npomiarów.\nWoda może stanowić >90 % świeżej masy siewek. Usunięcie jej przez suszenie sprawia,\nże stwierdzone eksperymentalnie różnice masy wynikają głównie z akumulacji lub utraty\nzwiązków węgla.\nKiełkujące i rosnące rośliny pobierają różną ilość wody, przez co niemożliwe staje się\nzmierzenie masy związków organicznych w świeżej masie materiału roślinnego.\nNasiona w spoczynku mają bardzo niską zawartość wody, a kiełkujące nasiona pobierają\njej dużo. Dlatego aby porównać ilość związków organicznych między grupami, należy\nwysuszyć próbki.\nSiewki pobierają wodę i dlatego nie wiadomo, czy przyrost ich masy wynika z asymilacji\nwęgla, czy - z większej zawartości wody, różnej w różnych próbach.\nŚwieża biomasa ≈ woda + związki organiczne, a więc, aby zmierzyć zawartość związków\norganicznych, trzeba pozbyć się wody z materiału roślinnego, bo nie wiadomo, ile jej\nw nim jest.\nEtiolowane siewki mają większą zawartość wody niż te rosnące na świetle. Wodę trzeba\nz nich usunąć, żeby móc ocenić różnice w zawartości innych związków.\nPonieważ wyniki oszacowania bilansu węgla w roślinach są wiarygodne jedynie wtedy,\ngdy nasiona i siewki są w jednakowym stopniu pozbawione wody.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi tautologicznych, odnoszących się wyłącznie do braku wody\nw suchej masie rośliny, np. „W suchej masie roślin nie ma wody”.","solution":"**Świeża masa** obejmuje wodę, której zawartość w tkankach roślinnych jest **zmienna i nieokreślona** — u siewek może stanowić **ponad 90%** masy. Różnice świeżej masy odzwierciedlałyby więc głównie **stopień uwodnienia**, a nie ilość związków organicznych. Po **wysuszeniu** woda zostaje usunięta, a pozostaje wyłącznie **sucha masa** — czyli materia organiczna i mineralna. Zmiany suchej masy odzwierciedlają zatem **rzeczywistą akumulację lub utratę związków węgla**, o którą pyta bilans węgla.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-6.2.webp","solution_image":null,"topics":"bilans wegla, fotosynteza i oddychanie komorkowe, kielkowanie nasion, sucha masa, proba kontrolna","page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/6.3","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"6.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.3. (0-1)\nRozstrzygnij, z którą grupą - 1. czy 3. - należy porównać wyniki pomiaru suchej masy\nuzyskane w grupie 2., aby określić łączny wpływ fotosyntezy i oddychania\nkomórkowego na bilans węgla w grupie 2. Odpowiedź uzasadnij.\nRozstrzygnięcie:\nUzasadnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 6.3. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nII. Rozwijanie myślenia naukowego;\ndoskonalenie umiejętności planowania\ni przeprowadzania obserwacji\ni doświadczeń oraz wnioskowania w oparciu\no wyniki badań. Zdający:\n1) […] planuje i przeprowadza oraz\ndokumentuje obserwacje i proste\ndoświadczenia biologiczne;\n5) ocenia poprawność zastosowanych\nprocedur badawczych oraz formułuje\nwnioski.\nI. Chemizm życia.\n1. Składniki nieorganiczne. Zdający:\n3) wyjaśnia rolę wody w życiu organizmów,\nz uwzględnieniem jej właściwości fizycznych\ni chemicznych.\nIII. Energia i metabolizm.\n4. Fotosynteza. Zdający:\n1) wykazuje związek budowy chloroplastu\nz przebiegiem procesu fotosyntezy.\n5. Pozyskiwanie energii użytecznej\nbiologicznie. Zdający:\n1) wykazuje związek budowy\nmitochondrium z przebiegiem procesu\noddychania komórkowego.\nIX. Różnorodność roślin.\n4. Odżywianie się roślin. Zdający:\n4) analizuje wpływ czynników zewnętrznych\n[…] na przebieg procesu fotosyntezy;\nplanuje i przeprowadza doświadczenie\nwykazujące wpływ […] natężenia światła na\nintensywność fotosyntezy.\nZasady oceniania\n1 pkt - wskazanie grupy 1., wraz z poprawnym uzasadnieniem, odnoszącym się do\nzachowania wyjściowego poziomu związków organicznych w tej próbie, bezpośrednio\nlub pośrednio - np. przez odniesienie się do ograniczenia procesów metabolicznych\nlub do braku fotosyntezy i oddychania.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozstrzygnięcie\nGrupa 1.\nPrzykładowe uzasadnienia\nW grupie 1. procesy metaboliczne praktycznie nie zachodziły, a więc zachowała ona\npoczątkową zawartość związków organicznych i stanowi w tym doświadczeniu punkt\nodniesienia dla pozostałych grup: 2. i 3.\nZe względu na brak wody nasiona w grupie 1. pozostały w spoczynku, a więc nie\nzmieniała się u nich zawartość związków organicznych podczas trwania eksperymentu.\nW tej grupie nie zachodziły procesy fotosyntezy i oddychania.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi zawierających poprawne uzasadnienie, ale niewskazujących\njednoznacznie numeru grupy, np. „Rozstrzygnięcie: ----; Uzasadnienie: W tej grupie nie\nzachodziły procesy ani fotosyntezy, ani oddychania”.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"**Rozstrzygnięcie: z grupą 1.** **Uzasadnienie:** w grupie 1. nasiona **nie wykiełkowały** — pozostały w spoczynku, a procesy metaboliczne praktycznie w nich nie zachodziły. Zachowały więc **wyjściową zawartość związków organicznych** i stanowią **punkt odniesienia (próbę kontrolną)** dla pozostałych grup. Porównanie grupy 2. z grupą 1. pokazuje **łączny efekt obu procesów** — fotosyntezy (przyrost związków organicznych) i oddychania (ich ubytek). Grupa 3. nie nadaje się do tego celu, bo zachodziło w niej **samo oddychanie** — porównanie z nią pokazałoby jedynie wpływ fotosyntezy.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-6.3.webp","solution_image":null,"topics":"bilans wegla, fotosynteza i oddychanie komorkowe, kielkowanie nasion, sucha masa, proba kontrolna","page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/6.4","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"6.4","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.4. (0-1)\nWykaż, że podczas trwania doświadczenia u roślin z grupy 2. zachodziła fotosynteza.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 6.4. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n2) wyjaśnia zjawiska i procesy biologiczne\nzachodzące w wybranych organizmach […].\nIII. Energia i metabolizm.\n4. Fotosynteza. Zdający:\n3) […] wyróżnia substraty i produkty obu faz\n[…].\nIX. Różnorodność roślin.\n4. Odżywianie się roślin. Zdający:\n4) analizuje wpływ czynników zewnętrznych\ni wewnętrznych na przebieg procesu\nfotosyntezy; planuje i przeprowadza\ndoświadczenie wykazujące wpływ […]\nnatężenia światła […] na intensywność\nfotosyntezy.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne wykazanie, że u roślin z grupy 2. zachodziła fotosynteza, odnoszące się do\nprzyrostu suchej masy.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nW tej próbie był dostęp do wody i do światła, co jest konieczne do fotosyntezy, ale\nniewystarczające. Po wynikach doświadczenia widać, że ten proces rzeczywiście miał\nmiejsce, ponieważ wzrosła sucha masa badanych roślin.\nW grupie 2. rośliny musiały rzeczywiście przeprowadzać fotosyntezę, ponieważ wzrosła\nich sucha masa. Sama dostępność wody i światła nie przesądza o fotosyntezie,\nponieważ np. nasiona mogłyby cechować się spoczynkiem bezwzględnym i w takim\nprzypadku w ogóle by nie wykiełkowały.\nSucha masa roślin na koniec doświadczenia przekraczała początkową świeżą masę,\na więc w tej grupie doszło do asymilacji dwutlenku węgla - fotosyntezy.\nGrupa 2. miała większą suchą masę na koniec doświadczenia niż grupa 1., a więc\nmusiało dojść do asymilacji węgla.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się jedynie do obecności wody i światła - warunków\nkoniecznych do zajścia fotosyntezy. W odpowiedzi musi znaleźć się wykazanie, że ten\nproces zachodził, odnoszące się do wyników doświadczenia.","solution":"Sucha masa w grupie 2. wynosiła **1,63 g** i była **większa** niż masa wyjściowa nasion (1,5 g) oraz niż sucha masa grupy kontrolnej 1. (1,46 g): $$1{,}63\\ \\text{g} > 1{,}46\\ \\text{g}$$ Przyrost suchej masy oznacza, że rośliny **wytworzyły nowe związki organiczne** — a jedynym ich źródłem u rośliny jest **asymilacja $\\text{CO}_2$ w fotosyntezie**. Skoro sucha masa wzrosła **mimo** jednoczesnych strat na oddychanie, fotosynteza musiała zachodzić i przewyższać intensywnością oddychanie. **6.5. TT** - **Grupa 2. — T.** Oddychanie komórkowe zachodzi w komórkach roślinnych **nieprzerwanie**, także w świetle. Jest jedynym źródłem ATP dla procesów życiowych. - **Grupa 3. — T.** Siewki wykiełkowały i rosły w ciemności, zużywając materiały zapasowe nasion. Świadczy o tym **spadek suchej masy** z 1,5 g do **1,20 g** — związki organiczne zostały utlenione w oddychaniu do $\\text{CO}_2$, który uleciał z szalki.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-6.4.webp","solution_image":null,"topics":"bilans wegla, fotosynteza i oddychanie komorkowe, kielkowanie nasion, sucha masa, proba kontrolna","page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/6.5","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"6.5","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.5. (0-1)\nOceń, czy podczas trwania doświadczenia u roślin z grup 2. i 3. zachodziło oddychanie\nkomórkowe. Wybierz T, jeśli ten proces zachodził, albo N - jeśli nie zachodził.\nGrupa 2.\nT\nN\nGrupa 3.\nT\nN\n6.3.\n0-1\n6.4.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 6.5. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n2) wyjaśnia zjawiska i procesy biologiczne\nzachodzące w wybranych organizmach […].\nIII. Energia i metabolizm.\n5. Pozyskiwanie energii użytecznej\nbiologicznie. Zdający:\n2) analizuje na podstawie schematu\nprzebieg glikolizy, reakcji pomostowej\ni cyklu Krebsa, wyróżnia substraty\ni produkty tych procesów.\nZasady oceniania\n1 pkt - odpowiedź poprawna.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nTT","solution":"## Poprawna odpowiedź: TT\n\nOceniamy, czy oddychanie komórkowe zachodziło w grupach 2. i 3.:\n\n1. **Grupa 2. - T.** Nasiona wykiełkowały, a siewki rosły - wszystkie żywe, rosnące komórki roślinne prowadzą oddychanie komórkowe, aby uzyskiwać ATP niezbędny do procesów życiowych. Zachodziła też fotosynteza, ale oddychanie zachodziło niezależnie od niej.\n\n2. **Grupa 3. - T.** Nasiona również wykiełkowały (w ciemności). Spadek suchej masy do 1,20 g (poniżej 1,5 g) świadczy o **zużywaniu związków organicznych**, co jest bezpośrednim dowodem zachodzenia oddychania komórkowego (fotosynteza w ciemności nie zachodziła).\n\nW obu grupach oddychanie komórkowe zachodziło, dlatego **TT**.\n\n## Zasady oceniania CKE\n1 pkt: TT (w obu grupach 2. i 3. zachodziło oddychanie komórkowe).","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-6.5.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/7","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"7","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7.\nNa zdjęciu mikroskopowym przedstawiono fragment przekroju poprzecznego pewnego\norganu roślinnego.\nNa podstawie: P.J. Schulte, Atlas of Plant Anatomy (schulte.faculty.unlv.edu).","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **7.1. B2** — **korzeń**, na co wskazuje **naprzemianległy** układ tkanek przewodzących. **Uzasadnienie.** W **korzeniu** wiązki łyka i drewna leżą **oddzielnie**, ułożone **na przemian** wokół osi walca osiowego — łyko na zewnątrz, ramiona drewna między nimi. W **łodydze** natomiast łyko i drewno tworzą **wspólne wiązki kolateralne**, w których leżą **naprzeciw siebie** (łyko na zewnątrz, drewno wewnątrz). Dodatkową wskazówką jest obecność **perycyklu** — warstwy merystematycznej otaczającej walec osiowy, charakterystycznej dla korzenia; to z niej powstają **korzenie boczne**. **7.2.** - **I. — łyko (floem)** — tkanka przewodząca leżąca **na zewnątrz**, bliżej perycyklu; można też napisać: łyko pierwotne, floem pierwotny. - **II. — drewno (ksylem)** — tkanka leżąca **głębiej**, tworząca ramiona sięgające do środka walca; można też napisać: drewno pierwotne, ksylem pierwotny, metaksylem.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nKorzeń a łodyga — jak rozpoznać na przekroju\n\nCecha | Korzeń | Łodyga\nukład wiązek | naprzemianległy — łyko i drewno osobno | kolateralny — łyko i drewno w jednej wiązce\npołożenie wiązek | w centralnym walcu osiowym | w pierścieniu (dwuliścienne) lub rozproszone (jednoliścienne)\nperycykl | obecny | brak\nendoderma z pasemkami Caspary'ego | wyraźna | słabo zaznaczona lub brak\nrdzeń | często brak (u dwuliściennych) | zwykle obecny\nskórka | ryzoderma z włośnikami | epiderma z aparatami szparkowymi, kutikulą\n\nDrewno a łyko\n\nCecha | Drewno (ksylem) | Łyko (floem)\ntransportuje | woda + sole mineralne | asymilaty (sacharoza, aminokwasy)\nkierunek | w górę (korzeń → liść) | w obie strony (źródło → ujście)\nelementy przewodzące | naczynia i cewki — martwe | rurki sitowe — żywe\nkomórki towarzyszące | miękisz drzewny | komórki towarzyszące (przyrurkowe)\nściany | zdrewniałe (lignina) | celulozowe, cienkie\nnapęd transportu | bierny — siła ssąca transpiracji | aktywny — wymaga ATP\npołożenie w organie | głębiej | bliżej powierzchni\n\nBudowa pierwotna korzenia — od zewnątrz do środka\n\nWarstwa | Funkcja\nryzoderma (skórka) z włośnikami | pobieranie wody i soli mineralnych\nkora pierwotna (miękisz) | magazynowanie, transport promieniowy\nendoderma z pasemkami Caspary'ego | kontrola wnikania substancji do walca osiowego\nperycykl | tkanka twórcza — powstają z niej korzenie boczne\nwiązki łyka i drewna | transport — układ naprzemianległy\n\nPasemka Caspary'ego to nieprzepuszczalne listewki w ścianach endodermy — wymuszają, by woda przeszła przez cytoplazmę komórek, co pozwala roślinie selekcjonować pobierane jony.\n\nTypy wiązek przewodzących\n\nTyp | Układ | Gdzie występuje\nkolateralna otwarta | łyko | kambium | drewno | łodygi dwuliściennych, nagonasiennych\nkolateralna zamknięta | łyko | drewno (bez kambium) | łodygi jednoliściennych\nbikolateralna | łyko \\ | drewno \\ | łyko | dyniowate, psiankowate\nkoncentryczna | jedna tkanka otacza drugą | kłącza paproci\npromienista (radialna) | łyko i drewno na przemian | korzenie\n\nPunktacja CKE\n\n- 7.1. 1 pkt — B2.\n- 7.2. 1 pkt — obie nazwy: I — łyko (floem), II — drewno (ksylem).\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Nie myl „naprzemianległy\" z „naprzeciwległy\".** To dwa różne słowa opisujące dwa różne układy: - **naprzemianległy** — wiązki łyka i drewna **na przemian**, osobno → **korzeń**, - **naprzeciwległy** — łyko i drewno **w jednej wiązce, naprzeciw siebie** → **łodyga**. **Perycykl występuje tylko w korzeniu.** Jego obecność na schemacie jednoznacznie przesądza o odpowiedzi. W łodydze odpowiadającej mu warstwy nie ma. **Łyko zawsze leży bliżej powierzchni organu niż drewno.** Ta reguła działa i w korzeniu, i w łodydze — pomaga rozstrzygnąć, która tkanka to I, a która II. **Nie pomyl łyka z drewnem po funkcji.** **Drewno (ksylem)** transportuje **wodę i sole mineralne** w górę; **łyko (floem)** transportuje **asymilaty** w obie strony. Elementy drewna są **martwe**, elementy łyka — **żywe**. **Punkt w 7.2 przyznaje się za obie nazwy łącznie.** Jedna trafna i jedna błędna to zero punktów. **Uwaga na wtórną budowę korzenia.** W korzeniach o przyroście wtórnym układ naprzemianległy zanika. Zdjęcie przedstawia budowę **pierwotną** — stąd czytelny wzór naprzemienny.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-7.webp","solution_image":null,"topics":"anatomia korzenia, walec osiowy, uklad naprzemianlegly tkanek przewodzacych, lyko i drewno, perycykl","page_from":12,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/7.1","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"7.1","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7.1. (0-1)\nDokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B oraz jej uzasadnienie 1. albo 2.\nNa zdjęciu przedstawiono przekrój poprzeczny przez\nA.\nłodygę,\nna co wskazuje\n1.\nnaprzeciwległy\nukład tkanek przewodzących.\nB.\nkorzeń,\n2.\nnaprzemianległy","answer":null,"answer_text":"Zadanie 7.1. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje\ni przetwarza informacje […] graficzne […].\nIX. Różnorodność roślin.\n2. Rośliny lądowe i wtórnie wodne. Zdający:\n5) wykazuje związek budowy morfologicznej\ni anatomicznej (pierwotnej i wtórnej)\norganów wegetatywnych roślin z pełnionymi\nprzez nie funkcjami.\nZasady oceniania\n1 pkt - odpowiedź poprawna.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nB2","solution":"## Poprawna odpowiedź: B2\n\nOceniamy, jaki organ przedstawiono i na podstawie jakiej cechy:\n\n- **wybór A/B:** na zdjęciu przedstawiono przekrój poprzeczny przez **korzeń** (odpowiedź **B**).\n- **wybór 1/2:** wskazuje na to **promienisty (radialny) układ tkanek przewodzących** (odpowiedź **2**) - w korzeniu (budowa pierwotna) drewno i łyko ułożone są naprzemiennie, promieniście, wokół osi walca osiowego, a nie w postaci wiązek przewodzących (kolateralnych) jak w łodydze.\n\nObecność perycyklu i taki układ tkanek przewodzących są charakterystyczne dla korzenia. Zatem poprawna kombinacja to **B2**.\n\n## Zasady oceniania CKE\n1 pkt: B2 (korzeń; promienisty/radialny układ tkanek przewodzących).","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-7.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":12,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/7.2","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"7.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7.2. (0-1)\nPodaj nazwy tkanek przewodzących oznaczonych na zdjęciu mikroskopowym\nnumerami I i II.\nI\nII\nwalec\nosiowy\nperycykl\ntkanka\nprzewodząca II\ntkanka\nprzewodząca I\n7.2.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 7.2. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje\ni przetwarza informacje […] graficzne […].\nIX. Różnorodność roślin.\n2. Rośliny lądowe i wtórnie wodne. Zdający:\n3) rozpoznaje tkanki roślinne na preparacie\nmikroskopowym, na schemacie,\nmikrofotografii […].\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne podanie nazw obu tkanek przewodzących.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nI. łyko / floem / łyko pierwotne / floem pierwotny\nII. drewno / ksylem / drewno pierwotne / ksylem pierwotny / metaksylem","solution":"- **I. — łyko (floem)** — tkanka przewodząca leżąca **na zewnątrz**, bliżej perycyklu; można też napisać: łyko pierwotne, floem pierwotny. - **II. — drewno (ksylem)** — tkanka leżąca **głębiej**, tworząca ramiona sięgające do środka walca; można też napisać: drewno pierwotne, ksylem pierwotny, metaksylem.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-7.2.webp","solution_image":null,"topics":"anatomia korzenia, walec osiowy, uklad naprzemianlegly tkanek przewodzacych, lyko i drewno, perycykl","page_from":12,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/8","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"8","points":3,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.\nToksoplazmoza to występująca u człowieka choroba odzwierzęca wywoływana przez\nToxoplasma gondii - jednokomórkowego protista o haploidalnej formie troficznej oraz\no mejozie zachodzącej tuż po zapłodnieniu. T. gondii jest organizmem dwużywicielskim:\nżywicielami ostatecznymi są wyłącznie kotowate, w tym - kot domowy, natomiast do żywicieli\npośrednich T. gondii należą niektóre ptaki oraz ssaki. Człowiek może być przygodnym\nżywicielem tego pasożyta. U człowieka pasożyt potrafi przekraczać barierę krew - łożysko.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **8.1.** **Ocena stwierdzenia: fałsz.** **Uzasadnienie:** człowiek jest dla *T. gondii* **żywicielem pośrednim (przygodnym)**, a w organizmie żywiciela pośredniego pasożyt **nie rozmnaża się płciowo** — nie wytwarza więc gamet. W ciele człowieka występują wyłącznie formy bezpłciowe (**trofozoity, tachyzoity i bradyzoity w cystach**), namnażające się przez podziały mitotyczne. Rozmnażanie płciowe — a więc powstawanie gamet i ich zapłodnienie — zachodzi **wyłącznie w nabłonku jelita kotowatych**, czyli żywicieli ostatecznych. **8.2. PP** 1. **P** — kotowate są żywicielami ostatecznymi; z ich kałem wydalane są **oocysty**, które po kilku dniach stają się inwazyjne. Higiena przy sprzątaniu kuwety i po kontakcie z kotem ogranicza ryzyko zarażenia drogą pokarmową. 2. **P** — w mięśniach zwierząt będących żywicielami pośrednimi (bydło, świnie, owce, drób) znajdują się **cysty tkankowe** z bradyzoitami. Zjedzenie surowego lub niedogotowanego mięsa to **najczęstsza droga zarażenia** ludzi w Polsce. Cysty giną w odpowiednio wysokiej temperaturze i po zamrożeniu. **8.3.** **Rozstrzygnięcie: Nie** — nie powinny unikać takiego kontaktu. **Uzasadnienie:** toksoplazmoza **nie przenosi się przez zwykły kontakt między ludźmi** — nie jest chorobą przenoszoną drogą kropelkową ani przez dotyk. Do zarażenia dochodzi **drogą pokarmową**: przez spożycie surowego mięsa z cystami albo pokarmu i gleby zanieczyszczonych oocystami z kociego kału. Codzienne kontakty z osobą chorą — rozmowa, podanie ręki, przebywanie w jednym pomieszczeniu — **nie stwarzają ryzyka**. Kobieta w ciąży musi natomiast przestrzegać zasad higieny żywności i unikać kontaktu z kocimi odchodami, bo pierwotne zarażenie w ciąży grozi **toksoplazmozą wrodzoną płodu**.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nŻywiciel ostateczny a pośredni\n\nTyp żywiciela | Co w nim zachodzi | Dla T. gondii\nostateczny | rozmnażanie płciowe pasożyta | wyłącznie kotowate\npośredni | rozmnażanie bezpłciowe, stadia larwalne | ptaki, ssaki, człowiek\nprzygodny | pasożyt nie kończy cyklu | człowiek (ślepa uliczka)\n\nReguła nadrzędna: żywicielem ostatecznym jest ten, w którym zachodzi rozmnażanie płciowe — niezależnie od tego, w którym żywicielu pasożyt wyrządza więcej szkód.\n\nCykl życiowy Toxoplasma gondii\n\nEtap | Gdzie | Forma\nrozmnażanie płciowe | nabłonek jelita kota | gamety → zygota\nwydalanie | kał kota | oocysty (dojrzewają 1–5 dni w środowisku)\nzarażenie żywiciela pośredniego | pokarm, gleba | oocysty\nrozmnażanie bezpłciowe | tkanki żywiciela pośredniego | tachyzoity (faza ostra)\nforma przetrwalna | mięśnie, mózg | cysty z bradyzoitami\nzamknięcie cyklu | kot zjada zarażoną ofiarę | —\n\nCykl haplobiontyczny z mejozą postgamiczną\n\n$$\\underset{\\text{haploidalny}}{\\text{trofozoit}} \\xrightarrow{\\ \\textbf{mitoza}\\ } \\text{gamety (n)} \\xrightarrow{\\ \\text{zapłodnienie}\\ } \\underset{\\text{2n}}{\\text{zygota}} \\xrightarrow{\\ \\textbf{mejoza}\\ } \\text{formy haploidalne}$$\n\nCecha | Opis\ndominująca faza | haploidalna (n)\njedyna komórka 2n | zygota\ngamety powstają przez | mitozę (bo organizm jest już haploidalny)\nmejoza | postgamiczna — tuż po zapłodnieniu\n\nTen typ cyklu występuje też u glonów (np. skrętnicy) i grzybów. Warto go odróżnić od cyklu diplobiontycznego (człowiek, zwierzęta), gdzie gamety powstają przez mejozę.\n\nDrogi zarażenia toksoplazmozą\n\nDroga | Źródło | Znaczenie\npokarmowa — mięso | cysty w surowym/niedogotowanym mięsie | najczęstsza w Polsce\npokarmowa — oocysty | gleba, warzywa, woda skażone kocim kałem | częsta\nprzezłożyskowa | matka → płód | toksoplazmoza wrodzona\ntransfuzja, przeszczep | rzadka | marginalna\nkontakt z chorym człowiekiem | — | niemożliwa\n\nProfilaktyka toksoplazmozy w ciąży\n\nZalecenie | Uzasadnienie\nnie jeść surowego mięsa (tatar, krwiste steki, surowe wędliny) | cysty tkankowe\nmyć warzywa i owoce | oocysty z gleby\nrękawice przy pracy w ogrodzie | oocysty w glebie\nkuwetę sprząta ktoś inny, codziennie | oocysty stają się inwazyjne po 1–5 dniach\nmyć ręce po kontakcie z kotem i surowym mięsem | —\nbadanie przesiewowe w I trymestrze | wykrycie odporności lub świeżego zarażenia\n\nNie ma natomiast potrzeby oddawania kota ani unikania osób chorych — to dwa najczęściej powtarzane mity o tej chorobie.\n\nSkutki toksoplazmozy wrodzonej\n\nOkres zarażenia | Ryzyko przeniesienia | Ciężkość objawów\nI trymestr | niskie (~15%) | najcięższe — poronienie, wady OUN\nII trymestr | średnie (~30%) | umiarkowane\nIII trymestr | wysokie (~60%) | zwykle łagodne lub bezobjawowe\n\nKlasyczna triada Sabina i Pinkertona: wodogłowie, zwapnienia śródczaszkowe, zapalenie siatkówki i naczyniówki.\n\nPunktacja CKE\n\n- 8.1. 1 pkt — ocena (fałsz) wraz z uzasadnieniem odnoszącym się do braku rozmnażania płciowego T. gondii w organizmie człowieka.\n- 8.2. 1 pkt — PP.\n- 8.3. 1 pkt — rozstrzygnięcie (Nie) wraz z uzasadnieniem wskazującym faktyczną drogę zarażenia albo brak transmisji przez zwykły kontakt międzyludzki.\n- Razem: 3 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 8.1 klucz CKE odrzuca uzasadnienie przez mejozę.** Nie wolno pisać, że „gamety powstają w wyniku mejozy\" — u *T. gondii* forma trofoficzna jest **haploidalna**, więc gamety powstają **mitotycznie**, a mejoza zachodzi **po zapłodnieniu** (cykl haplobiontyczny z mejozą postgamiczną). Fałsz wynika z **braku rozmnażania płciowego u człowieka**, a nie z rodzaju podziału. **Klucz odrzuca też odpowiedzi odwołujące się tylko do „żywiciela przygodnego\".** Trzeba wprost napisać, że u człowieka **nie zachodzi rozmnażanie płciowe** albo że zachodzi ono **tylko u kotowatych**. **W 8.3 klucz odrzuca odpowiedzi tautologiczne.** „Nie, bo nie mogą się zarazić od drugiego człowieka\" **nie punktuje** — trzeba wskazać **rzeczywistą drogę zarażenia** (pokarmowa: mięso, gleba, oocysty) albo doprecyzować **rodzaj kontaktu** („przez podanie ręki\", „droga kropelkowa\"). **Klucz odrzuca również odpowiedzi wskazujące koty jako jedyną drogę zakażenia.** Mięso z cystami jest w Polsce drogą co najmniej równie częstą. **Uwaga na odpowiedzi „teoretyczne\".** Klucz nie uznaje rozstrzygnięcia „tak\" z uzasadnieniem przez transfuzję krwi czy przeszczep — pytanie dotyczy **zasad profilaktyki**, czyli realnych zaleceń zdrowotnych, a nie skrajnych możliwości. **Nie myl zarażenia z zakażeniem.** **Zarażenie** dotyczy pasożytów (pierwotniaki, robaki), **zakażenie** — bakterii i wirusów. Klucz CKE dopuszcza tu oba terminy, ale w innych zadaniach warto ich pilnować. **Groźne jest tylko pierwotne zarażenie w ciąży.** Kobieta, która przechodziła toksoplazmozę **przed** ciążą, ma przeciwciała i jej płód nie jest zagrożony. Dlatego w Polsce wykonuje się badania przesiewowe w I trymestrze.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-8.webp","solution_image":null,"topics":"toksoplazmoza, Toxoplasma gondii, zywiciel ostateczny i posredni, cykl haplobiontyczny, profilaktyka chorob pasozytniczych","page_from":13,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/8.1","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"8.1","points":1,"ptype":"true_false","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.1. (0-1)\nOceń prawdziwość stwierdzenia: W organizmie człowieka T. gondii wytwarza gamety\nna drodze podziałów mitotycznych. Wpisz odpowiedź wybraną spośród podanych\nw nawiasie. Odpowiedź uzasadnij.\nOcena stwierdzenia (prawda / fałsz):\nUzasadnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 8.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje\ni przetwarza informacje tekstowe […].\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n2) przedstawia opinie i argumenty związane\nz omawianymi zagadnieniami biologicznymi.\nIV. Podziały komórkowe. Zdający:\n6) przedstawia znaczenie mitozy i mejozy\n[…].\nVIII. Protisty. Zdający:\n5) przedstawia drogi zarażenia się i zasady\nprofilaktyki chorób wywołanych przez\nprotisty ([…] toksoplazmoza […]).\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie, wraz z poprawnym uzasadnieniem, odnoszącym się do\nbraku rozmnażania płciowego Toxoplasma gondii w organizmie człowieka.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nOcena stwierdzenia\nfałsz\nPrzykładowe uzasadnienia\nW organizmie człowieka, który jest żywicielem pośrednim T. gondii, pasożyt nie\nrozmnaża się płciowo.\nJedynie w organizmie kotów ten pasożyt rozmnaża się płciowo.\nCzłowiek nie jest dla tego pasożyta żywicielem ostatecznym, w przeciwieństwie do\nkotowatych.\nU człowieka występują trofozoity i nie są wytwarzane gamety.\nCzłowiek jest żywicielem pośrednim.\nU człowieka pasożyt dzieli się mitotycznie, a tylko u kotów dochodzi do zapłodnienia\ni mejozy.\nUwaga:\nNie uznaje się argumentów odnoszących się do powstawania gamet na drodze mejozy,\nponieważ T. gondii wytwarza gamety na drodze mitozy (cykl haplobiontyczny z mejozą\npostgamiczną).\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się jedynie do człowieka jako do żywiciela\nprzygodnego T. gondii.","solution":"**Ocena stwierdzenia: fałsz.** **Uzasadnienie:** człowiek jest dla *T. gondii* **żywicielem pośrednim (przygodnym)**, a w organizmie żywiciela pośredniego pasożyt **nie rozmnaża się płciowo** — nie wytwarza więc gamet. W ciele człowieka występują wyłącznie formy bezpłciowe (**trofozoity, tachyzoity i bradyzoity w cystach**), namnażające się przez podziały mitotyczne. Rozmnażanie płciowe — a więc powstawanie gamet i ich zapłodnienie — zachodzi **wyłącznie w nabłonku jelita kotowatych**, czyli żywicieli ostatecznych. **8.2. PP** 1. **P** — kotowate są żywicielami ostatecznymi; z ich kałem wydalane są **oocysty**, które po kilku dniach stają się inwazyjne. Higiena przy sprzątaniu kuwety i po kontakcie z kotem ogranicza ryzyko zarażenia drogą pokarmową. 2. **P** — w mięśniach zwierząt będących żywicielami pośrednimi (bydło, świnie, owce, drób) znajdują się **cysty tkankowe** z bradyzoitami. Zjedzenie surowego lub niedogotowanego mięsa to **najczęstsza droga zarażenia** ludzi w Polsce. Cysty giną w odpowiednio wysokiej temperaturze i po zamrożeniu.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-8.1.webp","solution_image":null,"topics":"toksoplazmoza, Toxoplasma gondii, zywiciel ostateczny i posredni, cykl haplobiontyczny, profilaktyka chorob pasozytniczych","page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/8.2","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"8.2","points":1,"ptype":"true_false","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.2. (0-1)\nOceń prawdziwość poniższych stwierdzeń dotyczących zasad profilaktyki\ntoksoplazmozy. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest\nfałszywe.\nNależy przestrzegać zasad higieny w kontaktach z kotami.\nP\nF\nNależy unikać spożywania surowego lub niedogotowanego mięsa\n(np. wołowego).\nP\nF","answer":null,"answer_text":"Zadanie 8.2. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nV. Pogłębianie znajomości uwarunkowań\nzdrowia człowieka. Zdający:\n1) planuje działania prozdrowotne.\nVIII. Protisty. Zdający:\n5) przedstawia drogi zarażenia się i zasady\nprofilaktyki chorób wywołanych przez\nprotisty ([…] toksoplazmoza […]).\nZasady oceniania\n1 pkt - odpowiedź poprawna.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nPP","solution":"## Poprawna odpowiedź: PP\n\nOceniamy zasady profilaktyki toksoplazmozy:\n\n1. **„Należy przestrzegać zasad higieny w kontaktach z kotami\" - P (prawda).** Kotowate są żywicielami ostatecznymi T. gondii i wraz z odchodami wydalają oocysty (formy zakaźne). Przestrzeganie higieny (np. mycie rąk, ostrożność przy czyszczeniu kuwety) ogranicza ryzyko zakażenia - to prawidłowa zasada profilaktyki.\n\n2. **„Należy unikać spożywania surowego lub niedogotowanego mięsa (np. wołowego)\" - P (prawda).** W mięsie żywicieli pośrednich (ssaków, np. bydła) mogą znajdować się cysty tkankowe pasożyta. Spożycie surowego/niedogotowanego mięsa jest jedną z głównych dróg zakażenia, więc unikanie go jest prawidłową zasadą profilaktyki.\n\nObie zasady są prawdziwe, dlatego **PP**.\n\n## Zasady oceniania CKE\n1 pkt: PP.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-8.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/8.3","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"8.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.3. (0-1)\nRozstrzygnij, czy zgodnie z zasadami profilaktyki kobiety w ciąży powinny unikać\nkontaktu z osobami chorującymi na toksoplazmozę. Odpowiedź uzasadnij.\nRozstrzygnięcie:\nUzasadnienie:\n8.1.\n0-1\n8.3.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 8.3. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nV. Pogłębianie znajomości uwarunkowań\nzdrowia człowieka. Zdający:\n1) planuje działania prozdrowotne.\nVIII. Protisty. Zdający:\n5) przedstawia drogi zarażenia się i zasady\nprofilaktyki chorób wywołanych przez\nprotisty ([…] toksoplazmoza […]).\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie, wraz z poprawnym uzasadnieniem odnoszącym się do\nfaktycznej drogi zarażenia ludzi toksoplazmozą lub do braku możliwości zarażenia się\nprzez zwykły kontakt z drugim człowiekiem.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozstrzygnięcie\nNie. / Nie powinny.\nPrzykładowe uzasadnienia\nToksoplazmozą nie można się zarazić od drugiego człowieka - źródłem zarażenia są\nalbo gleba skażona odchodami, albo mięso.\nDorośli mogą się zarazić toksoplazmozą tylko drogą pokarmową albo przez transfuzję\nkrwi.\nMimo że toksoplazmoza u matki jest groźna dla płodu, to ciężarne nie mogą się zarazić\nprzez zwykły kontakt z drugim człowiekiem, np. przez podanie ręki.\nCodzienny kontakt z drugim człowiekiem nie prowadzi do transmisji choroby, nie jest to\nchoroba przenoszona drogą kropelkową.\nUwaga:\nDopuszcza się odpowiedzi odnoszące się do „zakażenia” zamiast do „zarażenia”.\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do teoretycznych możliwości transmisji pasożyta\nzamiast do zasad profilaktyki, np. „Rozstrzygnięcie: tak; Uzasadnienie: ponieważ kobieta\nmoże się zarazić przez kontakt z krwią lub nasieniem innej osoby”.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do braku możliwości transmisji pasożyta między\nludźmi, np. „Człowiek nie może się zarazić od drugiego człowieka”.\nNie uznaje się odpowiedzi tautologicznych, nieodnoszących się do rodzaju kontaktu, np.\n„Nie, bo nie mogą się zarazić przez kontakt z drugim człowiekiem”.\nNie uznaje się odpowiedzi, odwołujących się do kotowatych jako jedynej drogi zakażenia, np.\n„Nie, ponieważ żywicielem ostatecznym są wyłącznie kotowate i to one są przenosicielami\npasożytów”.","solution":"**Rozstrzygnięcie: Nie** — nie powinny unikać takiego kontaktu. **Uzasadnienie:** toksoplazmoza **nie przenosi się przez zwykły kontakt między ludźmi** — nie jest chorobą przenoszoną drogą kropelkową ani przez dotyk. Do zarażenia dochodzi **drogą pokarmową**: przez spożycie surowego mięsa z cystami albo pokarmu i gleby zanieczyszczonych oocystami z kociego kału. Codzienne kontakty z osobą chorą — rozmowa, podanie ręki, przebywanie w jednym pomieszczeniu — **nie stwarzają ryzyka**. Kobieta w ciąży musi natomiast przestrzegać zasad higieny żywności i unikać kontaktu z kocimi odchodami, bo pierwotne zarażenie w ciąży grozi **toksoplazmozą wrodzoną płodu**.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-8.3.webp","solution_image":null,"topics":"toksoplazmoza, Toxoplasma gondii, zywiciel ostateczny i posredni, cykl haplobiontyczny, profilaktyka chorob pasozytniczych","page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/9","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"9","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9. (0-1)\nNa poniższym rysunku przedstawiono kości obręczy kończyn górnych człowieka widziane\nod tyłu. Na rysunku pominięto kości szkieletu osiowego oraz kości części wolnej kończyn\ngórnych.\nNa podstawie: emedicodiary.com\nPodaj nazwy kości oznaczonych na rysunku literami X i Y.\nNazwa kości X:\nNazwa kości Y:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 9. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n3) wykazuje związki między strukturą\na funkcją na różnych poziomach organizacji\nżycia;\n4) objaśnia funkcjonowanie organizmu\nczłowieka na różnych poziomach złożoności\ni w poszczególnych etapach ontogenezy.\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n7) Poruszanie się. Zdający:\nk) rozpoznaje (na modelu […], rysunku)\nkości szkieletu […] obręczy […] człowieka.\nZasady oceniania\n1 pkt - podanie poprawnych nazw kości.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nNazwa kości X: obojczyk / clavicula\nNazwa kości Y: łopatka / scapula\nUwaga:\nUznaje się odpowiedzi „kość obojczykowa” oraz „kość łopatkowa”.","solution":"Odpowiedź: - **Kość X: obojczyk** (*clavicula*) — dopuszczalne również: „kość obojczykowa\". - **Kość Y: łopatka** (*scapula*) — dopuszczalne również: „kość łopatkowa\". **Jak je rozpoznać na rysunku:** | Cecha | **Obojczyk (X)** | **Łopatka (Y)** | |---|---|---| | kształt | **kość długa**, esowato wygięta | **kość płaska**, trójkątna | | położenie | z przodu, poprzecznie u nasady szyi | z tyłu, na żebrach 2.–7. | | połączenia | **mostek** (przyśrodkowo) i **wyrostek barkowy łopatki** (bocznie) | obojczyk i **kość ramienna** (w panewce) | | rola | **jedyne** połączenie kostne kończyny górnej ze szkieletem osiowym | miejsce przyczepu licznych mięśni | Obie kości tworzą razem **obręcz barkową (obręcz kończyny górnej)** — po jednej parze na każdą stronę ciała, czyli łącznie **cztery kości**.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nPodział szkieletu człowieka\n\nCzęść | Elementy\nszkielet osiowy | czaszka, kręgosłup, żebra, mostek\nobręcz kończyny górnej (barkowa) | obojczyk, łopatka — po 2 z każdej strony\nkończyna górna wolna | kość ramienna, promieniowa, łokciowa, kości nadgarstka, śródręcza, paliczki\nobręcz kończyny dolnej (miednicza) | kość miedniczna (biodrowa + kulszowa + łonowa)\nkończyna dolna wolna | kość udowa, rzepka, piszczelowa, strzałkowa, kości stępu, śródstopia, paliczki\n\nObręcz barkowa a miedniczna — porównanie\n\nCecha | Barkowa | Miedniczna\nkości | obojczyk + łopatka | kość miedniczna (3 zrośnięte)\npołączenie ze szkieletem osiowym | tylko przez obojczyk (staw mostkowo-obojczykowy) | sztywne — stawy krzyżowo-biodrowe\nruchomość | bardzo duża | mała\nwytrzymałość | mniejsza | duża — przenosi ciężar ciała\nfunkcja | swoboda ruchu ręki | podpora i ochrona narządów\n\nTa różnica to bezpośrednia konsekwencja dwunożności: kończyna dolna musi być stabilna, górna — ruchoma.\n\nRodzaje kości\n\nTyp | Cechy | Przykłady\ndługie | trzon + dwie nasady, jama szpikowa | obojczyk, kość ramienna, udowa\npłaskie | dwie warstwy istoty zbitej z gąbczastą w środku | łopatka, mostek, kości czaszki, żebra\nkrótkie | zbliżone wymiary | kości nadgarstka, stępu\nróżnokształtne | nieregularne | kręgi, kości twarzoczaszki\ntrzeszczki | w ścięgnach | rzepka\n\nStawy obręczy barkowej\n\nStaw | Łączy | Rodzaj ruchu\nmostkowo-obojczykowy | mostek + obojczyk | jedyne połączenie ze szkieletem osiowym\nbarkowo-obojczykowy | wyrostek barkowy łopatki + obojczyk | niewielka ruchomość\nramienny | panewka łopatki + głowa kości ramiennej | kulisty wolny — największy zakres ruchu w ciele\n\nStaw ramienny jest najbardziej ruchomy, ale i najczęściej zwichany — panewka łopatki jest płytka, a stabilizację zapewniają głównie mięśnie stożka rotatorów.\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — poprawne nazwy obu kości: X — obojczyk, Y — łopatka.\n- 0 pkt — odpowiedź niepełna albo błędna.\n\nTypowy błąd: **Nie myl obręczy barkowej z miedniczną.** **Obręcz kończyny górnej** to obojczyk + łopatka; **obręcz kończyny dolnej (miednicza)** to kości miedniczne, każda powstała ze zrośnięcia kości biodrowej, kulszowej i łonowej. **Łopatka nie łączy się bezpośrednio z kręgosłupem.** Utrzymują ją wyłącznie **mięśnie**, co daje kończynie górnej wyjątkową ruchomość. Jedynym kostnym połączeniem kończyny górnej ze szkieletem osiowym jest **staw mostkowo-obojczykowy**. **Rysunek pokazuje widok od tyłu.** Obojczyk widoczny jest wtedy częściowo, ponad łopatką — łatwo go pomylić z **grzebieniem łopatki** albo z żebrem. Rozstrzyga kształt: obojczyk to **wąska kość długa**, grzebień to wypukłość na powierzchni kości płaskiej. **Punkt przyznawany jest za obie nazwy łącznie.** Jedna trafna i jedna błędna to zero punktów. **Kość ramienna nie należy do obręczy.** To już **część wolna** kończyny górnej — a zadanie wyraźnie zaznacza, że kości części wolnej pominięto. **Obojczyk jest najczęściej łamaną kością u człowieka** — właśnie dlatego, że przenosi całe obciążenie kończyny górnej na szkielet osiowy.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-9.webp","solution_image":null,"topics":"szkielet czlowieka, obrecz barkowa, obojczyk, lopatka, anatomia ukladu ruchu","page_from":14,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/10","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"10","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10. (0-1)\nUzupełnij zdanie. Wybierz odpowiedź spośród oznaczonych literami A i B oraz\nodpowiedź spośród oznaczonych literami C i D.\nGłównym azotowym produktem metabolizmu białek u ssaków jest\n, którego synteza\nodbywa się w komórkach\nA. mocznik\nC. nerek\nB. kwas moczowy\nD. wątroby\nX\nY\nA B\nC D\n9.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":"D","answer_text":"Zadanie 10. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n2) wyjaśnia zjawiska i procesy biologiczne\nzachodzące w wybranych organizmach […].\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n4) Wydalanie i osmoregulacja. Zdający:\nb) przedstawia istotę procesu wydalania\noraz wymienia substancje, które są\nwydalane z organizmu;\ne) przedstawia związek między budową\na funkcją narządów układu moczowego\nczłowieka.\nZasady oceniania\n1 pkt - odpowiedź poprawna.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nAD","solution":"Odpowiedź: **Odpowiedź: AD** - **A — mocznik.** Ssaki należą do organizmów **ureotelicznych** — głównym azotowym produktem przemiany białek jest u nich **mocznik $\\text{CO(NH}_2)_2$**. Kwas moczowy (odpowiedź B) jest głównym produktem u **ptaków, gadów i owadów**. - **D — wątroby.** Mocznik powstaje w **cyklu mocznikowym (ornitynowym)**, który zachodzi **wyłącznie w hepatocytach** — komórkach wątroby. Nerki go **nie wytwarzają**, tylko **filtrują i wydalają** z moczem. **Ciąg przemian azotu w organizmie ssaka:** $$\\underset{\\text{pokarm}}{\\text{białka}} \\rightarrow \\text{aminokwasy} \\xrightarrow{\\ \\text{deaminacja}\\ } \\underset{\\text{toksyczny}}{\\text{NH}_3} \\xrightarrow[\\text{WĄTROBA}]{\\ \\text{cykl mocznikowy}\\ } \\underset{\\text{mało toksyczny}}{\\text{mocznik}} \\xrightarrow[\\text{NERKI}]{\\ \\text{filtracja}\\ } \\text{mocz}$$\n\nTreść zadania (CKE)\n\nTrzy typy metabolizmu azotowego\n\nTyp | Produkt | Toksyczność | Zużycie wody | Koszt energetyczny | Grupy zwierząt\namoniotelizm | amoniak $\\text{NH}_3$ | bardzo wysoka | duże | najniższy | ryby kostnoszkieletowe, larwy płazów, bezkręgowce wodne\nureotelizm | mocznik | średnia | średnie | średni | ssaki, dorosłe płazy, rekiny\nurykotelizm | kwas moczowy | najniższa | minimalne | najwyższy | ptaki, gady, owady, ślimaki lądowe\n\nPrawidłowość: im mniej wody dostępnej w środowisku, tym mniej toksyczny (i droższy energetycznie) produkt. Zwierzęta wodne mogą sobie pozwolić na wydalanie amoniaku, bo natychmiast się rozcieńcza; jaja składane na lądzie wymagają produktu nierozpuszczalnego i nietoksycznego — stąd kwas moczowy u ptaków i gadów.\n\nCykl mocznikowy (ornitynowy)\n\nCecha | Opis\ngdzie | hepatocyty — mitochondria i cytozol\nsubstraty | amoniak, $\\text{CO}_2$, asparaginian\nprodukt | mocznik\nkoszt | 3 ATP (4 wiązania wysokoenergetyczne) na cząsteczkę mocznika\nodkrywcy | Hans Krebs i Kurt Henseleit (1932)\n\n$$2\\,\\text{NH}_3 + \\text{CO}_2 + 3\\,\\text{ATP} \\rightarrow \\text{CO(NH}_2)_2 + \\text{H}_2\\text{O} + 3\\,\\text{ADP} + \\dots$$\n\nPodział ról: wątroba a nerki\n\nNarząd | Rola w gospodarce azotowej\nwątroba | deaminacja aminokwasów, synteza mocznika w cyklu mocznikowym, detoksykacja amoniaku\nnerki | filtracja krwi, resorpcja zwrotna, wydalanie mocznika z moczem\n\nPodsumowanie w jednym zdaniu: wątroba produkuje, nerki usuwają.\n\nSkład moczu ostatecznego człowieka\n\nSkładnik | Udział\nwoda | ~95%\nmocznik | ~2% — główny składnik stały\nchlorek sodu | ~1%\nkreatynina, kwas moczowy, jony $\\text{K}^+$, $\\text{SO}_4^{2-}$ | reszta\nglukoza, białko | norma: brak\n\nObecność glukozy w moczu (glukozuria) wskazuje na cukrzycę; obecność białka (proteinuria) — na uszkodzenie kłębuszków nerkowych.\n\nKwas moczowy u człowieka\n\nCecha | Opis\nskąd pochodzi | rozkład zasad purynowych (adenina, guanina) z DNA i RNA\ngdzie powstaje | wątroba\njak wydalany | z moczem\nchoroba z nadmiaru | dna moczanowa — kryształy moczanu sodu w stawach\nczynniki ryzyka | dieta bogatopurynowa (podroby, owoce morza), alkohol, odwodnienie\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — AD.\n- 0 pkt — inna kombinacja albo brak odpowiedzi.\n\nTypowy błąd: **Najczęstszy błąd: wskazanie nerek jako miejsca syntezy.** Nerki są narządem **wydalniczym**, nie wytwórczym — usuwają mocznik z krwi, ale go **nie produkują**. Miejscem syntezy jest **wątroba**. **Nie myl produktu azotowego z grupą zwierząt:** - **amoniak** → ryby kostnoszkieletowe, larwy płazów (**amoniotelizm**), - **mocznik** → **ssaki**, płazy dorosłe, rekiny (**ureotelizm**), - **kwas moczowy** → **ptaki, gady, owady, ślimaki lądowe** (**urykotelizm**). **Kwas moczowy pojawia się też u ssaków** — jako produkt rozkładu **zasad purynowych** (adeniny i guaniny) z kwasów nukleinowych, a nie z białek. Jego nadmiar powoduje **dnę moczanową**. To jednak nie jest **główny** produkt metabolizmu białek. **Deaminacja to nie to samo co cykl mocznikowy.** Deaminacja usuwa grupę aminową z aminokwasu (powstaje toksyczny amoniak); cykl mocznikowy **detoksykuje** amoniak, przekształcając go w mocznik. **Uszkodzenie wątroby prowadzi do hiperamonemii.** Amoniak przestaje być przekształcany w mocznik, gromadzi się we krwi i uszkadza mózg — to mechanizm **encefalopatii wątrobowej**. Ten kliniczny przykład najlepiej utrwala, że synteza zachodzi w wątrobie.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-10.webp","solution_image":null,"topics":"metabolizm bialek, cykl mocznikowy, watroba, amoniotelizm ureotelizm urykotelizm, wydalanie","page_from":14,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/11","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"11","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11.\nPowstawanie potencjału czynnościowego jest regulowane przez zmianę przepuszczalności\nbłony neuronu dla jonów Na+ i K+. Na wykresie przedstawiono mechanizm tego procesu.\nNa podstawie: D.D. Chiras, Human Biology, Burlington 2019.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **11.1. AD** - **A — wzrostu.** Bodziec przekraczający wartość progową powoduje otwarcie **bramkowanych napięciem kanałów sodowych**, co gwałtownie zwiększa przepuszczalność błony dla $\\text{Na}^+$. - **D — depolaryzacji.** Jony $\\text{Na}^+$ napływają **do wnętrza** komórki (zgodnie z gradientem stężeń i ładunku), więc wnętrze staje się **mniej ujemne**, a potencjał rośnie z −70 mV do ok. **+30 mV**. To właśnie **depolaryzacja**. **11.2. PP** 1. **P** — kanały potasowe otwierają się **z opóźnieniem** względem sodowych. Wnętrze komórki jest wtedy naładowane dodatnio, a stężenie $\\text{K}^+$ jest wewnątrz wysokie — jony potasu **wypływają** więc na zewnątrz, przywracając ujemny potencjał (**repolaryzacja**). 2. **P** — z wykresu wynika, że krzywa przepuszczalności dla $\\text{K}^+$ opada **wolniej** i utrzymuje się **dłużej** niż krzywa dla $\\text{Na}^+$. Kanały sodowe zamykają się (inaktywują) szybko, potasowe pozostają otwarte także po osiągnięciu potencjału spoczynkowego — dlatego pojawia się przejściowa **hiperpolaryzacja**.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nEtapy potencjału czynnościowego\n\nEtap | Co się dzieje | Kanały | Potencjał\nspoczynek | pompa $\\text{Na}^+/\\text{K}^+$ utrzymuje gradienty | zamknięte | −70 mV\nbodziec progowy | częściowa depolaryzacja | otwierają się pierwsze kanały $\\text{Na}^+$ | ok. −55 mV\ndepolaryzacja | napływ $\\text{Na}^+$ do komórki | $\\text{Na}^+$ otwarte | rośnie do +30 mV\nrepolaryzacja | wypływ $\\text{K}^+$ z komórki | $\\text{Na}^+$ inaktywowane, $\\text{K}^+$ otwarte | spada\nhiperpolaryzacja | nadmierny wypływ $\\text{K}^+$ | $\\text{K}^+$ nadal otwarte | poniżej −70 mV\npowrót | pompa odbudowuje gradienty | wszystkie zamknięte | −70 mV\n\nRozmieszczenie jonów po obu stronach błony\n\nJon | Wewnątrz komórki | Na zewnątrz | Kierunek przepływu przez otwarty kanał\n$\\text{Na}^+$ | niskie | wysokie | do wnętrza\n$\\text{K}^+$ | wysokie | niskie | na zewnątrz\n$\\text{Cl}^-$ | niskie | wysokie | do wnętrza\naniony organiczne | wysokie | niskie | nie przechodzą\n\nGradienty utrzymuje pompa sodowo-potasowa: na każde zużyte ATP wypompowuje 3 $\\text{Na}^+$ na zewnątrz i wpompowuje 2 $\\text{K}^+$ do środka — co dodatkowo pogłębia ujemny ładunek wnętrza.\n\nTrzy rodzaje zmian potencjału\n\nZjawisko | Kierunek zmiany | Jon | Efekt\ndepolaryzacja | wzrost potencjału | napływ $\\text{Na}^+$ (lub $\\text{Ca}^{2+}$) | pobudzenie\nrepolaryzacja | powrót do −70 mV | wypływ $\\text{K}^+$ | koniec impulsu\nhiperpolaryzacja | spadek poniżej −70 mV | wypływ $\\text{K}^+$ lub napływ $\\text{Cl}^-$ | zahamowanie\n\nPrawo „wszystko albo nic\"\n\nBodziec | Reakcja\npodprogowy | brak potencjału czynnościowego\nprogowy | pełny potencjał czynnościowy\nnadprogowy | taki sam potencjał czynnościowy\n\nSiła bodźca nie wpływa na amplitudę impulsu, tylko na jego częstotliwość — mocniejszy bodziec wywołuje więcej impulsów na sekundę.\n\nOkres refrakcji\n\nRodzaj | Co się dzieje | Znaczenie\nbezwzględna | kanały $\\text{Na}^+$ inaktywowane — żaden bodziec nie wywoła impulsu | zapewnia jednokierunkowość przewodzenia\nwzględna | trwa hiperpolaryzacja — potrzebny silniejszy bodziec | ogranicza maksymalną częstotliwość impulsów\n\nSzybkość przewodzenia\n\nCzynnik | Wpływ\nosłonka mielinowa | przewodzenie skokowe (saltatoryczne) między przewężeniami Ranviera — nawet 120 m/s\nbrak mieliny | przewodzenie ciągłe — ok. 0,5–2 m/s\nśrednica aksonu | im grubszy, tym szybciej\ntemperatura | wyższa przyśpiesza\n\nDemielinizacja (np. w stwardnieniu rozsianym) drastycznie spowalnia przewodzenie — stąd objawy neurologiczne tej choroby.\n\nPunktacja CKE\n\n- 11.1. 1 pkt — AD.\n- 11.2. 1 pkt — PP.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Nie myl depolaryzacji z hiperpolaryzacją.** - **depolaryzacja** — potencjał **rośnie** (wnętrze mniej ujemne, a potem dodatnie); powoduje ją napływ $\\text{Na}^+$, - **repolaryzacja** — powrót do wartości spoczynkowej; powoduje ją wypływ $\\text{K}^+$, - **hiperpolaryzacja** — potencjał **spada poniżej** spoczynkowego (bardziej ujemny) z powodu przedłużonego wypływu $\\text{K}^+$. **Kierunek ruchu jonów wynika z gradientu, nie z ładunku.** $\\text{Na}^+$ ma wysokie stężenie **na zewnątrz** → wpływa do środka. $\\text{K}^+$ ma wysokie stężenie **wewnątrz** → wypływa na zewnątrz. Oba ruchy są bierne, przez kanały jonowe. **Pompa sodowo-potasowa nie tworzy potencjału czynnościowego.** Odbudowuje ona gradienty jonowe **kosztem ATP**, ale samo powstawanie impulsu opiera się na **biernym** ruchu jonów przez kanały bramkowane napięciem. **Kanały sodowe mają dwie bramki.** Bramka aktywacyjna otwiera się szybko, **bramka inaktywacyjna** zamyka kanał po ok. 1 ms — to ona odpowiada za **okres refrakcji** i za to, że impuls biegnie tylko w jedną stronę. **Uważaj na odczyt wykresu.** Wysokość krzywej mówi o **przepuszczalności**, nie o stężeniu jonów. Szczyt przepuszczalności dla $\\text{Na}^+$ przypada wcześniej niż szczyt dla $\\text{K}^+$ — to podstawa odpowiedzi w 11.2.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-11.webp","solution_image":null,"topics":"potencjal czynnosciowy, depolaryzacja, kanaly sodowe i potasowe, neuron, hiperpolaryzacja","page_from":15,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/11.1","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"11.1","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11.1. (0-1)\nUzupełnij zdanie. Wybierz odpowiedź spośród oznaczonych literami A i B oraz\nodpowiedź spośród oznaczonych literami C i D.\nStymulacja neuronu jest przyczyną\nprzepuszczalności błony komórkowej dla Na+,\nco prowadzi do\nbłony komórkowej.\nA. wzrostu\nC. hiperpolaryzacji\nB. spadku\nD. depolaryzacji","answer":"D","answer_text":"Zadanie 11.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n2) wyjaśnia zjawiska i procesy biologiczne\nzachodzące w wybranych organizmach […].\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje\ni przetwarza informacje tekstowe, graficzne,\nliczbowe.\nXI. Funkcjonowanie zwierząt\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n6) Regulacja nerwowa. Zdający:\na) wyjaśnia istotę powstawania\ni przewodzenia impulsu nerwowego […].\nZasady oceniania\n1 pkt - odpowiedź poprawna.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nAD","solution":"## Poprawna odpowiedź: AD\n\nZdanie dotyczy mechanizmu powstawania potencjału czynnościowego:\n\n- **wybór A/B:** otwarcie kanałów sodowych i napływ jonów Na⁺ do wnętrza neuronu powoduje **wzrost** (odpowiedź **A**) wartości potencjału błonowego (ku wartościom dodatnim). Nie spadek (B).\n- **wybór C/D:** ten wzrost potencjału (od wartości spoczynkowej ku dodatnim) to **depolaryzacja** (odpowiedź **D**). Hiperpolaryzacja (C) to zmiana potencjału w kierunku bardziej ujemnym niż spoczynkowy (następuje później, przy wypływie K⁺).\n\nZatem poprawna kombinacja to **AD**.\n\n## Zasady oceniania CKE\n1 pkt: AD (wzrostu; depolaryzacji).","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-11.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":15,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/11.2","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"11.2","points":1,"ptype":"true_false","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11.2. (0-1)\nOceń prawdziwość poniższych stwierdzeń dotyczących powstawania potencjału\nczynnościowego. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest\nfałszywe.\nKanały potasowe otwierają się po kanałach sodowych, dzięki czemu jony K+\nwypływają z komórki.\nP\nF\nPodczas czynności neuronu kanały potasowe pozostają otwarte dłużej niż\nkanały sodowe.\nP\nF\nczas, ms\n1\n2\n3\n4\n5\n6\n7\n8\npotencjał błonowy, mV\n-70\n0\n+30\n1\n75\n300\n600\nprzepuszczalność błony, j.u.\npotencjał błonowy\nprzepuszczalność dla Na+\nprzepuszczalność dla K+\nA B\nC D\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 11.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n2) wyjaśnia zjawiska i procesy biologiczne\nzachodzące w wybranych organizmach […].\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nXI. Funkcjonowanie zwierząt\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n6) Regulacja nerwowa. Zdający:\na) wyjaśnia istotę powstawania\ni przewodzenia impulsu nerwowego […].\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nźródłowych. Zdający:\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje\ni przetwarza informacje tekstowe, graficzne,\nliczbowe.\nZasady oceniania\n1 pkt - odpowiedź poprawna.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nPP","solution":"## Poprawna odpowiedź: PP\n\nOceniamy stwierdzenia o powstawaniu potencjału czynnościowego:\n\n1. **„Kanały potasowe otwierają się po kanałach sodowych, dzięki czemu jony K⁺ wypływają z komórki\" - P (prawda).** Najpierw otwierają się bramkowane napięciem kanały sodowe (depolaryzacja, napływ Na⁺), a z opóźnieniem otwierają się kanały potasowe, przez które K⁺ **wypływa** z komórki (repolaryzacja). Kolejność i kierunek są prawidłowe.\n\n2. **„Podczas czynności neuronu kanały potasowe pozostają otwarte dłużej niż kanały sodowe\" - P (prawda).** Kanały sodowe szybko ulegają inaktywacji, natomiast kanały potasowe otwierają się później i pozostają otwarte dłużej, co odpowiada za repolaryzację i przejściową hiperpolaryzację. Zgodne z wykresem przepuszczalności.\n\nOba stwierdzenia prawdziwe, dlatego **PP**.\n\n## Zasady oceniania CKE\n1 pkt: PP.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-11.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":15,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/12","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"12","points":4,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12.\nRyby chrzęstnoszkieletowe gromadzą we krwi duże ilości mocznika, którego całkowite\nstężenie osmotyczne we krwi jest równe stężeniu wody morskiej albo nawet je przekracza.\nOprócz mocznika, ważnym składnikiem krwi ryb chrzęstnoszkieletowych jest tlenek\ntrimetyloaminy (TMAO). Poniżej przedstawiono wyniki symulacji komputerowych wpływu\nwysokiej temperatury, mocznika o wysokim stężeniu (8 mol ∙ dm-3) oraz TMAO o dwóch\nróżnych stężeniach (1 mol ∙ dm-3, 4 mol ∙ dm-3) na strukturę przestrzenną białka - inhibitora\nchymotrypsyny 2 (CI2).\nObecność TMAO potwierdzono także w tkance mięśniowej wielu ryb kostno-\ni chrzęstnoszkieletowych. Przypuszcza się, że ten związek w mięśniach stabilizuje strukturę\nbiałek w warunkach wysokiego ciśnienia hydrostatycznego. Na poniższym wykresie\nprzedstawiono wyniki pomiaru zawartości TMAO w tkance mięśniowej ryb morskich żyjących\nna różnych głębokościach, uzyskane przez różne zespoły badawcze.\nNa podstawie: B.J. Bennion i V. Daggett, Counteraction […], „PNAS” 101(17), 2004;\nH. Laurent i in., The Ability of Trimethylamine N-oxide […], „Communications Chemistry” 5(116), 2022.\nstruktura\nkrystaliczna\ntylko woda\n25 °C\ntylko woda\n60 °C\ntylko woda\n125 °C\nTMAO, 1 mol ∙ dm-3\n25 °C\nTMAO, 4 mol ∙ dm-3\n60 °C\nTMAO, 4 mol ∙ dm-3\nmocznik, 8 mol ∙ dm-3\n60 °C\nmocznik, 8 mol ∙ dm-3\n60 °C\n0\n2000\n4000\n6000\n8000\n0\n200\n300\n400\n100\ngłębokość, m\nzawartość TMAO, mmol ∙ kg-1\nryby chrzęstnoszkieletowe\nryby kostnoszkieletowe\nLaxon i in. (2011)\nBockus i in. (2016)\nSamerotte i in. (2007)\nYancey i in. (2014)\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **12.1. NT** 1. **N** — w symulacji z TMAO o stężeniu 4 mol·dm⁻³ w 60 °C struktura CI2 pozostała **zachowana**. TMAO **stabilizuje** białko. 2. **T** — w symulacji z samym mocznikiem (8 mol·dm⁻³) w 60 °C białko uległo **rozwinięciu**, czyli **denaturacji**. Mocznik jest czynnikiem **destabilizującym** strukturę przestrzenną białek. **12.2.** **Wniosek:** **TMAO chroni białko CI2 przed denaturacją wywołaną wysokim stężeniem mocznika** — stabilizuje jego strukturę przestrzenną. Świadczy o tym porównanie dwóch symulacji w tej samej temperaturze 60 °C: - **sam mocznik 8 mol·dm⁻³** → struktura **rozwinięta** (denaturacja), - **mocznik 8 mol·dm⁻³ + TMAO 4 mol·dm⁻³** → struktura **zachowana**. TMAO **znosi (kompensuje) destabilizujące działanie mocznika**. **12.3.** **Wniosek:** **zarówno u ryb kostnoszkieletowych, jak i chrzęstnoszkieletowych zawartość TMAO w tkance mięśniowej rośnie wraz ze wzrostem głębokości**, na której ryby występują. Dodatkowo — przy porównywalnej głębokości — **ryby chrzęstnoszkieletowe** mają zawartość TMAO **wyższą** niż kostnoszkieletowe, co wiąże się z koniecznością neutralizowania wysokiego stężenia mocznika w ich płynach ustrojowych. **12.4. PP** 1. **P** — dzięki gromadzeniu mocznika (i TMAO) całkowite stężenie osmotyczne płynów ustrojowych ryb chrzęstnoszkieletowych **dorównuje stężeniu wody morskiej lub je przekracza** — są więc **izotoniczne (lub lekko hipertoniczne)** względem otoczenia. 2. **P** — skoro płyny ustrojowe nie są **hipotoniczne** wobec wody morskiej, nie występuje gradient wymuszający ucieczkę wody z organizmu. Ryby te **nie tracą wody na drodze osmozy** — inaczej niż ryby kostnoszkieletowe morskie, które muszą stale pić wodę morską.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nMocznik kontra TMAO — przeciwstawne działanie\n\nZwiązek | Wpływ na strukturę białka | Mechanizm\nmocznik | destabilizuje — sprzyja denaturacji | osłabia oddziaływania hydrofobowe, konkuruje o wiązania wodorowe\nTMAO | stabilizuje — chroni przed denaturacją | wzmacnia strukturę wody wokół białka, „wypycha\" je do formy zwiniętej\n\nStosunek stężeń w tkankach ryb chrzęstnoszkieletowych wynosi zwykle ok. 2 : 1 (mocznik : TMAO) — właśnie tyle, ile potrzeba, by oba efekty się zniosły. To podręcznikowy przykład kompensacji osmolitów.\n\nCzynniki denaturujące białka\n\nCzynnik | Co niszczy | Przykład\nwysoka temperatura | wiązania wodorowe, oddziaływania hydrofobowe | ścinanie białka jaja\nskrajne pH | wiązania jonowe | ścinanie mleka kwasem\nmocznik, chlorowodorek guanidyny | wiązania wodorowe | odczynniki laboratoryjne\nmetale ciężkie ($\\text{Pb}^{2+}$, $\\text{Hg}^{2+}$) | mostki disiarczkowe | zatrucia\nalkohole, detergenty | oddziaływania hydrofobowe | dezynfekcja\npromieniowanie, ultradźwięki | różne | sterylizacja\n\nDenaturacja niszczy struktury II-, III- i IV-rzędową, ale nie narusza struktury I-rzędowej — sekwencja aminokwasów pozostaje nienaruszona.\n\nOsmoregulacja u ryb — trzy strategie\n\nGrupa | Stosunek do otoczenia | Problem | Rozwiązanie\nryby słodkowodne | hipertoniczne | napływ wody, utrata soli | dużo rozcieńczonego moczu, aktywne pobieranie jonów przez skrzela, nie piją\nryby morskie kostnoszkieletowe | hipotoniczne | utrata wody | piją wodę morską, mało moczu, wydalanie soli przez skrzela\nryby chrzęstnoszkieletowe (morskie) | izotoniczne lub lekko hipertoniczne | brak utraty wody | gromadzenie mocznika i TMAO we krwi; nadmiar soli usuwa gruczoł odbytowy\n\nStrategia rekinów i płaszczek jest energetycznie najtańsza — zamiast walczyć z osmozą, dostosowują do niej stężenie własnych płynów.\n\nDlaczego TMAO rośnie z głębokością\n\nGłębokość | Ciśnienie | Zawartość TMAO\n0 m | 1 atm | najniższa\n1000 m | ~100 atm | średnia\n4000 m | ~400 atm | wysoka\n8000 m | ~800 atm | najwyższa\n\nWysokie ciśnienie hydrostatyczne destabilizuje białka — zaburza ich strukturę przestrzenną. TMAO działa jak piezolit: chroni białka przed rozfałdowaniem pod ciśnieniem. Istnieje nawet hipoteza, że fizjologiczna granica stężenia TMAO wyznacza maksymalną głębokość, na jakiej mogą żyć ryby (ok. 8200 m).\n\nObserwacja, wniosek, hipoteza\n\nPojęcie | Definicja | Przykład z zadania\nobserwacja / wynik | to, co zmierzono | „przy TMAO 4 mol·dm⁻³ struktura była zachowana\"\nwniosek | uogólnienie wynikające z porównania wyników | „TMAO chroni białko przed denaturacją\"\nhipoteza | przypuszczenie przed badaniem | „TMAO stabilizuje białka pod ciśnieniem\"\n\nZadania CKE bardzo często punktują wyłącznie wniosek — sam opis wyników nie wystarcza.\n\nPunktacja CKE\n\n- 12.1. 1 pkt — NT.\n- 12.2. 1 pkt — wniosek uwzględniający ograniczenie lub zapobieganie denaturacji CI2 wywołanej mocznikiem.\n- 12.3. 1 pkt — wniosek o wzroście zawartości TMAO wraz z głębokością u obu grup ryb.\n- 12.4. 1 pkt — PP.\n- Razem: 4 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 12.1 trzeba czytać symulacje parami.** Każdy obrazek to osobny zestaw warunków — kluczowe jest wskazanie **właściwej** kombinacji temperatury, TMAO i mocznika. Punkt 1. dotyczy warunków **bez mocznika**, punkt 2. — **bez TMAO**. **W 12.2 klucz CKE odrzuca odpowiedzi o „renaturacji\".** TMAO **zapobiega** denaturacji, a nie odwraca ją po fakcie. Poprawne czasowniki: **chroni, stabilizuje, ogranicza, zapobiega**. **Wniosek to nie opis wyników.** „W próbie z TMAO struktura była zachowana\" to obserwacja. **Wnioskiem** jest uogólnienie: „TMAO chroni białko przed denaturacją wywołaną mocznikiem\". **W 12.3 polecenie wymaga odniesienia do OBU grup ryb.** Wniosek dotyczący tylko chrzęstnoszkieletowych albo tylko kostnoszkieletowych jest **niepełny** i nie punktuje. **W 12.4 kusi odpowiedź F przy pierwszym stwierdzeniu.** Intuicja mówi, że ryba musi mieć płyny mniej stężone niż morze — ale to prawda tylko dla ryb **kostnoszkieletowych**. Chrzęstnoszkieletowe rozwiązały problem odwrotnie: **podniosły** stężenie własnych płynów mocznikiem. **Uważaj na kierunek osmozy.** Woda przechodzi z roztworu **mniej stężonego do bardziej stężonego**. Ryba hipotoniczna wobec morza **traci** wodę; ryba izotoniczna — **nie traci**. **Mocznik u tych ryb nie jest odpadem, lecz osmolitem.** To odwrócenie typowej roli: u ssaków mocznik jest produktem wydalanym, u rekinów — **aktywnie zatrzymywanym** w nerkach składnikiem osmoregulacji.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-12.webp","solution_image":null,"topics":"denaturacja bialek, TMAO, mocznik, osmoregulacja ryb chrzestnoszkieletowych, adaptacje glebinowe","page_from":16,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/12.1","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"12.1","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12.1. (0-1)\nNa podstawie przedstawionych wyników symulacji oceń, czy w warunkach podanych\nw poniższej tabeli dochodzi do denaturacji CI2. Wybierz T, jeśli dochodzi do\ndenaturacji, albo N - jeśli do niej nie dochodzi.\nTemperatura 60 °C przy stężeniu TMAO równym 4 mol ∙ dm-3, bez mocznika.\nT\nN\nTemperatura 60 °C przy stężeniu mocznika równym 8 mol ∙ dm-3, bez TMAO.\nT\nN","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami, formułuje wnioski.\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje\ni przetwarza informacje tekstowe, graficzne,\nliczbowe.\nI. Chemizm życia.\n2. Składniki organiczne. Zdający:\n2) […] przedstawia wpływ czynników\nfizycznych i chemicznych na białko\n(zjawisko […] denaturacji) […].\nZasady oceniania\n1 pkt - odpowiedź poprawna.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nNT","solution":"## Poprawna odpowiedź: NT\n\nDenaturację rozpoznajemy po utracie prawidłowej struktury przestrzennej białka (rozwinięcie łańcucha względem struktury natywnej/krystalicznej).\n\n1. **Temperatura 60 °C przy TMAO 4 mol·dm⁻³, bez mocznika - N (brak denaturacji).** TMAO jest związkiem **stabilizującym** strukturę białek. Zgodnie z wynikami symulacji w tych warunkach struktura CI2 pozostaje zbliżona do natywnej - denaturacja **nie zachodzi**.\n\n2. **Temperatura 60 °C przy mocznika 8 mol·dm⁻³, bez TMAO - T (denaturacja).** Mocznik w wysokim stężeniu jest czynnikiem **denaturującym** białka. W tych warunkach struktura przestrzenna CI2 ulega rozfałdowaniu - denaturacja **zachodzi**.\n\nZatem odpowiedź to **NT**.\n\n## Zasady oceniania CKE\n1 pkt: NT (pierwszy wiersz - N brak denaturacji, drugi wiersz - T denaturacja).","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-12.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":17,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/12.2","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"12.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12.2. (0-1)\nSformułuj wniosek dotyczący wpływu TMAO na strukturę przestrzenną CI2\npoddawanego działaniu mocznika o stężeniu 8 mol ∙ dm-3.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nII. Rozwijanie myślenia naukowego;\ndoskonalenie umiejętności planowania\ni przeprowadzania obserwacji\ni doświadczeń oraz wnioskowania w oparciu\no wyniki badań. Zdający:\n5) […] formułuje wnioski.\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\nI. Chemizm życia.\n2. Składniki organiczne. Zdający:\n2) przedstawia wpływ czynników fizycznych\ni chemicznych na białko (zjawisko […]\ndenaturacji); […] przeprowadza obserwacje\nwpływu wybranych czynników fizycznych\ni chemicznych na białko.\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje\ni przetwarza informacje tekstowe, graficzne,\nliczbowe.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne sformułowanie wniosku, uwzględniającego ograniczenie LUB zapobieganie\ndenaturacji CI2 wywołanej działaniem mocznika.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nTMAO chroni białko CI2 przed utratą odpowiedniej struktury przestrzennej spowodowaną\nobecnością mocznika o wysokim stężeniu.\nTMAO zapobiega denaturacji inhibitora chymotrypsyny 2 pod wpływem mocznika\no wysokim stężeniu.\nTMAO chroni inhibitor chymotrypsyny 2 przed zmianą struktury trzeciorzędowej.\nWpływ na to białko jest ochronny.\nWpływ jest ochronny.\nTMAO stabilizuje strukturę przestrzenną CI2.\nTMAO ogranicza wpływ mocznika na strukturę przestrzenną CI2.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do „renaturacji” białka CI2.\nUznaje się odpowiedzi typu:\nTMAO ma wpływ na utrzymanie struktury przestrzennej CI2.\nTMAO ma korzystny wpływ na strukturę przestrzenną CI2.\nTen związek ogranicza negatywny wpływ mocznika na kształt białka.","solution":"**Wniosek:** **TMAO chroni białko CI2 przed denaturacją wywołaną wysokim stężeniem mocznika** — stabilizuje jego strukturę przestrzenną. Świadczy o tym porównanie dwóch symulacji w tej samej temperaturze 60 °C: - **sam mocznik 8 mol·dm⁻³** → struktura **rozwinięta** (denaturacja), - **mocznik 8 mol·dm⁻³ + TMAO 4 mol·dm⁻³** → struktura **zachowana**. TMAO **znosi (kompensuje) destabilizujące działanie mocznika**.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-12.2.webp","solution_image":null,"topics":"denaturacja bialek, TMAO, mocznik, osmoregulacja ryb chrzestnoszkieletowych, adaptacje glebinowe","page_from":17,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/12.3","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"12.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12.3. (0-1)\nSformułuj wniosek dotyczący zależności między głębokością występowania ryb\na zawartością TMAO w ich tkance mięśniowej. W odpowiedzi odnieś się do obu grup ryb.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12.3. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nII. Rozwijanie myślenia naukowego;\ndoskonalenie umiejętności planowania\ni przeprowadzania obserwacji\ni doświadczeń oraz wnioskowania w oparciu\no wyniki badań. Zdający:\n4) odnosi się do wyników uzyskanych przez\ninnych badaczy;\n5) […] formułuje wnioski.\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje\ni przetwarza informacje tekstowe, graficzne,\nliczbowe.\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n1. Podstawowe zasady budowy\ni funkcjonowania organizmu zwierzęcego.\nZdający:\n6) przedstawia mechanizmy warunkujące\nhomeostazę […].\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne sformułowanie wniosku uwzględniającego większą zawartość TMAO\nw tkance mięśniowej ryb żyjących na większych głębokościach, zarówno\nw przypadku ryb kostnoszkieletowych, jak i chrzęstnoszkieletowych.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nZarówno u ryb kostnoszkieletowych, jak i u chrzęstnoszkieletowych wraz ze wzrostem\ngłębokości występowania wzrasta zawartość TMAO w tkance mięśniowej.\nWraz ze wzrostem głębokości, na której żyją ryby, wzrasta zawartość TMAO w tkance\nmięśniowej, przy czym u ryb chrzęstnoszkieletowych stężenie TMAO jest wyższe niż\nu ryb kostnoszkieletowych.\nW każdej z tych dwóch grup ryb występuje pozytywna korelacja.\nU ryb wraz ze wzrostem głębokości występowania wzrasta stężenie TMAO.\nIm głębiej występują ryby kostnoszkieletowe i chrzęstnoszkieletowe, tym wyższa jest\nzawartość TMAO w ich tkance mięśniowej, przy czym chrzęstnoszkieletowe mają wyższą\nzawartość TMAO niż kostnoszkieletowe na tej samej głębokości.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi mówiących o:\nzwiązku przyczynowo-skutkowym, np. „Wzrost zawartości TMAO jest przyczyną wzrostu\ngłębokości występowania tych ryb”.\nwystępowaniu określonych grup ryb na określonych głębokościach, np. „Ryby\nchrzęstnoszkieletowe występują jedynie do głębokości 3000 m”.\nwiększym stężeniu TMAO u ryb chrzęstnoszkieletowych niezależnie od głębokości,\nnp. „U ryb chrzęstnoszkieletowych obserwuje się wyższe stężenie TMAO w tkance\nmięśniowej niż u kostnoszkieletowych na tej samej głębokości” jako jedynym wniosku.","solution":"**Wniosek:** **zarówno u ryb kostnoszkieletowych, jak i chrzęstnoszkieletowych zawartość TMAO w tkance mięśniowej rośnie wraz ze wzrostem głębokości**, na której ryby występują. Dodatkowo — przy porównywalnej głębokości — **ryby chrzęstnoszkieletowe** mają zawartość TMAO **wyższą** niż kostnoszkieletowe, co wiąże się z koniecznością neutralizowania wysokiego stężenia mocznika w ich płynach ustrojowych. **12.4. PP** 1. **P** — dzięki gromadzeniu mocznika (i TMAO) całkowite stężenie osmotyczne płynów ustrojowych ryb chrzęstnoszkieletowych **dorównuje stężeniu wody morskiej lub je przekracza** — są więc **izotoniczne (lub lekko hipertoniczne)** względem otoczenia. 2. **P** — skoro płyny ustrojowe nie są **hipotoniczne** wobec wody morskiej, nie występuje gradient wymuszający ucieczkę wody z organizmu. Ryby te **nie tracą wody na drodze osmozy** — inaczej niż ryby kostnoszkieletowe morskie, które muszą stale pić wodę morską.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-12.3.webp","solution_image":null,"topics":"denaturacja bialek, TMAO, mocznik, osmoregulacja ryb chrzestnoszkieletowych, adaptacje glebinowe","page_from":17,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/12.4","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"12.4","points":1,"ptype":"true_false","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12.4. (0-1)\nOceń prawdziwość poniższych stwierdzeń dotyczących osmoregulacji ryb\nchrzęstnoszkieletowych. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest\nfałszywe.\nDzięki gromadzeniu się mocznika we krwi płyny ustrojowe tych ryb są\nw przybliżeniu izotoniczne względem wody morskiej.\nP\nF\nDzięki gromadzeniu się mocznika we krwi te ryby nie są narażone\nna nadmierny osmotyczny odpływ wody.\nP\nF\n12.2.\n0-1\n12.3.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12.4. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami, formułuje wnioski.\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n4) Wydalanie i osmoregulacja. Zdający:\na) wykazuje konieczność regulacji\nosmotycznej u zwierząt żyjących w różnych\nśrodowiskach;\nc) wykazuje związek między środowiskiem\nżycia zwierząt i rodzajem wydalanego\nazotowego produktu przemiany materii.\nZasady oceniania\n1 pkt - odpowiedź poprawna.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nPP","solution":"## Poprawna odpowiedź: PP\n\nOceniamy stwierdzenia o osmoregulacji ryb chrzestnoszkieletowych:\n\n1. **„Dzięki gromadzeniu się mocznika we krwi płyny ustrojowe tych ryb są w przybliżeniu izotoniczne względem wody morskiej\" - P (prawda).** Zgodnie z informacją, całkowite stężenie osmotyczne krwi (dzięki dużej ilości mocznika, a także TMAO) jest równe stężeniu wody morskiej albo je przekracza. Płyny ustrojowe są więc w przybliżeniu izotoniczne (a nawet lekko hipertoniczne) względem wody morskiej.\n\n2. **„Dzięki gromadzeniu się mocznika we krwi te ryby nie są narażone na nadmierny osmotyczny odpływ wody\" - P (prawda).** Ponieważ ich płyny są izotoniczne/hipertoniczne względem otoczenia, woda nie odpływa osmotycznie z organizmu do środowiska (jak działoby się u organizmu hipotonicznego). Gromadzenie mocznika zapobiega więc nadmiernemu osmotycznemu odpływowi wody.\n\nOba stwierdzenia prawdziwe, dlatego **PP**.\n\n## Zasady oceniania CKE\n1 pkt: PP.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-12.4.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":17,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/13","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"13","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13.\nNiewielkie jaszczurki z rodzaju Anolis, występujące na Wyspach Karaibskich, w sytuacji\nzagrożenia chowają się pod powierzchnią wody. Niektóre z gatunków, np. Anolis aquaticus,\npozostają zanurzone pod powierzchnią wody nawet przez kilkanaście minut. W tym czasie\nw przedniej części ich głowy powstaje bańka wydychanego powietrza, którego objętość\ncyklicznie powiększa się w czasie wydechu (A) i zmniejsza się w czasie wdechu (B) -\nco ilustrują poniższe zdjęcia.\nPostawiono hipotezę, że w ten sposób jaszczurki A. aquaticus przez jakiś czas korzystają\nz tlenu znajdującego się w wydychanym powietrzu.\nNaukowcom udało się określić ciśnienie parcjalne tlenu (pO2) w takiej bańce powietrza.\nPoniżej przedstawiono wykres I, ilustrujący wyniki pomiarów pO2 w bańce powietrza\nznajdującej się na głowie A. aquaticus, oraz wykres II, ilustrujący wyniki pomiarów pO2\nw bańce powietrza mechanicznie wytwarzanej pod powierzchnią wody przy użyciu\nstrzykawki.\nNiebieskie punkty wskazują jednostkowe wyniki pomiarów, błękitna linia wskazuje ustaloną\nna ich podstawie linię trendu, a czerwona linia wskazuje średnią wartość pO2 w powietrzu\natmosferycznym w czasie pomiaru.\nNa podstawie: C.K. Boccia i in., Repeated Evolution of Underwater Rebreathing in Diving Anolis Lizards,\n„Current Biology” 31(13), 2021.\nA\nB\nbańka powietrza\n80\n120\n160\n200\npO2, hPa\nczas, s\n0\n100\n200\n300\n400\n0\n100\n200\n300\n400\nczas, s\nwykres I\nwykres II\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **13.1.** Próba kontrolna pozwoliła **wykluczyć wpływ czynników innych niż fizjologia jaszczurki** na spadek $p\\text{O}_2$ w bańce powietrza. Bańka wytworzona mechanicznie znajdowała się w **tych samych warunkach fizycznych** (woda, temperatura, ciśnienie), ale **bez udziału zwierzęcia**. Gdyby tlen ubywał z niej samoistnie — np. **dyfundując do otaczającej wody** — spadek $p\\text{O}_2$ pojawiłby się także na wykresie II. Tak się jednak nie stało. Próba kontrolna stanowi zatem **poziom odniesienia (referencyjny)**: dopiero porównanie z nią pozwala przypisać spadek $p\\text{O}_2$ w próbie badawczej **pobieraniu tlenu przez jaszczurkę**. **13.2.** **Potwierdzenie hipotezy: tak.** **Uzasadnienie:** w **próbie badawczej** (wykres I) ciśnienie parcjalne tlenu w bańce na głowie jaszczurki **systematycznie malało** w czasie zanurzenia. W **próbie kontrolnej** (wykres II) $p\\text{O}_2$ w bańce wytworzonej mechanicznie **pozostawało w przybliżeniu stałe**. Skoro w obu próbach warunki fizyczne były identyczne, a tlen ubywał **tylko** tam, gdzie obecna była jaszczurka, jedynym wyjaśnieniem spadku jest **pobieranie tlenu z bańki przez zwierzę**. Potwierdza to hipotezę, że *A. aquaticus* korzysta z tlenu zawartego w wydychanym powietrzu.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nAnatomia doświadczenia\n\nElement | W tym badaniu\nproblem badawczy | Czy A. aquaticus korzysta z tlenu w bańce wydychanego powietrza?\nhipoteza | Tak — jaszczurka pobiera tlen z bańki\npróba badawcza | bańka na głowie jaszczurki (wykres I)\npróba kontrolna | bańka wytworzona strzykawką (wykres II)\nzmienna niezależna | obecność jaszczurki\nzmienna zależna | $p\\text{O}_2$ w bańce\nzmienne kontrolowane | temperatura, głębokość, skład wody, objętość bańki\nwynik | spadek $p\\text{O}_2$ tylko w próbie badawczej\nwniosek | hipoteza potwierdzona\n\nPo co próba kontrolna\n\nFunkcja | Przykład z tego badania\nwykluczenie czynników ubocznych | tlen nie ucieka z bańki przez dyfuzję do wody\npoziom odniesienia | pokazuje, jak wyglądałby wynik bez badanego czynnika\npotwierdzenie przyczynowości | różnica między próbami wynika wyłącznie z obecności zwierzęcia\nocena poprawności metody | wykrycie błędów pomiarowych i artefaktów\n\nZasada złotego standardu: próba kontrolna różni się od badawczej tylko jednym czynnikiem — tym, którego wpływ badamy.\n\nTrzy typy prób w doświadczeniu\n\nTyp | Opis | Przykład\nbadawcza | zawiera badany czynnik | bańka na głowie jaszczurki\nkontrolna negatywna | bez badanego czynnika — spodziewamy się braku efektu | bańka ze strzykawki\nkontrolna pozytywna | z czynnikiem o znanym działaniu — sprawdza czułość metody | pomiar $p\\text{O}_2$ w powietrzu atmosferycznym\n\nCzerwona linia na wykresach (średnie $p\\text{O}_2$ w atmosferze) pełni funkcję dodatkowego punktu odniesienia.\n\nCiśnienie parcjalne tlenu\n\n$$p\\text{O}2 = p{\\text{całk}} \\cdot \\%\\text{O}_2$$\n\nMiejsce | $p\\text{O}_2$\npowietrze atmosferyczne | ~210 hPa (21% z 1013 hPa)\npęcherzyki płucne | ~140 hPa\nkrew tętnicza | ~130 hPa\nkrew żylna | ~50 hPa\ntkanki | < 40 hPa\n\nTlen dyfunduje zawsze zgodnie z gradientem ciśnienia parcjalnego — od wyższego do niższego. Dlatego jaszczurka może pobierać tlen z bańki tak długo, jak $p\\text{O}_2$ w bańce przewyższa $p\\text{O}_2$ w jej krwi.\n\nRebreathing i skrzela fizyczne — analogiczne rozwiązania\n\nOrganizm | Mechanizm\nAnolis aquaticus | rebreathing — powtórne wdychanie bańki wydychanego powietrza\npluskwiaki wodne (pluskolec, płoszczyca) | skrzela fizyczne — pęcherzyk powietrza pod pokrywami, wymieniający gazy z wodą\nchrząszcze wodne (pływak) | zapas powietrza pod pokrywami skrzydłowymi\npająk topik | „dzwon nurkowy\" z pajęczyny wypełniony powietrzem\n\nWspólna zasada: warstwa powietrza działa jak rezerwuar tlenu, a przy dłuższym zanurzeniu — także jak powierzchnia wymiany gazowej z wodą.\n\nPunktacja CKE\n\n- 13.1. 1 pkt — określenie znaczenia próby kontrolnej: wykluczenie wpływu innych czynników (np. dyfuzji tlenu do wody) albo wskazanie jej jako poziomu odniesienia.\n- 13.2. 1 pkt — ocena (tak) wraz z uzasadnieniem odnoszącym się do spadku $p\\text{O}_2$ w próbie badawczej oraz stałości $p\\text{O}_2$ w próbie kontrolnej, z logicznym powiązaniem obu wyników.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 13.1 nie wystarczy napisać, że „próba kontrolna służy do porównania\".** Trzeba wskazać **co konkretnie** ona wyklucza — np. samoistną **dyfuzję tlenu do wody** — albo nazwać ją **poziomem odniesienia** dla pomiarów. **W 13.2 uzasadnienie musi odnieść się do OBU prób.** Klucz CKE wymaga wskazania **spadku** $p\\text{O}_2$ w próbie badawczej **i stałości** $p\\text{O}_2$ w kontrolnej — oraz **logicznego powiązania** tych wyników. Opisanie tylko jednego wykresu nie punktuje. **Nie myl próby kontrolnej z drugą próbą badawczą.** Próba kontrolna różni się od badawczej **wyłącznie jednym czynnikiem** — tu obecnością jaszczurki. Wszystko inne musi być identyczne. **Hipoteza została potwierdzona, a nie udowodniona.** W naukach przyrodniczych mówimy o **potwierdzeniu** hipotezy przez wyniki; dowodzić w sensie ścisłym można w matematyce. **Uwaga na kierunek zmian.** Spadek $p\\text{O}_2$ oznacza **ubywanie tlenu**. Gdyby $p\\text{O}_2$ rosło, świadczyłoby to raczej o dyfuzji tlenu z wody do bańki. **To zjawisko nazywa się rebreathingiem.** Jaszczurka wielokrotnie „przepłukuje\" tę samą porcję powietrza, wykorzystując resztkowy tlen — analogicznie do niektórych owadów wodnych korzystających z pęcherzyka powietrza jako **skrzeli fizycznych**.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-13.webp","solution_image":null,"topics":"proba kontrolna, metodologia badan, jaszczurki Anolis, oddychanie pod woda, cisnienie parcjalne tlenu","page_from":18,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/13.1","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"13.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13.1. (0-1)\nOkreśl, jakie znaczenie dla poprawnej interpretacji wyników doświadczenia w próbie\nbadawczej (wykres I) miało wykonanie pomiarów pO2 w próbie kontrolnej - w bańce\npowietrza mechanicznie wytwarzanej pod powierzchnią wody przy użyciu strzykawki\n(wykres II).","answer":null,"answer_text":"Zadanie 13.1. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nII. Rozwijanie myślenia naukowego;\ndoskonalenie umiejętności planowania\ni przeprowadzania obserwacji\ni doświadczeń oraz wnioskowania w oparciu\no wyniki badań. Zdający:\n2) określa warunki doświadczenia, rozróżnia\npróbę kontrolną i badawczą.\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n3) Wymiana gazowa i krążenie. Zdający:\nh) opisuje wymianę gazową […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne określenie znaczenia próby kontrolnej, odnoszące się do wykluczenia\nwpływu innych czynników niż procesy przeprowadzane przez jaszczurkę na zmiany\nzawartości tlenu w bańce powietrza LUB do poziomu odniesienia dla pomiarów\nw próbie badawczej.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nDzięki tym pomiarom wiadomo było, że ubytek tlenu w bańce powietrza na głowie\njaszczurki jest związany z procesami przeprowadzanymi przez to zwierzę.\nDzięki tej próbie można było wykluczyć, że wraz z upływem czasu tlen z bańki powietrza\nprzenika do otaczającej wody.\nTa próba kontrolna stanowi poziom referencyjny dla wyników pomiarów uzyskanych\nw próbie badawczej.","solution":"Próba kontrolna pozwoliła **wykluczyć wpływ czynników innych niż fizjologia jaszczurki** na spadek $p\\text{O}_2$ w bańce powietrza. Bańka wytworzona mechanicznie znajdowała się w **tych samych warunkach fizycznych** (woda, temperatura, ciśnienie), ale **bez udziału zwierzęcia**. Gdyby tlen ubywał z niej samoistnie — np. **dyfundując do otaczającej wody** — spadek $p\\text{O}_2$ pojawiłby się także na wykresie II. Tak się jednak nie stało. Próba kontrolna stanowi zatem **poziom odniesienia (referencyjny)**: dopiero porównanie z nią pozwala przypisać spadek $p\\text{O}_2$ w próbie badawczej **pobieraniu tlenu przez jaszczurkę**.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-13.1.webp","solution_image":null,"topics":"proba kontrolna, metodologia badan, jaszczurki Anolis, oddychanie pod woda, cisnienie parcjalne tlenu","page_from":19,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/13.2","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"13.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13.2. (0-1)\nRozstrzygnij, czy wyniki doświadczenia potwierdziły postawioną hipotezę. Wpisz\nodpowiedź wybraną spośród podanych w nawiasie. Odpowiedź uzasadnij, odnosząc\nsię do wyników uzyskanych w próbie badawczej oraz w próbie kontrolnej.\nPotwierdzenie hipotezy (tak / nie):\nUzasadnienie:\n13.1.\n0-1\n13.2.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 13.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nII. Rozwijanie myślenia naukowego;\ndoskonalenie umiejętności planowania\ni przeprowadzania obserwacji\ni doświadczeń oraz wnioskowania w oparciu\no wyniki badań. Zdający:\n3) […] analizuje i interpretuje wyniki badań\nw oparciu o proste analizy statystyczne;\n5) […] formułuje wnioski.\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n3) Wymiana gazowa i krążenie. Zdający:\nh) opisuje wymianę gazową […].\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawna ocena prawdziwości hipotezy, wraz z poprawnym uzasadnieniem,\nodnoszącym się zarówno do zmniejszania się zawartości tlenu w bańce powietrza\nprzylegającej do głowy jaszczurki, jak i do stałej (w przybliżeniu) zawartości tlenu\nw bańce w próbie kontrolnej, wraz z logicznym powiązaniem wyników uzyskanych\nw obu próbach.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozstrzygnięcie\nPotwierdzenie hipotezy: tak\nPrzykładowe uzasadnienia\nJaszczurka Anolis aquaticus korzysta z tlenu znajdującego się w wydychanym powietrzu\nzgromadzonego w bańce powietrza, ponieważ zawartość tlenu w tej bańce się zmniejsza\n- co nie miało miejsca w próbie kontrolnej.\nOdnotowany brak zmniejszania się zawartości tlenu w bańce powietrza mechanicznie\nwytwarzanej pod wodą wskazuje, że zmniejszanie się pO2 w bańce znajdującej się na\ngłowie jaszczurki wynika z tego, że tlen z tej bańki jest pobierany przez jaszczurkę.\nSkoro w próbie kontrolnej pO2 minimalnie rosło, to spadek tego parametru w próbie\nbadawczej musiał wynikać z procesów fizjologicznych jaszczurki.","solution":"**Potwierdzenie hipotezy: tak.** **Uzasadnienie:** w **próbie badawczej** (wykres I) ciśnienie parcjalne tlenu w bańce na głowie jaszczurki **systematycznie malało** w czasie zanurzenia. W **próbie kontrolnej** (wykres II) $p\\text{O}_2$ w bańce wytworzonej mechanicznie **pozostawało w przybliżeniu stałe**. Skoro w obu próbach warunki fizyczne były identyczne, a tlen ubywał **tylko** tam, gdzie obecna była jaszczurka, jedynym wyjaśnieniem spadku jest **pobieranie tlenu z bańki przez zwierzę**. Potwierdza to hipotezę, że *A. aquaticus* korzysta z tlenu zawartego w wydychanym powietrzu.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-13.2.webp","solution_image":null,"topics":"proba kontrolna, metodologia badan, jaszczurki Anolis, oddychanie pod woda, cisnienie parcjalne tlenu","page_from":19,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/14","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"14","points":6,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14.\nNaturalny receptor limfocytów T rozpoznaje i wiąże antygeny peptydowe prezentowane\nprzez cząsteczki MHC na powierzchni komórek własnego organizmu. Komórki nowotworowe\nmają jednak często obniżoną ilość białek MHC - głównego układu zgodności tkankowej.\nJedną z nowoczesnych metod leczenia niektórych nowotworów jest terapia CAR-T,\npolegająca na modyfikacji genetycznej limfocytów T pacjenta tak, aby wytwarzały one\ntzw. chimeryczny receptor antygenowy (CAR, ang. chimeric antigen receptor). Funkcją\nzmodyfikowanych limfocytów T (CAR-T) jest rozpoznawanie specyficznych białek -\nwystępujących tylko na powierzchni komórek nowotworowych. CAR-T mają możliwość\nbezpośredniego wiązania antygenów komórek nowotworowych w sposób niezależny\nod powierzchniowego występowania MHC. Antygeny występujące na powierzchni komórek\nnowotworowych dzieli się na:\nspecyficzne - występujące tylko na powierzchni komórek nowotworowych\nniespecyficzne - występujące zarówno na powierzchni komórek nowotworowych,\njak i na powierzchni komórek zdrowych.\nW terapii CAR-T najpierw izoluje się z krwi pacjenta leukocyty, w tym - limfocyty T.\nNastępnie limfocyty T zostają poddane modyfikacjom genetycznym. Stosuje się do tego\njedną z metod:\ndo limfocytów T wprowadza się za pomocą impulsu elektrycznego (elektroporacja)\nmRNA kodujący receptor CAR\nlimfocyty T infekuje się genetycznie zmodyfikowanym retrowirusem, zawierającym gen\nkodujący receptor CAR.\nNa koniec CAR-T są namnażane, aktywowane, a następnie wstrzykiwane do krwiobiegu\npacjenta. Na schemacie przedstawiono istotę terapii CAR-T z wykorzystaniem retrowirusa.\nNa podstawie: National Cancer Institute,\nCAR T Cells: Engineering Patients’ Immune Cells to Treat Their Cancers, 2025. Schemat: cytologicsbio.com\nkomórka\nnowotworowa\nzmodyfikowany\ngenetycznie retrowirus\nz genem kodującym\nreceptor CAR\nlimfocyt T\npobrany od\npacjenta\nlimfocyt T\nz włączonym\ngenem kodującym\nreceptor CAR\nreceptor CAR\nCAR-T\nantygen\nśmierć komórki\nnowotworowej\nnamnożenie CAR-T\ni wprowadzenie do\norganizmu pacjenta\nwbudowanie receptora\nCAR w błonę\nlimfocytu T\nwbudowanie DNA\nwirusowego w genom\nlimfocytu T\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **14.1.** Antygeny **niespecyficzne** występują **zarówno na komórkach nowotworowych, jak i na zdrowych**. Receptor CAR rozpoznający taki antygen kierowałby limfocyty CAR-T również przeciwko **prawidłowym komórkom pacjenta**, powodując ich niszczenie. Terapia utraciłaby wówczas **selektywność** — zamiast działać wyłącznie na nowotwór, wywoływałaby uszkodzenia zdrowych tkanek, przypominając w skutkach **chorobę autoimmunizacyjną**. Celem terapii jest zniszczenie komórek nowotworowych **przy jednoczesnym oszczędzeniu** komórek prawidłowych. **14.2.** **Fizjologiczne limfocyty T** rozpoznają antygen **wyłącznie wtedy, gdy jest on prezentowany przez cząsteczkę MHC** na powierzchni komórki. Bez tej prezentacji receptor TCR nie wiąże antygenu i limfocyt nie zostaje aktywowany. Komórki nowotworowe mają **obniżoną ilość białek MHC** na swojej powierzchni — to jeden z mechanizmów, którymi „uciekają\" spod nadzoru immunologicznego. Fizjologiczne limfocyty T mają więc **ograniczoną zdolność ich rozpoznania**. **Limfocyty CAR-T** wiążą antygeny komórek nowotworowych **bezpośrednio, w sposób niezależny od MHC**. Niski poziom MHC im nie przeszkadza, dlatego skuteczniej rozpoznają i niszczą komórki nowotworowe. **14.3.** **Metoda z retrowirusem.** Gen kodujący receptor CAR zostaje **wbudowany w genom limfocytu T** (integracja DNA). Staje się trwałym elementem materiału genetycznego komórki i podlega **wielokrotnej, długotrwałej ekspresji**: z jednej kopii genu powstaje **wiele cząsteczek mRNA**, a z każdej z nich — wiele cząsteczek białka. Dodatkowo gen jest **przekazywany komórkom potomnym** przy każdym podziale. **Metoda z elektroporacją.** Do komórki wprowadza się gotowe **mRNA**, które **nie integruje się z genomem**. Cząsteczki mRNA są **stosunkowo nietrwałe** — ulegają **degradacji** przez komórkowe enzymy, a przy każdym podziale komórki ich stężenie dodatkowo **maleje w wyniku rozcieńczenia**. Synteza receptora CAR jest więc **krótkotrwała i ograniczona** ilością wprowadzonego mRNA. Dlatego zastosowanie retrowirusa daje limfocyty o **wyższej i trwalszej zawartości receptora CAR**. **14.4. PP** 1. **P** — limfocyty T są kluczowymi komórkami **odporności swoistej (nabytej)**, odpowiadając zwłaszcza za odpowiedź **komórkową**. 2. **P** — po rozpoznaniu antygenu limfocyt T ulega **aktywacji i proliferacji (ekspansji klonalnej)**, wytwarzając klon komórek efektorowych i pamięci. **14.5.** **Grasica** (*thymus*).\n\nTreść zadania (CKE)\n\nReceptor TCR a receptor CAR\n\nCecha | Naturalny receptor TCR | Chimeryczny receptor CAR\npochodzenie | naturalne | inżynieria genetyczna\nco rozpoznaje | peptyd prezentowany przez MHC | antygen powierzchniowy bezpośrednio\nzależność od MHC | tak — konieczna | nie\nskuteczność wobec komórek z niskim MHC | niska | wysoka\nspecyficzność | zależna od repertuaru | projektowana pod wybrany antygen\n\nDwie metody modyfikacji limfocytów\n\nCecha | Elektroporacja (mRNA) | Retrowirus (DNA)\nco wprowadzamy | mRNA | gen (DNA)\nintegracja z genomem | nie | tak\ntrwałość | krótkotrwała — mRNA ulega degradacji | długotrwała\nprzekazywanie komórkom potomnym | nie — efekt rozcieńczenia | tak\nilość receptora CAR | niższa | wyższa\nbezpieczeństwo | wyższe — efekt przemijający | ryzyko mutagenezy insercyjnej\nzastosowanie | terapie testowe, krótkoterminowe | standard terapii CAR-T\n\nSchemat ekspresji w obu przypadkach:\n\n$$\\text{retrowirus}: \\ \\text{DNA (w genomie)} \\rightarrow \\text{wiele mRNA} \\rightarrow \\text{bardzo dużo białka, trwale}$$\n\n$$\\text{elektroporacja}: \\ \\text{mRNA (wolne)} \\rightarrow \\text{białko, dopóki mRNA nie ulegnie degradacji}$$\n\nGłówny układ zgodności tkankowej (MHC)\n\nKlasa | Gdzie występuje | Prezentuje antygeny | Rozpoznaje\nMHC I | wszystkie komórki jądrzaste | wewnątrzkomórkowe (wirusowe, nowotworowe) | limfocyty Tc (CD8+)\nMHC II | komórki prezentujące antygen: makrofagi, limfocyty B, komórki dendrytyczne | zewnątrzkomórkowe (pochłonięte) | limfocyty Th (CD4+)\n\nObniżenie ekspresji MHC I to jedna z głównych strategii ucieczki nowotworu spod nadzoru immunologicznego — i dokładnie ten problem omija terapia CAR-T.\n\nRodzaje limfocytów T\n\nTyp | Marker | Funkcja\nTc — cytotoksyczne | CD8+ | niszczą komórki zakażone i nowotworowe (perforyny, granzymy)\nTh — pomocnicze | CD4+ | koordynują odpowiedź — pobudzają limfocyty B i Tc\nTreg — regulatorowe | CD4+ CD25+ | hamują odpowiedź, zapobiegają autoimmunizacji\npamięci | — | zapewniają szybką odpowiedź wtórną\n\nGdzie powstają i dojrzewają limfocyty\n\nKomórka | Powstaje | Dojrzewa\nlimfocyt T | szpik kostny | grasica (thymus)\nlimfocyt B | szpik kostny | szpik kostny (bone marrow)\n\nNarządy limfatyczne | Przykłady\npierwotne (centralne) | grasica, szpik kostny\nwtórne (obwodowe) | węzły chłonne, śledziona, migdałki, kępki Peyera\n\nW grasicy zachodzi selekcja pozytywna i negatywna — eliminowane są limfocyty rozpoznające antygeny własne. Właśnie dlatego terapia CAR-T z antygenem niespecyficznym byłaby niebezpieczna: sztucznie omija ten mechanizm ochronny.\n\nTerapia CAR-T w praktyce\n\nElement | Szczegóły\nwskazania | ostra białaczka limfoblastyczna, chłoniaki, szpiczak mnogi\nantygeny docelowe | CD19 (limfocyty B), BCMA (plazmocyty)\nskuteczność | remisja u znacznej części pacjentów opornych na inne terapie\npowikłania | zespół uwalniania cytokin (CRS), neurotoksyczność, aplazja limfocytów B\nograniczenia | koszt, czas przygotowania, słaba skuteczność w guzach litych\n\nAntygen CD19 występuje na wszystkich limfocytach B — także zdrowych. To dopuszczalny kompromis: pacjent traci limfocyty B, ale można to wyrównać podawaniem immunoglobulin.\n\nPunktacja CKE\n\n- 14.1. 1 pkt — uzasadnienie uwzględniające niszczenie zdrowych komórek organizmu.\n- 14.2. 1 pkt — wyjaśnienie uwzględniające konieczność prezentacji antygenu przez MHC fizjologicznym limfocytom T oraz działanie CAR-T niezależne od MHC, którego poziom w komórkach nowotworowych jest obniżony.\n- 14.3. 2 pkt — wyjaśnienie uwzględniające wbudowanie genu do genomu przez retrowirusa (długotrwała ekspresja) oraz nietrwałość mRNA wprowadzonego elektroporacją (degradacja, rozcieńczenie);\n1 pkt — tylko jeden z tych elementów.\n- 14.4. 1 pkt — PP.\n- 14.5. 1 pkt — grasica.\n- Razem: 6 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 14.3 klucz CKE odrzuca argument o „jednorazowej translacji mRNA\".** Cząsteczka mRNA może być odczytywana **wielokrotnie** — problemem jest jej **nietrwałość** (degradacja) i **rozcieńczanie** przy podziałach komórki, a nie liczba translacji. **W 14.3 pełne 2 punkty wymagają opisania OBU metod.** Wskazanie tylko integracji genu przez retrowirusa **albo** tylko nietrwałości mRNA daje **1 punkt**. **W 14.2 nie wystarczy napisać, że „CAR-T lepiej rozpoznają nowotwór\".** Klucz wymaga dwóch elementów: (1) fizjologiczne limfocyty T **potrzebują prezentacji przez MHC**, (2) CAR-T działają **niezależnie od MHC**, którego na komórkach nowotworowych jest mało. **W 14.5 kusi odpowiedź „szpik kostny\".** W szpiku limfocyty T **powstają**, ale **dojrzewają w grasicy** — stąd litera „T\" w ich nazwie (*thymus*). Limfocyty **B** dojrzewają w szpiku (*bone marrow*). **Grasica zanika z wiekiem, ale nadal jest odpowiedzią prawidłową.** U dorosłych ulega inwolucji (zastępowaniu tkanką tłuszczową), lecz pozostaje **głównym miejscem dojrzewania** limfocytów T. **Nie myl MHC klasy I i II.** **MHC I** występuje na **wszystkich** komórkach jądrzastych i prezentuje antygeny limfocytom **T cytotoksycznym (CD8+)**. **MHC II** występuje tylko na **komórkach prezentujących antygen** i działa na limfocyty **T pomocnicze (CD4+)**. W kontekście niszczenia komórek nowotworowych chodzi o **MHC klasy I**. **Terapia CAR-T ma realne ograniczenia.** Najgroźniejsze powikłanie to **zespół uwalniania cytokin (CRS)** — gwałtowna reakcja zapalna po aktywacji dużej liczby limfocytów. To praktyczny kontekst, w którym selektywność antygenu ma znaczenie.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-14.webp","solution_image":null,"topics":"terapia CAR-T, limfocyty T, MHC, retrowirusy, elektroporacja, ekspresja genow, grasica","page_from":20,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/14.1","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"14.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14.1. (0-1)\nUzasadnij, że w terapii CAR-T nie należy stosować receptorów CAR rozpoznających\nniespecyficzne antygeny nowotworowe.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 14.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych.\nZdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami […].\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje\ni przetwarza informacje tekstowe, graficzne,\nliczbowe.\nXV. Biotechnologia. Podstawy inżynierii\ngenetycznej. Zdający:\n11) przedstawia ogólną zasadę działania\nterapii genowej.\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n2) Odporność. Zdający:\na) rozróżnia odporność […] nabytą (swoistą)\noraz […] humoralną,\nb) opisuje sposoby nabywania odporności\nswoistej (czynny i bierny),\nc) przedstawia […] komórki układu\nodpornościowego człowieka.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawna odpowiedź uwzględniająca niszczenie zdrowych komórek organizmu.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nZadaniem komórek CAR-T jest niszczenie komórek nowotworowych, przy jednoczesnym\noszczędzaniu prawidłowych komórek organizmu.\nNie należy stosować receptorów CAR rozpoznających niespecyficzne antygeny\nnowotworowe, ponieważ komórki CAR-T powinny rozpoznawać i niszczyć tylko komórki\nnowotworowe z odpowiednim antygenem, a nie - zdrowe komórki organizmu.\nGdyby tego nie zrobiono, komórki CAR-T działałby tak, że rozpoznawałyby i niszczyłyby\nrównież inne niż nowotworowe komórki w organizmie.\nBrak wytypowania antygenu charakterystycznego tylko dla danej komórki nowotworowej\npowodowałby, że terapia CAR-T przypominałaby chorobę autoimmunizacyjną.\nTaka terapia prowadziłaby do niszczenia zdrowych komórek.\nReceptory CAR rozpoznające niespecyficzne antygeny nowotworowe stosuje się wtedy,\nkiedy nie można znaleźć na komórkach nowotworowych antygenów specyficznych,\nponieważ taka terapia prowadzi do niszczenia zarówno komórek nowotworowych, jak\ni komórek zdrowych.\nCelem terapii CAR-T są często antygeny (np. CD19, BCMA) występujące nie tylko na\npowierzchni komórek nowotworowych, lecz także na powierzchni tej populacji zdrowych\nkomórek pacjenta, z której wywodzi się nowotwór. Te antygeny są jednak zawsze\ndokładnie zdefiniowane, a ich występowanie - ograniczone do tej populacji komórek\ngospodarza (np. do limfocytów CD19+), tak aby pozostałe, zdrowe komórki pacjenta nie\nstały się celem CAR-T.","solution":"Antygeny **niespecyficzne** występują **zarówno na komórkach nowotworowych, jak i na zdrowych**. Receptor CAR rozpoznający taki antygen kierowałby limfocyty CAR-T również przeciwko **prawidłowym komórkom pacjenta**, powodując ich niszczenie. Terapia utraciłaby wówczas **selektywność** — zamiast działać wyłącznie na nowotwór, wywoływałaby uszkodzenia zdrowych tkanek, przypominając w skutkach **chorobę autoimmunizacyjną**. Celem terapii jest zniszczenie komórek nowotworowych **przy jednoczesnym oszczędzeniu** komórek prawidłowych.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-14.1.webp","solution_image":null,"topics":"terapia CAR-T, limfocyty T, MHC, retrowirusy, elektroporacja, ekspresja genow, grasica","page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/14.2","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"14.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14.2. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego zmodyfikowane limfocyty T (CAR-T) mają większe szanse\nna zniszczenie komórki nowotworowej niż fizjologiczne limfocyty T. W odpowiedzi\nodnieś się do funkcji MHC w rozwoju odpowiedzi immunologicznej.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 14.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych.\nZdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami […].\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje\ni przetwarza informacje tekstowe, graficzne,\nliczbowe.\nXV. Biotechnologia. Podstawy inżynierii\ngenetycznej. Zdający:\n11) przedstawia ogólną zasadę działania\nterapii genowej;\n12) przedstawia szanse i zagrożenia […]\nbiotechnologii molekularnej.\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n2) Odporność. Zdający:\nb) opisuje sposoby nabywania odporności\nswoistej (czynny i bierny),\nc) przedstawia […] komórki układu\nodpornościowego człowieka.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie, uwzględniające konieczność prezentacji fizjologicznym\nlimfocytom T antygenów przez cząsteczki MHC oraz możliwość rozpoznawania przez\nlimfocyty CAR-T antygenów komórek nowotworowych w sposób niezależny\nod powierzchniowego występowania białka MHC, którego ilość w komórkach\nnowotworowych jest obniżona.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nW przeciwieństwie do fizjologicznych limfocytów T, CAR-T rozpoznają i wiążą antygeny\nkomórek nowotworowych w sposób niezależny od powierzchniowego występowania\nbiałka MHC, którego ilość w tych komórkach jest obniżona.\nLimfocyty CAR-T rozpoznają antygeny komórek nowotworowych w sposób niezależny od\nobecności białka MHC na ich powierzchni, czego nie potrafią limfocyty fizjologiczne,\na komórki nowotworowe mają małą ilość białek MHC.\nIlość białka MHC w komórkach nowotworowych jest obniżona, a więc niszczenie ich\nz udziałem fizjologicznych limfocytów, wymagających obecności białek MHC, byłoby\nmniej skuteczne. CAR-T są aktywowane przez kontakt z antygenem niezależnie od\ncząsteczek MHC.","solution":"**Fizjologiczne limfocyty T** rozpoznają antygen **wyłącznie wtedy, gdy jest on prezentowany przez cząsteczkę MHC** na powierzchni komórki. Bez tej prezentacji receptor TCR nie wiąże antygenu i limfocyt nie zostaje aktywowany. Komórki nowotworowe mają **obniżoną ilość białek MHC** na swojej powierzchni — to jeden z mechanizmów, którymi „uciekają\" spod nadzoru immunologicznego. Fizjologiczne limfocyty T mają więc **ograniczoną zdolność ich rozpoznania**. **Limfocyty CAR-T** wiążą antygeny komórek nowotworowych **bezpośrednio, w sposób niezależny od MHC**. Niski poziom MHC im nie przeszkadza, dlatego skuteczniej rozpoznają i niszczą komórki nowotworowe.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-14.2.webp","solution_image":null,"topics":"terapia CAR-T, limfocyty T, MHC, retrowirusy, elektroporacja, ekspresja genow, grasica","page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/14.3","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"14.3","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14.3. (0-2)\nWyjaśnij, dlaczego w przypadku terapii CAR-T z użyciem retrowirusów otrzymuje się\nlimfocyty T z wyższą zawartością receptora CAR w porównaniu do terapii CAR-T\nz użyciem elektroporacji. W odpowiedzi uwzględnij mechanizmy ekspresji informacji\ngenetycznej w obu metodach.\n14.1.\n0-1\n14.2.\n0-1\n14.3.\n0-1-2\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 14.3. (0-2)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych.\nZdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami, formułuje wnioski.\nXV. Biotechnologia. Podstawy inżynierii\ngenetycznej. Zdający:\n7) przedstawia potencjalne korzyści\ni zagrożenia wynikające z zastosowania\norganizmów modyfikowanych genetycznie\nw […] medycynie […];\n11) przedstawia ogólną zasadę działania\nterapii genowej.\nXIII. Ekspresja informacji genetycznej.\nZdający:\n7) przedstawia istotę regulacji ekspresji\ngenów u organizmów eukariotycznych.\nXII. Wirusy. Zdający:\n5) wyjaśnia mechanizm odwrotnej\ntranskrypcji i jego znaczenie w namnażaniu\nretrowirusów.\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne wyjaśnienie, uwzględniające wbudowanie przez retrowirusa genu\nkodującego receptor CAR do genomu gospodarza, co warunkuje długotrwałą jego\nekspresję, ORAZ uwzględniające wprowadzanie za pomocą elektroporacji do komórki\ngospodarza mRNA, który w komórce jest stosunkowo krótkotrwały, np. ze względu na\njego degradację lub efekt rozcieńczenia.\n1 pkt - wyjaśnienie, uwzględniające wbudowanie przez retrowirusa genu kodującego\nreceptor CAR do genomu gospodarza, co warunkuje długotrwałą jego ekspresję,\nALBO uwzględniające wprowadzanie za pomocą elektroporacji do komórki\ngospodarza mRNA, który w komórce jest stosunkowo krótkotrwały, np. ze względu na\njego degradację lub efekt rozcieńczenia.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nKiedy limfocyt T zostaje zainfekowany cząsteczkami retrowirusa zawierającymi gen\nkodujący receptor CAR, ten gen zostaje wbudowany do genomu komórki i podlega\nwielokrotnej ekspresji. Natomiast mRNA jest stosunkowo niestabilną cząsteczką, więc\notrzymywanie receptora CAR w wyniku translacji tego mRNA też będzie krótkotrwałe.\nPo elektroporacji czas półtrwania mRNA jest krótki - białka powstaje niewiele. Użycie\nretrowirusa zapewnia długotrwałe wytwarzanie białka, bo gen odpowiedzialny za to\nbiałko trafia do genomu gospodarza.\nW przypadku elektroporacji stężenie mRNA ulega zmniejszeniu przy każdym kolejnym\npodziale komórki. Ten efekt nie występuje w przypadku wbudowania się genu\nkodującego receptor CAR, co ma miejsce w przypadku zastosowania infekcji wirusowej.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do translacji cząsteczki mRNA tylko jeden raz,\nnp. „W przypadku elektroporacji mamy do czynienia z jednorazowym wytworzeniem\nreceptora CAR na podstawie mRNA wprowadzonego do komórki, podczas gdy\nzastosowanie retrowirusa warunkuje wielokrotną syntezę receptorów CAR przez limfocyt po\nwbudowaniu genu CAR do genomu”.\nDopuszcza się odpowiedzi odnoszące się do dużych ilości mRNA w przypadku\nzastosowania infekcji wirusowej oraz małych ilości mRNA w przypadku elektroporacji, np.\n„W terapii z użyciem retrowirusa gen kodujący receptor CAR wbudowuje się w genom\nlimfocytu T, przez co może on wytworzyć mRNA kodujący ten receptor w dużych ilościach,\nnatomiast elektroporacja ogranicza wytwarzanie receptora CAR jedynie do ilości mRNA\nmechanicznie wprowadzonego do komórki - komórka nie może wytworzyć kolejnych nici\nmRNA”, zamiast odniesienia się do stabilności kwasów nukleinowych.","solution":"**Metoda z retrowirusem.** Gen kodujący receptor CAR zostaje **wbudowany w genom limfocytu T** (integracja DNA). Staje się trwałym elementem materiału genetycznego komórki i podlega **wielokrotnej, długotrwałej ekspresji**: z jednej kopii genu powstaje **wiele cząsteczek mRNA**, a z każdej z nich — wiele cząsteczek białka. Dodatkowo gen jest **przekazywany komórkom potomnym** przy każdym podziale. **Metoda z elektroporacją.** Do komórki wprowadza się gotowe **mRNA**, które **nie integruje się z genomem**. Cząsteczki mRNA są **stosunkowo nietrwałe** — ulegają **degradacji** przez komórkowe enzymy, a przy każdym podziale komórki ich stężenie dodatkowo **maleje w wyniku rozcieńczenia**. Synteza receptora CAR jest więc **krótkotrwała i ograniczona** ilością wprowadzonego mRNA. Dlatego zastosowanie retrowirusa daje limfocyty o **wyższej i trwalszej zawartości receptora CAR**. **14.4. PP** 1. **P** — limfocyty T są kluczowymi komórkami **odporności swoistej (nabytej)**, odpowiadając zwłaszcza za odpowiedź **komórkową**. 2. **P** — po rozpoznaniu antygenu limfocyt T ulega **aktywacji i proliferacji (ekspansji klonalnej)**, wytwarzając klon komórek efektorowych i pamięci.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-14.3.webp","solution_image":null,"topics":"terapia CAR-T, limfocyty T, MHC, retrowirusy, elektroporacja, ekspresja genow, grasica","page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/14.4","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"14.4","points":1,"ptype":"true_false","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14.4. (0-1)\nOceń prawdziwość poniższych stwierdzeń dotyczących limfocytów T. Wybierz P, jeśli\nstwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.\nLimfocyty T biorą udział w reakcjach odporności swoistej.\nP\nF\nKontakt z antygenem jest przyczyną namnażania się limfocytów T.\nP\nF","answer":null,"answer_text":"Zadanie 14.4. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n2) wyjaśnia zjawiska i procesy biologiczne\nzachodzące w wybranych organizmach\ni w środowisku;\n4) objaśnia funkcjonowanie organizmu\nczłowieka na różnych poziomach złożoności\n[…].\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n2) Odporność. Zdający:\na) rozróżnia odporność wrodzoną\n(nieswoistą) i nabytą (swoistą) oraz\nkomórkową i humoralną;\nc) przedstawia […] komórki układu\nodpornościowego człowieka.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n1 pkt - odpowiedź poprawna.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nPP","solution":"## Poprawna odpowiedź: PP\n\nOceniamy stwierdzenia o limfocytach T:\n\n1. **„Limfocyty T biorą udział w reakcjach odporności swoistej\" - P (prawda).** Limfocyty T (obok limfocytów B) są komórkami odporności **swoistej** (nabytej) - rozpoznają konkretne antygeny i uczestniczą m.in. w odporności komórkowej.\n\n2. **„Kontakt z antygenem jest przyczyną namnażania się limfocytów T\" - P (prawda).** Po rozpoznaniu swoistego antygenu limfocyty T ulegają aktywacji i **proliferacji (namnażaniu)**, tworząc klon komórek efektorowych i pamięci. Kontakt z antygenem jest więc bodźcem do ich namnażania.\n\nOba stwierdzenia prawdziwe, dlatego **PP**.\n\n## Zasady oceniania CKE\n1 pkt: PP.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-14.4.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":22,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/14.5","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"14.5","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14.5. (0-1)\nPodaj nazwę narządu układu limfatycznego, który jest głównym miejscem dojrzewania\nlimfocytów T u dorosłego człowieka.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 14.5. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n2) wyjaśnia zjawiska i procesy biologiczne\nzachodzące w wybranych organizmach\ni w środowisku;\n4) objaśnia funkcjonowanie organizmu\nczłowieka na różnych poziomach złożoności\n[…].\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n1. Podstawowe zasady budowy\ni funkcjonowania organizmu zwierzęcego.\nZdający:\n3) wykazuje związek budowy narządów\nz pełnioną przez nie funkcją.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n2) Odporność. Zdający:\na) rozróżnia odporność wrodzoną\n(nieswoistą) i nabytą (swoistą) oraz\nkomórkową i humoralną;\nc) przedstawia […] komórki układu\nodpornościowego człowieka.\nZasady oceniania\n1 pkt - podanie poprawnej nazwy narządu.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\ngrasica / thymus\nUwaga:\nUznaje się odpowiedź „ciało tłuszczowe zamostkowe” - anatomiczne określenie mocno\nstłuszczonej grasicy, zawierającej - oprócz tkanki tłuszczowej - także funkcjonalną tkankę\nlimfatyczną.","solution":"**Grasica** (*thymus*).","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-14.5.webp","solution_image":null,"topics":"terapia CAR-T, limfocyty T, MHC, retrowirusy, elektroporacja, ekspresja genow, grasica","page_from":22,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/15","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"15","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15.\nWirusowe zapalenie wątroby typu C (WZW typu C) jest chorobą wywołaną przez wirus\nzapalenia wątroby typu C (HCV), którego genom stanowi pojedyncza nić RNA. Większość\ninfekcji wywołanych HCV ma przebieg bezobjawowy. W niektórych przypadkach dochodzi\ndo samoistnej eliminacji HCV przez układ odpornościowy (spontaniczne wyzdrowienie).\nWiększość zakażeń przechodzi jednak w infekcje przewlekłe, co może prowadzić\ndo zapalenia wątroby, do jej marskości i do rozwoju nowotworu wątroby. Przewlekłym\ninfekcjom HCV towarzyszy ciągłe uwalnianie do krwi cząstek wirusa z zakażonych\nhepatocytów. Nie opracowano dotąd skutecznej szczepionki przeciw HCV.\nNa podstawie: J. Bal, Genetyka medyczna i molekularna, Warszawa 2018;\nW. Irving i in., Krótkie wykłady. Mikrobiologia medyczna, Warszawa 2008.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **15.1.** Obecność przeciwciał anty-HCV świadczy o tym, że organizm **kiedyś zetknął się z wirusem** i wytworzył przeciw niemu odpowiedź immunologiczną — ale **nie o tym, że wirus jest obecny obecnie**. U części zakażonych dochodzi do **samoistnej eliminacji HCV** (spontanicznego wyzdrowienia). Po zakończonej, skutecznej odpowiedzi immunologicznej **wirusa już nie ma**, natomiast wytworzone wcześniej **przeciwciała utrzymują się we krwi bardzo długo** — są produkowane przez długowieczne **komórki plazmatyczne** i limfocyty B pamięci. Dodatni wynik testu na przeciwciała oznacza więc jedynie **przebyty kontakt z wirusem**. Aby stwierdzić **aktywne zakażenie**, trzeba wykryć sam **materiał genetyczny wirusa** (RNA HCV) metodą molekularną. **15.2.** **PCR jest reakcją powielającą DNA** — polimeraza DNA używana w tej metodzie potrzebuje matrycy **DNA**, a nie RNA. Genom HCV stanowi natomiast **pojedyncza nić RNA**. Aby móc go powielić, trzeba najpierw **przepisać informację z RNA na DNA**. Katalizuje to **odwrotna transkryptaza** — enzym syntetyzujący **DNA na matrycy RNA** (powstaje tzw. **cDNA**, komplementarne DNA). Dopiero uzyskane cDNA może posłużyć jako **substrat w reakcji PCR**. Cała procedura nosi nazwę **RT-PCR** (*reverse transcription PCR*).\n\nTreść zadania (CKE)\n\nDwa rodzaje testów w diagnostyce zakażeń\n\nCecha | Test serologiczny (przeciwciała) | Test molekularny (RT-PCR)\nco wykrywa | przeciwciała wytworzone przez organizm | materiał genetyczny wirusa\nco oznacza wynik dodatni | kontakt z patogenem (kiedykolwiek) | aktywne zakażenie\nkiedy wykrywalny | po kilku tygodniach od zakażenia | od kilku dni\nczy odróżnia zakażenie czynne od przebytego | nie | tak\nzastosowanie | badania przesiewowe, ocena odporności | potwierdzenie, monitorowanie leczenia\n\nSchemat diagnostyki WZW typu C: najpierw test na przeciwciała anty-HCV (tani, przesiewowy), a przy wyniku dodatnim — RT-PCR potwierdzający obecność wirusa.\n\nRT-PCR krok po kroku\n\n$$\\underset{\\text{genom HCV}}{\\text{RNA}} \\xrightarrow[\\text{odwrotna transkryptaza}]{\\ \\textbf{odwrotna transkrypcja}\\ } \\underset{\\text{komplementarne DNA}}{\\text{cDNA}} \\xrightarrow[\\text{polimeraza DNA}]{\\ \\textbf{PCR}\\ } \\text{miliony kopii DNA}$$\n\nEtap | Enzym | Matryca | Produkt\nodwrotna transkrypcja | odwrotna transkryptaza | RNA | cDNA\nPCR | polimeraza DNA (Taq) | DNA | powielone DNA\n\nEtapy jednego cyklu PCR\n\nEtap | Temperatura | Co się dzieje\ndenaturacja | ~95 °C | rozdzielenie nici DNA\nprzyłączanie starterów (annealing) | 50–65 °C | startery wiążą się z matrycą\nwydłużanie (elongacja) | ~72 °C | polimeraza syntezuje nową nić\n\nPo $n$ cyklach liczba kopii rośnie wykładniczo:\n\n$$N = N_0 \\cdot 2^n$$\n\nPo 30 cyklach jedna cząsteczka daje ponad miliard kopii. Kluczowym składnikiem jest termostabilna polimeraza Taq, pochodząca z bakterii Thermus aquaticus żyjącej w gorących źródłach.\n\nOdwrotna transkryptaza\n\nCecha | Opis\nreakcja | synteza DNA na matrycy RNA\nkierunek przepływu informacji | RNA → DNA — odwrotnie do „dogmatu\" biologii molekularnej\nnaturalne pochodzenie | retrowirusy (HIV, HTLV), retrotranspozony\nzastosowania | RT-PCR, tworzenie bibliotek cDNA, sekwencjonowanie RNA\nleki hamujące ten enzym | AZT, tenofowir (terapia HIV)\n\nUwaga: HCV nie jest retrowirusem. Namnaża się przez polimerazę RNA zależną od RNA i nigdy nie przechodzi przez etap DNA — dlatego odwrotna transkryptaza w jego diagnostyce jest wyłącznie narzędziem laboratoryjnym.\n\nDlaczego nie ma szczepionki przeciw HCV\n\nPrzyczyna | Opis\nduża zmienność genetyczna | polimeraza RNA nie ma zdolności korekty — wysoka częstość mutacji\nliczne genotypy i podtypy | co najmniej 7 głównych genotypów\nquasi-gatunki | u jednego pacjenta krąży pula wariantów wirusa\nucieczka immunologiczna | zmienne białka powierzchniowe\n\nDobra wiadomość: od 2014 r. dostępne są leki bezpośrednio działające przeciwwirusowo (DAA), które wyleczają ponad 95% zakażeń w 8–12 tygodni.\n\nPrzebieg zakażenia HCV\n\nScenariusz | Częstość | Skutek\nsamoistna eliminacja | ok. 15–25% | wyzdrowienie, przeciwciała pozostają\nzakażenie przewlekłe | ok. 75–85% | zapalenie → włóknienie → marskość → rak wątrobowokomórkowy\n\nTo właśnie istnienie pierwszego scenariusza sprawia, że sam dodatni wynik testu na przeciwciała jest niejednoznaczny.\n\nPunktacja CKE\n\n- 15.1. 1 pkt — wyjaśnienie odnoszące się do zakończonej, skutecznej odpowiedzi immunologicznej i utrzymywania się przeciwciał po eliminacji wirusa.\n- 15.2. 1 pkt — wyjaśnienie uwzględniające: RNA jako materiał genetyczny HCV, DNA jako substrat PCR oraz syntezę DNA na matrycy RNA przez odwrotną transkryptazę.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 15.1 klucz wymaga odniesienia do zakończonej odpowiedzi immunologicznej.** Nie wystarczy napisać, że „przeciwciała długo się utrzymują\" — trzeba powiązać to z **wyeliminowaniem wirusa** przez układ odpornościowy. **W 15.2 klucz odrzuca odpowiedzi tautologiczne.** Sformułowanie „odwrotna transkryptaza katalizuje reakcję odwrotnej transkrypcji\" **nie punktuje** — trzeba wyjaśnić, **co** ten enzym robi: syntezuje **DNA na matrycy RNA**. **Klucz odrzuca też nazwanie HCV retrowirusem.** HCV **nie jest** retrowirusem — nie ma własnej odwrotnej transkryptazy i nie integruje się z genomem gospodarza. Odwrotna transkryptaza używana w diagnostyce jest **odczynnikiem laboratoryjnym**, a nie enzymem wirusa. **Odpowiedź w 15.2 musi zawierać trzy elementy:** (1) materiał genetyczny HCV to **RNA**, (2) PCR powiela **DNA**, (3) odwrotna transkryptaza **przepisuje RNA na DNA**. **Nie myl testu serologicznego z molekularnym.** Test na **przeciwciała** wykrywa **odpowiedź organizmu**; test **PCR** wykrywa **samego wirusa**. To dwa różne pytania diagnostyczne. **Uwaga na okno serologiczne.** Zaraz po zakażeniu przeciwciał jeszcze nie ma — wynik ujemny nie wyklucza wtedy infekcji. RT-PCR wykrywa wirusa znacznie wcześniej.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-15.webp","solution_image":null,"topics":"HCV, WZW typu C, przeciwciala, odwrotna transkryptaza, PCR, diagnostyka molekularna","page_from":22,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/15.1","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"15.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15.1. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego dodatni wynik badania na obecność przeciwciał anty-HCV we krwi\ndorosłej osoby nie przesądza o obecności wirusa we krwi w chwili badania.\n14.5.\n0-1\n15.1.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 15.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami, formułuje wnioski.\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n4) objaśnia funkcjonowanie organizmu\nczłowieka na różnych poziomach złożoności\ni w poszczególnych etapach ontogenezy.\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n2) Odporność. Zdający:\nb) opisuje sposoby nabywania odporności\nswoistej (czynny i bierny).\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie, odnoszące się do zakończonej skutecznej odpowiedzi\nimmunologicznej.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nPrzez limfocyty B pamięci są wytwarzane przeciwciała po zakończonej odpowiedzi\nimmunologicznej, podczas której wirusy zostały zwalczone.\nHCV może nie być we krwi, ponieważ został on wyeliminowany przez układ\nodpornościowy, jednak wciąż obecne są przeciwciała anty-HCV, które długo utrzymują\nsię we krwi.\nLimfocyty B, wytwarzające przeciwciała, są długowieczne, więc pomimo samoistnego\nwyzdrowienia wytworzone wcześniej przeciwciała są obecne we krwi.\nPrawdopodobnie w przebiegu WZW typu C doszło do wytworzenia specyficznych\nprzeciwciał. Choroba została zwalczona, lecz przeciwciała nadal są w organizmie.\nNastąpił wcześniejszy kontakt z wirusem bez wystąpienia choroby.","solution":"Obecność przeciwciał anty-HCV świadczy o tym, że organizm **kiedyś zetknął się z wirusem** i wytworzył przeciw niemu odpowiedź immunologiczną — ale **nie o tym, że wirus jest obecny obecnie**. U części zakażonych dochodzi do **samoistnej eliminacji HCV** (spontanicznego wyzdrowienia). Po zakończonej, skutecznej odpowiedzi immunologicznej **wirusa już nie ma**, natomiast wytworzone wcześniej **przeciwciała utrzymują się we krwi bardzo długo** — są produkowane przez długowieczne **komórki plazmatyczne** i limfocyty B pamięci. Dodatni wynik testu na przeciwciała oznacza więc jedynie **przebyty kontakt z wirusem**. Aby stwierdzić **aktywne zakażenie**, trzeba wykryć sam **materiał genetyczny wirusa** (RNA HCV) metodą molekularną.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-15.1.webp","solution_image":null,"topics":"HCV, WZW typu C, przeciwciala, odwrotna transkryptaza, PCR, diagnostyka molekularna","page_from":22,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/15.2","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"15.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15.2. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego diagnostyka oparta na amplifikacji genomu HCV metodą\nłańcuchowej reakcji polimerazy (PCR) jest poprzedzona zastosowaniem odwrotnej\ntranskryptazy.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 15.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami […].\n2) przedstawia […] argumenty związane\nz omawianymi zagadnieniami biologicznymi.\nXII. Wirusy. Zdający:\n5) wyjaśnia mechanizm odwrotnej\ntranskrypcji i jego znaczenie w namnażaniu\nretrowirusów.\nXV. Biotechnologia. Podstawy inżynierii\ngenetycznej. Zdający:\n3) przedstawia narzędzia wykorzystywane\nw biotechnologii molekularnej (enzymy:\npolimerazy […]) i określa ich zastosowania;\nZasady oceniania rozwiązań zadań\n4) przedstawia istotę technik stosowanych\nw inżynierii genetycznej ([…] metoda PCR\n[…]);\n5) przedstawia zastosowania wybranych\ntechnik inżynierii genetycznej w […]\ndiagnostyce chorób.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie, uwzględniające rodzaj materiału genetycznego HCV (RNA)\noraz substrat PCR - DNA, oraz rodzaj reakcji katalizowanej przez odwrotną\ntranskryptazę.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nOdwrotna transkryptaza katalizuje reakcję syntezy DNA na matrycy RNA HCV, więc\npotem można powielać ten DNA metodą PCR.\nGenom wirusa HCV to pojedyncza nić RNA, a ponieważ PCR polega na powielaniu DNA,\nto trzeba najpierw zmienić nośnik informacji genetycznej z RNA na DNA - co katalizuje\nodwrotna transkryptaza.\nRT używa wirusowego RNA jako matrycy do syntezy cDNA, wykorzystywanego w PCR.\nUwagi:\nUznaje się odpowiedzi odnoszące się do „przepisywania RNA na DNA” zamiast „syntezy\nDNA na matrycy RNA”.\nNie uznaje się odpowiedzi będących jedynie tautologią, np. „Odwrotna transkryptaza\nkatalizuje reakcję odwrotnej transkrypcji”.\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do HCV jako do retrowirusa, np. „HCV zawiera\nodwrotną transkryptazę, zatem na matrycy RNA wirusowego powstaje DNA - substrat PCR”.","solution":"**PCR jest reakcją powielającą DNA** — polimeraza DNA używana w tej metodzie potrzebuje matrycy **DNA**, a nie RNA. Genom HCV stanowi natomiast **pojedyncza nić RNA**. Aby móc go powielić, trzeba najpierw **przepisać informację z RNA na DNA**. Katalizuje to **odwrotna transkryptaza** — enzym syntetyzujący **DNA na matrycy RNA** (powstaje tzw. **cDNA**, komplementarne DNA). Dopiero uzyskane cDNA może posłużyć jako **substrat w reakcji PCR**. Cała procedura nosi nazwę **RT-PCR** (*reverse transcription PCR*).","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-15.2.webp","solution_image":null,"topics":"HCV, WZW typu C, przeciwciala, odwrotna transkryptaza, PCR, diagnostyka molekularna","page_from":23,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/16","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"16","points":3,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16.\nZanim genom człowieka został zsekwencjonowany, spodziewano się, że zawiera on\n80 000-100 000 genów kodujących białka. Ostatecznie okazało się, że tych genów jest\nokoło 20 000. Wstępna ocena była tak wysoka, ponieważ opierała się na założeniu,\nże pojedynczy gen zawiera informację o pojedynczym mRNA i o pojedynczym białku.\nObecnie wiadomo, że wiele genów człowieka zlokalizowanych w DNA jądrowym ma\nalternatywne szlaki składania RNA.\nNa podstawie: T.A. Brown, Genomy, Warszawa 2019.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **16.1. BC** - **B — genów nieciągłych.** Geny eukariotyczne mają budowę **mozaikową**: sekwencje kodujące (**eksony**) są poprzedzielane sekwencjami niekodującymi (**intronami**). Tylko taka budowa umożliwia składanie w różnych wariantach. - **C — eksonów.** Podczas obróbki pre-mRNA **introny są wycinane**, a **eksony łączone**. W alternatywnym składaniu eksony łączy się w **różnych kombinacjach** — część z nich bywa pomijana — dzięki czemu z jednego genu powstaje **kilka różnych mRNA i kilka różnych białek**. **16.2.** | Lp. | Nazwa organellum | Czy zachodzi translacja? | |---|---|---| | **1.** | **jądro komórkowe** | **nie** | | **2.** | **mitochondrium** | **tak** | **Uzasadnienie:** - **Jądro komórkowe** — miejsce transkrypcji genów jądrowych (DNA jądrowe). Powstały pre-mRNA po obróbce jest **eksportowany do cytoplazmy**; translacja zachodzi dopiero tam, na rybosomach. W jądrze **nie ma rybosomów**, więc translacja się w nim nie odbywa. - **Mitochondrium** — ma **własny, kolisty DNA** i przeprowadza **własną transkrypcję**. Zawiera również **własne rybosomy typu 70S**, więc zachodzi w nim także **translacja** białek kodowanych przez genom mitochondrialny. *(CKE uznaje też odpowiedź „jądro komórkowe — nie\" oraz „jąderko — nie\": w jąderku zachodzi transkrypcja genów rRNA przez polimerazę RNA I, ale translacji tam nie ma.)*\n\nTreść zadania (CKE)\n\nGen ciągły a nieciągły\n\nCecha | Gen ciągły | Gen nieciągły (mozaikowy)\nbudowa | wyłącznie sekwencje kodujące | eksony + introny\ngdzie występuje | prokarionty, geny mitochondrialne | eukarionty (DNA jądrowe)\nobróbka pre-mRNA | brak | splicing\nalternatywne składanie | niemożliwe | możliwe\n\nObróbka potranskrypcyjna pre-mRNA u eukariontów\n\nEtap | Co się dzieje | Po co\nczapeczka (cap) na końcu 5' | dołączenie 7-metyloguanozyny | ochrona, rozpoznanie przez rybosom\nogon poli-A na końcu 3' | dołączenie 100–250 adenin | stabilność, eksport z jądra\nsplicing | wycięcie intronów, połączenie eksonów | powstanie dojrzałego mRNA\n\nSplicing przeprowadza spliceosom — kompleks snRNP (małych jądrowych rybonukleoprotein).\n\nAlternatywne składanie RNA\n\n$$\\text{jeden gen} \\rightarrow \\text{różne kombinacje eksonów} \\rightarrow \\text{wiele mRNA} \\rightarrow \\text{wiele białek}$$\n\nWariant | Eksony w dojrzałym mRNA\nbiałko 1 | 1 – 2 – 3 – 4\nbiałko 2 | 1 – 3 – 4 (ekson 2 pominięty)\nbiałko 3 | 1 – 2 – 4 (ekson 3 pominięty)\n\nZnaczenie | Opis\noszczędność genomu | ~20 000 genów → ponad 100 000 białek\nspecjalizacja tkankowa | ten sam gen daje inne białko w mięśniu i w mózgu\nregulacja rozwoju | różne warianty na różnych etapach życia\nrekordzista | gen Dscam u muszki owocowej — ponad 38 000 wariantów mRNA\n\nOrganella z własnym DNA\n\nOrganellum | DNA | Transkrypcja | Translacja | Rybosomy\njądro komórkowe | liniowy, z histonami | tak | nie | brak\nmitochondrium | kolisty, bez histonów | tak | tak | 70S\nchloroplast (rośliny) | kolisty | tak | tak | 70S\n\nObecność rybosomów 70S oraz kolistego DNA w mitochondriach i chloroplastach to główny argument teorii endosymbiozy — organella te wywodzą się od dawnych bakterii wchłoniętych przez komórkę praeukariotyczną.\n\nGenom mitochondrialny człowieka\n\nCecha | Wartość\nwielkość | ok. 16 569 par zasad\nliczba genów | 37 (13 białek, 22 tRNA, 2 rRNA)\nbudowa genów | ciągła — bez intronów\ndziedziczenie | wyłącznie po matce\nliczba kopii w komórce | setki do tysięcy\nznaczenie medyczne | choroby mitochondrialne, badania filogenetyczne\n\nGdzie zachodzi który proces\n\nProces | Prokarionty | Eukarionty\nreplikacja DNA | cytoplazma (nukleoid) | jądro, mitochondrium\ntranskrypcja | cytoplazma | jądro, mitochondrium\nobróbka RNA | brak | jądro\ntranslacja | cytoplazma — równocześnie z transkrypcją | cytoplazma, mitochondrium\n\nU eukariontów transkrypcja i translacja są rozdzielone przestrzennie przez otoczkę jądrową — i właśnie ten rozdział umożliwia obróbkę pre-mRNA, w tym alternatywne składanie.\n\nPunktacja CKE\n\n- 16.1. 1 pkt — BC.\n- 16.2. 2 pkt — poprawne wypełnienie czterech komórek tabeli;\n1 pkt — poprawna pierwsza kolumna (obie nazwy organellów) albo jeden pełny wiersz.\n- Razem: 3 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 16.1 kusi odpowiedź D (intronów).** Introny są w składaniu **wycinane i usuwane** — nie łączy się ich ze sobą. Łączeniu podlegają wyłącznie **eksony**. **Zapamiętaj przez skojarzenie:** **eks**ony **eks**portowane są do cytoplazmy w dojrzałym mRNA; **intro**ny zostają w**ewn**ątrz jądra i ulegają degradacji. **Geny ciągłe to geny prokariotyczne.** U bakterii nie ma intronów, więc nie ma też alternatywnego składania — u nich transkrypcja i translacja zachodzą jednocześnie. **W 16.2 kusi wpisanie „rybosom\" albo „cytoplazma\".** Zadanie pyta o organella, w których zachodzi **transkrypcja**. Rybosom nie zawiera DNA, a cytoplazma nie jest organellum. **Chloroplast to nie jest poprawna odpowiedź.** Zadanie dotyczy **komórki człowieka** — chloroplastów w niej nie ma, mimo że u roślin również prowadzą własną transkrypcję i translację. **Punktacja w 16.2 jest częściowa.** 1 punkt można dostać za poprawne wypełnienie **samej pierwszej kolumny** (obu nazw organellów) albo za **jeden pełny wiersz**. Warto więc wpisać przynajmniej nazwy. **Nie myl liczby genów z liczbą białek.** Człowiek ma ok. **20 000 genów** kodujących białka, ale wytwarza **ponad 100 000 różnych białek** — właśnie dzięki alternatywnemu składaniu i modyfikacjom potranslacyjnym.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-16.webp","solution_image":null,"topics":"alternatywne skladanie RNA, geny nieciagle, eksony i introny, transkrypcja, mitochondria, jadro komorkowe","page_from":23,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/16.1","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"16.1","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16.1. (0-1)\nUzupełnij zdanie. Wybierz odpowiedź spośród oznaczonych literami A i B oraz\nodpowiedź spośród oznaczonych literami C i D.\nAlternatywne składanie RNA zachodzi w przypadku genów\ni polega na łączeniu\nw różnych kombinacjach.\nA. ciągłych\nC. eksonów\nB. nieciągłych\nD. intronów","answer":"C","answer_text":"Zadanie 16.1. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n2) wyjaśnia zjawiska i procesy biologiczne\nzachodzące w wybranych organizmach\ni w środowisku.\nXIII. Ekspresja informacji genetycznej.\nZdający:\n1) porównuje strukturę genu organizmu\nprokariotycznego i eukariotycznego;\n3) opisuje proces obróbki potranskrypcyjnej\nu organizmów eukariotycznych.\nZasady oceniania\n1 pkt - odpowiedź poprawna.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nBC","solution":"## Poprawna odpowiedź: BC\n\nZdanie tłumaczy, dlaczego liczba genów okazała się znacznie mniejsza od oczekiwanej, mimo że białek jest wiele:\n\n- **wybór A/B:** wiele genów człowieka ma budowę **nieciągłą** (odpowiedź **B**) - gen składa się z odcinków kodujących i niekodujących.\n- **wybór C/D:** dzięki **alternatywnemu składaniu (splicingowi) RNA** z tego samego genu, poprzez różne łączenie **eksonów** (odpowiedź **C**), może powstawać wiele różnych mRNA i białek. To eksony (odcinki kodujące) są łączone w dojrzałym mRNA w różnych kombinacjach; introny (D) są usuwane.\n\nDlatego jeden gen może kodować wiele białek - stąd mniejsza liczba genów, niż wynikałoby to z liczby białek. Poprawna kombinacja to **BC**.\n\n## Zasady oceniania CKE\n1 pkt: BC (nieciągłych; eksonów).","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-16.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":23,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/16.2","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"16.2","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16.2. (0-2)\nUzupełnij tabelę. Podaj nazwy dwóch organellów komórki człowieka, w których\nodbywa się proces transkrypcji genów, oraz rozstrzygnij, czy w tych organellach\nzachodzi także proces translacji.\nLp.\nNazwa organellum\nCzy zachodzi translacja? (tak / nie)\n1.\n2.\nA B\nC D\n15.2.\n0-1\n16.2.\n0-1-2\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 16.2. (0-2)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n2) wyjaśnia zjawiska i procesy biologiczne\nzachodzące w wybranych organizmach\ni w środowisku.\nXIII. Ekspresja informacji genetycznej.\nZdający:\n2) opisuje proces transkrypcji […];\n5) opisuje proces translacji […].\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne wypełnienie czterech komórek tabeli.\n1 pkt - poprawne wypełnienie pierwszej kolumny tabeli LUB jednego wiersza tabeli.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nLp.\nNazwa organellum\nCzy zachodzi translacja? (tak / nie)\n1.\njądro / jądro komórkowe\nnie\n2.\nmitochondrium\ntak\nLp.\nNazwa organellum\nCzy zachodzi translacja? (tak / nie)\n1.\njądro / jądro komórkowe\nnie\n2.\njąderko\nnie\nUwaga:\nKolejność wierszy w tabeli nie ma znaczenia.","solution":"| Lp. | Nazwa organellum | Czy zachodzi translacja? | |---|---|---| | **1.** | **jądro komórkowe** | **nie** | | **2.** | **mitochondrium** | **tak** | **Uzasadnienie:** - **Jądro komórkowe** — miejsce transkrypcji genów jądrowych (DNA jądrowe). Powstały pre-mRNA po obróbce jest **eksportowany do cytoplazmy**; translacja zachodzi dopiero tam, na rybosomach. W jądrze **nie ma rybosomów**, więc translacja się w nim nie odbywa. - **Mitochondrium** — ma **własny, kolisty DNA** i przeprowadza **własną transkrypcję**. Zawiera również **własne rybosomy typu 70S**, więc zachodzi w nim także **translacja** białek kodowanych przez genom mitochondrialny. *(CKE uznaje też odpowiedź „jądro komórkowe — nie\" oraz „jąderko — nie\": w jąderku zachodzi transkrypcja genów rRNA przez polimerazę RNA I, ale translacji tam nie ma.)*","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-16.2.webp","solution_image":null,"topics":"alternatywne skladanie RNA, geny nieciagle, eksony i introny, transkrypcja, mitochondria, jadro komorkowe","page_from":23,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/17","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"17","points":3,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17.\nPrawidłowa segregacja chromatyd siostrzanych podczas mitozy wymaga obecności wielu\nbiałek, w tym - specjalnych kompleksów białkowych: kohezyn. Przytrzymują one chromatydy\nsiostrzane razem aż do czasu ich rozdzielenia się. Całkowite zniesienie przylegania\nchromatyd siostrzanych następuje dzięki przecięciu kohezyn przez enzymy proteolityczne -\nseparazy. Poniższy rysunek przedstawia typowe położenie kohezyn i chromatyd\nsiostrzanych podczas dwóch różnych faz mitozy.\nNa podstawie: D.E. Sadava i in., Life: The Science of Biology, Sunderland 2011.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **17.1.** **Wiązanie peptydowe** (amidowe). Kohezyny są **kompleksami białkowymi**, a separazy — **enzymami proteolitycznymi (proteazami)**. Proteazy hydrolizują wiązania **peptydowe** łączące kolejne reszty aminokwasowe w łańcuchu polipeptydowym: $$-\\text{CO}\\!-\\!\\text{NH}- + \\text{H}_2\\text{O} \\rightarrow -\\text{COOH} + \\text{H}_2\\text{N}-$$ **17.2.** **Na granicy metafazy i anafazy.** - w **metafazie** chromosomy (wciąż złożone z dwóch połączonych chromatyd) ustawiają się w **płaszczyźnie równikowej** komórki, - przejście do **anafazy** rozpoczyna się od **przecięcia kohezyn przez separazy** — chromatydy siostrzane rozdzielają się i wędrują do przeciwległych biegunów. **17.3.** **Faza S** (faza syntezy) — część **interfazy**. W fazie S zachodzi **replikacja DNA**: każdy chromosom, dotąd złożony z jednej chromatydy, zostaje zduplikowany i składa się odtąd z **dwóch identycznych chromatyd siostrzanych** połączonych w centromerze. $$\\text{G}_1 \\ (\\text{1 chromatyda}) \\ \\xrightarrow{\\ \\textbf{faza S}\\ } \\ \\text{G}_2 \\ (\\text{2 chromatydy siostrzane})$$\n\nTreść zadania (CKE)\n\nCykl komórkowy\n\nFaza | Co się dzieje | Liczba chromatyd na chromosom\nG₁ | wzrost komórki, synteza białek i organelli | 1\nS | replikacja DNA | 1 → 2\nG₂ | przygotowanie do podziału, kontrola poprawności | 2\nM (mitoza) | podział jądra i cytokineza | 2 → 1 (w komórkach potomnych)\nG₀ | stan spoczynku, brak podziałów | 1\n\n$$\\text{interfaza} = \\text{G}_1 + \\text{S} + \\text{G}_2 \\quad (\\text{ok. 90\\% czasu cyklu})$$\n\nFazy mitozy\n\nFaza | Co się dzieje | Kohezyny\nprofaza | kondensacja chromosomów, zanik otoczki jądrowej, powstanie wrzeciona | obecne\nmetafaza | chromosomy w płaszczyźnie równikowej, przyczepione do wrzeciona | obecne\n← działanie separaz → | przecięcie kohezyn | przecinane\nanafaza | rozdzielenie chromatyd, wędrówka do biegunów | brak\ntelofaza | dekondensacja chromosomów, odbudowa otoczek jądrowych | —\ncytokineza | podział cytoplazmy | —\n\nKohezyny i separazy — mechanizm\n\nBiałko | Rola\nkohezyna | pierścieniowy kompleks spinający chromatydy siostrzane od fazy S\nsekuryna | inhibitor separazy — blokuje ją do końca metafazy\nseparaza | proteaza tnąca kohezyny na granicy metafazy i anafazy\nAPC/C | kompleks znakujący sekurynę do degradacji — uruchamia separazę\n\n$$\\text{APC/C} \\rightarrow \\text{degradacja sekuryny} \\rightarrow \\text{aktywacja separazy} \\rightarrow \\text{cięcie kohezyn} \\rightarrow \\textbf{anafaza}$$\n\nPunkty kontrolne cyklu komórkowego\n\nPunkt | Kiedy | Co sprawdza\nG₁/S (restrykcyjny) | koniec G₁ | wielkość komórki, zasoby, uszkodzenia DNA\nG₂/M | koniec G₂ | kompletność replikacji, naprawa uszkodzeń\nwrzeciona (SAC) | metafaza | czy wszystkie chromosomy są przyczepione do wrzeciona\n\nPunkt kontrolny wrzeciona blokuje APC/C dopóty, dopóki choć jeden chromosom nie jest prawidłowo przyczepiony — dzięki temu separazy nie zadziałają przedwcześnie. Zaburzenia tego mechanizmu prowadzą do aneuploidii, częstej w komórkach nowotworowych.\n\nMitoza a mejoza\n\nCecha | Mitoza | Mejoza\nliczba podziałów | 1 | 2\nkomórki potomne | 2 | 4\nliczba chromosomów | zachowana (2n → 2n) | zredukowana (2n → n)\nrozdzielenie chromatyd siostrzanych | anafaza | anafaza II\nrozdzielenie chromosomów homologicznych | — | anafaza I\ncrossing-over | brak | profaza I\nzmienność genetyczna | brak | duża\n\nW mejozie kohezyny są usuwane dwuetapowo: najpierw z ramion chromatyd (anafaza I), potem z okolic centromeru (anafaza II). To zapobiega przedwczesnemu rozdzieleniu chromatyd.\n\nEnzymy proteolityczne\n\nEnzym | Gdzie działa | Co rozkłada\nseparaza | jądro, mitoza | kohezyny\npepsyna | żołądek | białka pokarmowe\ntrypsyna, chymotrypsyna | jelito cienkie | białka pokarmowe\nkaspazy | cytoplazma | białka komórkowe w apoptozie\nproteasom | cytoplazma | białka oznakowane ubikwityną\n\nWszystkie hydrolizują to samo wiązanie — peptydowe — różnią się jedynie miejscem i specyficznością cięcia.\n\nPunktacja CKE\n\n- 17.1. 1 pkt — wiązanie peptydowe (albo amidowe).\n- 17.2. 1 pkt — obie nazwy: metafaza i anafaza (granica między nimi).\n- 17.3. 1 pkt — faza S (albo interfaza, faza S interfazy).\n- Razem: 3 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 17.1 klucz odrzuca odpowiedzi zbyt ogólne.** „Wiązanie kowalencyjne\" **nie punktuje** — trzeba nazwać konkretny typ: **peptydowe** (albo amidowe). **Klucz do 17.1 leży w słowie „proteolityczne\".** Enzym proteolityczny rozkłada **białka**, a białka są zbudowane z aminokwasów połączonych **wiązaniami peptydowymi**. **W 17.2 trzeba podać dwie fazy, nie jedną.** Odpowiedź „anafaza\" jest niepełna — chodzi o **granicę metafazy i anafazy**, czyli moment przejścia między nimi. **Nie myl profazy z metafazą.** W **profazie** chromosomy kondensują i zanika otoczka jądrowa; w **metafazie** ustawiają się w płaszczyźnie równikowej. Kohezyny są przecinane dopiero po zakończeniu metafazy. **W 17.3 „interfaza\" też jest uznawana**, ale precyzyjniejsza jest **faza S**. Najbezpieczniej napisać: „faza S interfazy\". **Nie myl replikacji z podziałem chromatyd.** **Replikacja** (faza S) **tworzy** chromatydy siostrzane; **anafaza** je **rozdziela**. To dwa odległe w czasie momenty cyklu. **Liczba chromosomów nie zmienia się w fazie S.** Podwaja się **liczba chromatyd** i ilość DNA, ale chromosomów jest tyle samo — liczy się je po **centromerach**.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-17.webp","solution_image":null,"topics":"mitoza, kohezyny, separazy, wiazanie peptydowe, cykl komorkowy, faza S, chromatydy siostrzane","page_from":24,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/17.1","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"17.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17.1. (0-1)\nPodaj nazwę wiązania chemicznego hydrolizowanego przez separazy.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 17.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami, formułuje wnioski.\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje\ni przetwarza informacje tekstowe […].\nI. Chemizm życia.\n2. Składniki organiczne. Zdający:\n2) […] opisuje strukturę I-, II-, III- i IV-\nrzędową białek […].\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n1 pkt - podanie poprawnej nazwy wiązania hydrolizowanego przez separazy.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\npeptydowe / amidowe\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi zbyt ogólnych, np. „wiązanie kowalencyjne”.","solution":"**Wiązanie peptydowe** (amidowe). Kohezyny są **kompleksami białkowymi**, a separazy — **enzymami proteolitycznymi (proteazami)**. Proteazy hydrolizują wiązania **peptydowe** łączące kolejne reszty aminokwasowe w łańcuchu polipeptydowym: $$-\\text{CO}\\!-\\!\\text{NH}- + \\text{H}_2\\text{O} \\rightarrow -\\text{COOH} + \\text{H}_2\\text{N}-$$","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-17.1.webp","solution_image":null,"topics":"mitoza, kohezyny, separazy, wiazanie peptydowe, cykl komorkowy, faza S, chromatydy siostrzane","page_from":24,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/17.2","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"17.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17.2. (0-1)\nPodaj nazwy dwóch faz mitozy, na których granicy dochodzi do zniesienia przylegania\nchromatyd siostrzanych dzięki działaniu separaz.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 17.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n2) wyjaśnia zjawiska i procesy biologiczne\nzachodzące w wybranych organizmach […].\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje\ni przetwarza informacje tekstowe, graficzne\n[…].\nIV. Podziały komórkowe. Zdający:\n3) opisuje cykl komórkowy,\nz uwzględnieniem zmian ilości DNA\nw poszczególnych jego etapach […];\n4) opisuje przebieg kariokinezy podczas\nmitozy […];\n5) rozpoznaje ([…] na rysunku […])\nposzczególne etapy mitozy […].\nZasady oceniania\n1 pkt - podanie dwóch poprawnych nazw faz mitozy.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nna granicy metafazy i anafazy\nanafaza, metafaza","solution":"**Na granicy metafazy i anafazy.** - w **metafazie** chromosomy (wciąż złożone z dwóch połączonych chromatyd) ustawiają się w **płaszczyźnie równikowej** komórki, - przejście do **anafazy** rozpoczyna się od **przecięcia kohezyn przez separazy** — chromatydy siostrzane rozdzielają się i wędrują do przeciwległych biegunów.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-17.2.webp","solution_image":null,"topics":"mitoza, kohezyny, separazy, wiazanie peptydowe, cykl komorkowy, faza S, chromatydy siostrzane","page_from":24,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/17.3","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"17.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17.3. (0-1)\nPodaj nazwę fazy cyklu komórkowego, podczas której zachodzi replikacja DNA,\nprowadząca do wytworzenia chromatyd siostrzanych.\nkohezyny\nchromatydy\nsiostrzane\nseparazy\n17.1.\n0-1\n17.2.\n0-1\n17.3.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 17.3. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n1) opisuje […] organizmy.\nIV. Podziały komórkowe. Zdający:\n1) przedstawia organizację materiału\ngenetycznego w komórce;\n3) opisuje cykl komórkowy,\nz uwzględnieniem zmian ilości DNA\nw poszczególnych jego etapach […].\nZasady oceniania\n1 pkt - podanie poprawnej nazwy fazy cyklu komórkowego.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nfaza S\ninterfaza\nfaza S interfazy","solution":"**Faza S** (faza syntezy) — część **interfazy**. W fazie S zachodzi **replikacja DNA**: każdy chromosom, dotąd złożony z jednej chromatydy, zostaje zduplikowany i składa się odtąd z **dwóch identycznych chromatyd siostrzanych** połączonych w centromerze. $$\\text{G}_1 \\ (\\text{1 chromatyda}) \\ \\xrightarrow{\\ \\textbf{faza S}\\ } \\ \\text{G}_2 \\ (\\text{2 chromatydy siostrzane})$$","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-17.3.webp","solution_image":null,"topics":"mitoza, kohezyny, separazy, wiazanie peptydowe, cykl komorkowy, faza S, chromatydy siostrzane","page_from":24,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/18","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"18","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 18.\nPoniżej przedstawiono rodowód rodziny opisujący dziedziczenie pewnej choroby, u podłoża\nktórej leży mutacja w jednym genie.\nLegenda:","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **18.1. NT** **1. Dziedziczenie autosomalne dominujące — N (nie można wykluczyć).** Chory ojciec, będący **heterozygotą (Aa)**, ma z każdym dzieckiem **50% szans** na przekazanie allelu chorobowego. Urodzenie się dwojga zdrowych dzieci jest więc **statystycznie możliwe** — nie stanowi sprzeczności z tym modelem dziedziczenia. Rodowód nie dostarcza dowodu wykluczającego. **2. Dziedziczenie recesywne sprzężone z płcią — T (można wykluczyć).** Gdyby chorobę warunkował **recesywny allel na chromosomie X**, chora kobieta musiałaby być **homozygotą $X^aX^a$**. W małżeństwie ze zdrowym mężczyzną ($X^AY$) jej potomstwo wyglądałoby tak: | Potomstwo | Genotyp | Fenotyp | |---|---|---| | **córki** | $X^AX^a$ | **wszystkie zdrowe** (nosicielki) | | **synowie** | $X^aY$ | **wszyscy chorzy** | Tymczasem w rodowodzie **córki chorej kobiety są chore** — a to jest **niemożliwe** przy dziedziczeniu recesywnym sprzężonym z X. Ten model można więc wykluczyć. **18.2. A** — **wyłącznie od matki**. Genom mitochondrialny dziedziczy się **matczynie**. Zygota otrzymuje mitochondria niemal wyłącznie z **komórki jajowej** — plemnik wnosi ich znikomą liczbę, a te nieliczne, które trafiają do zygoty, ulegają **selektywnej degradacji**. Warto zauważyć, że rodowód w tym zadaniu odpowiada właśnie **dziedziczeniu mitochondrialnemu**: chore kobiety przekazują chorobę **całemu potomstwu obojga płci**, a chorzy mężczyźni **nikomu**.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nPięć typów dziedziczenia — sygnały rozpoznawcze\n\nTyp | Charakterystyczne cechy rodowodu\nautosomalne dominujące | choroba w każdym pokoleniu; chory rodzic → ok. 50% chorych dzieci; obie płcie równie często\nautosomalne recesywne | przeskakuje pokolenia; zdrowi rodzice → chore dziecko; obie płcie równie często; częstsze przy pokrewieństwie rodziców\ndominujące sprzężone z X | chory ojciec → wszystkie córki chore, żaden syn; częstsze u kobiet\nrecesywne sprzężone z X | głównie mężczyźni; chora matka → wszyscy synowie chorzy, córki zdrowe nosicielki; „przeskakuje\" przez matki\nmitochondrialne | chora matka → całe potomstwo chore; chory ojciec → potomstwo zdrowe; obie płcie\n\nJak działa wykluczanie modelu\n\nSytuacja w rodowodzie | Co wyklucza\nzdrowi rodzice mają chore dziecko | dominujące (dowolne)\nchory ojciec ma zdrową córkę | dominujące sprzężone z X\nchora matka ma chorą córkę | recesywne sprzężone z X\nchora matka ma zdrowe dziecko | mitochondrialne\nchory ojciec ma chore dziecko | mitochondrialne\n\nZasada: model wykluczamy tylko wtedy, gdy obserwowany układ jest logicznie niemożliwy — nie wtedy, gdy jest po prostu mało prawdopodobny.\n\nAnaliza tego rodowodu\n\nObserwacja | Zgodne z\nchory ojciec → wszystkie dzieci zdrowe | mitochondrialne ✔; AD (przypadkowo możliwe)\nchora matka → wszystkie dzieci chore, obie płcie | mitochondrialne ✔\nchora matka → chore córki | wyklucza XR ✘\nchoroba w każdym pokoleniu, obie płcie | wyklucza autosomalne recesywne\n\nWzorzec wskazuje jednoznacznie na dziedziczenie mitochondrialne — i to właśnie dlatego zadanie 18.2 pyta o genom mitochondrialny.\n\nDziedziczenie mitochondrialne\n\nCecha | Opis\nźródło mitochondriów w zygocie | komórka jajowa\nlos mitochondriów plemnika | degradacja (ubikwitynacja i rozkład)\nkto przekazuje chorobę | wyłącznie matka\nkto choruje | obie płcie\nliczba kopii mtDNA w komórce | setki–tysiące\nheteroplazmia | współistnienie zdrowych i zmutowanych mtDNA — stąd zmienna ciężkość objawów\n\nPrzykłady chorób mitochondrialnych: zespół MELAS, dziedziczna neuropatia nerwu wzrokowego Lebera (LHON), zespół MERRF, zespół Kearnsa i Sayre'a. Najczęściej dotykają tkanek o wysokim zapotrzebowaniu energetycznym: mięśni, mózgu, siatkówki, serca.\n\nDwa genomy w jednej komórce\n\nCecha | Genom jądrowy | Genom mitochondrialny\nwielkość | ok. 3,2 mld pz | ok. 16,6 tys. pz\nliczba genów | ~20 000 kodujących białka | 37\nkształt | liniowy, 46 chromosomów | kolisty\nhistony | tak | nie\nintrony | tak | brak\nliczba kopii w komórce | 2 | setki–tysiące\ndziedziczenie | od obojga rodziców | wyłącznie od matki\nrekombinacja | tak (crossing-over) | praktycznie brak\n\nBrak rekombinacji i wyłącznie matczyne dziedziczenie czynią mtDNA doskonałym narzędziem w badaniach filogenetycznych — na nim opiera się m.in. koncepcja „mitochondrialnej Ewy\".\n\nPunktacja CKE\n\n- 18.1. 1 pkt — NT.\n- 18.2. 1 pkt — odpowiedź A.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Polecenie pyta o wykluczenie, nie o potwierdzenie.** T oznacza „ten model **da się wykluczyć**\". Odwrócenie logiki to najczęstszy błąd w tego typu zadaniach — warto podkreślić sobie słowo „wykluczyć\" w treści. **Autosomalnego dominującego nie da się wykluczyć na podstawie zdrowych dzieci.** Heterozygota przekazuje allel z prawdopodobieństwem 50% — dwoje zdrowych dzieci to zwykły przypadek, nie sprzeczność. Do wykluczenia potrzeba **twardej niemożliwości**, a nie mało prawdopodobnego układu. **Dziedziczenie recesywne sprzężone z X wyklucza chora córka chorej matki.** Przy tym modelu **każda** córka chorej matki otrzymuje od zdrowego ojca prawidłowy allel $X^A$ — jest więc zdrową nosicielką. Choroba u córki jest **wykluczona logicznie**, a nie tylko mało prawdopodobna. **Rozpoznaj wzorzec dziedziczenia mitochondrialnego.** Trzy sygnały: (1) **chora matka → całe potomstwo chore**, (2) **chory ojciec → potomstwo zdrowe**, (3) choroba dotyczy **obu płci jednakowo**. Ten rodowód spełnia wszystkie trzy. **W 18.2 kusi odpowiedź C.** Genom **jądrowy** dziedziczymy po połowie od obojga rodziców, ale **mitochondrialny** — wyłącznie od matki. To dwa niezależne zestawy DNA w tej samej komórce. **Nie myl dziedziczenia mitochondrialnego ze sprzężonym z X.** Oba „przechodzą przez matkę\", ale przy sprzężeniu z X **ojciec przekazuje chromosom X córkom**, a przy dziedziczeniu mitochondrialnym **ojciec nie przekazuje niczego**.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-18.webp","solution_image":null,"topics":"analiza rodowodu, dziedziczenie autosomalne dominujace, dziedziczenie sprzezone z plcia, genom mitochondrialny","page_from":25,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/18.1","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"18.1","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 18.1. (0-1)\nOceń, które z zaproponowanych sposobów dziedziczenia genu warunkującego\nchorobę można wykluczyć na podstawie analizy rodowodu przedstawionego powyżej.\nWybierz T, jeśli sposób dziedziczenia można wykluczyć, albo N - jeśli nie można go\nwykluczyć.\nDziedziczenie autosomalne dominujące.\nT\nN\nDziedziczenie recesywne sprzężone z płcią.\nT\nN","answer":null,"answer_text":"Zadanie 18.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje\ni przetwarza informacje tekstowe, graficzne,\nliczbowe.\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n4) objaśnia funkcjonowanie organizmu\nczłowieka na różnych poziomach złożoności\ni w poszczególnych etapach ontogenezy.\nXIV. Genetyka klasyczna.\n1. Dziedziczenie cech. Zdający:\n2) przedstawia dziedziczenie jednogenowe\n[…];\n7) przedstawia dziedziczenie cech\nsprzężonych z płcią;\n8) analizuje rodowody i na ich podstawie\nustala sposób dziedziczenia danej cechy.\nZasady oceniania\n1 pkt - odpowiedź poprawna.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nNT","solution":"## Poprawna odpowiedź: NT\n\nAnalizujemy rodowód, aby ocenić, które sposoby dziedziczenia można **wykluczyć**:\n\n1. **Dziedziczenie autosomalne dominujące - N (nie można wykluczyć).** W rodowodzie chorzy rodzice mają chore dzieci, a choroba pojawia się w każdym pokoleniu i dotyczy obu płci - jest to zgodne z dziedziczeniem autosomalnym dominującym, więc tego sposobu **nie można wykluczyć**.\n\n2. **Dziedziczenie recesywne sprzężone z płcią - T (można wykluczyć).** Przy dziedziczeniu recesywnym sprzężonym z chromosomem X **chory ojciec (X^a Y) przekazuje allel choroby wszystkim córkom**, więc jeśli matka jest zdrowa, córki chorego ojca powinny być co najwyżej zdrowymi nosicielkami. Występowanie w rodowodzie chorych córek zdrowych ojców (lub inne niezgodności - np. chorych córek przy braku pełnej zgodności z regułami sprzężenia z X) jest niezgodne z tym modelem, dlatego **można go wykluczyć**.\n\nZatem odpowiedź to **NT**.\n\n## Zasady oceniania CKE\n1 pkt: NT.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-18.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":25,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/18.2","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"18.2","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 18.2. (0-1)\nDokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.\nGenom mitochondrialny u ludzi z reguły dziedziczy się\nA. wyłącznie od matki.\nB. wyłącznie od ojca.\nC. w równych częściach od matki i od ojca.\nD. w mniejszej części od matki, a w większej - od ojca.\nzdrowy mężczyzna\nchory mężczyzna\nzdrowa kobieta\nchora kobieta\nMBIP-R0_100","answer":"A","answer_text":"Zadanie 18.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n4) objaśnia funkcjonowanie organizmu\nczłowieka na różnych poziomach złożoności\ni w poszczególnych etapach ontogenezy.\nXIV. Genetyka klasyczna.\n1. Dziedziczenie cech. Zdający:\n5) wyjaśnia istotę dziedziczenia\npozajądrowego.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje\ni przetwarza informacje […].\nZasady oceniania\n1 pkt - odpowiedź poprawna.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nA","solution":"## Poprawna odpowiedź: A\n\nGenom **mitochondrialny** znajduje się w mitochondriach cytoplazmy. Podczas zapłodnienia zygota otrzymuje cytoplazmę (a więc i mitochondria) niemal wyłącznie z **komórki jajowej** - mitochondria plemnika z reguły nie są przekazywane potomstwu (ulegają eliminacji).\n\nDlatego genom mitochondrialny dziedziczy się **wyłącznie od matki** (dziedziczenie matczyne, pozajądrowe).\n\n- B (wyłącznie od ojca) - błędne;\n- C (w równych częściach) - dotyczy genów jądrowych, nie mitochondrialnych;\n- D (więcej od ojca) - błędne.\n\nPoprawna odpowiedź: **A - wyłącznie od matki**.\n\n## Zasady oceniania CKE\n1 pkt: A (wyłącznie od matki).","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-18.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":25,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/19","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"19","points":3,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 19. (0-3)\nU muszki owocowej (Drosophila melanogaster) allel B warunkuje brązową barwę ciała\ni wykazuje pełną dominację nad allelem b, warunkującym czarną barwę ciała. Allel D\nwarunkuje wykształcanie odnóży o normalnej długości i wykazuje pełną dominację nad\nallelem d, warunkującym występowanie krótkich odnóży. Geny B i D są położone na\nchromosomie drugim, w odległości 17,5 cM od siebie.\nSkrzyżowano podwójnie heterozygotycznego samca o genotypie\nBD\nbd z czarną samicą mającą\nkrótkie odnóża.\n1. Zapisz genotyp opisanej samicy. W zapisie zastosuj podane oznaczenia alleli\ni uwzględnij położenie loci na chromosomach.\n2. Uzupełnij tabelę. Zapisz cztery możliwe genotypy gamet wytwarzanych przez\nopisanego samca oraz podaj prawdopodobieństwo wystąpienia każdego genotypu\ngamety.\nLp.\nGenotyp gamety\nPrawdopodobieństwo\njego wystąpienia\n1.\n2.\n3.\n4.\n3. Podaj prawdopodobieństwo, że muszka - losowo wybrana spośród potomstwa\nkrzyżowanej pary opisanych muszek - będzie miała brązową barwę ciała i normalnie\nwykształcone odnóża.\n19.\n0-1-\n2-3\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 19. (0-3)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami, formułuje wnioski.\nXIV. Genetyka klasyczna.\n1. Dziedziczenie cech. Zdający:\n4) analizuje dziedziczenie cech\nsprzężonych […].\nZasady oceniania\n3 pkt - poprawne podanie:\ngenotypu samicy ORAZ\ngenotypów gamet wraz z prawdopodobieństwem ich wystąpienia ORAZ\nprawdopodobieństwa pojawienia się wśród potomstwa krzyżowanej pary muszek\nosobnika barwy brązowej o normalnie wykształconych odnóżach.\n2 pkt - poprawne podanie:\ngenotypu samicy ORAZ\ngenotypów gamet wraz z prawdopodobieństwem ich wystąpienia\n1 pkt - poprawne podanie genotypu samicy.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\n1.\nbd\nbd lub bd / bd , lub bd // bd\n2.\n1. BD 41,25 % lub 0,4125\n2. bd 41,25 % lub 0,4125\n3. Bd 8,75 % lub 0,0875\n4. bD 8,75 % lub 0,0875\n3.\n41,25 % lub 0,4125\nUwaga:\nJeżeli zdający podaje niepełne rozwiązanie w przypadku genotypu samicy: bbdd, a więc\nwłaściwy genotyp, ale nieuwzględniający w zapisie położenia loci na chromosomach, to za\nrozwiązanie całego zadania przyznaje się maksymalnie 2 pkt.\nJeżeli zdający stosuje podczas obliczeń zaokrąglenia, to za rozwiązanie całego zadania\nprzyznaje się maksymalnie 2 pkt.\nDopuszcza się odpowiedzi, z których wynika, że rekombinacja genetyczna zachodzi\nwyłącznie u samic D. melanogaster.","solution":"Odpowiedź: **1. Genotyp samicy** Samica jest **czarna** (recesywne $bb$) i ma **krótkie odnóża** (recesywne $dd$), więc jest **podwójną homozygotą recesywną**. Zapis z uwzględnieniem położenia loci na chromosomach homologicznych: $$\\boxed{\\frac{bd}{bd}}$$ **2. Gamety samca i ich prawdopodobieństwa** Odległość 17,5 cM oznacza, że **17,5% gamet to rekombinanty**, a pozostałe **82,5% to gamety rodzicielskie**. Każda z dwóch klas dzieli się na pół: | Lp. | Genotyp gamety | Typ | Prawdopodobieństwo | |---|---|---|---| | **1.** | **BD** | **rodzicielska** | $\\frac{82{,}5\\%}{2} = \\mathbf{41{,}25\\%}$ (0,4125) | | **2.** | **bd** | **rodzicielska** | $\\mathbf{41{,}25\\%}$ (0,4125) | | **3.** | **Bd** | **rekombinacyjna** | $\\frac{17{,}5\\%}{2} = \\mathbf{8{,}75\\%}$ (0,0875) | | **4.** | **bD** | **rekombinacyjna** | $\\mathbf{8{,}75\\%}$ (0,0875) | Suma kontrolna: $41{,}25 + 41{,}25 + 8{,}75 + 8{,}75 = 100\\%$ ✓ **3. Prawdopodobieństwo potomstwa brązowego o normalnych odnóżach** To **krzyżówka testowa** — samica wytwarza wyłącznie gamety **bd**, więc fenotyp potomstwa zależy **wyłącznie od gamety ojca**. Muszka brązowa o normalnych odnóżach ma genotyp $\\frac{BD}{bd}$ — powstaje tylko z połączenia gamety ojca **BD** z gametą matki **bd**: $$P = P(\\text{gameta BD}) = \\boxed{41{,}25\\% \\ (0{,}4125)}$$\n\nTreść zadania (CKE)\n\nOd centymorganów do prawdopodobieństw\n\n$$1\\ \\text{cM} = 1\\%\\ \\text{gamet rekombinacyjnych}$$\n\nKlasa gamet | Wzór | W tym zadaniu\nrekombinacyjne razem | $r$ | 17,5%\nkażda rekombinacyjna | $\\dfrac{r}{2}$ | 8,75%\nrodzicielskie razem | $100\\% - r$ | 82,5%\nkażda rodzicielska | $\\dfrac{100\\% - r}{2}$ | 41,25%\n\nZawsze zachodzi: gamety rodzicielskie są liczniejsze od rekombinacyjnych (dla $r < 50\\%$).\n\nUkład cis a trans\n\nUkład | Zapis | Gamety rodzicielskie | Gamety rekombinacyjne\ncis (sprzężenie) | $\\dfrac{BD}{bd}$ | BD, bd | Bd, bD\ntrans (odpychanie) | $\\dfrac{Bd}{bD}$ | Bd, bD | BD, bd\n\nTen sam zestaw alleli daje różne wyniki krzyżówki w zależności od tego, jak są rozmieszczone na chromosomach — dlatego zapis z kreską ułamkową jest niezbędny.\n\nKrzyżówka testowa\n\n$$\\text{osobnik badany} \\times \\text{homozygota recesywna}$$\n\nZaleta | Opis\ngamety partnera | jednego typu (wyłącznie recesywne)\nfenotyp potomstwa | odzwierciedla wprost genotyp gamet badanego osobnika\nzastosowanie | wyznaczanie odległości genetycznej, sprawdzanie genotypu\n\nRozkład fenotypów potomstwa w tym zadaniu:\n\nFenotyp potomstwa | Genotyp | Prawdopodobieństwo\nbrązowe, normalne odnóża | $\\frac{BD}{bd}$ | 41,25%\nczarne, krótkie odnóża | $\\frac{bd}{bd}$ | 41,25%\nbrązowe, krótkie odnóża | $\\frac{Bd}{bd}$ | 8,75%\nczarne, normalne odnóża | $\\frac{bD}{bd}$ | 8,75%\n\nGeny sprzężone a niezależne\n\nCecha | Sprzężone | Niezależne\npołożenie | ten sam chromosom | różne chromosomy\ndziedziczenie | razem, poza crossing-over | niezależnie (III prawo Mendla)\ngamety w krzyżówce testowej | nierówne proporcje (tu 41,25 : 41,25 : 8,75 : 8,75) | równe (25 : 25 : 25 : 25)\nczęstość rekombinacji $r$ | < 50% | = 50%\n\nGdyby geny B i D leżały na różnych chromosomach, wszystkie cztery typy gamet miałyby po 25%, a prawdopodobieństwo w punkcie 3. wynosiłoby 25%.\n\nMapy genetyczne\n\n$$\\text{odległość [cM]} = \\frac{\\text{liczba rekombinantów}}{\\text{liczba potomstwa}} \\cdot 100\\%$$\n\nZasada | Opis\naddytywność | odległości sumują się: jeśli A–B = 10 cM, B–C = 5 cM, to A–C ≈ 15 cM\ngranica 50 cM | powyżej tej wartości geny dziedziczą się jak niezależne\nim dalej, tym częściej | prawdopodobieństwo crossing-over rośnie z odległością\npodwójne crossing-over | przy dużych odległościach zaniża zmierzoną wartość\n\nMapy genetyczne stworzone przez Alfreda Sturtevanta (1913) dla Drosophila były pierwszym dowodem liniowego ułożenia genów na chromosomie.\n\nCrossing-over\n\nCecha | Opis\nkiedy | profaza I mejozy (stadium pachytenu)\ngdzie | między chromatydami niesiostrzanymi chromosomów homologicznych\nstruktura | chiazma — miejsce wymiany odcinków\nznaczenie | główne źródło zmienności rekombinacyjnej\nu samców Drosophila | nie zachodzi — ewenement wśród zwierząt\n\nPunktacja CKE\n\n- 3 pkt — poprawny genotyp samicy (z uwzględnieniem loci) oraz genotypy gamet z prawdopodobieństwami oraz prawdopodobieństwo w punkcie 3.\n- 2 pkt — genotyp samicy oraz genotypy gamet z prawdopodobieństwami.\n- 1 pkt — poprawny genotyp samicy.\n- Uwagi klucza: zapis $bbdd$ bez położenia loci → maksymalnie 2 pkt za całe zadanie; stosowanie zaokrągleń → maksymalnie 2 pkt.\n- Razem: 3 pkt.\n\nTypowy błąd: **Uwaga klucza: zapis $bbdd$ bez podziału na chromosomy obniża punktację.** Polecenie wymaga wprost „uwzględnienia położenia loci na chromosomach\". Zapis $\\frac{bd}{bd}$ pokazuje, że oba geny leżą **na tym samym chromosomie** — to istota sprzężenia. Za sam zapis $bbdd$ CKE przyznaje **maksymalnie 2 punkty za całe zadanie**. **Klucz karze też zaokrąglanie.** Wartości 41,25% i 8,75% należy podać dokładnie. Zaokrąglenie do 41% albo 9% obniża punktację do **2 punktów** za całe zadanie. **Nie dziel 17,5% na cztery.** Częstość rekombinacji dzieli się **na dwie klasy rekombinacyjne** (po 8,75%), a reszta (82,5%) — na **dwie klasy rodzicielskie** (po 41,25%). **Rozpoznaj, które gamety są rodzicielskie.** Samiec ma genotyp $\\frac{BD}{bd}$, czyli **układ cis (sprzężenie)**: allele dominujące leżą na jednym chromosomie. Gamety rodzicielskie to **BD** i **bd**; rekombinacyjne — **Bd** i **bD**. Gdyby samiec miał układ **trans** $\\frac{Bd}{bD}$, było by odwrotnie. **Krzyżówka testowa upraszcza rachunek.** Skoro matka daje wyłącznie **bd**, rozkład fenotypów potomstwa jest **identyczny** z rozkładem gamet ojca. Nie trzeba rysować szachownicy Punnetta. **Ciekawostka biologiczna, o której warto wiedzieć:** u **samców** *Drosophila melanogaster* crossing-over **w rzeczywistości nie zachodzi** — rekombinacja występuje wyłącznie u samic. Klucz CKE **dopuszcza** odpowiedzi uwzględniające ten fakt, ale rozwiązanie wzorcowe zakłada zachodzenie rekombinacji zgodnie z podaną odległością 17,5 cM.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-19.webp","solution_image":null,"topics":"sprzezenie genow, crossing-over, mapa genetyczna, centymorgan, krzyzowka testowa, Drosophila","page_from":26,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/20","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"20","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 20.\nCzaszki dwóch kopalnych zwierząt - z rodzaju Thylacosmilus i z rodzaju Smilodon -\nwykazują w budowie pewne podobieństwa. Występują u nich długie kły z piłkowanymi\nkrawędziami, zwane zębami szablastymi. Paleontologowie przypuszczają, że te zwierzęta\nbyły dużymi drapieżnikami, a zęby szablaste pomagały im zabijać swoje ofiary.\nNa poniższym drzewie filogenetycznym przedstawiono relacje pokrewieństwa między\nrodzajami Thylacosmilus i Smilodon a wybranymi współczesnymi ssakami.\nUwaga: Na schemacie nie zachowano proporcji w wielkości zwierząt ani ich czaszek.\nNa podstawie: University of California Museum of Paleontology, Understanding Evolution\n(evolution.berkeley.edu).","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **20.1.** Z drzewa filogenetycznego wynika, że **ostatni wspólny przodek** *Thylacosmilus* i *Smilodon* miał **zęby o normalnej długości** — cecha ta jest zaznaczona u podstawy drzewa. Zęby szablaste **pojawiły się dwukrotnie i niezależnie**, w **dwóch odrębnych liniach ewolucyjnych**: - raz w linii prowadzącej do ***Thylacosmilus*** — wśród **torbaczy** (grupa z kangurem), - drugi raz w linii prowadzącej do ***Smilodon*** — wśród **łożyskowców**, w grupie kotowatych. Obie linie rozdzieliły się **na długo przed** pojawieniem się tej cechy, a między nimi na drzewie leżą inne gatunki (**słoń, człowiek**) pozbawione zębów szablastych. Zęby szablaste nie zostały więc **odziedziczone po wspólnym przodku** — powstały **osobno w każdej z linii**, jako podobne przystosowanie do podobnego trybu życia (polowania na duże ofiary). To definicja **konwergencji (ewolucji zbieżnej)**: niezależne powstanie podobnych cech u organizmów **niespokrewnionych blisko ze sobą**, poddanych podobnej presji selekcyjnej. **20.2. FF** 1. **F** — z drzewa wynika, że *Thylacosmilus* leży w gałęzi **torbaczy**, razem z **kangurem**. Jest więc **bliżej spokrewniony z kangurem** niż ze *Smilodon*, który należy do łożyskowców. Podobieństwo uzębienia jest **mylące** — nie odzwierciedla pokrewieństwa. 2. **F** — o pokrewieństwie decyduje **położenie ostatniego wspólnego przodka** na drzewie. Kolejność gałęzi to: słoń — **człowiek** — ***Smilodon*** — kot. *Smilodon* dzieli najbliższego przodka z **kotem**, kolejnego — z **człowiekiem**, a dopiero potem, głębiej w drzewie, ze **słoniem**. Wspólny przodek *Smilodona* i **człowieka** leży więc **bliżej wierzchołków** drzewa niż wspólny przodek *Smilodona* i **słonia**. Oznacza to, że *Smilodon* jest bliżej spokrewniony **z człowiekiem** niż ze słoniem — stwierdzenie jest **fałszywe**.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nKonwergencja a dywergencja\n\nCecha | Konwergencja (ewolucja zbieżna) | Dywergencja (ewolucja rozbieżna)\npunkt wyjścia | organizmy niespokrewnione | organizmy spokrewnione\nkierunek zmian | stają się podobne | stają się różne\nprzyczyna | podobne warunki środowiska i presja selekcyjna | różne warunki, różne nisze\npowstające struktury | analogiczne | homologiczne\nprzykłady | zęby szablaste, opływowy kształt ryb/delfinów/ichtiozaurów, skrzydła owadów/ptaków/nietoperzy | kończyny ssaków, dzioby zięb Darwina\n\nStruktury homologiczne a analogiczne\n\nCecha | Homologiczne | Analogiczne\npochodzenie | wspólne | różne\nbudowa wewnętrzna | podobna | różna\nfunkcja | może być różna | podobna\ndowód na | wspólnego przodka (dywergencja) | podobną presję selekcyjną (konwergencja)\nprzykład | kończyna przednia kreta, konia, nietoperza, wieloryba | skrzydło ptaka i skrzydło owada\nprzykład z zadania | — | zęby szablaste Thylacosmilus i Smilodon\n\nJak czytać drzewo filogenetyczne\n\nElement | Znaczenie\nwęzeł | ostatni wspólny przodek dwóch gałęzi\ngałąź | linia ewolucyjna\nwierzchołek (liść) | współczesny lub kopalny takson\nkorzeń | wspólny przodek wszystkich taksonów na drzewie\nznacznik na gałęzi | moment pojawienia się cechy\n\nReguła porównywania pokrewieństwa: dwa taksony są tym bliżej spokrewnione, im później (bliżej wierzchołków) leży ich ostatni wspólny przodek. Nie liczy się ani kolejność wypisania nazw, ani odległość gałęzi na rysunku.\n\nTorbacze a łożyskowce — dwie równoległe radiacje\n\nNisza ekologiczna | Torbacz (Australia, Ameryka Płd.) | Łożyskowiec\ndrapieżnik szablozębny | Thylacosmilus | Smilodon\nwilkopodobny drapieżnik | wilkowór (Thylacinus) | wilk\nryjący owadożerca | kret workowaty | kret\nszybujący roślinożerca | lotopałanka | polatucha\nmałe gryzonie | myszowór | mysz\nmrówkojad | mrówkożer workowaty | mrówkojad\n\nTo najbardziej spektakularny przykład konwergencji w świecie ssaków: dwie linie oddzielone ok. 160 mln lat wytworzyły niemal identyczne formy przystosowane do tych samych nisz.\n\nThylacosmilus kontra Smilodon\n\nCecha | Thylacosmilus | Smilodon\ngrupa | torbacze (Sparassodonta) | łożyskowce (kotowate)\nmiejsce | Ameryka Południowa | Ameryki, Europa\nczas | miocen–pliocen (~9–3 mln lat temu) | plejstocen (~2,5 mln–10 tys. lat temu)\nkły | rosnące przez całe życie, chronione osłoną żuchwy | nierosnące, bez osłony\nsiekacze | brak | obecne\nnajbliższy krewny na drzewie | kangur | kot\n\nRóżnice szczegółowe w budowie kłów potwierdzają niezależne pochodzenie tej cechy — mimo powierzchownego podobieństwa czaszek.\n\nInne klasyczne przykłady konwergencji\n\nCecha | Grupy\nopływowy kształt ciała | rekin (ryba), delfin (ssak), ichtiozaur (gad)\nskrzydła | owad, ptak, nietoperz, pterozaur\noko soczewkowe | kręgowce i głowonogi (ośmiornica)\nfotosynteza C4 | niezależnie w kilkudziesięciu liniach roślin\nsukulentyzm | kaktusy (Ameryka) i wilczomlecze (Afryka)\necholokacja | nietoperze i walenie\n\nPunktacja CKE\n\n- 20.1. 1 pkt — uzasadnienie zawierające argument na rzecz niezależnego pochodzenia cechy, oparty na drzewie: wspólny przodek miał zęby normalnej długości / cecha pojawiła się dwukrotnie / obie linie są odrębne. (Sama definicja konwergencji nie wystarcza.)\n- 20.2. 1 pkt — FF.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 20.1 klucz odrzuca samą definicję konwergencji.** Odpowiedź „to cecha, która powstała niezależnie\" **nie punktuje**. Trzeba **odwołać się do drzewa** — wskazać, że wspólny przodek miał **zęby normalnej długości** albo że cecha pojawiła się na drzewie **dwa razy**, w dwóch odrębnych liniach. **Kluczowy argument: stan cechy u wspólnego przodka.** Jeśli wspólny przodek **nie miał** danej cechy, a mają ją dwa odległe gatunki — cecha musiała powstać **niezależnie**. To standardowy sposób rozpoznawania konwergencji na drzewie filogenetycznym. **Pokrewieństwo odczytuje się z drzewa, nie z wyglądu.** *Thylacosmilus* wygląda jak szablozębny kot, ale jest **torbaczem** — bliżej mu do kangura niż do *Smilodona*. Podobieństwo morfologiczne bywa mylące i to jest sedno całego zadania. **Jak porównywać pokrewieństwo na drzewie.** Bliżej spokrewnione są te gatunki, których **ostatni wspólny przodek jest bliżej wierzchołków** drzewa (późniejszy w czasie). Liczy się **położenie węzła**, a nie odległość gałęzi na rysunku ani kolejność wypisania nazw. **Konwergencja to nie to samo co dywergencja.** **Konwergencja** — organizmy niespokrewnione stają się do siebie podobne (podobne środowisko). **Dywergencja** — organizmy spokrewnione stają się do siebie niepodobne (różne środowiska, np. radiacja adaptacyjna). **Cecha analogiczna a homologiczna.** Zęby szablaste u obu rodzajów to struktury **analogiczne** — podobna funkcja i wygląd, **różne pochodzenie ewolucyjne**. Struktury **homologiczne** mają wspólne pochodzenie, choć mogą pełnić różne funkcje.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-20.webp","solution_image":null,"topics":"konwergencja, ewolucja zbiezna, drzewo filogenetyczne, torbacze i lozyskowce, zeby szablaste","page_from":27,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/20.1","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"20.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 20.1. (0-1)\nUzasadnij, że występowanie zębów szablastych u Thylacosmilus i Smilodon jest\nwynikiem ewolucji zbieżnej - konwergencji. W odpowiedzi odnieś się do\nprzedstawionego drzewa filogenetycznego.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 20.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje\ni przetwarza informacje tekstowe, graficzne,\nliczbowe.\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych.\nZdający:\n2) przedstawia opinie i argumenty związane\nz omawianymi zagadnieniami biologicznymi.\nXVI. Ewolucja. Zdający:\n12) opisuje warunki, w jakich zachodzi\nradiacja adaptacyjna oraz ewolucja zbieżna;\n13) rozpoznaje, na podstawie opisu,\nschematu, rysunku, konwergencję\ni dywergencję.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne uzasadnienie, uwzględniające argument na rzecz niezależnego\npochodzenia cechy.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nPojawienie się szablastych zębów u Thylacosmilus i u Smilodon to efekt ewolucji\nzbieżnej, ponieważ zęby pojawiły się niezależnie u torbaczy i u kotowatych.\nJest to przykład konwergencji, ponieważ ta sama cecha rozwinęła się w dwóch różnych\nliniach ewolucyjnych, różniących się morfologicznie.\nOstatni wspólny przodek tych dwóch rodzajów miał zęby normalnej długości, a więc ta\ncecha musiała powstać niezależnie.\nThylacosmilus i Smilodon wykształciły zęby szablaste niezależnie od siebie, gdyż\npojawienie się tych zębów nastąpiło dwa razy na podanym drzewie filogenetycznym\n(czerwone kropki), co oznacza, że jest to wynik konwergencji.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się wyłącznie do definicji konwergencji np. „Jest to\ncecha, która powstała niezależnie” lub „Zęby u obu rodzajów miały różne pochodzenie”.\nDopuszcza się odpowiedzi, w których rodzaje Thylacosmilus i Smilodon są traktowane jako\ngatunki.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Z drzewa filogenetycznego wynika, że **ostatni wspólny przodek** *Thylacosmilus* i *Smilodon* miał **zęby o normalnej długości** — cecha ta jest zaznaczona u podstawy drzewa. Zęby szablaste **pojawiły się dwukrotnie i niezależnie**, w **dwóch odrębnych liniach ewolucyjnych**: - raz w linii prowadzącej do ***Thylacosmilus*** — wśród **torbaczy** (grupa z kangurem), - drugi raz w linii prowadzącej do ***Smilodon*** — wśród **łożyskowców**, w grupie kotowatych. Obie linie rozdzieliły się **na długo przed** pojawieniem się tej cechy, a między nimi na drzewie leżą inne gatunki (**słoń, człowiek**) pozbawione zębów szablastych. Zęby szablaste nie zostały więc **odziedziczone po wspólnym przodku** — powstały **osobno w każdej z linii**, jako podobne przystosowanie do podobnego trybu życia (polowania na duże ofiary). To definicja **konwergencji (ewolucji zbieżnej)**: niezależne powstanie podobnych cech u organizmów **niespokrewnionych blisko ze sobą**, poddanych podobnej presji selekcyjnej. **20.2. FF** 1. **F** — z drzewa wynika, że *Thylacosmilus* leży w gałęzi **torbaczy**, razem z **kangurem**. Jest więc **bliżej spokrewniony z kangurem** niż ze *Smilodon*, który należy do łożyskowców. Podobieństwo uzębienia jest **mylące** — nie odzwierciedla pokrewieństwa. 2. **F** — o pokrewieństwie decyduje **położenie ostatniego wspólnego przodka** na drzewie. Kolejność gałęzi to: słoń — **człowiek** — ***Smilodon*** — kot. *Smilodon* dzieli najbliższego przodka z **kotem**, kolejnego — z **człowiekiem**, a dopiero potem, głębiej w drzewie, ze **słoniem**. Wspólny przodek *Smilodona* i **człowieka** leży więc **bliżej wierzchołków** drzewa niż wspólny przodek *Smilodona* i **słonia**. Oznacza to, że *Smilodon* jest bliżej spokrewniony **z człowiekiem** niż ze słoniem — stwierdzenie jest **fałszywe**.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-20.1.webp","solution_image":null,"topics":"konwergencja, ewolucja zbiezna, drzewo filogenetyczne, torbacze i lozyskowce, zeby szablaste","page_from":27,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/20.2","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"20.2","points":1,"ptype":"true_false","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 20.2. (0-1)\nOceń prawdziwość poniższych stwierdzeń dotyczących Thylacosmilus i Smilodon.\nWybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.\nThylacosmilus jest bliżej spokrewniony ze Smilodon niż z kangurami,\nnależącymi do torbaczy.\nP\nF\nSmilodon jest bliżej spokrewniony ze słoniem niż z człowiekiem.\nP\nF\nczas\nThylacosmilus\nkangur\nsłoń\nczłowiek\nSmilodon\nkot\nwspólny przodek z zębami\no normalnej długości\npojawienie się zębów\nszablastych\nobecność zębów\nszablastych\n20.1.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":"F","answer_text":"Zadanie 20.2. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje\ni przetwarza informacje tekstowe, graficzne,\nliczbowe.\nV. Zasady klasyfikacji i sposoby identyfikacji\norganizmów. Zdający:\n1) wnioskuje na podstawie analizy\nkladogramów o pokrewieństwie\newolucyjnym organizmów.\nXVI. Ewolucja. Zdający:\n2) określa pokrewieństwo ewolucyjne\ngatunków na podstawie analizy drzewa\nfilogenetycznego.\nZasady oceniania\n1 pkt - odpowiedź poprawna.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nFF","solution":"## Poprawna odpowiedź: FF\n\nOceniamy stwierdzenia na podstawie drzewa filogenetycznego:\n\n1. **„Thylacosmilus jest bliżej spokrewniony ze Smilodon niż z kangurami, należącymi do torbaczy\" - F (fałsz).** Thylacosmilus był **torbaczem**, tak jak kangur. Na drzewie Thylacosmilus znajduje się w linii torbaczy, bliżej kangura, a Smilodon (kotowaty) należy do ssaków łożyskowych. Zatem Thylacosmilus jest bliżej spokrewniony z kangurem niż ze Smilodon - stwierdzenie jest fałszywe.\n\n2. **„Smilodon jest bliżej spokrewniony ze słoniem niż z człowiekiem\" - F (fałsz).** Smilodon (kotowaty) należy do ssaków łożyskowych, w obrębie których kot i człowiek (oba m.in. w grupie z bliższym wspólnym przodkiem) są bliżej spokrewnione ze sobą niż ze słoniem. Zgodnie z drzewem Smilodon (blisko kota) jest bliżej spokrewniony z człowiekiem niż ze słoniem - stwierdzenie jest fałszywe.\n\nOba stwierdzenia fałszywe, dlatego **FF**.\n\n## Zasady oceniania CKE\n1 pkt: FF.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-20.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":27,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/21","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"21","points":2,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 21.\nPająk z rodzaju Pamphobeteus i żaba Chiasmocleis royi mogą żyć razem w tym samym\nmiejscu. Nora pająka zapewnia chłodne, wilgotne środowisko i stanowi schronienie przed\nwysuszeniem oraz przed zmianami temperatury. Pająki chronią żaby przed drapieżnikami,\nnie wyrządzają żabom krzywdy i umożliwiają im łatwy dostęp do miejsc żerowania. C. royi\npomaga w pozbyciu się z nory i z jej otoczenia mrówek i larw much, które odżywiają się\njajami oraz potomstwem pająka.\nNa podstawie: R. von May i in., Ecological Interactions Between Arthropods and Small Vertebrates in a Lowland\nAmazon Rainforest, „Amphibian & Reptile Conservation” 13(1), 2019;\nA. Zamani i in., An Extensive Review of […] Ecological Associations Involving Tarantulas (Araneae:\nTheraphosidae), with a New Hypothesis on the Evolution of Their Hirsuteness,\n„Journal of Natural History” 58(29-32), 2024.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **21.1.** **Nazwa zależności: mutualizm** (dopuszczalna także **protokooperacja**). **Uzasadnienie:** obie strony odnoszą **korzyści**: | Organizm | Odnoszone korzyści | |---|---| | **żaba *C. royi*** | **schronienie w norze** (wilgoć, stała temperatura), **ochrona przed drapieżnikami**, łatwy dostęp do miejsc żerowania | | **pająk *Pamphobeteus*** | żaba **zjada mrówki i larwy much**, które niszczą **jaja i potomstwo pająka** | Żaba zyskuje bezpieczne schronienie i ochronę, a pająk — **zabezpieczenie potomstwa** przed pasożytami i drapieżnikami jaj. Żadna ze stron nie ponosi strat, więc jest to zależność **nieantagonistyczna, korzystna dla obu gatunków**. **21.2.** **Pająki** rozpoczynają trawienie **pozaustrojowo (pozajelitowo)** — wstrzykują do ciała ofiary **enzymy trawienne**, które ją upłynniają, a następnie **zasysają płynny pokarm**; trawienie kończy się już wewnątrz przewodu pokarmowego. **Płazy** trawią pokarm **wyłącznie wewnątrzustrojowo** — połykają zdobycz w całości, a cały proces trawienia zachodzi **w obrębie przewodu pokarmowego**.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nZależności międzygatunkowe\n\nZależność | Gatunek A | Gatunek B | Przykład\nmutualizm | + | + | mikoryza, porosty, pająk i żaba\nprotokooperacja | + | + — ale fakultatywnie | bąkojad i nosorożec, krab i ukwiał\nkomensalizm | + | 0 | jemiołuszka i drzewo, ryba podnawka i rekin\namensalizm | − | 0 | allelopatia orzecha włoskiego\nkonkurencja | − | − | rywalizacja o pokarm\ndrapieżnictwo | + | − | wilk i sarna\npasożytnictwo | + | − | tasiemiec i człowiek\n\nMutualizm obligatoryjny — gatunki nie mogą bez siebie żyć (porost = grzyb + glon).\nMutualizm fakultatywny (protokooperacja) — korzyść jest obopólna, ale oba gatunki radzą sobie też osobno. Opisany przypadek należy do tej kategorii.\n\nKlucz do rozpoznania mutualizmu w zadaniu\n\nPytanie | Odpowiedź\nCzy żaba coś zyskuje? | tak — schronienie, ochrona, dostęp do żeru\nCzy pająk coś zyskuje? | tak — usuwanie mrówek i larw much niszczących jego jaja\nCzy któraś strona traci? | nie — „nie wyrządzają żabom krzywdy\"\nWniosek | mutualizm (+/+)\n\nGdyby pająk niczego nie zyskiwał, byłby to komensalizm — dlatego zdanie o mrówkach i larwach much jest w treści kluczowe.\n\nTypy trawienia u zwierząt\n\nTyp | Gdzie zachodzi | Przykłady\nwewnątrzkomórkowe | w wodniczkach trawiennych | gąbki, pierwotniaki, częściowo parzydełkowce\nzewnątrzkomórkowe wewnątrzustrojowe | w przewodzie pokarmowym | płazy, ssaki, ptaki, większość zwierząt\nzewnątrzkomórkowe pozaustrojowe | poza ciałem zwierzęcia | pająki, rozgwiazdy, larwy niektórych owadów, muchówki\n\nJak trawi pająk\n\nEtap | Co się dzieje\n1. unieruchomienie ofiary | jad z gruczołów jadowych w szczękoczułkach\n2. wstrzyknięcie enzymów | proteazy rozkładające tkanki ofiary\n3. trawienie pozaustrojowe | ciało ofiary ulega upłynnieniu\n4. zasysanie | żołądek ssący wciąga płynny pokarm\n5. dokończenie trawienia | w jelicie środkowym, wewnątrzustrojowo\n\nZaleta tego rozwiązania: pająk nie musi mieć aparatu gębowego zdolnego do rozdrabniania ani obszernego przewodu pokarmowego. Pozostaje po nim charakterystyczna „pusta skorupka\" ofiary.\n\nTrawienie u płazów\n\nCecha | Opis\nsposób zdobywania pokarmu | wyrzucany lepki język, chwytanie ruchomych ofiar\npołykanie | w całości, bez rozdrabniania; pomagają gałki oczne wciskane do jamy gębowej\nzęby | drobne, stożkowate — służą do przytrzymania, nie do żucia\ntrawienie | wyłącznie wewnątrzustrojowe, zewnątrzkomórkowe\nprzewód pokarmowy | jama gębowa → przełyk → żołądek → jelito → kloaka\nenzymy | z żołądka, trzustki i jelita\n\nPunktacja CKE\n\n- 21.1. 1 pkt — nazwa mutualizm (lub protokooperacja) oraz uzasadnienie z konkretnymi korzyściami dla obu organizmów.\n- 21.2. 1 pkt — porównanie: pająki trawią pozaustrojowo (i dokańczają wewnątrzustrojowo), płazy — wyłącznie wewnątrzustrojowo.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Klucz CKE nie uznaje nazw zbyt ogólnych.** Odrzucane są: „zależność nieantagonistyczna\", „protekcjonizm\", a także **„symbioza\"** i **„mutualizm obligatoryjny\"**. Poprawne są wyłącznie **mutualizm** (ewentualnie „mutualizm fakultatywny\") oraz **protokooperacja**. **Uzasadnienie musi zawierać konkretne korzyści, nie definicję.** Klucz wprost odrzuca odpowiedzi typu „bo oba organizmy odnoszą korzyści netto\". Trzeba **wymienić**, co dokładnie zyskuje żaba i co zyskuje pająk. **Korzyść musi być podana dla obu stron.** Wskazanie tylko tego, co zyskuje żaba, sprowadziłoby zależność do **komensalizmu** — a to inna odpowiedź. **W 21.2 klucz odrzuca odpowiedzi o „trawieniu wewnątrzkomórkowym\" u płazów.** Płazy trawią **zewnątrzkomórkowo, w przewodzie pokarmowym**. Trawienie wewnątrzkomórkowe występuje u gąbek i pierwotniaków. **Odpowiedź musi porównywać oba organizmy.** Napisanie tylko „pająki trawią pozaustrojowo\" nie punktuje — trzeba dodać, że **płazy trawią wewnątrzustrojowo**. **Nie myl trawienia pozaustrojowego z zewnątrzkomórkowym.** **Pozaustrojowe (zewnętrzne)** — poza ciałem zwierzęcia (pająki, rozgwiazdy, muchy). **Zewnątrzkomórkowe** — poza komórką, ale wewnątrz przewodu pokarmowego (większość zwierząt, w tym płazy).","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-21.webp","solution_image":null,"topics":"mutualizm, zaleznosci miedzygatunkowe, trawienie pozajelitowe pajakow, plazy, protokooperacja","page_from":28,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/21.1","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"21.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 21.1. (0-1)\nPodaj nazwę zależności międzygatunkowej występującej między pająkiem z rodzaju\nPamphobeteus a żabą C. royi. Odpowiedź uzasadnij z uwzględnieniem przykładów\nkorzyści lub strat właściwych dla wymienionych organizmów.\nNazwa zależności:\nUzasadnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 21.1. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n5) przedstawia i wyjaśnia zależności między\norganizmami […].\nXVII. Ekologia.\n3. Ekologia ekosystemu. Ochrona\ni gospodarka ekosystemami. Zdający:\n1) wyjaśnia znaczenie zależności\nnieantagonistycznych (mutualizm […]\nfakultatywny […]) w ekosystemie i podaje\nich przykłady.\nZasady oceniania\n1 pkt - podanie poprawnej nazwy zależności ORAZ poprawne uzasadnienie, odnoszące się\ndo przykładów korzyści (netto) dla obydwu organizmów.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nNazwa zależności\nmutualizm / mutualizm fakultatywny\nPrzykładowe uzasadnienia\nPająki umożliwiają żabie dostęp do żerowania, a żaba pomaga w ograniczeniu\nliczebność mrówek i larw much, które odżywiają się jajami oraz potomstwem pająka.\nPająk chroni żabę przed drapieżnikami, a żaba zjada mrówki, które szkodzą pająkowi.\nUwaga:\nNie uznaje się zbyt ogólnych sformułowań, np.: zależność nieantagonistyczna,\nprotekcjonizm.\nNie uznaje się uzasadnień odnoszących się wyłącznie do definicji mutualizmu,\nbez odniesienia do przykładów korzyści odnoszonych przez organizmy, np. „Jest to\nmutualizm, ponieważ obydwa organizmy odnoszą z tej zależności korzyści netto”.\nNie uznaje się odpowiedzi: „mutualizm obligatoryjny” oraz „symbioza”.\nDopuszcza się odpowiedź „protokooperacja” jako nazwę zależności.","solution":"**Nazwa zależności: mutualizm** (dopuszczalna także **protokooperacja**). **Uzasadnienie:** obie strony odnoszą **korzyści**: | Organizm | Odnoszone korzyści | |---|---| | **żaba *C. royi*** | **schronienie w norze** (wilgoć, stała temperatura), **ochrona przed drapieżnikami**, łatwy dostęp do miejsc żerowania | | **pająk *Pamphobeteus*** | żaba **zjada mrówki i larwy much**, które niszczą **jaja i potomstwo pająka** | Żaba zyskuje bezpieczne schronienie i ochronę, a pająk — **zabezpieczenie potomstwa** przed pasożytami i drapieżnikami jaj. Żadna ze stron nie ponosi strat, więc jest to zależność **nieantagonistyczna, korzystna dla obu gatunków**.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-21.1.webp","solution_image":null,"topics":"mutualizm, zaleznosci miedzygatunkowe, trawienie pozajelitowe pajakow, plazy, protokooperacja","page_from":28,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/21.2","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"21.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 21.2. (0-1)\nPodaj różnicę w sposobie trawienia pokarmu przez pająki i przez płazy.\n21.1.\n0-1\n21.2.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 21.2. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n1) opisuje […] organizmy.\nX. Różnorodność zwierząt. Zdający:\n3) wymienia cechy pozwalające na\nrozróżnienie […] pajęczaków […];\n4) wymienia cechy pozwalające na\nrozróżnienie […] płazów […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne porównanie sposobów trawienia: pozajelitowego i wewnątrzustrojowego\nprzez pająki oraz wewnątrzustrojowego przez płazy.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nPająki zaczynają trawić pokarm pozaustrojowo, a płazy trawią wyłącznie\nwewnątrzustrojowo.\nPająki trawią pokarm głównie pozajelitowo, a płazy - wewnątrz układu pokarmowego.\nPająki odżywiają się pokarmem płynnym, powstającym w wyniku trawienia\nproteolitycznego ofiary, a potem kończą trawienie pokarmu wewnątrzustrojowo. Płazy\ntrawią tylko w obrębie przewodu pokarmowego.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do „wewnątrzkomórkowego” trawienia pokarmu\nu płazów, np. „Pająki zewnątrzkomórkowo, a płazy - wewnątrzkomórkowo”.\nDopuszcza się odpowiedzi odnoszące się do trawienia przez pająki wyłącznie\npozaustrojowo, np. „Pająki trawią pozaustrojowo, a płazy - wewnątrzustrojowo”.","solution":"**Pająki** rozpoczynają trawienie **pozaustrojowo (pozajelitowo)** — wstrzykują do ciała ofiary **enzymy trawienne**, które ją upłynniają, a następnie **zasysają płynny pokarm**; trawienie kończy się już wewnątrz przewodu pokarmowego. **Płazy** trawią pokarm **wyłącznie wewnątrzustrojowo** — połykają zdobycz w całości, a cały proces trawienia zachodzi **w obrębie przewodu pokarmowego**.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-21.2.webp","solution_image":null,"topics":"mutualizm, zaleznosci miedzygatunkowe, trawienie pozajelitowe pajakow, plazy, protokooperacja","page_from":28,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/22","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"22","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 22.\nW wodach śródlądowych zachodniej Europy udokumentowano współwystępowanie dwóch\ngatunków obcych pochodzących z rejonu Morza Kaspijskiego i z zachodniej Syberii:\npasożytniczej przywry Bucephalus polymorphus oraz małża - racicznicy zmiennej\n(Dreissena polymorpha). Racicznica zmienna pojawiła się w wodach zachodniej Europy już\nw XIX wieku, a przywra - pod koniec XX wieku.\nCykl życiowy B. polymorphus rozpoczyna się od pojawienia się pierwszego stadium\nlarwalnego - miracidium, które może wniknąć tylko do ciała racicznicy zmiennej, małża\nprowadzącego osiadły tryb życia. Miracidium w ciele małża rozwija się w sporocystę,\na w sporocyście dojrzewają cerkarie. Dojrzałe cerkarie opuszczają ciało racicznicy i dostają\nsię do wody. Następnie, po wniknięciu do ciała ryb z rodziny karpiowatych, cerkarie\nprzekształcają się w metacerkarie. Kolejnym żywicielem B. polymorphus są różne gatunki\nryb rybożernych - po zjedzeniu ofiary z metacerkariami w organizmie ryb rybożernych\nprzywry dojrzewają płciowo i dochodzi do zapłodnienia.\nNa podstawie: D. Rachalewska, „Invasional meltdown” zbieg okoliczności czy reguła?, „Kosmos” 63(1), 2014.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **22.1.** **Żywiciele pośredni:** 1. **racicznica zmienna** (*Dreissena polymorpha*) — pierwszy żywiciel pośredni, 2. **ryby karpiowate** (Cyprinidae) — drugi żywiciel pośredni. **Żywiciele ostateczni:** - **ryby rybożerne** (drapieżne). **Kryterium podziału:** żywicielem **ostatecznym** jest ten, w którym pasożyt **dojrzewa płciowo i rozmnaża się płciowo** — tekst mówi wprost, że dzieje się to w rybach rybożernych. W żywicielach **pośrednich** rozwijają się stadia larwalne (sporocysty, cerkarie, metacerkarie). **22.2.** Tekst stwierdza wprost, że **miracidium może wniknąć tylko do ciała racicznicy zmiennej** — pasożyt wykazuje na tym etapie **ścisłą specyficzność żywicielską**. W ciele racicznicy zachodzi **rozwój sporocysty i dojrzewanie cerkarii** — czyli etap, bez którego nie powstaną stadia zdolne do zarażenia kolejnego żywiciela. **Żaden inny organizm nie może zastąpić racicznicy** na tym etapie cyklu. Bez racicznicy zmiennej larwa miracidium **nie znajdzie żywiciela**, nie rozwinie się w cerkarię i cykl **zostanie przerwany na samym początku**. Dlatego obecność tego małża jest **warunkiem koniecznym** zamknięcia cyklu życiowego *B. polymorphus*. Wyjaśnia to też chronologię z tekstu: przywra mogła pojawić się w wodach zachodniej Europy **dopiero po tym**, jak zadomowiła się tam racicznica — czyli **sto lat później**.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nCykl rozwojowy Bucephalus polymorphus\n\nEtap | Stadium | Gdzie | Rola żywiciela\n1 | jajo → miracidium | woda | —\n2 | sporocysta | racicznica zmienna | I żywiciel pośredni\n3 | cerkaria | racicznica → woda | —\n4 | metacerkaria | ryby karpiowate | II żywiciel pośredni\n5 | postać dorosła, zapłodnienie | ryby rybożerne | żywiciel ostateczny\n\nReguła nadrzędna: żywicielem ostatecznym jest ten, w którym pasożyt rozmnaża się płciowo. Wszystkie wcześniejsze to żywiciele pośredni.\n\nStadia rozwojowe przywr — słownik\n\nStadium | Charakterystyka\nmiracidium | wolno pływająca, orzęsiona larwa; wnika do I żywiciela pośredniego (zwykle ślimak lub małż)\nsporocysta | worek rozmnażający się bezpłciowo w ciele żywiciela\nredia | kolejne pokolenie larw (u wielu gatunków; u Bucephalus pomijana)\ncerkaria | larwa z ogonkiem, opuszcza I żywiciela, pływa w wodzie\nmetacerkaria | otorbiona forma przetrwalna w II żywicielu pośrednim\npostać dorosła (marita) | w żywicielu ostatecznym; rozmnaża się płciowo\n\nDlaczego pasożyty mają złożone cykle\n\nKorzyść | Opis\nogromna liczba potomstwa | rozmnażanie bezpłciowe w sporocyście — z jednego miracidium setki cerkarii\nrozprzestrzenianie | ruchliwi żywiciele przenoszą pasożyta na duże odległości\npewność transmisji | żywiciel ostateczny zjada żywiciela pośredniego — droga zarażenia jest gwarantowana\nprzetrwanie | różne stadia znoszą różne warunki środowiska\n\nKosztem jest wrażliwość: wystarczy usunąć jedno ogniwo cyklu, by cała populacja pasożyta załamała się. Dokładnie o tym mówi zadanie 22.2.\n\nSpecyficzność żywicielska\n\nStopień | Opis | Przykład\nścisła (wysoka) | pasożyt rozwija się tylko w jednym gatunku | miracidium B. polymorphus → wyłącznie racicznica\numiarkowana | kilka blisko spokrewnionych gatunków | metacerkarie → ryby karpiowate\nniska | wiele odległych gatunków | postać dorosła → różne ryby rybożerne\n\nZauważ, że w tym samym cyklu specyficzność maleje wraz z kolejnymi etapami — to typowe dla przywr.\n\nRacicznica zmienna jako gatunek inwazyjny\n\nCecha | Opis\npochodzenie | zlewiska Morza Czarnego i Kaspijskiego\nekspansja w Europie | od XIX wieku, transportem wodnym\ntryb życia | osiadły, przytwierdza się bisiorem do twardego podłoża\nodżywianie | filtrator — przepuszcza wodę przez skrzela\nskutki negatywne | zarastanie rur, ujęć wody, kadłubów; wypieranie rodzimych małży\nskutki „pozytywne\" | filtracja zwiększa przezroczystość wody\nskutek pośredni | umożliwiła zadomowienie się przywry B. polymorphus\n\nInwazyjne załamanie (invasional meltdown)\n\n$$\\text{gatunek obcy 1} \\rightarrow \\text{ułatwia inwazję} \\rightarrow \\text{gatunek obcy 2} \\rightarrow \\dots$$\n\nHipoteza mówi, że gatunki obce wzajemnie sobie sprzyjają, przyśpieszając kolejne inwazje. Opisany przypadek jest podręcznikowym przykładem: przywra nie mogła zadomowić się w Europie Zachodniej, dopóki nie było tam jej jedynego pierwszego żywiciela.\n\nPunktacja CKE\n\n- 22.1. 1 pkt — wypisanie wszystkich żywicieli: pośredni — racicznica zmienna i ryby karpiowate; ostateczni — ryby rybożerne.\n- 22.2. 1 pkt — uzasadnienie uwzględniające specyficzność pierwszego żywiciela pośredniego: miracidium może wniknąć tylko do racicznicy.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 22.1 trzeba wypisać DWÓCH żywicieli pośrednich.** Racicznica i ryby karpiowate — pominięcie któregokolwiek oznacza odpowiedź niepełną. Klucz wymaga wypisania **wszystkich** żywicieli. **Kryterium żywiciela ostatecznego to rozmnażanie płciowe**, a nie wielkość zwierzęcia ani kolejność w cyklu. Tekst wskazuje to wprost: „przywry **dojrzewają płciowo** i dochodzi do **zapłodnienia**\". **W 22.2 klucz wymaga odniesienia do specyficzności pierwszego żywiciela.** Nie wystarczy napisać, że „racicznica jest częścią cyklu\" — trzeba wskazać, że miracidium może wniknąć **tylko** do niej i **żaden inny gatunek jej nie zastąpi**. **Nie myl kolejności stadiów przywr.** Standardowa sekwencja: **jajo → miracidium → sporocysta → redia (u wielu gatunków) → cerkaria → metacerkaria → postać dorosła**. U *B. polymorphus* etap redii jest pominięty — cerkarie dojrzewają bezpośrednio w sporocyście. **Uwaga na osiadły tryb życia racicznicy.** To ważny element: nieruchomy małż filtrujący wodę **jest łatwym celem** dla swobodnie pływających miracidiów. Ta cecha wyjaśnia, dlaczego akurat on stał się pierwszym żywicielem. **To przykład „inwazyjnego załamania\" (*invasional meltdown*).** Jeden gatunek obcy (racicznica) **ułatwia zadomowienie się** kolejnego (przywra) — inwazje wzajemnie się wzmacniają. To pojęcie warto znać przy zadaniach o gatunkach obcych.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-22.webp","solution_image":null,"topics":"przywry, cykl rozwojowy pasozyta, zywiciel posredni i ostateczny, gatunki obce, racicznica zmienna","page_from":29,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/22.1","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"22.1","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 22.1. (0-1)\nWypisz z tekstu żywicieli pośrednich oraz żywicieli ostatecznych przywry\nB. polymorphus.\nŻywiciele pośredni:\nŻywiciele ostateczni:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 22.1. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje\ni przetwarza informacje tekstowe […].\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n9) Rozmnażanie i rozwój. Zdający:\nf) […] rozróżnia żywicieli pośrednich\ni ostatecznych.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne wypisanie z tekstu wszystkich żywicieli pośrednich i ostatecznych przywry\nB. polymorphus.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nŻywiciele pośredni:\n- racicznica zmienna / Dreissena polymorpha / racicznica / Dreissena / małż\n- ryby karpiowate / Cyprinidae\nŻywiciele ostateczni:\n- ryby rybożerne","solution":"**Żywiciele pośredni:** 1. **racicznica zmienna** (*Dreissena polymorpha*) — pierwszy żywiciel pośredni, 2. **ryby karpiowate** (Cyprinidae) — drugi żywiciel pośredni. **Żywiciele ostateczni:** - **ryby rybożerne** (drapieżne). **Kryterium podziału:** żywicielem **ostatecznym** jest ten, w którym pasożyt **dojrzewa płciowo i rozmnaża się płciowo** — tekst mówi wprost, że dzieje się to w rybach rybożernych. W żywicielach **pośrednich** rozwijają się stadia larwalne (sporocysty, cerkarie, metacerkarie).","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-22.1.webp","solution_image":null,"topics":"przywry, cykl rozwojowy pasozyta, zywiciel posredni i ostateczny, gatunki obce, racicznica zmienna","page_from":29,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/22.2","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"22.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 22.2. (0-1)\nUzasadnij, że obecność racicznicy zmiennej jest niezbędna do zamknięcia cyklu\nżyciowego przywry B. polymorphus.\n22.1.\n0-1\n22.2.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 22.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje\ni przetwarza informacje tekstowe, graficzne,\nliczbowe;\n5) objaśnia i komentuje informacje,\nposługując się terminologią biologiczną.\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n9) Rozmnażanie i rozwój. Zdający:\nf) analizuje na podstawie schematu cykle\nrozwojowe zwierząt pasożytniczych […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne uzasadnienie, uwzględniające specyficzność pierwszego żywiciela\npośredniego.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nPierwszym żywicielem pośrednim tej przywry może być tylko racicznica zmienna.\nRacicznica jest niezbędna do rozwoju sporocyst i cerkarii B. polymorphus.\nNa pewnym etapie larwy mogą żyć wyłącznie w racicznicy.\nMiracidium może wnikać jedynie do ciała D. polymorpha.","solution":"Tekst stwierdza wprost, że **miracidium może wniknąć tylko do ciała racicznicy zmiennej** — pasożyt wykazuje na tym etapie **ścisłą specyficzność żywicielską**. W ciele racicznicy zachodzi **rozwój sporocysty i dojrzewanie cerkarii** — czyli etap, bez którego nie powstaną stadia zdolne do zarażenia kolejnego żywiciela. **Żaden inny organizm nie może zastąpić racicznicy** na tym etapie cyklu. Bez racicznicy zmiennej larwa miracidium **nie znajdzie żywiciela**, nie rozwinie się w cerkarię i cykl **zostanie przerwany na samym początku**. Dlatego obecność tego małża jest **warunkiem koniecznym** zamknięcia cyklu życiowego *B. polymorphus*. Wyjaśnia to też chronologię z tekstu: przywra mogła pojawić się w wodach zachodniej Europy **dopiero po tym**, jak zadomowiła się tam racicznica — czyli **sto lat później**.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-22.2.webp","solution_image":null,"topics":"przywry, cykl rozwojowy pasozyta, zywiciel posredni i ostateczny, gatunki obce, racicznica zmienna","page_from":29,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/23","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"23","points":3,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 23.\nPodstawową niszę ekologiczną gatunku można przedstawić na wielowymiarowym wykresie,\nw którym wymiarami są różne czynniki środowiska.\nNa poniższym wykresie przedstawiono śmiertelność samic krewetki piaskowej (Crangon\nseptemspinosa) w różnych temperaturach i przy różnym stopniu zasolenia. Krewetka\npiaskowa występuje u zachodnich wybrzeży Oceanu Atlantyckiego, od Nowej Fundlandii\ndo Florydy.\nNa podstawie: M. Begon i C.R. Townsend, Ecology: From Individuals to Ecosystems, Hoboken 2021.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **23.1. FF** 1. **F** — punkt o współrzędnych **10 °C i 15‰** leży w obszarze **zerowej śmiertelności** (albo w strefie poniżej 50%), a nie poza linią 50%. Śmiertelność nie jest tam większa niż 50%. 2. **F** — przy stałej temperaturze 10 °C śmiertelność **wyraźnie zależy od zasolenia**: przy wartościach skrajnych (bardzo niskie lub bardzo wysokie zasolenie) rośnie aż do 100%, a w zakresie pośrednim spada do zera. Gdyby była niezależna, linia 10 °C przecinałaby obszary o jednakowej śmiertelności na całej długości. **23.2.** **Ocena stwierdzenia: fałsz.** **Uzasadnienie:** **podstawowa nisza ekologiczna** to **zbiór (zakres) warunków środowiskowych**, w których gatunek może żyć i się rozmnażać — czyli zakresy tolerancji na poszczególne czynniki, np. **temperaturę i zasolenie**. Nie jest to **konkretne miejsce na mapie**. „Zachodnie wybrzeża Oceanu Atlantyckiego\" opisują **zasięg geograficzny** występowania gatunku, a nie jego niszę. Nisza to pojęcie **abstrakcyjne** — wielowymiarowa przestrzeń warunków, dokładnie taka, jaką przedstawia wykres w zadaniu. **23.3.** **Optimum temperaturowe: od około 10 °C do około 25 °C.** Odczytujemy je jako **zakres temperatur, w którym przy optymalnym zasoleniu śmiertelność wynosi zero** — czyli pionowy „rozstęp\" obszaru zerowej śmiertelności na wykresie. *(CKE uznaje odpowiedzi, w których dolna granica mieści się między 9 a 13 °C, a górna między 21 a 26 °C — np. 10–25 °C, 13–21 °C, 9–26 °C.)*\n\nTreść zadania (CKE)\n\nSiedlisko, nisza, zasięg — trzy różne pojęcia\n\nPojęcie | Odpowiada na pytanie | Przykład dla krewetki\nsiedlisko | gdzie żyje? (adres) | płytkie wody przybrzeżne, dno piaszczyste\nnisza ekologiczna | jak żyje? (zawód) | zakres temperatur i zasolenia, sposób odżywiania, rola w sieci troficznej\nzasięg geograficzny | na jakim obszarze występuje? | od Nowej Fundlandii do Florydy\n\nZdanie z zadania 23.2 opisuje zasięg geograficzny — dlatego jest fałszywe.\n\nNisza podstawowa a zrealizowana\n\nCecha | Podstawowa (fundamentalna) | Zrealizowana\nco obejmuje | wszystkie warunki, w których gatunek mógłby żyć | warunki, w których faktycznie żyje\nuwzględnia konkurencję | nie — warunki teoretyczne | tak — po wyparciu przez konkurentów\nwielkość | większa lub równa | mniejsza lub równa\njak wyznaczana | doświadczalnie, w warunkach laboratoryjnych | obserwacje w naturze\n\nWykres w zadaniu — wyznaczony doświadczalnie, bez udziału konkurentów i drapieżników — przedstawia niszę podstawową.\n\nZakres tolerancji ekologicznej\n\nPojęcie | Znaczenie\nminimum | najniższa wartość czynnika umożliwiająca przeżycie\noptimum | zakres najkorzystniejszy — najwyższa przeżywalność i rozrodczość\nmaksimum | najwyższa wartość umożliwiająca przeżycie\nzakres tolerancji | przedział między minimum a maksimum\nstrefy pesimum | krańce zakresu — organizm przeżywa, ale słabo funkcjonuje\n\n$$\\text{minimum} \\ \\big| \\ \\text{pesimum} \\ \\big| \\ \\textbf{OPTIMUM} \\ \\big| \\ \\text{pesimum} \\ \\big| \\ \\text{maksimum}$$\n\nTyp gatunku | Zakres tolerancji | Przykład\neurybionty | szeroki | szczur, karp, mniszek lekarski\nstenobionty | wąski | miś koala, ryby rafowe, pstrąg\n\nPrzedrostki: euryterm / stenoterm (temperatura), euryhalin / stenohalin (zasolenie), euryfag / stenofag (pokarm).\n\nJak czytać wykres dwuwymiarowy\n\nKrok | Działanie\n1. | znajdź na osi poziomej wartość jednego czynnika (zasolenie)\n2. | znajdź na osi pionowej wartość drugiego (temperatura)\n3. | wyznacz punkt przecięcia\n4. | sprawdź, w którym obszarze (izolinii) leży ten punkt\n5. | odczytaj odpowiadającą mu śmiertelność\n\nAby sprawdzić zależność od jednego czynnika, prowadzi się linię prostą przy ustalonej wartości drugiego i patrzy, przez ile obszarów przechodzi.\n\nPrawa ekologiczne\n\nPrawo | Treść\nprawo minimum Liebiga | o powodzeniu organizmu decyduje czynnik występujący w najmniejszej ilości względem zapotrzebowania\nprawo tolerancji Shelforda | organizm może występować tylko tam, gdzie każdy czynnik mieści się w jego zakresie tolerancji\n\nWykres w zadaniu ilustruje prawo Shelforda w dwóch wymiarach: krewetka przeżywa tylko wtedy, gdy jednocześnie temperatura i zasolenie mieszczą się w jej zakresach.\n\nKrewetka piaskowa — kontekst\n\nCecha | Opis\nnazwa systematyczna | Crangon septemspinosa\nzasięg | zachodni Atlantyk: Nowa Fundlandia – Floryda\nsiedlisko | płytkie wody przybrzeżne, estuaria, dno piaszczyste\ntolerancja na zasolenie | euryhalinowa — znosi wody słonawe estuariów\ntolerancja na temperaturę | szeroka — od wód subarktycznych po subtropikalne\nrola | ważne ogniwo sieci troficznej, pokarm ryb\n\nSzeroka tolerancja na oba czynniki tłumaczy tak rozległy zasięg geograficzny — ponad 30 stopni szerokości geograficznej.\n\nPunktacja CKE\n\n- 23.1. 1 pkt — FF.\n- 23.2. 1 pkt — ocena (fałsz) wraz z uzasadnieniem wskazującym, że nisza to zbiór wymagań środowiskowych, a nie zasięg geograficzny.\n- 23.3. 1 pkt — przedział z dolną granicą między 9 a 13 °C i górną między 21 a 26 °C, z jednostką.\n- Razem: 3 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 23.3 klucz wymaga podania jednostki.** Odpowiedź „od 10 do 25\" **nie punktuje** — trzeba napisać **°C**. Klucz odrzuca też odpowiedzi z błędną jednostką przy zasoleniu (np. „przy zasoleniu 25%\" zamiast ‰). **W 23.2 klucz odrzuca dwa typowe błędne uzasadnienia:** - mylenie zasięgu geograficznego z **siedliskiem** („w zdaniu opisano siedlisko krewetki\") — siedlisko to też miejsce, ale to nie o to chodzi, - mylenie z **niszą zrealizowaną** („Ocean Atlantycki to nisza zrealizowana\") — nisza zrealizowana także jest zbiorem warunków, nie obszarem. Poprawne uzasadnienie musi wskazywać, że nisza to **zbiór warunków środowiskowych**, a w zdaniu podano **obszar geograficzny**. **Nie myl trzech pojęć:** - **siedlisko** — *gdzie* organizm żyje (adres), - **nisza ekologiczna** — *jak* żyje: zakres warunków i rola w ekosystemie (zawód), - **zasięg geograficzny** — obszar faktycznego występowania gatunku. **W 23.1 stwierdzenie 2. bywa mylnie oceniane jako P.** Wystarczy poprowadzić na wykresie **poziomą linię** przy 10 °C: przecina ona kolejno obszary 100%, 50% i zerowej śmiertelności — zależność od zasolenia jest więc oczywista. **Wykres dwuwymiarowy czyta się przez współrzędne.** Znajdź punkt (temperatura; zasolenie) i sprawdź, w którym **obszarze** leży. Linie na wykresie to **izolinie śmiertelności**, a nie osie.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-23.webp","solution_image":null,"topics":"nisza ekologiczna, tolerancja ekologiczna, optimum, krewetka piaskowa, odczyt wykresu dwuwymiarowego","page_from":30,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/23.1","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"23.1","points":1,"ptype":"true_false","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 23.1. (0-1)\nNa podstawie przedstawionych danych oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń\ndotyczących tolerancji ekologicznej krewetki piaskowej. Wybierz P, jeśli stwierdzenie\njest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.\nW wodzie o temperaturze 10 °C i o zasoleniu 15 ‰ śmiertelność samic\nkrewetek jest większa niż 50 %.\nP\nF\nŚmiertelność samic krewetek w wodzie o temperaturze 10 °C jest niezależna\nod zasolenia wody.\nP\nF\n25\n20\n15\n10\n5\n0\n5\n10\n15\n20\n25\n30\n35\n40\n45\nzasolenie, ‰\ntemperatura, °C\nzerowa\nśmiertelność\n50 % śmiertelności\n100 % śmiertelności\nMBIP-R0_100","answer":"F","answer_text":"Zadanie 23.1. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami […].\nXVII. Ekologia.\n1. Ekologia organizmów. Zdający:\n2) przedstawia elementy niszy ekologicznej\norganizmu; rozróżnia niszę ekologiczną od\nsiedliska;\n3) wyjaśnia, czym jest tolerancja\nekologiczna.\nZasady oceniania\n1 pkt - odpowiedź poprawna.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nFF","solution":"## Poprawna odpowiedź: FF\n\nOceniamy stwierdzenia na podstawie wykresu śmiertelności samic krewetki w zależności od temperatury i zasolenia:\n\n1. **„W wodzie o temperaturze 10 °C i zasoleniu 15‰ śmiertelność samic jest większa niż 50%\" - F (fałsz).** Odczytując z wykresu punkt (10 °C; 15‰), znajduje się on w obszarze **niskiej (bliskiej zerowej) śmiertelności**, a nie powyżej 50%. Stwierdzenie jest więc fałszywe.\n\n2. **„Śmiertelność samic w wodzie o temperaturze 10 °C jest niezależna od zasolenia\" - F (fałsz).** Przy stałej temperaturze 10 °C śmiertelność **zmienia się wraz z zasoleniem** (przy skrajnych wartościach zasolenia rośnie, przy pośrednich jest niska) - zależy więc od zasolenia. Stwierdzenie jest fałszywe.\n\nOba stwierdzenia fałszywe, dlatego **FF**.\n\n## Zasady oceniania CKE\n1 pkt: FF.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-23.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":30,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/23.2","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"23.2","points":1,"ptype":"true_false","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 23.2. (0-1)\nOceń prawdziwość stwierdzenia: Podstawowa nisza ekologiczna krewetki piaskowej\nto zachodnie wybrzeża Oceanu Atlantyckiego. Wpisz odpowiedź wybraną spośród\npodanych w nawiasie. Odpowiedź uzasadnij, odnosząc się do definicji podstawowej\nniszy ekologicznej.\nOcena stwierdzenia (prawda / fałsz):\nUzasadnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 23.2. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami […].\nXVII. Ekologia.\n1. Ekologia organizmów. Zdający:\n2) przedstawia elementy niszy ekologicznej\norganizmu; rozróżnia niszę ekologiczną od\nsiedliska.\nXVIII. Różnorodność biologiczna, jej\nzagrożenia i ochrona. Zdający:\n2) wymienia główne czynniki geograficzne\nkształtujące różnorodność gatunkową […]\nZiemi […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawna ocena stwierdzenia (że jest fałszywe), wraz z poprawnym uzasadnieniem,\nodnoszącym się do tego, że nisza podstawowa to zbiór wymagań środowiskowych,\na nie - zasięg geograficzny.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nOcena stwierdzenia\nfałsz\nPrzykładowe uzasadnienie\nPodstawowa nisza ekologiczna to zbiór warunków środowiskowych, które są potrzebne,\naby organizm mógł żyć i rozwijać się, a nie - konkretne miejsce, w którym występują\nprzedstawiciele gatunku, jak w podanym zdaniu.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi, w których zasięg geograficzny gatunku jest mylony z jego\nsiedliskiem, np. „Rozstrzygnięcie: fałsz; Uzasadnienie: Podstawowa nisza ekologiczna to\nzakres warunków środowiskowych umożliwiających przeżycie gatunku, a w zdaniu opisano\nsiedlisko krewetki”, lub z niszą zrealizowaną, np. „Rozstrzygnięcie: fałsz; Uzasadnienie:\nOcean Atlantycki to nisza zrealizowana, którą gatunek zajmuje w warunkach konkurencji\nz innymi gatunkami, a nisza podstawowa to teoretyczna przestrzeń korzystnych warunków\nśrodowiskowych”.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"**Ocena stwierdzenia: fałsz.** **Uzasadnienie:** **podstawowa nisza ekologiczna** to **zbiór (zakres) warunków środowiskowych**, w których gatunek może żyć i się rozmnażać — czyli zakresy tolerancji na poszczególne czynniki, np. **temperaturę i zasolenie**. Nie jest to **konkretne miejsce na mapie**. „Zachodnie wybrzeża Oceanu Atlantyckiego\" opisują **zasięg geograficzny** występowania gatunku, a nie jego niszę. Nisza to pojęcie **abstrakcyjne** — wielowymiarowa przestrzeń warunków, dokładnie taka, jaką przedstawia wykres w zadaniu.","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-23.2.webp","solution_image":null,"topics":"nisza ekologiczna, tolerancja ekologiczna, optimum, krewetka piaskowa, odczyt wykresu dwuwymiarowego","page_from":31,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"},{"id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/23.3","paper_id":"biologia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"23.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 23.3. (0-1)\nNa podstawie przedstawionych danych podaj przedział optimum temperaturowego dla\nsamic krewetki piaskowej przy optymalnych warunkach zasolenia.\n23.2.\n0-1\n23.3.\n0-1\nMBIP-R0_100\nBRUDNOPIS (nie podlega ocenie)\nBIOLOGIA\nPoziom rozszerzony\nFormuła 2023\nBIOLOGIA\nPoziom rozszerzony\nFormuła 2023\nBIOLOGIA\nPoziom rozszerzony\nFormuła 2023","answer":null,"answer_text":"Zadanie 23.3. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami […].\nXVII. Ekologia.\n1. Ekologia organizmów. Zdający:\n2) przedstawia elementy niszy ekologicznej\norganizmu; rozróżnia niszę ekologiczną od\nsiedliska;\n3) wyjaśnia, czym jest tolerancja\nekologiczna.\nZasady oceniania\n1 pkt - podanie poprawnego przedziału optimum temperaturowego, którego dolna granica\nmieści się między 9 °C a 13 °C, natomiast górna - między 21 °C a 26 °C.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\n10 °C < optimum < 25 °C\noptimum ∈ (10 °C; 25 °C)\n10 °C-25 °C\n9-26 st. C\n13 °C-21 °C\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi bez podania jednostki temperatury lub z niepoprawną jednostką\nnp.: „Od 10 do 25” lub „Od 10 °C do 25 °C przy zasoleniu od 20 °C do 40 ‰”, lub „10-25 °C\nprzy zasoleniu 25 %”.","solution":"**Optimum temperaturowe: od około 10 °C do około 25 °C.** Odczytujemy je jako **zakres temperatur, w którym przy optymalnym zasoleniu śmiertelność wynosi zero** — czyli pionowy „rozstęp\" obszaru zerowej śmiertelności na wykresie. *(CKE uznaje odpowiedzi, w których dolna granica mieści się między 9 a 13 °C, a górna między 21 a 26 °C — np. 10–25 °C, 13–21 °C, 9–26 °C.)*","image":"img/biologia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-23.3.webp","solution_image":null,"topics":"nisza ekologiczna, tolerancja ekologiczna, optimum, krewetka piaskowa, odczyt wykresu dwuwymiarowego","page_from":31,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura"}]}