{"paper":{"id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona","subject":"filozofia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","variant":null,"exam_pdf":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona.pdf","key_pdf":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona-odpowiedzi/filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona-odpowiedzi.pdf","question_count":18,"source_label":"Filozofia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},"questions":[{"id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/1","paper_id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"1","points":null,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.\nNa podstawie tekstu i własnej wiedzy wykonaj polecenia.\nRené Descartes\nMedytacje o pierwszej filozofii\nZakładam więc, że wszystko to, co widzę, jest fałszem, wierzę, że nie istniało nigdy nic\nz tego, co mi kłamliwa pamięć przedstawia, nie posiadam wcale zmysłów. Ciało, kształt,\nrozciągłość, ruch i miejsce są chimerami. Cóż zatem będzie prawdą? Może to jedno tylko, że\nnie ma nic pewnego.\nLecz skądże wiem, że poza tym, co już wymieniłem, nie ma nic innego, o czym wątpić\nnajmniejszej doprawdy nie ma przyczyny? […] Czyż więc przynajmniej ja sam czymś\njestem? Zaprzeczyłem już jednak, jakobym posiadał w ogóle jakieś zmysły i jakieś ciało. Tu\njednak zatrzymuję się. Bo cóż stąd wynika? Czyż jestem tak ściśle związany z ciałem\ni zmysłami, że bez nich nie mógłbym istnieć? Lecz już przyjąłem, że nic w świecie nie\nistnieje: ani niebo, ani ziemia, ani umysły, ani ciała, czyż więc nie przyjąłem, że i ja nie\nistnieję? Ja jednak na pewno istniałem, jeśli coś przyjąłem. Lecz istnieje zwodziciel - nie\nwiem, kto nim jest - wszechpotężny i najprzebieglejszy, który zawsze rozmyślnie mnie łudzi.\nNie ma więc wątpliwości, że istnieje, skoro mnie łudzi! […] Tak więc po wystarczającym\ni wyczerpującym rozważeniu wszystkiego, należy na koniec stwierdzić, że to powiedzenie: Ja\njestem, ja istnieję, musi być prawdą, ilekroć je wypowiadam lub pojmuję umysłem.\nJednakże jeszcze niedostatecznie rozumiem, kim jestem ja sam, ja, który teraz już\nkoniecznie istnieję […].\nZa cóż się tedy dotychczas uważałem? Oczywiście za człowieka; lecz czym jest człowiek?\n[…] Teraz znalazłem! Tak: to myślenie! Ono jedno nie daje się ode mnie oddzielić. Ja jestem,\nja istnieję; to jest pewne. Jak długo jednak? Oczywiście, jak długo myślę; bo może mogłoby\nsię zdarzyć, że gdybym zaprzestał w ogóle myśleć, to natychmiast bym cały przestał istnieć\n[…]. Jestem więc rzeczą prawdziwą i naprawdę istniejącą; lecz jaką rzeczą? Powiedziałem:\nmyślącą […]. Jest to rzecz, która wątpi, pojmuje, twierdzi, przeczy, chce, nie chce, a także\nwyobraża sobie i czuje […].\nW tych to niewielu wyrazach wymieniłem wszystko to, co wiem naprawdę, albo\nprzynajmniej to, o czym dotąd stwierdziłem, że wiem. Teraz pragnę pilniej rozpatrzyć, czy\nmoże jest we mnie jeszcze coś innego, czego dotąd nie zauważyłem.\nWiem to na pewno, że jestem rzeczą myślącą, czyż więc wiem także, czego na to potrzeba,\nabym był czegoś pewny? Otóż w tym pierwszym poznaniu nie ma nic innego, jak pewne,\njasne i wyraźne ujęcie tego, co twierdzę […]. Widzę zatem, że mogę jako ogólną zasadę\nustanowić, że wszystko to jest prawdą, co całkowicie jasno i wyraźnie ujmuję.\nTymczasem przyjmowałem dawniej wiele rzeczy, jako całkowicie pewne i oczywiste,\no których się później przekonałem, że są wątpliwe. Cóż to były za rzeczy? Oto ziemia, niebo,\ngwiazdy i wszystko to, co zdobywałem zmysłami […].\nCo się zaś tyczy idei, to nie mogą one właściwie być fałszywe, jeżeli się je rozważa same\nw sobie, a nie w odniesieniu do czegoś innego […]. Gdybym […] same idee rozważał jako\npewne odmiany (modos) mego myślenia, a nie odnosiłbym ich do czegoś innego, to\nz pewnością nie mogłyby mi dostarczyć żadnego materiału do popełnienia błędu.\nZ tych zaś idei jedne wydają mi się wrodzone, inne nabyte, jeszcze inne przeze mnie\nsamego urobione […].\nTu jednak należy się zająć przede wszystkim tymi ideami, które - jak sądzę - pochodzą\njakoby od rzeczy istniejących na zewnątrz mnie i zbadać, jaka racja skłania mnie do tego,\nżebym je uważał za podobne do tych rzeczy. Otóż wydaje mi się, że poucza mnie o tym\nnatura […].\nMFI_1R\nGdy tu mówię, że poucza mnie o tym natura, to pojmuję przez to tylko, że jakiś pęd\nsamorzutny popycha mnie do tej wiary, a nie jakoby mi się to okazywało prawdą dzięki\njakiemuś przyrodzonemu światłu rozumu (lumen naturale) […]. Wszystko bowiem, co mi się\nujawnia przez przyrodzone światło rozumu (jak np. że stąd, iż wątpię, wynika, że istnieję\nitp.), żadną miarą nie może podlegać wątpliwości, ponieważ nie może istnieć żadna inna\n[natura], której bym w tym samym stopniu ufał, jak owemu światłu rozumu, i która mogłaby\nmnie pouczyć, że to nie jest prawdą […].\nBez wątpienia bowiem te idee, które mi przedstawiają substancję, są czymś więcej\ni zawierają w sobie więcej - że się tak wyrażę - obiektywnej rzeczywistości (realitatis\nobiectivae) aniżeli te, które przedstawiają tylko modi, czy też przypadłości (accidentia);\na znowuż idea, przez którą pojmuję jakiegoś Boga najwyższego, który jest wieczny,\nnieskończony, wszystkowiedzący, wszechmogący i jest stworzycielem wszystkiego, co jest\npoza Nim, zawiera z pewnością więcej obiektywnej rzeczywistości, aniżeli te idee, które\nprzedstawiają substancje skończone.\nJest zaś rzeczą oczywistą dzięki przyrodzonemu światłu rozumu, że przynajmniej tyle musi\nbyć rzeczywistości w całkowitej przyczynie sprawczej, ile w jej skutku, bo skąd - pytam -\nmógłby skutek wziąć swoją rzeczywistość, jak nie z przyczyny? A jakżeby przyczyna mogła\nmu ją dać, gdyby jej sama nie posiadała? Z tego jednak wynika, że ani żadna rzecz nie może\npowstać z niczego, ani też rzecz doskonalsza, tzn. taka, która zawiera w sobie więcej\nrzeczywistości, nie może powstać z mniej doskonałej; i to jest oczywistą prawdą nie tylko\nw odniesieniu do tych skutków, których rzeczywistość jest aktualna lub formalna, ale także\nw odniesieniu do idei, w których wchodzi w grę tylko rzeczywistość obiektywna […].\nIm dłużej i dokładniej to wszystko badam, tym jaśniej i wyraźniej poznaję, że to jest\nprawdziwy stan rzeczy; lecz jakiż z tego w końcu wysnuję wniosek? Otóż - jeżeli\nrzeczywistość obiektywna którejkolwiek z moich idei jest tak wielka, że jest rzeczą pewną, iż\nnie może ona być we mnie ani formalnie, ani eminentnie, a co za tym idzie, że ja sam nie\nmogę być przyczyną owej idei - to z tego wynika niezbicie, że nie jestem sam na świecie,\nlecz że istnieje jeszcze jakaś inna rzecz, która jest przyczyną owej idei […].\nWśród tych zaś moich idei - oprócz owej, która mi przedstawia mnie samego i która nie\nmoże tu sprawiać żadnej trudności - jest inna, która przedstawia mi Boga, […] nad którą\nnależy się zastanowić, czy nie ma w niej czegoś takiego, co by nie mogło pochodzić ode mnie\nsamego. Pod nazwą Boga rozumiem pewną substancję nieskończoną, niezależną,\no najwyższym rozumie i mocy, która stworzyła mnie samego i wszystko inne, co istnieje,\no ile istnieje. Otóż te wszystkie przymioty są tak wielkie, że im uważniej się nad nimi\nzastanawiam, tym bardziej niemożliwym mi się wydaje, by mogły pochodzić ode mnie\nsamego. Musi się więc na podstawie tego, co przed chwilą powiedziałem, dojść do wniosku,\nże Bóg koniecznie istnieje. Bo chociaż idea substancji jest wprawdzie we mnie, dlatego\nwłaśnie, że ja sam jestem substancją, nie byłaby to jednak idea substancji nieskończonej, jako\nże ja jestem skończony, chyba żeby pochodziła od jakiejś substancji, która by naprawdę była\nnieskończona.\nR. Descartes, Medytacje o pierwszej filozofii, Kęty 2001, s. 48-66.\nMFI_1R","answer":null,"answer_text":"4\n3\n2\n1\n4\n2\n3\n2","solution":null,"image":"img/filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":2,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":null,"text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/1.1","paper_id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"1.1","points":2,"ptype":"closed","subject":"filozofia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.1. (0-2)\nKtóre zdania są zgodne z tekstem Kartezjusza? Zaznacz literę P przy właściwych\nzdaniach.\n1.\nDo prawd można dotrzeć tylko mocą rozumowania lub objawienia.\nP\n2.\nPojęcie istoty doskonałej musi pochodzić od istoty doskonałej.\nP\n3.\nTo niebezpośrednio Bóg warunkuje moje istnienie, lecz czyni to idea\nmojego umysłu.\nP\n4.\nCzłowiek nie jest twórcą idei substancji nieskończonej.\nP","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.1. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych […].\nZdający rekonstruuje problemy zawarte\nw tekście.\nII. 2. 4) Zdający […] przeprowadza analizę\ni interpretację […] fragmentu tekstu\nKartezjusza Medytacje o pierwszej filozofii.\nV. 3. Zdający identyfikuje problematykę\ntekstu […].\nPoprawna odpowiedź\nZdania prawdziwe: 2. i 4.\nSchemat punktowania\n2 p. - za dwie poprawne odpowiedzi.\n1 p. - za jedną poprawną odpowiedź.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nZdania prawdziwe: **2. i 4.**\n\n(Zdanie 2: P, Zdanie 4: P)\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\nKartezjusz w *Medytacjach o pierwszej filozofii* formułuje kilka kluczowych twierdzeń, które pozwalają ocenić każde ze stwierdzeń:\n\n**Stwierdzenie 1.** „Do prawd można dotrzeć tylko mocą rozumowania lub objawienia.\"\n\n> „Wszystko bowiem, co mi się ujawnia przez przyrodzone światło rozumu (jak np. że stąd, iż wątpię, wynika, że istnieję itp.), żadną miarą nie może podlegać wątpliwości\"\n\nKartezjusz podkreśla rolę **przyrodzonego światła rozumu** (*lumen naturale*) jako źródła pewności - ale nigdzie nie wymienia **objawienia** jako źródła wiedzy pewnej. Droga do prawdy to dla niego jasność i wyrazistość ujęcia przez rozum. Stwierdzenie 1 jest zatem **fałszywe**.\n\n**Stwierdzenie 2.** „Pojęcie istoty doskonałej musi pochodzić od istoty doskonałej.\"\n\n> „Jest zaś rzeczą oczywistą dzięki przyrodzonemu światłu rozumu, że przynajmniej tyle musi być rzeczywistości w całkowitej przyczynie sprawczej, ile w jej skutku\"\n> „Musi się więc [ ] dojść do wniosku, że Bóg koniecznie istnieje. Bo chociaż idea substancji jest wprawdzie we mnie, dlatego właśnie, że ja sam jestem substancją, nie byłaby to jednak idea substancji nieskończonej [ ] chyba żeby pochodziła od jakiejś substancji, która by naprawdę była nieskończona.\"\n\nTo jest dokładnie Kartezjański dowód ontologiczno-przyczynowy: idea nieskończonej, doskonałej istoty w skończonym umyśle wymaga przyczyny równie doskonałej. Stwierdzenie 2 jest **prawdziwe**.\n\n**Stwierdzenie 3.** „To nie bezpośrednio Bóg warunkuje moje istnienie, lecz czyni to idea mojego umysłu.\"\n\nKartezjusz jest dualistą - wyróżnia *res cogitans* (substancja myśląca) i *res extensa* (substancja rozciągła), ale obie substancje stworzone są przez Boga. W tekście Kartezjusz wprost stwierdza, że Bóg „stworzył mnie samego i wszystko inne, co istnieje\". Idea w umyśle nie jest przyczyną istnienia - to Bóg jest przyczyną sprawczą. Stwierdzenie 3 jest **fałszywe**.\n\n**Stwierdzenie 4.** „Człowiek nie jest twórcą idei substancji nieskończonej.\"\n\n> „Chociaż idea substancji jest wprawdzie we mnie [ ] nie byłaby to jednak idea substancji nieskończonej, jako że ja jestem skończony, chyba żeby pochodziła od jakiejś substancji, która by naprawdę była nieskończona.\"\n\nSkończony umysł ludzki nie może sam z siebie wytworzyć idei nieskończoności - musi ona pochodzić od bytu naprawdę nieskończonego (Boga). Stwierdzenie 4 jest **prawdziwe**.\n\n## Sposób 2 - kontekst filozoficzny (Kartezjusz, racjonalizm)\n\nKartezjusz jest twórcą **racjonalizmu nowożytnego** i **dualizmu substancji**. Jego projekt filozoficzny polega na:\n1. Systematycznym wątpieniu (*dubito metodyczny*)\n2. Odkryciu punktu archimedesowego: *cogito ergo sum* - „myślę, więc jestem\"\n3. Dowodzie na istnienie Boga z idei nieskończoności w umyśle (dowód przyczynowy / kosmologiczny)\n4. Ustanowieniu jasności i wyrazistości jako kryterium prawdy\n\nKluczowa zasada przyczynowości Kartezjusza: **w przyczynie musi być co najmniej tyle doskonałości, ile w skutku** (*principium causalitatis*). Stąd idea nieskończonego Boga w skończonym umyśle musi mieć przyczynę nieskończoną.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 1.1, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - uczeń zaznaczył oba poprawne zdania: 2. i 4.\n> - **1 pkt** - uczeń zaznaczył jedno poprawne zdanie (2. albo 4.)\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak odpowiedzi\n>\n> **Co MUSISZ zrobić:** zaznaczyć P przy zdaniu 2. ORAZ przy zdaniu 4. - oba razem dają pełne 2 punkty.\n\n## Dlaczego inne błędne\n\n| Zdanie | Treść | Ocena | Dlaczego błędne / typowa pułapka |\n| **1.** | Do prawd można dotrzeć tylko mocą rozumowania lub objawienia. | **F** | Kartezjusz uznaje tylko „przyrodzone światło rozumu\" (*lumen naturale*) - **nie objawienie**. Objawienie to kategoria teologiczna, Kartezjusz buduje filozofię racjonalistyczną, nie teologiczną. |\n| **2.** | Pojęcie istoty doskonałej musi pochodzić od istoty doskonałej. | **P** | Wprost wynika z zasady przyczynowości Kartezjusza: przyczyna musi zawierać co najmniej tyle rzeczywistości, ile skutek. |\n| **3.** | To nie bezpośrednio Bóg warunkuje moje istnienie, lecz czyni to idea mojego umysłu. | **F** | Pomieszanie - to **Bóg** jest przyczyną zarówno mojego istnienia, jak i idei w moim umyśle. Idea nie jest samodzielną przyczyną ontologiczną. |\n| **4.** | Człowiek nie jest twórcą idei substancji nieskończonej. | **P** | Skończony podmiot nie może wygenerować idei nieskończoności - musi ona pochodzić z zewnątrz, od nieskończonego Boga. |\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Pułapka objawienia:** Stwierdzenie 1 brzmi filozoficznie, bo łączy rozumowanie z objawieniem - uczniowie myślą, że Kartezjusz jako wierzący Francuz XVII w. mógł włączyć objawienie. Nie - jego projekt jest czysto racjonalistyczny, objawienie to dla niego oddzielna dziedzina (teologia).\n2. **Pułapka idei jako przyczyny:** Stwierdzenie 3 myli epistemologię z ontologią - to, że idea Boga *mnie* wskazuje na istnienie Boga, nie znaczy, że **idea warunkuje moje istnienie**. Bóg jest przyczyną mnie, nie idea o Bogu.\n3. **Zaznaczenie tylko jednego zdania:** Uczniowie często zaznaczają tylko zdanie 2. (dowód ontologiczny jest dobrze znany) i pomijają zdanie 4. - pamiętaj, odpowiedź musi zawierać OBA zdania dla 2 punktów.","image":"img/filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-1.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/1.10","paper_id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"1.10","points":3,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.10. (0-3)\nUzupełnij tabelę, wpisując we właściwych wierszach nazwy ontologicznych stanowisk,\nktóre uznają, że istnieje jeden, dwa lub więcej rodzajów substancji, oraz jednego\nprzedstawiciela każdego stanowiska.\nL.p.\nRodzaje substancji\nNazwa stanowiska\nPrzedstawiciel\n1.\njeden rodzaj substancji\n2.\ndwa rodzaje substancji\n3.\nwiele rodzajów\nsubstancji","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.10. (0-3)\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych […].\nZdający prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi.\nII 2. 1) Zdający rekonstruuje i porównuje\nwybrane stanowiska ontologiczne.\nPoprawna odpowiedź\n1. monizm - np. Spinoza\n2. dualizm - np. Kartezjusz\n3. pluralizm - np. Leibniz\nSchemat punktowania\n3 p. - za poprawne podanie trzech nazw stanowisk ontologicznych i trzech nazwisk ich\nprzedstawicieli.\n2 p. - za poprawne podanie dwóch nazw stanowisk ontologicznych i dwóch nazwisk ich\nprzedstawicieli.\n1 p. - za poprawne podanie nazwy jednego stanowiska ontologicznego i jednego\nprzedstawiciela.\n0 p. - za odpowiedzi błędne lub brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| L.p. | Rodzaje substancji | Nazwa stanowiska | Przedstawiciel |\n| 1. | jeden rodzaj substancji | **monizm** | np. **Spinoza** |\n| 2. | dwa rodzaje substancji | **dualizm** | np. **Kartezjusz** |\n| 3. | wiele rodzajów substancji | **pluralizm** | np. **Leibniz** |\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\nKartezjusz w *Medytacjach* rozróżnia dwa rodzaje substancji:\n- **res cogitans** - substancja myśląca (umysł, dusza)\n- **res extensa** - substancja rozciągła (ciało, materia)\n\nPonadto istnieje trzecia, nieskończona substancja - **Bóg** (*substantia infinita*). W klasycznym odczytaniu Kartezjusza jest on zatem zwolennikiem dualizmu umysł-ciało (przy Bogu jako odrębnej substancji).\n\nZ kontekstu zadania dotyczącego ontologicznych stanowisk wynika znajomość klasyków filozofii substancji:\n\n## Sposób 2 - kontekst filozoficzny / przedstawiciele\n\n**1. Monizm** - istnieje tylko **jeden rodzaj substancji**:\n- **Spinoza** (Baruch de Spinoza, 1632-1677): jedyną substancją jest Bóg-Natura (*Deus sive Natura*). To, co nazywamy umysłem i ciałem, to tylko dwa z nieskończenie wielu atrybutów jednej substancji. Dzieło: *Etyka*.\n- Inne przykłady: materialiści (Hobbes - jedyną substancją jest materia), Berkeley (jedyną substancją jest umysł)\n\n**2. Dualizm** - istnieją **dwa rodzaje substancji**:\n- **Kartezjusz** (René Descartes, 1596-1650): *res cogitans* i *res extensa*. Dualizm kartezjański rodzi problem interakcji umysłu z ciałem.\n- Inne przykłady: dualizm Platona (dusza-ciało)\n\n**3. Pluralizm** - istnieje **wiele rodzajów substancji**:\n- **Leibniz** (Gottfried Wilhelm Leibniz, 1646-1716): świat składa się z nieskończenie wielu duchowych, niepodzielnych substancji - **monad** (*monadologia*). Każda monada jest odrębną substancją.\n- Inne przykłady: Empedokles (cztery żywioły jako substancje), Anaksagoras (nieskończona wielość *homeomerii*)\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 1.10, max 3 pkt):**\n> - **3 pkt** - trzy poprawne nazwy stanowisk ORAZ trzech poprawnych przedstawicieli\n> - **2 pkt** - dwie poprawne nazwy + dwóch przedstawicieli\n> - **1 pkt** - jedna poprawna nazwa + jeden przedstawiciel\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak odpowiedzi\n>\n> **Akceptowane warianty przedstawicieli:**\n> - Monizm: Spinoza, Hobbes, Berkeley, Tales, Heraklit, Anaksymenes (materialiści i idealiści)\n> - Dualizm: Kartezjusz, Platon\n> - Pluralizm: Leibniz, Empedokles, Anaksagoras\n>\n> **Uwaga:** KAŻDA para musi być kompletna (nazwa stanowiska + przedstawiciel). Sama nazwa bez przedstawiciela lub sam przedstawiciel bez nazwy - nie liczy się jako kompletna odpowiedź.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Wpisanie Kartezjusza przy monizmie:** uczniowie czytają tekst Kartezjusza o substancji i automatycznie wpisują go przy monizmie. Kartezjusz to DUALIZM (dwa rodzaje substancji: myśląca i rozciągła).\n2. **Pominięcie Spinozy:** Spinoza jest kontrintuicyjny - mówi o Bogu, więc uczniowie kojarzą go z teizmem, nie z monizmem. Pamiętaj: Spinoza = *Deus sive Natura* = monizm.\n3. **Mylenie pluralizmu z wielością atrybutów:** Leibniz to pluralizm substancji (wiele monad), nie wielość atrybutów jednej substancji (to Spinoza). Kluczowe rozróżnienie!","image":"img/filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-1.10.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/1.11","paper_id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"1.11","points":3,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.11. (0-3)\nCzy Kartezjusz zgodziłby się ze stwierdzeniem Locke'a: nie ma niczego w umyśle, czego\nnie było wcześniej w zmysłach? Uzasadnij odpowiedź.\nOdpowiedź:\nUzasadnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.11. (0-3)\nII. Tworzenie wypowiedzi\nZdający […] porównuje różne rozwiązania\ntego samego problemu.\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nV. 5. Zdający zestawia poglądy autora\nz innymi według kryterium kontynuacji,\nmodyfikacji, przeciwstawienia.\nII. 1. 2) […] Zdający rekonstruuje\ni porównuje wybrane stanowiska\nepistemologiczne.\nPoprawna odpowiedź\nKartezjusz nie zgodziłby się z tym stwierdzeniem Locke’a.\nPrzykładowe uzasadnienie\nLocke był empirystą i według niego wszelkie poznanie pochodzi z doświadczenia\nzmysłowego, natomiast Kartezjusz był racjonalistą, więc źródeł poznania szukał w umyśle.\nSchemat punktowania\n3 p. - za poprawną odpowiedź i logiczne uzasadnienie odwołujące się do obu filozofów.\n2 p. - za poprawną odpowiedź i logiczne uzasadnienie odwołujące się do jednego filozofa.\n1 p. - za poprawną odpowiedź bez uzasadnienia.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Odpowiedź:** Kartezjusz NIE zgodziłby się z tym stwierdzeniem Locke'a.\n\n**Uzasadnienie:** Kartezjusz był **racjonalistą** - źródeł pewnej wiedzy szukał w rozumie i ideach wrodzonych, a nie w doświadczeniu zmysłowym. Locke był **empirystą** - uważał, że umysł jest czystą tablicą (*tabula rasa*) i wszelka wiedza pochodzi z doświadczenia zmysłowego. Te stanowiska są ze sobą sprzeczne.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\n> „Z tych zaś idei jedne wydają mi się wrodzone, inne nabyte, jeszcze inne przeze mnie samego urobione\"\n\nKartezjusz jawnie stwierdza istnienie **idei wrodzonych** (*ideae innatae*) - idei, które nie pochodzą z doświadczenia zmysłowego, lecz są immanentnie wbudowane w rozum przez Boga. Do idei wrodzonych zalicza m.in.:\n- Ideę Boga (substancji nieskończonej)\n- Idee matematyczne (np. trójkąt)\n- Podstawowe prawdy logiczne\n\nGdyby Kartezjusz przyjął formułę Locke'a - „nie ma niczego w umyśle, czego nie było wcześniej w zmysłach\" - musiałby odrzucić idee wrodzone. To oznaczałoby, że idea Boga pochodzi ze zmysłów - co jest dla Kartezjusza absurdem, bo zmysły są zawodne i skończone, a idea Boga jest nieskończona.\n\n## Sposób 2 - kontekst filozoficzny (spór racjonalizm-empiryzm)\n\nSpór racjonalizmu z empiryzmem to centralny konflikt epistemologii nowożytnej (XVII-XVIII w.):\n\n| | Kartezjusz (racjonalizm) | Locke (empiryzm) |\n| Źródło wiedzy | Rozum (*a priori*), idee wrodzone | Doświadczenie zmysłowe (*a posteriori*) |\n| Status umysłu | Wyposażony w idee wrodzone | Tabula rasa (niezapisana tablica) |\n| Kryterium pewności | Jasność i wyrazistość (*clara et distincta*) | Zgodność z doświadczeniem |\n| Zdania pewne | Matematyka, logika, *cogito* | Doświadczenia zmysłowe (do granic sceptycyzmu) |\n\nLocke'a maksyma *nihil est in intellectu quod non prius in sensu* (nic nie ma w umyśle, czego nie było wcześniej w zmysłach) to programowe odrzucenie wrodzoności idei. Kartezjusz zaprzeczyłby tej formule, bo buduje cały swój system na ideach, których nie mogły dostarczyć zmysły (Bóg, nieskończoność, substancja).\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 1.11, max 3 pkt):**\n> - **3 pkt** - poprawna odpowiedź (NIE) + uzasadnienie odwołujące się do obu filozofów\n> - **2 pkt** - poprawna odpowiedź + uzasadnienie odwołujące się do jednego filozofa\n> - **1 pkt** - poprawna odpowiedź bez uzasadnienia\n> - **0 pkt** - błędna odpowiedź lub brak\n>\n> **Co MUSISZ napisać:** NIE zgodziłby się + Kartezjusz był racjonalistą (idee wrodzone) + Locke był empirystą (wiedza z doświadczenia). Oba elementy uzasadnienia są konieczne dla 3 punktów.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Odpowiedź „TAK\":** uczniowie mogą pomyśleć, że skoro Kartezjusz rozróżnia idee „nabyte\" (z doświadczenia), to zgadza się z Lockiem. Nie - Kartezjusz nie uważa idei nabytych za podstawę *pewnej* wiedzy; fundament stanowią idee wrodzone, których Locke neguje.\n2. **Tylko jedno uzasadnienie:** opisanie tylko Kartezjusza jako racjonalisty bez wskazania sprzeczności z empiryzmem Locke'a = 2 pkt zamiast 3. Musisz zestawić oba stanowiska.\n3. **Pomylenie maksymy Locke'a z Arystotelesem:** ta sama formuła (*nihil in intellectu quod non prius in sensu*) pojawia się w tradycji arystotelowsko-tomistycznej. Klucz CKE dotyczy Locke'a - pamiętaj kontekst.","image":"img/filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-1.11.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/1.2","paper_id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"1.2","points":1,"ptype":"closed","subject":"filozofia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.2. (0-1)\nW swoim tekście Kartezjusz porusza problemy z zakresu dwóch dziedzin filozoficznych.\nZaznacz literę (spośród A-D) oznaczającą nazwy tych dziedzin.\nA. etyka, ontologia\nB. ontologia, epistemologia\nC. estetyka, antropologia\nD. ontologia, antropologia","answer":"B","answer_text":"Zadanie 1.2. (0-1)\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych […].\nZdający prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi.\nV. 3. Zdający identyfikuje problematykę\n[…] fragmentu tekstu Kartezjusza Medytacje\no pierwszej filozofii i reprezentowany w nim\nkierunek filozoficzny.\nPoprawna odpowiedź\nB\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**B - ontologia, epistemologia**\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\nTekst Kartezjusza z *Medytacji o pierwszej filozofii* dotyka dwóch głównych obszarów problemowych:\n\n**1. Epistemologia** (teoria poznania) - zagadnienia dotyczące:\n- Co i jak można poznać? Jaka wiedza jest pewna?\n- Metoda sceptycyzmu metodycznego (*dubito*) jako narzędzie weryfikacji\n- Kryterium prawdy: jasność i wyrazistość ujęcia (*clara et distincta perceptio*)\n- Rodzaje idei: wrodzone (*ideae innatae*), nabyte, urobione\n- Rola *lumen naturale* (przyrodzonego światła rozumu)\n\n**2. Ontologia** (nauka o bycie, metafizyka) - zagadnienia dotyczące:\n- Co istnieje? Jakie rodzaje bytu można wyróżnić?\n- Substancja myśląca (*res cogitans*) i substancja rozciągła (*res extensa*)\n- Dowód na istnienie Boga jako substancji nieskończonej\n- Zasada przyczynowości: skutek nie może być doskonalszy od przyczyny\n\n## Sposób 2 - kontekst filozoficzny / dziedziny filozofii\n\nPrzy rozwiązywaniu tego typu zadania warto znać definicje wszystkich czterech dziedzin z opcji:\n\n| Dziedzina | Przedmiot badań | Obecna w tekście? |\n| **Ontologia** | Natura bytu, substancji, istnienia | **TAK** - dowód na istnienie Boga, teoria substancji |\n| **Epistemologia** | Teoria poznania, źródła i granice wiedzy | **TAK** - sceptycyzm metodyczny, kryterium jasności |\n| **Etyka** | Zasady moralnego działania | NIE - brak rozważań etycznych |\n| **Estetyka** | Teoria piękna i sztuki | NIE - brak treści estetycznych |\n| **Antropologia filozoficzna** | Natura człowieka | ŚLADOWO - pytanie „czym jest człowiek?\" pojawia się, ale nie jest głównym tematem |\n\nOpcja D (ontologia + antropologia) mogłaby być myląca, bo Kartezjusz pyta „kim jestem?\". Jednak centralnym zagadnieniem nie jest natura człowieka jako takiego, lecz **co mogę poznać** (epistemologia) i **co istnieje** (ontologia).\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 1.2, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź B\n> - **0 pkt** - odpowiedź inna lub brak odpowiedzi\n\n## Dlaczego inne błędne\n\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna | Typowa pułapka |\n| A | etyka, ontologia | Etyka (nauka o moralności) nie jest tematem *Medytacji* | Pomieszanie Kartezjusza z etyką stoicką lub Spinozą |\n| **B** | **ontologia, epistemologia** | **POPRAWNA** | - |\n| C | estetyka, antropologia | Brak treści estetycznych; antropologia tylko marginalna | Pomieszanie pytania „kim jest człowiek?\" z antropologią filozoficzną |\n| D | ontologia, antropologia | Antropologia filozoficzna jest marginalna, brak centralnej roli teorii człowieka | Kuszące, bo Kartezjusz pyta „czym jest człowiek?\" - ale to pytanie służy epistemologii, nie jest celem samym w sobie |\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Opcja D wydaje się atrakcyjna**, bo Kartezjusz wprost zadaje pytanie „czym jest człowiek?\" (*quid est homo?*). Jednak to pytanie u Kartezjusza służy epistemologii - prowadzi do odkrycia, że człowiek to *res cogitans*, co jest warunkiem wiedzy pewnej.\n2. **Pomylenie „myślę, więc jestem\" z antropologią:** cogito to dla Kartezjusza fundament epistemologiczny i ontologiczny, nie antropologiczny.\n3. **Zapominanie o ontologii:** niektórzy uczniowie kojarzą Kartezjusza wyłącznie z epistemologią (sceptycyzm, cogito) i pomijają jego rozbudowaną teorię substancji.","image":"img/filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-1.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":4,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/1.3","paper_id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"1.3","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.3. (0-1)\nOkreśl, co według Kartezjusza jest podstawą pewności wiedzy.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.3. (0-1)\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych […].\nZdający rekonstruuje problemy zawarte\nw tekście filozoficznym.\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nII. 2. 4) Zdający przeprowadza analizę\ni interpretację […] fragmentu tekstu\nKartezjusza Medytacje o pierwszej filozofii.\nV. 3. Zdający identyfikuje problematykę\n[…] tekstu.\nPrzykładowa odpowiedź\nPodstawą wiedzy pewnej jest według Kartezjusza jasność i wyrazistość jej ujęcia.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nPodstawą wiedzy pewnej jest według Kartezjusza **jasność i wyrazistość ujęcia** (*clara et distincta perceptio*).\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\n> „Wiem to na pewno, że jestem rzeczą myślącą, czyż więc wiem także, czego na to potrzeba, abym był czegoś pewny? Otóż w tym pierwszym poznaniu nie ma nic innego, jak pewne, jasne i wyraźne ujęcie tego, co twierdzę [ ]. Widzę zatem, że mogę ustanowić ogólną zasadę, że wszystko to jest prawdą, co całkowicie jasno i wyraźnie ujmuję.\"\n\nKartezjusz wyprowadza kryterium prawdy bezpośrednio z pierwszego, niepodważalnego poznania - odkrycia *cogito*. Skoro jedyną treścią tego poznania jest jego **jasność** (*claritas*) i **wyrazistość** (*distinctio*), Kartezjusz uogólnia: **to właśnie stanowi kryterium wszelkiej pewnej wiedzy**.\n\n## Sposób 2 - kontekst filozoficzny\n\nW filozofii nowożytnej Kartezjusz uchodzi za twórcę epistemologii racjonalistycznej. Jego kryterium prawdy - jasność i wyrazistość (*clara et distincta perceptio*) - jest odpowiedzią na pytanie: skąd wiemy, że *cogito ergo sum* jest pewne? Bo jest **jasne** (oczywiste dla każdego, kto myśli) i **wyraźne** (precyzyjnie odgraniczone od innych treści).\n\nTo kryterium zastępuje autorytet zmysłów (odrzucony w procesie metodycznego wątpienia) oraz autorytet tradycji i Kościoła. Wiedza pewna musi być samopoświadczalna przez rozum - bez odwoływania się do czegoś zewnętrznego.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 1.3, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź wskazująca na **jasność i wyrazistość** ujęcia (dopuszczalne: „oczywistość\", „clara et distincta perceptio\", „jasne i wyraźne ujęcie przez rozum\")\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak odpowiedzi\n>\n> **Co MUSISZ napisać:** jasność i wyrazistość (oba elementy lub samo „clara et distincta perceptio\"). Sama „oczywistość\" bez wyjaśnienia jest na granicy - lepiej podać oba przymiotniki.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Mylenie podstawy pewności z metodą dochodzenia do niej:** metoda Kartezjusza to sceptycyzm metodyczny (wątpienie) - ale podstawą pewności nie jest samo wątpienie, lecz to, że *cogito* jest jasne i wyraźne.\n2. **Odpowiedź: „rozum\"** - zbyt ogólna; rozum jest *narzędziem*, nie *kryterium*. Kryterium to konkretna właściwość: jasność i wyrazistość ujęcia przez rozum.\n3. **Odpowiedź: „że myślę, więc jestem\"** - to konkretna prawda pierwsza, a nie kryterium generalnej pewności. Klucz CKE wymaga kryterium, nie przykładu.","image":"img/filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-1.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/1.4","paper_id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"1.4","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.4. (0-2)\nPrzedstaw, sformułowany przez autora tekstu, dowód ontologiczny na istnienie Boga.\nMFI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.4. (0-2)\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych […].\nZdający rekonstruuje problemy zawarte\nw tekście filozoficznym.\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nII. 2. 4) Zdający przeprowadza analizę\ni interpretację […] fragmentu tekstu\nKartezjusza Medytacje o pierwszej filozofii.\nPrzykładowa odpowiedź\nKartezjusz\nznajduje\nw\numyśle\nideę\nIstoty\nNajwyższej,\ndoskonałej.\nZakładając,\nże w przyczynie nie może być mniej doskonałości niż w skutku, Kartezjusz dochodzi\ndo wniosku, że taka Istota, czyli Bóg, musi istnieć jako przyczyna idei zakorzenionej\nw umyśle.\nSchemat punktowania\n2 p. - za pełną odpowiedź uwzględniającą rozumowanie Kartezjusza.\n1 p. - za odpowiedź niepełną, np. mającą formę wniosku z rozumowania.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nKartezjusz w *Medytacjach* formułuje nie dowód ontologiczny (który pochodzi od Anzelma z Canterbury), lecz **dowód przyczynowy na istnienie Boga** (*argument ex idea*). Struktura rozumowania:\n\n1. W umyśle skończonego człowieka istnieje **idea istoty nieskończonej, doskonałej** (Boga).\n2. Obowiązuje zasada przyczynowości: **przyczyna musi zawierać co najmniej tyle rzeczywistości (doskonałości), ile skutek** - skutek nie może być doskonalszy od swej przyczyny.\n3. Skory ja (substancja skończona) jestem mniej doskonały niż idea nieskończoności, **nie mogę być przyczyną tej idei**.\n4. Zatem musi istnieć **zewnętrzna przyczyna** tej idei - substancja naprawdę nieskończona i doskonała.\n5. Wniosek: **Bóg istnieje** jako przyczyna idei nieskończoności we mnie.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\n> „Jest zaś rzeczą oczywistą dzięki przyrodzonemu światłu rozumu, że przynajmniej tyle musi być rzeczywistości w całkowitej przyczynie sprawczej, ile w jej skutku\"\n\n> „Otóż - jeżeli rzeczywistość obiektywna którejkolwiek z moich idei jest tak wielka, iż nie może ona być we mnie ani formalnie, ani eminentnie, a co za tym idzie, że ja sam nie mogę być przyczyną owej idei - to z tego wynika niezbicie, że nie jestem sam na świecie, lecz że istnieje jeszcze jakaś inna rzecz, która jest przyczyną owej idei\"\n\n> „Pod nazwą Boga rozumiem pewną substancję nieskończoną, niezależną, o najwyższym rozumie i mocy [ ]. Otóż te wszystkie przymioty są tak wielkie, że im uważniej się nad nimi zastanawiam, tym bardziej niemożliwym mi się wydaje, by mogły pochodzić ode mnie samego. Musi się więc [ ] dojść do wniosku, że Bóg koniecznie istnieje.\"\n\nKartezjusz operuje pojęciem **realitatis obiectivae** (rzeczywistość obiektywna idei) - każda idea ma pewną treść, pewien stopień rzeczywistości jako reprezentacja. Idea Boga ma maksymalną rzeczywistość obiektywną. Przyczyna tej idei musi mieć co najmniej tyle rzeczywistości *formalnej* (jako byt realny) lub *eminentnej* (jako byt wyższy). Skończony człowiek nie spełnia tego warunku.\n\n## Sposób 2 - rozróżnienie dowodów na istnienie Boga\n\nWarto odróżnić trzy typy dowodów, by nie mylić ich w odpowiedzi:\n\n| Typ dowodu | Autor | Logika |\n| **Ontologiczny** (Anzelm) | Anzelm z Canterbury (XI w.) | Z samej definicji Boga jako bytu, ponad który nie można pomyśleć niczego większego, wynika jego istnienie |\n| **Przyczynowy z idei** (Kartezjusz) | Kartezjusz (XVII w.) | Idea nieskończoności w skończonym umyśle wymaga nieskończonej przyczyny zewnętrznej |\n| **Kosmologiczny** (Tomasz) | Tomasz z Akwinu (XIII w.) | Świat jako całość wymaga pierwszej przyczyny (pierwszego poruszyciela) |\n\nKlucz CKE nazywa to „dowodem ontologicznym Kartezjusza\" - w tradycji egzaminacyjnej jest to skrótowe określenie jego argumentu z idei nieskończoności.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 1.4, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - pełna odpowiedź uwzględniająca rozumowanie Kartezjusza: (a) istnienie idei Boga/nieskończoności w umyśle + (b) zasada: przyczyna ≥ skutek + (c) wniosek: Bóg istnieje\n> - **1 pkt** - odpowiedź niepełna, np. tylko wniosek bez uzasadnienia (np. samo: „Bóg musi istnieć jako przyczyna idei\")\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak odpowiedzi\n>\n> **Co MUSISZ napisać:** zarówno **przesłankę** (idea nieskończoności w skończonym umyśle) jak i **zasadę przyczynową** (przyczyna musi być co najmniej tak doskonała jak skutek) - nie sam wniosek.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Mylenie z dowodem Anzelma:** uczniowie często opisują argument ontologiczny Anzelma (z definicji Boga) zamiast Kartezjańskiego argumentu przyczynowego z idei. Klucz CKE wymaga **rozumowania Kartezjusza** - z idei nieskończoności w skończonym umyśle.\n2. **Pominięcie zasady przyczynowości:** podanie tylko wniosku (Bóg istnieje) bez mechanizmu rozumowania skutkuje tylko 1 punktem.\n3. **Mylenie realitatis obiectivae i formalis:** nie musisz używać tych terminów łacińskich, ale musisz oddać istotę - idea ma pewną treść/doskonałość, której przyczyna musi mieć co najmniej tyle samo w bycie realnym.","image":"img/filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-1.4.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/1.5","paper_id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"1.5","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.5. (0-1)\nOkreśl, co - zdaniem autora - jest gwarancją prawdziwości dowodu ontologicznego.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.5. (0-1)\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych […].\nZdający rekonstruuje problemy zawarte\nw tekście.\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nII. 2. 4) Zdający przeprowadza analizę\ni interpretację […] fragmentu tekstu\nKartezjusza Medytacje o pierwszej filozofii.\nV. 3. […] Zdający identyfikuje\nproblematykę tekstu […].\nPoprawna odpowiedź\nGwarancją prawdziwości Kartezjańskiego dowodu ontologicznego jest, zdaniem jego autora,\nnaturalne (przyrodzone) światło rozumu.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź.\n0 p. - za odpowiedź niepoprawną lub brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nGwarancją prawdziwości Kartezjańskiego dowodu ontologicznego jest **przyrodzone (naturalne) światło rozumu** (*lumen naturale rationis*).\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\n> „Wszystko bowiem, co mi się ujawnia przez przyrodzone światło rozumu (jak np. że stąd, iż wątpię, wynika, że istnieję itp.), żadną miarą nie może podlegać wątpliwości, ponieważ nie może istnieć żadna inna [natura], której bym w tym samym stopniu ufał, jak owemu światłu rozumu, i która mogłaby mnie pouczyć, że to nie jest prawdą.\"\n\nKartezjusz wyraźnie odróżnia dwa źródła przekonań:\n- **pęd samorzutny** (*inclinatio spontanea*) - instynktowne skłonności umysłu, które mogą mylić\n- **przyrodzone światło rozumu** (*lumen naturale*) - wrodzona władza rozumu, która ujawnia prawdy absolutnie pewne\n\nTylko to drugie jest gwarancją - bo jeśli coś jest ujawniane przez *lumen naturale*, nie ma żadnej innej instancji, która mogłaby to zakwestionować.\n\n## Sposób 2 - kontekst filozoficzny\n\nKoncepcja *lumen naturale* ma długą historię filozoficzną:\n- U Tomasza z Akwinu - naturalne światło rozumu jako partycypacja w boskiej mądrości\n- U Kartezjusza - wrodzona władza rozumu, niezależna od doświadczenia zmysłowego\n\nDla Kartezjusza *lumen naturale* jest ostatecznym arbitrem - wyżej niż zmysły, wyżej niż tradycja, wyżej niż autorytet. To właśnie dlatego jego filozofia jest **racjonalistyczna**: rozum sam z siebie, bez odwoływania się do zewnętrznych źródeł, gwarantuje prawdziwość określonych twierdzeń.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 1.5, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź wskazująca na **naturalne (przyrodzone) światło rozumu** (*lumen naturale*)\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak odpowiedzi\n>\n> **Akceptowane warianty:** „przyrodzone światło rozumu\", „naturalne światło rozumu\", „lumen naturale\", „wrodzona władza rozumu\"\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Odpowiedź: „jasność i wyrazistość\"** - to jest kryterium prawdy z zadania 1.3, nie gwarancja dowodu ontologicznego. Gwarancją jest to, że *lumen naturale* te treści ujawnia.\n2. **Odpowiedź: „Bóg gwarantuje\"** - to późniejszy krok rozumowania Kartezjusza (Bóg jako gwarant wiedzy w *Medytacjach V-VI*), ale w kontekście pytania o gwarancję prawdziwości dowodu chodzi o *lumen naturale*, które stanowi fundament przed dowodem, nie po nim.\n3. **Pominięcie przydawki „przyrodzone/naturalne\"** - sama odpowiedź „rozum\" jest za ogólna. Klucz wymaga precyzji: przyrodzone światło rozumu.","image":"img/filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-1.5.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/1.6","paper_id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"1.6","points":1,"ptype":"closed","subject":"filozofia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.6. (0-1)\nZaznacz literę (spośród A-D) oznaczającą stanowiska epistemologiczne związane\nz filozofią Kartezjusza.\nA. empiryzm genetyczny, racjonalizm genetyczny\nB. racjonalizm genetyczny, sensualizm\nC. sensualizm, racjonalizm genetyczny\nD. racjonalizm genetyczny, sceptycyzm metodyczny","answer":"D","answer_text":"Zadanie 1.6. (0-1)\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych […].\nZdający prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi.\nV. 3. Zdający identyfikuje problematykę […]\nfragmentu tekstu Kartezjusza Medytacje\no pierwszej filozofii i reprezentowany w nim\nkierunek filozoficzny.\nPoprawna odpowiedź\nD\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**D - racjonalizm genetyczny, sceptycyzm metodyczny**\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\nDwa stanowiska epistemologiczne Kartezjusza są widoczne wprost w tekście *Medytacji*:\n\n**Racjonalizm genetyczny** - pogląd, że przynajmniej część wiedzy pochodzi z wrodzonych struktur rozumu, nie z doświadczenia zmysłowego:\n> „Z tych zaś idei jedne wydają mi się wrodzone, inne nabyte, jeszcze inne przeze mnie samego urobione\"\n\nKartezjusz uznaje istnienie **idei wrodzonych** (*ideae innatae*) - m.in. ideę Boga, idee matematyczne, podstawowe prawdy logiczne. To jest właśnie racjonalizm genetyczny: poznanie ma swoje źródło w rozumie, nie w doświadczeniu zmysłowym.\n\n**Sceptycyzm metodyczny** - wątpienie używane nie jako trwała postawa, lecz jako **metoda** dochodzenia do pewności:\n> „Zakładam więc, że wszystko to, co widzę, jest fałszem [ ] nie posiadam wcale zmysłów. Ciało, kształt, rozciągłość, ruch i miejsce są chimerami.\"\n\nWątpienie obejmuje zmysły, pamięć, ciało, a nawet istnienie świata - po to, by dotrzeć do tego, co wątpliwości nie podlega.\n\n## Sposób 2 - kontekst filozoficzny / definicje\n\n| Stanowisko | Definicja | Kartezjusz? |\n| **Empiryzm genetyczny** | Wszelka wiedza pochodzi z doświadczenia zmysłowego (Locke: *tabula rasa*) | NIE - Kartezjusz odrzuca zmysły jako źródło pewnej wiedzy |\n| **Racjonalizm genetyczny** | Część wiedzy (idee wrodzone) pochodzi z rozumu, a nie ze zmysłów | TAK |\n| **Sensualizm** | Jedynym źródłem poznania są zmysły (Berkeley, Condillac) | NIE - Kartezjusz podważa zmysły |\n| **Sceptycyzm metodyczny** | Wątpienie jako metoda dotarcia do pewnych prawd | TAK - wątpienie prowadzi do *cogito* |\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 1.6, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź D\n> - **0 pkt** - odpowiedź inna lub brak odpowiedzi\n\n## Dlaczego inne błędne\n\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna | Typowa pułapka |\n| A | empiryzm genetyczny, racjonalizm genetyczny | Empiryzm genetyczny jest ODWROTNOŚCIĄ stanowiska Kartezjusza | Pomylenie Kartezjusza z Lockiem |\n| B | racjonalizm genetyczny, sensualizm | Sensualizm głosi prymat zmysłów - Kartezjusz je odrzuca | Pomylenie sensualizmu z empiryzmem |\n| C | sensualizm, racjonalizm genetyczny | Sensualizm sprzeczny z Kartezjuszem | Jak wyżej |\n| **D** | **racjonalizm genetyczny, sceptycyzm metodyczny** | **POPRAWNA** | - |\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Mylenie sceptycyzmu metodycznego z sceptycyzmem radykalnym:** sceptycyzm radykalny (pirroniści, akademicy) twierdzi, że wiedza pewna jest niemożliwa i zaleca wstrzymywanie się od sądów (*epoché*). Kartezjusz używa wątpienia jako *metody* - po to, by zbudować pewną wiedzę, nie by z niej rezygnować.\n2. **Pokusa opcji A:** uczniowie pamiętają, że Kartezjusz mówi o ideach „nabytych\" - co sugeruje empiryzm. Jednak idee nabyte to dla niego idee zmysłowe, których Kartezjusz NIE uznaje za pewne - podstawą wiedzy są idee wrodzone.","image":"img/filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-1.6.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":5,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/1.7","paper_id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"1.7","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.7. (0-1)\nWyjaśnij sens podanego poniżej stwierdzenia związanego z filozofią Kartezjusza:\nW samym myśleniu zawiera się pierwotne doświadczenie istnienia.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.7. (0-1)\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych […].\nZdający rekonstruuje problemy zawarte\nw tekście.\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nII. 2. 4.) Zdający przeprowadza analizę\ni interpretację […] fragmentu tekstu\nKartezjusza Medytacje o pierwszej filozofii.\nV. 3. […] Zdający identyfikuje\nproblematykę tekstu […].\nPrzykładowa odpowiedź\nMyślenie, a szczególnie wątpienie, jest niepodważalnym potwierdzeniem istnienia. Nie\nmożna więc oddzielić wątpienia od istnienia.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nStwierdzenie „W samym myśleniu zawiera się pierwotne doświadczenie istnienia\" wyraża Kartezjańską zasadę *cogito ergo sum*: **akt myślenia jest jednocześnie bezpośrednim doświadczeniem bycia** - nie można myśleć i zarazem nie istnieć. Myślenie i istnienie są nierozdzielne.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\n> „Ja jednak na pewno istniałem, jeśli coś przyjąłem.\"\n> „Nie ma więc wątpliwości, że istnieje, skoro mnie łudzi!\"\n> „Tak więc [ ] to powiedzenie: Ja jestem, ja istnieję, musi być prawdą, ilekroć je wypowiadam lub pojmuję umysłem.\"\n> „Ja jestem, ja istnieję; to jest pewne. Jak długo jednak? Oczywiście, jak długo myślę.\"\n\nKartezjusz stwierdza explicite: istnienie jest pewne **tak długo i o tyle, o ile trwa myślenie**. Myślenie nie jest dowodem istnienia w sensie sylogistycznym (*cogito* → *ergo sum*) - to raczej **akt myślenia sam w sobie jest doświadczeniem istnienia**. Gdy myślę, jednocześnie *stwierdzam* i *jestem* - dlatego stwierdzenie z zadania jest celnym podsumowaniem.\n\n## Sposób 2 - kontekst filozoficzny\n\nFrancuski filozof Alain (Émile Chartier) ujął to tak: „Cogito\" Kartezjusza to nie argument, lecz **intuicja** - bezpośrednie uchwycenie własnego istnienia w akcie myślenia. Wątpienie jest formą myślenia, a zatem:\n\n- **Wątpię** → myślę → istnieję\n- **Rozumiem** → myślę → istnieję\n- **Wyobrażam sobie** → myślę → istnieję\n\nKażda forma aktywności umysłowej jest świadectwem istnienia podmiotu. Nie można oddzielić wątpienia od istnienia - bo wątpienie samo jest dowodem bycia.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 1.7, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - poprawna odpowiedź wskazująca, że myślenie (wątpienie) jest niepodważalnym potwierdzeniem istnienia i że nie można wątpić i zarazem nie istnieć\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak odpowiedzi\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Traktowanie cogito jako sylogizmu:** uczniowie próbują przedstawić *cogito ergo sum* jako wnioskowanie dedukcyjne (przesłanka: myślę → wniosek: istnieję). Ale Kartezjusz podkreśla, że to **bezpośrednia intuicja**, nie dedukcja - bo sam wniosek „istnieję\" jest zawarty w „myślę\".\n2. **Zrozumienie słowa „pierwotne\":** chodzi o to, że doświadczenie istnienia w myśleniu jest **pierwsze** (nie wyprowadzone z niczego innego), nie zaś o jakiś wcześniejszy etap chronologiczny.","image":"img/filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-1.7.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/1.8","paper_id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"1.8","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.8. (0-2)\nWyjaśnij różnicę między poglądami św. Augustyna i Kartezjusza na temat myślącego\ni wątpiącego „ja”.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.8. (0-2)\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający […] porównuje różne rozwiązania\ntego samego problemu.\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nV. 5. Zdający zestawia poglądy autora\nz innymi według kryterium kontynuacji,\nmodyfikacji, przeciwstawienia.\nII. 1. 2) […] Zdający rekonstruuje\ni porównuje wybrane stanowiska\nepistemologiczne.\nPrzykładowa odpowiedź\nWedług św. Augustyna łudzenie się, błądzenie, wątpienie (si fallor, sum) nie są podstawą\npoznania, bowiem warunkiem jego osiągnięcia jest iluminacja - oświecenie ze strony Boga.\nWedług Kartezjusza wątpienie (cogito, ergo sum) jest fundamentem poznania. Miarą wartości\npoznania jest poczucie oczywistości (np. w koncepcji prawdy).\nSchemat punktowania\n2 p. - za określenie stanowiska dwóch filozofów.\n1 p. - za określenie stanowiska jednego filozofa.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Filozof | Stanowisko wobec wątpienia/myślenia jako podstawy poznania |\n| **Augustyn** | *Si fallor, sum* - błądzenie/wątpienie potwierdza istnienie, ale **nie jest** fundamentem poznania. Warunkiem prawdziwego poznania jest **iluminacja ze strony Boga** - oświecenie umysłu przez Boskie światło. |\n| **Kartezjusz** | *Cogito ergo sum* - wątpienie jako **fundament** pewnej wiedzy. Miarą wartości poznania jest **poczucie oczywistości** (jasność i wyrazistość). Nie potrzeba oświecenia Bożego - wystarczy wrodzone światło rozumu (*lumen naturale*). |\n\n**Kluczowa różnica:** dla Augustyna wątpienie wskazuje na istnienie, ale nie buduje wiedzy - potrzebna jest nadprzyrodzona interwencja Boga (iluminacja). Dla Kartezjusza wątpienie samo w sobie wystarczy do zbudowania gmachu wiedzy pewnej, bez konieczności odwoływania się do Boskiej iluminacji.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego (Kartezjusz)\n\n> „Jestem więc rzeczą prawdziwą i naprawdę istniejącą [ ] Rzeczą, która wątpi, pojmuje, twierdzi, przeczy, chce, nie chce, a także wyobraża sobie i czuje\"\n\nKartezjusz: myślące „ja\" jest fundamentem - bez potrzeby żadnego zewnętrznego oświecenia.\n\n## Sposób 2 - kontekst filozoficzny (Augustyn)\n\nŚw. Augustyn z Hippony (354-430) - chrześcijański platonik, jeden z ojców Kościoła.\n\nJego sformułowanie *si fallor, sum* (jeśli się mylę/błądzę, to jestem) z dzieła *De Civitate Dei* i *Soliloquia* jest logicznie podobne do Kartezjańskiego *cogito*. Jednak filozofia Augustyna jest zasadniczo różna:\n\n- Celem poznania u Augustyna jest **Bóg** - prawda jest tożsama z Bogiem\n- Ludzki rozum sam z siebie jest niewystarczający - potrzebuje **iluminacji** (oświecenia Bożego)\n- Wiedza pewna pochodzi nie z metody wątpienia, lecz z **wiary szukającej zrozumienia** (*fides quaerens intellectum*)\n\nKartezjusz odchodzi od modelu augustyńskiego - buduje epistemologię **autonomiczną**, opartą wyłącznie na rozumie, bez potrzeby odwoływania się do Boga jako gwaranta procesu poznania (choć Bóg gwarantuje obiektywność świata zewnętrznego w późniejszych Medytacjach).\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 1.8, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - określenie stanowiska **obu** filozofów (Augustyna i Kartezjusza)\n> - **1 pkt** - określenie stanowiska **jednego** filozofa\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak odpowiedzi\n>\n> **Co MUSISZ napisać:**\n> - Augustyn: iluminacja / oświecenie Boże jako warunek poznania (samo wątpienie nie wystarczy)\n> - Kartezjusz: wątpienie jako fundament poznania, kryterium: oczywistość / jasność i wyrazistość\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Mylenie Augustyna z Tomaszem:** Tomasz z Akwinu (XIII w.) syntetyzuje Arystotelesa z chrześcijaństwem - jego epistemologia to intellectus agens + abstrahowanie z doświadczenia. Augustyn to platońska iluminacja - zupełnie różna tradycja.\n2. **Pominięcie różnicy funkcjonalnej:** uczniowie widzą podobieństwo między *si fallor, sum* a *cogito ergo sum* i opisują je jako „takie samo\". Klucz CKE wymaga wykazania **różnicy** - a ona polega na tym, co z tego wątpienia wynika: u Augustyna droga prowadzi przez Boga, u Kartezjusza przez rozum.\n3. **Pisanie tylko o Kartezjuszu:** za opisanie jednego filozofa uczeń dostaje tylko 1 pkt - koniecznie opisz obu.","image":"img/filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-1.8.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/1.9","paper_id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"1.9","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.9. (0-1)\nWyjaśnij pojęcie sceptycyzmu metodycznego.\nMFI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.9. (0-1)\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych […].\nZdający prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi.\nIV. Zdający w poprawny sposób wykonuje\noperację definiowania.\nPrzykładowa odpowiedź\nSceptycyzm metodologiczny - to stanowisko filozoficzne odrzucające możliwość uzyskania\nwiedzy pewnej; metoda wątpienia (zwłaszcza w idee empiryczne) w celu dotarcia do\ntwierdzeń bardziej pewnych lub takich, w które wątpić się już nie da, np. dla Kartezjusza było\nto stwierdzenie, że akt myślenia wymaga podmiotu myślącego, a zatem cogito ergo sum -\nmyślę, więc jestem.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Sceptycyzm metodyczny** - to postawa filozoficzna, która stosuje systematyczne wątpienie jako **metodę** (narzędzie) dochodzenia do wiedzy pewnej, a nie jako ostateczne stanowisko stwierdzające niemożliwość poznania.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\n> „Zakładam więc, że wszystko to, co widzę, jest fałszem, wierzę, że nie istniało nigdy nic z tego, co mi kłamliwa pamięć przedstawia, nie posiadam wcale zmysłów. Ciało, kształt, rozciągłość, ruch i miejsce są chimerami.\"\n\nTo jest kulminacja metodycznego wątpienia Kartezjusza - wątpienie obejmuje:\n1. Dane zmysłowe (mogą mnie mylić)\n2. Pamięć (może być zafałszowana)\n3. Ciało i świat zewnętrzny (być może są złudzeniem demona)\n4. Nawet matematykę (może mnie zwodzić wszechmocny demon - *deus malignus*)\n\nKiedy jednak nie można już wątpić w to, że się wątpi - wówczas odkrywa się *cogito ergo sum* jako fundament pewnej wiedzy.\n\n## Sposób 2 - kontekst filozoficzny / rozróżnienie od sceptycyzmu radykalnego\n\n| Typ sceptycyzmu | Charakterystyka | Przedstawiciele |\n| **Sceptycyzm radykalny (pirroński)** | Wiedza pewna jest **niemożliwa**; należy wstrzymać się od wszelkich sądów (*epoché*) | Pirron z Elidy (IV/III w. p.n.e.), sekstus Empiryk |\n| **Sceptycyzm akademicki** | Można akceptować to, co jest *prawdopodobne* (*probabile*), ale nie pewne | Karneades, Nowa Akademia |\n| **Sceptycyzm metodyczny** | Wątpienie jako **narzędzie** - cel to dotarcie do wiedzy pewnej, nie rezygnacja z niej | René Descartes (XVII w.) |\n\nKlucz różnicy: sceptycyzm pirroński jest **celem samym w sobie** (trwała *epoché*), sceptycyzm metodyczny jest **środkiem** - narzędziem oczyszczenia umysłu z fałszywych przekonań, po którym następuje budowa wiedzy pewnej.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 1.9, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - poprawna odpowiedź wskazująca, że sceptycyzm metodyczny to stosowanie wątpienia jako metody dochodzenia do twierdzeń pewnych (np. cogito ergo sum), a nie trwała postawa niemożności poznania\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak odpowiedzi\n>\n> **Akceptowane:** opis funkcji wątpienia jako metody + wskazanie celu (pewna wiedza)\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Mylenie z sceptycyzmem pirronistycznym:** uczniowie piszą, że sceptycyzm (bez przymiotnika) to „niemożność poznania\" - to jest sceptycyzm radykalny, nie metodyczny. Kartezjusz jest PRZECIWNIKIEM sceptycyzmu radykalnego - używa wątpienia, żeby go OBALIĆ.\n2. **Pominięcie słowa „metodyczny\":** Sceptycyzm bez przymiotnika jest pojęciem dwuznacznym. Klucz CKE wymaga wyjaśnienia, na czym polega *metodyczność* - tzn. że wątpienie jest narzędziem, nie celem.\n3. **Uproszczenie do „Kartezjusz wątpił we wszystko\":** to prawda, ale to opis metody, nie definicja stanowiska. Definicja musi wskazywać na *cel* wątpienia - dotarcie do twierdzeń, których nie można podważyć.","image":"img/filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-1.9.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/2","paper_id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"2","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 2. (0-2)\nWyjaśnij stanowisko autora poniższych słów wobec Kartezjańskiej koncepcji substancji.\nSwoją odpowiedź uzasadnij.\nFriedrich Nietzsche\nWola mocy\nMyśli się: „istnieje tedy coś myślącego” - do tego sprowadza się argumentacja\nKartezjusza. Lecz to znaczy, wiarę swoją w pojęcie substancji uważać za ,,prawdziwą\na priori”: albowiem, ,,jeśli się myśli, musi istnieć coś, »co myśli«”, jest po prostu\nsformułowaniem naszego przyzwyczajenia gramatycznego, które wszelkiej czynności\nprzypisuje sprawcę. Krótko mówiąc, ustanawia się już tutaj postulat logiczno-metafizyczny\n- i nie tylko konstatuje Drogą Kartezjusza nie dochodzi się do czegoś absolutnie\npewnego, lecz tylko do pewnego faktu bardzo silnej wiary […]. To jednak, czego chciał\nKartezjusz, jest to, że myśl posiada nie tylko realność pozorną, lecz realność w sobie.\nF. Nietzsche, Wola mocy, Kraków 2003, s. 176.\nStanowisko:\nMFI_1R\nUzasadnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 2. (0-2)\nII. Tworzenie wypowiedzi\nZdający […] porównuje różne rozwiązania\ntego samego problemu.\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nV. 5. Zdający zestawia poglądy autora\nz innymi według kryterium kontynuacji,\nmodyfikacji, przeciwstawienia.\nII. 1. 2) […] Zdający rekonstruuje\ni porównuje wybrane stanowiska\nepistemologiczne.\nPoprawna odpowiedź\nNietzsche nie zgodził się z Kartezjańską koncepcją substancji.\nPrzykładowe uzasadnienie\nSłabością rozumowania Kartezjusza - zdaniem Nietzschego - jest obecność metafizyki\ni schematyzm myślenia, którego struktura jest następująca: jeśli jest czynność, musi być\nwykonawca.\nSchemat punktowania\n2 p. - za poprawną, odpowiedź i logiczne uzasadnienie.\n1 p. - za poprawną odpowiedź bez uzasadnienia.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Stanowisko:** Nietzsche **nie zgadza się** z Kartezjańską koncepcją substancji myślącej.\n\n**Uzasadnienie:** Słabością rozumowania Kartezjusza - zdaniem Nietzschego - jest ukryte założenie metafizyczne: skoro jest czynność (myślenie), musi istnieć trwały wykonawca (substancja myśląca). To jest schematyzm gramatyczny, a nie odkrycie rzeczywistości.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\n> „Myśli się: »istnieje tedy coś myślącego« - do tego sprowadza się argumentacja Kartezjusza. Lecz to znaczy, wiarę swoją w pojęcie substancji uważać za »prawdziwą a priori«: albowiem, »jeśli się myśli, musi istnieć coś, »co myśli««, jest po prostu sformułowaniem naszego przyzwyczajenia gramatycznego, które wszelkiej czynności przypisuje sprawcę.\"\n\nNietzsche identyfikuje błąd Kartezjusza: *cogito ergo sum* nie jest odkryciem faktu, lecz zastosowaniem **gramatycznego schematu**: każde zdanie ma podmiot → każda czynność ma sprawcę → jeśli jest myślenie, musi istnieć „coś myślącego\". To jednak jest tylko nawyk językowy (indo-europejskie języki wymagają podmiotu gramatycznego), a nie dowód istnienia substancji.\n\n> „Krótko mówiąc, ustanawia się już tutaj postulat logiczno-metafizyczny - i nie tylko konstatuje\"\n\nNietzsche zarzuca Kartezjuszowi, że **zakłada** to, co powinien udowodnić. Pojęcie substancji jest metafizycznym założeniem, a nie wynikiem analizy.\n\n> „Drogą Kartezjusza nie dochodzi się do czegoś absolutnie pewnego, lecz tylko do pewnego faktu bardzo silnej wiary\"\n\nDla Nietzschego *cogito* jest wyrazem **woli mocy** - przekonania, że jesteśmy kimś trwałym i substancjalnym. To wiara, nie pewność.\n\n## Sposób 2 - kontekst filozoficzny (Nietzsche vs metafizyka)\n\nFriedrich Nietzsche (1844-1900) jest radykalnym krytykiem całej zachodniej metafizyki. Jego program obejmuje:\n1. **Przewartościowanie wszystkich wartości** - odrzucenie dogmatów filozofii i religii\n2. **Krytykę pojęcia substancji** - nie ma trwałych, niezmiennych bytów, jest tylko przepływ sił i **wola mocy** (*Wille zur Macht*)\n3. **Krytykę pojęcia podmiotu** - „ja\" nie jest substancją, lecz fikcją organizującą doświadczenie\n4. **Genealogię pojęć** - pokazywanie, skąd naprawdę biorą się filozoficzne pojęcia (z gramatyki, z potrzeb biologicznych, z woli mocy)\n\nZdaniem Nietzschego Kartezjusz nie wychodzi poza metafizykę - zamiast odkryć substancję myślącą, po prostu zakłada ją w samej strukturze zdania „myślę\".\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 2, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - poprawne stanowisko (NIE zgadza się) + logiczne uzasadnienie\n> - **1 pkt** - poprawne stanowisko bez uzasadnienia\n> - **0 pkt** - błędna odpowiedź lub brak\n>\n> **Co MUSISZ napisać:**\n> - Stanowisko: Nietzsche nie zgadza się z Kartezjuszem\n> - Uzasadnienie: Kartezjusz zakłada pojęcie substancji jako oczywistość (postulat metafizyczny); wnioskuje o substancji myślącej na podstawie gramatycznego schematu „czynność-sprawca\", co jest nawyk językowy, nie filozoficzna pewność\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Odpowiedź „Nietzsche zgadza się\":** niemożliwa - Nietzsche wprost pisze, że Kartezjusz nie osiąga pewności, lecz wiary. Klucz jest jednoznaczny.\n2. **Opis Nietzschego bez odniesienia do substancji:** uczniowie piszą ogólnie „Nietzsche krytykuje Kartezjusza\" bez wskazania konkretnego mechanizmu krytyki. Klucz wymaga: **czym dokładnie** jest słabość - tj. metafizycznym postulatem, schematyzm gramatycznym.\n3. **Mylenie krytyki Nietzschego z krytyką Russella:** Russell (zadanie 3.1) krytykuje Kartezjusza epistemologicznie (brak pewności co do trwałego podmiotu). Nietzsche krytykuje ontologicznie i genealogicznie (pojęcie substancji jako nawyk gramatyczny + wola mocy). To różne zarzuty.","image":"img/filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/3","paper_id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"3","points":null,"ptype":"closed","subject":"filozofia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3.\nNa podstawie poniższego tekstu i własnej wiedzy wykonaj polecenia.\nBertrand Russell\nProblemy filozofii\nJego własne istnienie nie mogło jednak budzić wątpliwości; gdyby on bowiem nie istniał,\nto żaden demon nie mógłby go zwodzić. Jeśli wątpi, to musi istnieć; jeśli czegokolwiek\ndoświadcza, to musi istnieć. A zatem jego własne istnienie było dlań absolutnie pewne.\n„Myślę, więc jestem”, powiedział [ ], a zdobywszy tę pewność, począł na nowo tworzyć\nświat wiedzy, który wcześniej swym wątpieniem zburzył. Poprzez odkrycie metody wątpienia\ni pokazanie, że najpewniejsze są rzeczy subiektywne, Kartezjusz w ogromnym stopniu\nprzyczynił się do rozwoju filozofii [ ].\nAle argumentem Kartezjusza posługiwać się należy ostrożnie. „Myślę, więc jestem” mówi\nnieco więcej niż to, co jest ściśle pewne. Mogłoby się wydawać, że mamy całkowitą pewność,\niż dziś jesteśmy tą samą osobą, którą byliśmy wczoraj - i to, bez wątpienia, jest w pewnym\nsensie prawdą. Ale do rzeczywistego „ja” dotrzeć jest równie trudno jak do rzeczywistego\nstołu i nie wydaje się, aby przysługiwała mu ta absolutna, przemożna pewność, jaka\nprzynależy poszczególnym doznaniom. Gdy patrzę na swój stół i widzę brązowy kolor, to\ntym, co jest z miejsca pewne, nie jest „ja widzę brązowy kolor”, ale raczej „brązowy kolor\njest widziany”. To oczywiście wymaga czegoś (lub kogoś), co (lub kto) ten kolor widzi; ale\nsamo przez się nie wymaga tej mniej czy bardziej trwałej osoby, którą określamy mianem\n„ja”. Jest możliwe - jeśli o bezpośrednią pewność chodzi - że owo coś widzącego brązowy\nkolor jest czymś zupełnie chwilowym i bynajmniej nie tym samym, co to coś, co ma jakieś\ninne doznanie w chwili następnej.\nB. Russell, Problemy filozofii, Warszawa 1999, s. 27-29.","answer":null,"answer_text":"2\n1","solution":null,"image":"img/filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":null,"text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/3.1","paper_id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"3.1","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3.1. (0-2)\nZrekonstruuj dwa argumenty Russella przeciw tezie Kartezjusza myślę, więc jestem.\nMFI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 3.1. (0-2)\nII. Tworzenie wypowiedzi\nZdający […] porównuje różne rozwiązania\ntego samego problemu.\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nV. 5. Zdający zestawia poglądy autora\nz innymi według kryterium kontynuacji,\nmodyfikacji, przeciwstawienia.\nV. 1.) Zdający rekonstruuje zawarte\nw tekście argumenty.\nPrzykładowa odpowiedź\n1. Absolutnie pewne jest istnienie poszczególnych doznań czy aktów poznawczych, a nie\nistnienie trwałego podmiotu tych aktów.\n2. Doznania nie przesądzają również o rzeczywistości trwałego przedmiotu, czyli Kartezjusz,\nzdaniem Russella, nie odpowiada na pytanie, czy przedmiot, na który nie patrzymy,\nistnieje.\nSchemat punktowania\n2 p. - za sformułowanie dwóch argumentów.\n1 p. - za sformułowanie jednego argumentu.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nDwa argumenty Russella przeciw tezie *cogito ergo sum*:\n\n1. **Pewne jest istnienie poszczególnych doznań**, a nie trwałego podmiotu tych doznań. „Myślę\" wskazuje na akt myślenia, lecz nie dowodzi, że istnieje stałe, trwałe „ja\" jako podmiot.\n\n2. **Doznania nie przesądzają o rzeczywistości trwałego przedmiotu** - Kartezjusz nie odpowiada na pytanie, czy przedmiot, którego nie obserwujemy, istnieje nadal.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\n**Argument 1 - brak dowodu na trwały podmiot:**\n\n> „Gdy patrzę na swój stół i widzę brązowy kolor, to tym, co jest z miejsca pewne, nie jest »ja widzę brązowy kolor«, ale raczej »brązowy kolor jest widziany«. To oczywiście wymaga czegoś (lub kogoś), co (lub kto) ten kolor widzi; ale samo przez się nie wymaga tej mniej czy bardziej trwałej osoby, którą określamy mianem »ja«.\"\n\nRussell pokazuje, że z faktu postrzegania nie wynika istnienie trwałego podmiotu - wystarczy chwilowe „coś\", które widzi. Nie musi to być to samo „ja\" co wczoraj.\n\n> „Jest możliwe - jeśli o bezpośrednią pewność chodzi - że owo coś widzącego brązowy kolor jest czymś zupełnie chwilowym i bynajmniej nie tym samym, co to coś, co ma jakieś inne doznanie w chwili następnej.\"\n\n**Argument 2 - brak pewności o trwałości przedmiotów:**\n\n> „Do rzeczywistego »ja« dotrzeć jest równie trudno jak do rzeczywistego stołu i nie wydaje się, aby przysługiwała mu ta absolutna, przemożna pewność\"\n\nKartezjusz buduje pewność *cogito*, ale ta pewność dotyczy chwilowego aktu myślenia - nie daje nam dostępu ani do trwałego „ja\", ani do rzeczywistości przedmiotów poza moim aktualnym doznaniem.\n\n## Sposób 2 - kontekst filozoficzny (Russell, analityczna filozofia umysłu)\n\nBertrand Russell (1872-1970) jest jednym z twórców **filozofii analitycznej**. Jego krytyka Kartezjusza jest precyzyjna logicznie:\n- Kartezjusz **przemyca** pojęcie trwałego podmiotu (*ja*) tam, gdzie wystarczyłoby pojęcie chwilowego aktu poznawczego\n- W logice Russella zdanie „brązowy kolor jest widziany\" jest bardziej precyzyjne niż „JA widzę brązowy kolor\" - to drugie zawiera niesprawdzone założenie tożsamości podmiotu w czasie\n\nRussell nawiązuje do tradycji **bundle theory** (teoria wiązki) - „ja\" może być tylko wiązką doznań, bez trwałego nośnika.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 3.1, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - sformułowanie DWÓCH argumentów\n> - **1 pkt** - sformułowanie JEDNEGO argumentu\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak\n>\n> **Co MUSISZ napisać:**\n> 1. Pewne jest tylko istnienie poszczególnych doznań/aktów, nie trwałego podmiotu\n> 2. Nie ma pewności co do trwałości i tożsamości „ja\" w czasie (ani co do rzeczywistości trwałego przedmiotu)\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Podanie jednego argumentu jako dwóch:** uczniowie parafrazują ten sam argument dwukrotnie. Klucz wymaga dwóch logicznie odrębnych zarzutów: (1) brak trwałego podmiotu i (2) brak pewności co do trwałości przedmiotów / tożsamości „ja\" w czasie.\n2. **Mylenie argumentów Russella z argumentami Nietzschego:** Nietzsche krytykuje substancję przez gramatykę i wolę mocy; Russell krytykuje substancję przez analizę logiczną doznań. Opisuj tylko Russella w tym zadaniu.\n3. **Brak odwołania do tekstu:** klucz CKE wymaga rekonstrukcji argumentów z tekstu Russella - opisuj to, co Russell pisze, nie ogólną filozofię analityczną.","image":"img/filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-3.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/3.2","paper_id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"3.2","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3.2. (0-1)\nPoddaj krytyce argumentację Russella przeciw tezie Kartezjusza.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 3.2. (0-1)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\nfilozoficzne. […] rozumie argumenty\nwysuwane przeciwko poszczególnym tezom.\nV. 6. Zdający formułuje tekst polemiczny.\nPrzykładowa odpowiedź\nRussell przez sam fakt podjęcia polemiki potwierdza, że Kartezjusz ma rację. Potwierdza, że\nistnienie podmiotu jest niepodważalne. Każdy jest pewny swego istnienia. Problemem jednak\npozostaje sposób istnienia.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nKrytyka argumentacji Russella przeciw Kartezjuszowi:\n\n**Russell sam - przez podjęcie polemiki - potwierdza, że Kartezjusz ma rację w tym, że istnienie podmiotu jest niepodważalne.** Sam fakt, że Russell rozumuje, wątpi i krytykuje, dowodzi, że jest podmiotem myślącym. Każdy z nas jest pewny swego istnienia. Problem, który Russell wskazuje, dotyczy jednak *sposobu* i *trwałości* istnienia - nie samego faktu istnienia.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\n> „Myślę, więc jestem mówi nieco więcej niż to, co jest ściśle pewne. [ ] do rzeczywistego »ja« dotrzeć jest równie trudno jak do rzeczywistego stołu\"\n\nRussell przyznaje: Kartezjusz ma rację, że myślenie zakłada istnienie czegoś myślącego. Russell kwestionuje jednak, czy tym czymś jest **trwały, identyczny w czasie podmiot**. Ale paradoksalnie - sam Russell jako podmiot myślący (krytykujący Kartezjusza) potwierdza, że istnieje coś, co myśli. Kartezjusz powiedziałby: właśnie o tym mówiłem.\n\nKrytyka Russella przesuwa problem z *istnienia* na *naturę* podmiotu - co jest innym pytaniem niż to, które stawiał Kartezjusz.\n\n## Sposób 2 - kontekst filozoficzny\n\nMożna wskazać kilka linii obrony Kartezjusza przed zarzutami Russella:\n\n1. **Performatywna sprzeczność krytyki:** Russell, argumentując przeciw *cogito*, musi myśleć - a myśląc, potwierdza *cogito*. Każda próba obalenia „myślę, więc jestem\" wymaga myślenia i tym samym potwierdza jego prawdziwość.\n\n2. **Różnica pytań:** Kartezjusz pytał: czy istnieje podmiot poznający? Russell pytał: czy podmiot jest trwały w czasie? To są różne pytania - Russell nie obala Kartezjusza, lecz przenosi dyskusję na inne pole.\n\n3. **Minimalistyczna interpretacja *cogito*:** Kartezjusz mógłby przyznać Russellowi rację w kwestii trwałości, mówiąc: „Ja jestem pewien swojego istnienia *teraz*, w tym chwilowym akcie myślenia\" - i to wystarczy do zbudowania fundamencie filozofii.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 3.2, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - poprawna odpowiedź wskazująca, że Russell sam potwierdza, że Kartezjusz ma rację (bo podejmując polemikę, myśli - a więc istnieje), lub inna logicznie poprawna krytyka argumentacji Russella\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak\n>\n> **Akceptowane podejścia:** (a) Performatywna sprzeczność (Russell myśląc potwierdza cogito); (b) Russell zmienia temat - dyskutuje o trwałości, nie o istnieniu; (c) Każdy jest pewny swego istnienia, problemem jest tylko jego sposób.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Zgadzanie się z Russellem zamiast krytyki:** zadanie prosi o *poddanie krytyce argumentacji Russella* - tzn. o znalezienie słabości w jego zarzutach wobec Kartezjusza. Nie opisuj, że Russell ma rację.\n2. **Ogólne stwierdzenia bez argumentu:** „Russell przesadził\" lub „Kartezjusz miał rację\" bez podania, dlaczego argumentacja Russella jest słaba - to 0 punktów.\n3. **Mylenie kierunku argumentacji:** Russell krytykuje Kartezjusza → zadanie prosi o krytykę tej krytyki. To jest meta-poziom rozumowania: musisz pokazać słabość argumentów Russella.","image":"img/filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-3.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/4","paper_id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"4","points":2,"ptype":"closed","subject":"filozofia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4. (0-2)\nZaznacz zdania, które wynikają logicznie ze zdania: „Jeśli Bóg istnieje, to idee w moim\numyśle nie są nabyte”. Zakreśl literę P przy właściwych zdaniach.\n1.\nBóg nie istnieje lub idee w moim umyśle nie są nabyte.\nP\n2.\nJeśli idee w moim umyśle są nabyte, to Bóg nie istnieje.\nP\n3.\nIdee w moim umyśle są nabyte lub Bóg nie istnieje.\nP\n4.\nJeśli Bóg nie istnieje, to idee w moim umyśle są nabyte.\nP","answer":null,"answer_text":"Zadanie 4. (0-2)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\nfilozoficzne.\nIV. 2. Zdający stosuje metodę\nzerojedynkową do rozstrzygnięcia prostych\nschematów rachunku zdań.\nPoprawna odpowiedź\nZdanie nr 1 i nr 2\nSchemat punktowania\n2 p. - za wskazanie dwóch poprawnych odpowiedzi.\n1 p. - za wskazanie jednej poprawnej odpowiedzi.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nZdania wynikające logicznie ze zdania: **„Jeśli Bóg istnieje, to idee w moim umyśle nie są nabyte\"** - oznaczmy je **p → q** (gdzie p = Bóg istnieje, q = idee nie są nabyte):\n\n**Poprawne odpowiedzi: zdanie nr 1 i nr 2.**\n\n## Sposób 1 - analiza logiczna\n\nDane zdanie: **p → q** (implikacja: jeśli p, to q)\n\nLogicznie równoważne formom implikacji `p → q` są:\n\n**Forma alternatywna:** `¬p ∨ q` (negacja poprzednika LUB następnik)\n- Sprawdźmy zdanie 1: „Bóg nie istnieje lub idee w moim umyśle nie są nabyte\" = **¬p ∨ q**\n- To jest klasyczna tautologiczna równoważność: `p → q` ≡ `¬p ∨ q` ✓ **Zdanie 1 wynika logicznie.**\n\n**Kontrapozytywa:** `¬q → ¬p` (jeśli nie q, to nie p)\n- Sprawdźmy zdanie 2: „Jeśli idee w moim umyśle są nabyte, to Bóg nie istnieje\" = **¬q → ¬p**\n- Kontrapozytywa jest logicznie równoważna implikacji: `p → q` ≡ `¬q → ¬p` ✓ **Zdanie 2 wynika logicznie.**\n\nSprawdźmy zdania 3 i 4:\n\n**Zdanie 3:** „Idee w moim umyśle są nabyte lub Bóg nie istnieje\" = `¬q ∨ ¬p`\n- To jest równoważne `q → ¬p` (jeśli idee nie są nabyte, Bóg nie istnieje) - co jest **odwrotne** do wyjściowej implikacji. Nie wynika logicznie z `p → q`. ✗\n\n**Zdanie 4:** „Jeśli Bóg nie istnieje, to idee w moim umyśle są nabyte\" = `¬p → ¬q`\n- To jest **odwrotność** implikacji (*inversio*), a nie jej równoważnik. `p → q` NIE implikuje `¬p → ¬q` ✗\n\n## Sposób 2 - tabelka logiczna\n\nDla p → q (tabela prawdziwości):\n\n| p | q | p → q | ¬p ∨ q (zd. 1) | ¬q → ¬p (zd. 2) | ¬q ∨ ¬p (zd. 3) | ¬p → ¬q (zd. 4) |\n| P | P | P | P | P | F | P |\n| P | F | **F** | F | F | P | F |\n| F | P | P | P | P | P | **F** |\n| F | F | P | P | P | P | P |\n\nJeśli `p → q` jest **P**, to czy dane zdanie też zawsze jest P? Sprawdzamy wiersze, gdzie `p → q = P`:\n- Zdanie 1: zawsze P gdy p → q = P ✓\n- Zdanie 2: zawsze P gdy p → q = P ✓\n- Zdanie 3: F gdy p=P, q=P → NIE wynika ✗\n- Zdanie 4: F gdy p=F, q=P → NIE wynika ✗\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 4, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - wskazanie OBUDU poprawnych odpowiedzi: zdania 1 i 2\n> - **1 pkt** - wskazanie jednej poprawnej odpowiedzi (1 albo 2)\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak\n>\n> **Co MUSISZ wiedzieć:** `p → q` jest równoważne `¬p ∨ q` (zdanie 1) ORAZ `¬q → ¬p` (kontrapozytywa, zdanie 2). Odwrotność implikacji (`¬p → ¬q`, zdanie 4) oraz inwersja przez alternatywę (`¬q ∨ ¬p`, zdanie 3) NIE wynikają logicznie.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Zaznaczenie zdania 4 jako poprawnego:** zdanie 4 to *odwrotność implikacji* (*conversio*) - `¬p → ¬p`. W logice formalnej odwrotność NIE jest równoważna implikacji. To jeden z najczęstszych błędów uczniów.\n2. **Mylenie kontrapozytywu z konwersją:** kontrapozytywa (`¬q → ¬p`) jest zawsze równoważna implikacji - konwersja (`q → p`) i odwrotność (`¬p → ¬q`) nie są.\n3. **Nieznajomość `p → q` ≡ `¬p ∨ q`:** uczniowie bez kursu logiki nie znają tej tożsamości. Warto zapamiętać: „jeśli Bóg istnieje, to idee nie są nabyte\" = „albo Bóg nie istnieje, albo idee nie są nabyte\" - bo trzecia możliwość (Bóg istnieje I idee są nabyte) jest wykluczona przez implikację.","image":"img/filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-4.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/5","paper_id":"filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"5","points":25,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5. (0-25)\nNapisz wypracowanie na jeden z podanych tematów.\nTemat 1. Czy Kartezjusz słusznie został nazwany „ojcem nowożytnej filozofii”?\nW swoich rozważaniach odwołaj się do poglądów innych filozofów.\nTemat 2. Czym jest wolność w doświadczeniu ludzkim? - pyta Erich Fromm\nw poniższym cytacie. Rozważ, biorąc pod uwagę poglądy innych filozofów.\nErich Fromm\nUcieczka od wolności\nOto zasadnicze pytania, które się nasuwają, kiedy rozpatrujemy ludzki aspekt wolności,\npotrzebę podporządkowania się, żądzę władzy: Czym jest wolność w doświadczeniu\nludzkim? Czy pragnienie wolności jest czymś nieodłącznym od natury ludzkiej? Czy owo\ndoświadczenie jest zawsze takie samo, niezależnie od typu kultury, w której kręgu człowiek\nżyje, czy też zależy ono od stopnia indywidualizacji, do jakiego doszło dane społeczeństwo?\nCzy wolność jest tylko brakiem zewnętrznej presji, czy też jest również obecnością czegoś\n- a jeśli tak, to czego? Jakie społeczne i ekonomiczne czynniki powodują, że w danym\nspołeczeństwie istnieje dążenie do wolności? Czy wolność może stać się ciężarem zbyt\nwielkim, by człowiek mógł go udźwignąć, czymś, przed czym usiłuje on uciec? Jak więc się\nto dzieje, że dla jednych wolność jest wymarzonym celem, a dla innych zagrożeniem?\nE. Fromm, Ucieczka od wolności, Warszawa 1998, s. 23-24.\nMFI_1R\nna temat nr\nMFI_1R\nMFI_1R\nMFI_1R\nMFI_1R\nMFI_1R\nBRUDNOPIS (nie podlega ocenie)","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5 . (0-25)\nWymagania ogólne\nII Tworzenie wypowiedzi.\nZdający formułuje podstawowe pytania (problemy) oraz tezy filozoficzne; porównuje różne\nrozwiązania tego samego problemu; jasno prezentuje własne stanowisko […]; popiera je\nrzetelną\nargumentacją\noraz\nprzykładami;\nprawidłowo\nposługuje\nsię\npojęciami\nfilozoficznymi […].\nNapisz wypracowanie na jeden z podanych tematów.\nTemat 1. Czy Kartezjusz słusznie został nazwany „ojcem nowożytnej filozofii”?\nW swoich rozważaniach odwołaj się do poglądów innych filozofów.\nTemat 2. Czym jest wolność w doświadczeniu ludzkim? - pyta Erich Fromm\nw poniższym cytacie. Rozważ, biorąc pod uwagę poglądy innych filozofów.\nErich Fromm\nUcieczka od wolności\nOto zasadnicze pytania, które się nasuwają, kiedy rozpatrujemy ludzki aspekt wolności,\npotrzebę podporządkowania się, żądzę władzy: Czym jest wolność w doświadczeniu\nludzkim? Czy pragnienie wolności jest czymś nieodłącznym od natury ludzkiej? Czy owo\ndoświadczenie jest zawsze takie samo, niezależnie od typu kultury, w której kręgu człowiek\nżyje, czy też zależy ono od stopnia indywidualizacji, do jakiego doszło dane społeczeństwo?\nCzy wolność jest tylko brakiem zewnętrznej presji, czy też jest również obecnością czegoś -\na jeśli tak, to czego? Jakie społeczne i ekonomiczne czynniki powodują, że w danym\nspołeczeństwie istnieje dążenie do wolności? Czy wolność może stać się ciężarem zbyt\nwielkim, by człowiek mógł go udźwignąć, czymś, przed czym usiłuje on uciec? Jak więc się\nto dzieje, że dla jednych wolność jest wymarzonym celem, a dla innych zagrożeniem?\nE. Fromm, Ucieczka od wolności, Warszawa 1998, s. 23-24.\nKryteria oceniania wypracowania z filozofii\nKryterium\nPunktacja\nMax.\nliczba\npunktów\n25\nI\nSformułowanie\nstanowiska\nJasne sformułowanie stanowiska (tezy lub hipotezy), które lokuje się w problematyce pracy.\n3\n3\nStanowisko lokuje się w problematyce pracy, ale jest sformułowane nieprecyzyjnie.\n2\nNiejednoznaczny związek między stanowiskiem a problematyką pracy lub brak stanowiska,\na jedynie kontekst wskazuje na przekonania zdającego.\n1\nII\nUzasadnienie\nstanowiska\na) Adekwatne Uzasadnienie jest bezpośrednio odniesione do stanowiska (wszystkie argumenty\nwiążą się ze stanowiskiem i przyjętym sposobem rozwiązania problemu).\n3\n3\n18\nLuźny związek uzasadnienia ze stanowiskiem - zdający dostarcza argumentów\nw sprawie drugorzędnych elementów przyjętego rozwiązania problemu.\n1\nb) Trafne\nUzasadnienie poprawne zawierające argumenty za przyjętym rozwiązaniem\nproblemu i przeciw przyjętemu rozwiązaniu - kontrargumenty (argumenty\nzgodne oraz logicznie poprawne za przyjętym rozwiązaniem problemu\ni przeciw przyjętemu rozwiązaniu). Odwołania do wiedzy nie zawierają błędów\nrzeczowych i logicznych.\n4\n4\nUzasadnienie na ogół poprawne zawierające argumenty za przyjętym\nrozwiązaniem problemu i przeciw przyjętemu rozwiązaniu (poprawne oraz na\nogół logiczne). Nieliczne usterki rzeczowe i jeden błąd logiczny.\n3\nNa ogół poprawne argumenty tylko za przyjętym rozwiązaniem problemu.\nNieliczne usterki rzeczowe i jeden błąd logiczny.\n2\nArgumenty błędne. Rozumowanie zawiera sądy wzajemnie sprzeczne, zawiera\nrozumowania non sequitur. Liczne błędy rzeczowe (w tym rażące) i logiczne.\n1\nc) Pogłębione Rozbudowana argumentacja i kontrargumentacja. Zdający posługuje się więcej niż\n1 argumentem za swoim stanowiskiem i więcej niż 1 argumentem podważającym\nstanowisko (rozpatruje problem z więcej niż 1 punktu widzenia). Argumenty są\nważkie (istotne), ich wprowadzenie uzasadnione jest przez zdającego. Swobodne\nposługiwanie się wiedzą i terminologią filozoficzną.\n4\n4\nArgumentacja zrównoważona - zdający posługuje się przynajmniej 1 ważkim\nargumentem i 1 kontrargumentem. Uzasadnienie argumentacji wystarczające dla\nzrozumienia stanowiska zdającego. Sporadyczne użycie pojęć filozoficznych.\n3\nArgumentacja wąska - zdający przywołuje jedynie argumenty, a brak\nkontrargumentów lub odwrotnie. Uzasadnienie argumentacji ogólnikowe.\nPojedyncze użycie pojęć filozoficznych.\n2\nArgumentacja wąska - zdający przywołuje jedynie argumenty, a brak\nkontrargumentów lub odwrotnie. Argumenty lub kontrargumenty nieistotne\n(drugorzędne). Uzasadnienie powierzchowne (infantylne).\n1\nd) Krytyczne\nUzasadnienie obejmuje analizę krytyczną argumentów i kontrargumentów, zdający\nrozważa racje przemawiające na rzecz danych argumentów i uzasadnia\nwprowadzenie kontrargumentów.\n4\n4\nAnaliza krytyczna obecna, ale w stopniu niewystarczającym, np. bez uzasadnienia\nkontrargumentacji.\n2\ne) Nawiązania\ndo innych\ndziedzin\nkultury\nZdający swobodnie nawiązuje/wykazuje związek między filozofią a innymi\ndziedzinami kultury (literaturą, sztuką).\n3\n3\nZdający w niewielkim stopniu nawiązuje do innych dziedzin kultury.\n2\nIII\nPoprawność\nkompozycyjna\nKompozycja pracy na ogół poprawna i przejrzysta - wyodrębnione i konsekwentnie uporządkowane\nczęści pracy niezbędne do jasnego sformułowania i uzasadnienia stanowiska.\n2\n2\nZaburzenia w kompozycji pracy.\n1\nIV\nPoprawność\njęzykowa\nPraca napisana językiem komunikatywnym i na ogół poprawnym pod względem składniowym,\nleksykalnym, frazeologicznym, fleksyjnym, ortograficznym i interpunkcyjnym.\n2\n2\nPraca napisana językiem w większości komunikatywnym. Występują błędy fleksyjne, leksykalne,\nfrazeologiczne, ortograficzne i interpunkcyjne.\n1","solution":"## Poprawna odpowiedź - struktura wypracowania\n\n**Temat 1:** Czy Kartezjusz słusznie został nazwany „ojcem nowożytnej filozofii\"?\n\n**Teza:** Miano „ojca nowożytnej filozofii\" jest dla Kartezjusza w pełni zasłużone - jego projekt metodycznego wątpienia i racjonalistyczny fundament wiedzy pewnej wyznaczył osie, wokół których obracała się filozofia przez kolejne trzy stulecia.\n\n**Temat 2:** Czym jest wolność w doświadczeniu ludzkim?\n\n**Teza:** Wolność w doświadczeniu ludzkim jest ambiwalentna - jest zarówno najgłębszą potrzebą człowieka, jak i ciężarem, przed którym jednostka może pragnąć uciec w autorytaryzm lub konformizm, co pokazuje historia XX w. i filozofia Ericha Fromma.\n\n## Sposób 1 - wzorcowe wypracowanie Temat 1\n\n### Temat 1. Czy Kartezjusz słusznie został nazwany „ojcem nowożytnej filozofii\"?\n\n**Wstęp - teza:**\n\nRené Descartes (1596-1650) uchodzi w historii filozofii za twórcę nowożytnego racjonalizmu i za myśliciela, który fundamentalnie zmienił sposób stawiania pytań filozoficznych. Miano „ojca nowożytnej filozofii\" jest dla niego w pełni zasłużone - Kartezjusz dokonał przełomu epistemologicznego, który wyznaczył główne kierunki myśli europejskiej na kolejne stulecia. Moją tezą jest, że Kartezjusz słusznie nosi ten tytuł, gdyż jako pierwszy radykalnie postawił pytanie o fundament wiedzy pewnej i udzielił odpowiedzi, która stała się punktem odniesienia zarówno dla jego zwolenników (Spinoza, Leibniz, Malebranche), jak i przeciwników (Hume, Locke, Kant).\n\n**Akapit 1 - przełom metodologiczny:**\n\nPierwszym argumentem przemawiającym za zasadnością tego tytułu jest radykalny charakter metody sceptycyzmu metodycznego (*dubito methodicum*). Przed Kartezjuszem filozofia scholastyczna opierała się na autorytecie Arystotelesa i Kościoła. Kartezjusz w *Medytacjach o pierwszej filozofii* (1641) zakwestionował wszystko - dane zmysłowe, pamięć, matematykę - szukając jedynego pewnego punktu oparcia. Tym punktem okazało się *cogito ergo sum* (myślę, więc jestem): fakt, że akt myślenia jest nieodłączny od istnienia podmiotu. Był to przełom: filozofia przestała być komentarzem do tekstów autorytetów, a stała się autonomicznym, systematycznym poszukiwaniem pewności opartym na rozumie.\n\n**Akapit 2 - wpływ na następców:**\n\nKartezjański projekt wywarł bezpośredni wpływ na filozofię racjonalistyczną XVII w. Baruch Spinoza (1632-1677) przyjął metodę geometryczną w *Etyce* - wzorowaną na kartezjańskim ideale dedukcji z pewnych aksjomatów. Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716) rozwinął teorię substancji w kierunku *monadologii*, wciąż operując w ramach metafizyki racjonalistycznej zapoczątkowanej przez Kartezjusza. Nicolas Malebranche (1638-1715) rozwiązał kartezjański problem interakcji ciała i duszy teorią okazjonalizmu - Bóg pośredniczy w każdej relacji między *res cogitans* a *res extensa*. Wszystkie te systemy są reakcją na Kartezjusza, są możliwe dzięki problemom, które on postawił.\n\n**Akapit 3 - wpływ na krytyków (kontrargument i odpowiedź):**\n\nMożna argumentować, że tytuł „ojca filozofii nowożytnej\" bardziej zasługuje Francis Bacon (1561-1626), który jako pierwszy sformułował metodę indukcyjną w *Novum Organum* (1620) i ogłosił program reformy wiedzy empirycznej. Można też wskazać na Johna Locke'a (1632-1704) jako założyciela empiryzmu nowożytnego. Jednak ani Bacon, ani Locke nie postawili pytania o fundament wiedzy z taką radykalnością jak Kartezjusz. Co więcej, Immanuel Kant (1724-1804) - twórca filozofii krytycznej - wprost przyznał, że to właśnie Hume (wyrastający z tradycji empirystycznej przeciw Kartezjuszowi) wyrwał go z „dogmatycznej drzemki\". Spór racjonalizm-empiryzm, który rozstrzyga synteza Kanta, jest sporem wywołanym przez pytania Kartezjusza. Kant w *Krytyce czystego rozumu* (1781) pyta: jak możliwa jest wiedza syntetyczna *a priori*? To jest bezpośrednio kartezjańskie pytanie.\n\n**Akapit 4 - dualizm i jego konsekwencje:**\n\nKartezjusz zapoczątkował również kluczową debatę filozofii nowożytnej o relacji umysłu do ciała. Jego dualizm substancji (*res cogitans* - *res extensa*) stworzył problem, z którym filozofia zmaga się do dziś: jak niematerialna dusza może oddziaływać na materialne ciało? Problem ten - nazywany *hard problem of consciousness* - jest w centrum współczesnej filozofii umysłu. Spinoza zaproponował monizm jako wyjście, Leibniz harmonię preustanowioną, Malebranche okazjonalizm. Każda z tych odpowiedzi jest odpowiedzią na Kartezjusza. Nawet materialistyczna filozofia XX w. (Ryle, Dennett) definiuje się poprzez odrzucenie „kartezjańskiego teatru umysłu\".\n\n**Zakończenie - potwierdzenie tezy:**\n\nKartezjusz zasługuje na miano „ojca nowożytnej filozofii\" z trzech powodów: (1) zerwał z autorytatywnym modelem filozofii scholastycznej, zastępując go modelem autonomicznego, systematycznego poszukiwania opartego na rozumie; (2) sformułował pytania (o fundament wiedzy, relację umysłu i ciała, kryterium prawdy), które zdominowały filozofię europejską od XVII do XX w.; (3) wyznaczył osie sporu (racjonalizm vs empiryzm, ciało vs dusza, a priori vs a posteriori), wokół których toczyła się filozofia nowożytna aż do Kanta. Nie każdy z nowożytnych myślicieli jest Kartezjuszem - ale każdy z nich jest po Kartezjuszu.\n\n## Sposób 2 - wzorcowe wypracowanie Temat 2\n\n### Temat 2. Czym jest wolność w doświadczeniu ludzkim?\n\n**Wstęp - teza:**\n\n> „Czym jest wolność w doświadczeniu ludzkim?\" - pyta Erich Fromm w *Ucieczce od wolności* (1941), stawiając pytanie, które ma wymiar zarówno psychologiczny, jak i filozoficzny. Fromm pisał swą książkę w cieniu faszyzmu i stalinizmu - co nadaje pytaniu dramatyczną aktualność. Moją tezą jest, że wolność w doświadczeniu ludzkim jest fundamentalnie ambiwalentna: jest jednocześnie najgłębszą potrzebą człowieka i egzystencjalnym ciężarem, który prowadzi do ucieczki w autorytaryzm lub konformizm. Filozofowie od Arystotelesa przez Kanta do Sartre'a rozumieli wolność różnie - ale wszyscy dostrzegali jej podwójny charakter: jako możliwości i jako brzemienia.\n\n**Akapit 1 - wolność negatywna i pozytywna:**\n\nFundamentalne rozróżnienie w filozofii wolności pochodzi od Johna Stuarta Milla (1806-1873) i zostało rozwinięte przez Isaiaha Berlina (1909-1997). **Wolność negatywna** to wolność *od* - brak zewnętrznych ograniczeń, przymusu, ingerencji. Berlin definiuje ją w eseju *Dwie koncepcje wolności* (1958) jako przestrzeń, w której człowiek może działać bez ingerencji innych. **Wolność pozytywna** to wolność *do* - zdolność do samorealizacji, do bycia panem samego siebie. Fromm nawiązuje do tego rozróżnienia: wolność od zależności feudalnych i religijnych dała człowiekowi Oświecenia wolność negatywną, ale nie dała mu zakorzenionego, bogatego „ja\". Skutkiem była samotność i lęk - i ucieczka w nowe formy zniewolenia.\n\n**Akapit 2 - wolność jako odpowiedzialność (Sartre):**\n\nJean-Paul Sartre (1905-1980) uważał, że człowiek jest „skazany na wolność\" (*condamné ŕ ętre libre*). W egzystencjalizmie Sartre'a wolność jest absolutna - nie ma z góry danej natury ludzkiej (esencji), jest tylko istnienie. Człowiek tworzy siebie przez wybory. To wielka godność, ale i wielki ciężar: nie można zrzucić odpowiedzialności na Boga, historię, biologię. Sartre'owska wolność jako odpowiedzialność koresponduje z Frommowską obserwacją: wolność bywa zbyt wielkim ciężarem. Wielu ludzi ucieka od niej - w autorytaryzm (poddanie woli silnego lidera), konformizm (utożsamienie ze zbiorowością) lub destruktywność.\n\n**Akapit 3 - wolność a natura ludzka (Arystoteles, Kant):**\n\nArystoteles (384-322 p.n.e.) rozumiał wolność inaczej: człowiek jest z natury istotą społeczną (*zoon politikon*). Wolność nie polega na izolacji, lecz na uczestnictwie w polis - na realizacji cnoty w życiu wspólnotowym. To model wolności pozytywnej par excellence: wolny jest ten, kto żyje zgodnie ze swoją naturą rozumną i społeczną. Immanuel Kant (1724-1804) widział wolność jako autonomię rozumu praktycznego: wolny jest ten, kto działa zgodnie z prawem moralnym, które sam sobie nadał (*autonomia woli*). Wolność u Kanta to nie samowola, lecz samodyscyplina - co paradoksalnie zbliża go do Fromma: prawdziwa wolność wymaga wewnętrznej siły, nie ucieczki w posłuszeństwo.\n\n**Akapit 4 - wolność w XX w. (Fromm, kontekst historyczny):**\n\nFromm pisał *Ucieczkę od wolności* po doświadczeniu nazizmu - ruchu, który zmobilizował miliony do dobrowolnej rezygnacji z wolności na rzecz Führera. Diagnoza Fromma: wolność negatywna (wyzwolenie z tradycyjnych struktur - feudalizmu, Kościoła, wspólnoty) nie jest wystarczająca. Jeśli człowiek nie jest zdolny do pozytywnej wolności - spontanicznej miłości, twórczości, solidarności - ucieka w mechanizmy ucieczki. To nie jest przypadłość słabych jednostek, lecz strukturalna cecha nowoczesności: im więcej wolności negatywnej, tym silniejsza pokusa ucieczki. Filozoficzna lekcja: wolność wymaga dojrzałości - podmiotowości, zakorzenienia w wartościach, zdolności do miłości. Bez tych warunków staje się ciężarem nie do udźwignięcia.\n\n**Zakończenie:**\n\nWolność w doświadczeniu ludzkim jest więc pojęciem wielowymiarowym: jest brakiem przymusu (Berlin), jest odpowiedzialnością za siebie (Sartre), jest samorealizacją rozumnej natury (Arystoteles), jest autonomią woli moralnej (Kant), jest - u Fromma - zadaniem, które wielu nie jest w stanie podjąć. Ambiwalencja wolności jest wpisana w kondycję człowieka: pragniemy jej, a zarazem się jej boimy. Historia XX w. pokazała, co się dzieje, gdy lęk zwycięża - i dlatego filozofia wolności pozostaje jednym z najważniejszych zadań myśli współczesnej.\n\n## Punkty CKE - kryteria oceniania\n\n> 📋 **Kryteria oceniania wypracowania (max 25 pkt):**\n>\n> **I. Sformułowanie stanowiska (max 3 pkt):**\n> - 3 pkt - jasna teza lokująca się w problematyce (np. „Kartezjusz zasługuje na ten tytuł, bo \" lub „Wolność jest ambiwalentna, bo \")\n> - 2 pkt - teza nieprecyzyjna, ale powiązana z tematem\n> - 1 pkt - brak tezy, tylko kontekst sugerujący przekonanie\n>\n> **II. Uzasadnienie stanowiska (max 18 pkt):**\n>\n> a) Adekwatne (max 3 pkt):\n> - 3 pkt - uzasadnienie bezpośrednio odniesione do tezy przez cały tekst\n> - 1 pkt - luźny związek argumentów z tezą\n>\n> b) Trafne (max 4 pkt):\n> - 4 pkt - argumenty poprawne, obecne kontrargumenty i ich odpieranie, brak błędów merytorycznych\n> - 3 pkt - nieliczne usterki, jeden błąd\n> - 2 pkt - na ogół poprawne, ale tylko argumenty za (bez kontrargumentów)\n> - 1 pkt - argumenty błędne, sprzeczności, liczne błędy\n>\n> c) Pogłębione (max 4 pkt):\n> - 4 pkt - rozbudowana argumentacja, więcej niż 1 argument za i 1 przeciw, swobodne posługiwanie się terminologią filozoficzną\n> - 3 pkt - argumentacja zrównoważona\n> - 2 pkt - argumentacja wąska lub ogólnikowa\n> - 1 pkt - argumentacja wąska lub infantylna\n>\n> d) Krytyczne (max 4 pkt):\n> - 4 pkt - analiza krytyczna argumentów I kontrargumentów\n> - 2 pkt - obecna, ale niewystarczająca\n>\n> e) Nawiązania do innych dziedzin kultury (max 3 pkt):\n> - 3 pkt - swobodne nawiązania do literatury, historii, innych filozofów\n> - 2 pkt - niewielki stopień nawiązań\n>\n> **III. Poprawność kompozycyjna (max 2 pkt):**\n> - 2 pkt - kompozycja przejrzysta: wstęp z tezą, rozwinięcie z argumentami, zakończenie z konkluzją\n> - 1 pkt - zaburzenia kompozycji\n>\n> **IV. Poprawność językowa (max 2 pkt):**\n> - 2 pkt - język komunikatywny, poprawny, filozoficzny\n> - 1 pkt - błędy fleksyjne, leksykalne, ortograficzne\n>\n> **Łącznie max: 25 pkt**\n>\n> **KLUCZOWE dla wysokiego wyniku (Temat 1):** minimum 2-3 filozofów poza Kartezjuszem (np. Spinoza, Leibniz, Kant, Locke); kontrargument + obalenie; terminologia: *cogito ergo sum*, racjonalizm, *res cogitans*, *res extensa*, dualizm.\n>\n> **KLUCZOWE dla wysokiego wyniku (Temat 2):** odwołanie do Fromma z cytatu + minimum 2-3 filozofów (Sartre, Kant, Arystoteles, Berlin); rozróżnienie wolności negatywnej i pozytywnej; kontrargument i odpowiedź na niego.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Brak tezy:** uczniowie zaczynają od „W niniejszej pracy zajmę się pytaniem \" - to nie jest teza. Teza to jasne, kontrowersyjne twierdzenie, które będziesz bronić przez cały tekst.\n2. **Tylko argumenty za, brak kontrargumentów:** klucz CKE wymaga analizy krytycznej - prezentacji kontrargumentów i ich odpierania. Brak kontrargumentów = max 2/4 punkty w kryterium \"trafne\".\n3. **Za mało filozofów:** temat prosi o „odwołanie do poglądów innych filozofów\" - podaj minimum 2-3 filozofów z imionami, datami i tytułami dzieł. Ogólniki bez konkretnych filozofów = niskie punkty za kryterium „pogłębione\".\n4. **Niefilozoficzny język:** unikaj colloquializmów. Używaj: *epistemologia*, *ontologia*, *cogito*, *autonomia woli*, *wolność negatywna/pozytywna*, *immanentny*, *transcendentny*, *a priori*, *a posteriori*.","image":"img/filozofia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-5.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"}]}