{"paper":{"id":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona","subject":"filozofia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","variant":null,"exam_pdf":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona/filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona.pdf","key_pdf":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona-odpowiedzi/filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona-odpowiedzi.pdf","question_count":13,"source_label":"Filozofia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},"questions":[{"id":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/1","paper_id":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"1","points":null,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.\nNa podstawie tekstu i własnej wiedzy wykonaj polecenia.\nPlaton, Menon\nSOKRATES: Jeśli cnota jest rodzajem wiedzy, jest oczywiste, że można jej nauczyć.\nMENON: Z pewnością.\nSOKRATES: Szybko to rozstrzygnęliśmy […].\nMENON: Doskonale.\nSOKRATES: Następnym problemem, który, jak się wydaje, należy rozpatrzyć, jest to, czy\ncnota jest wiedzą, czy czymś innym niż wiedza.\nMENON: Mnie się też wydaje, że jest to następny problem, który trzeba rozpatrzyć.\nSOKRATES: Więc cóż? Czy nie uważamy cnoty za dobro? Czy podtrzymujemy tę hipotezę,\nże cnota jest dobrem?\nMENON: Z pewnością.\nSOKRATES: Gdyby istniało jakieś dobro oddzielnie od wiedzy, wówczas i cnota mogłaby\nnie być wiedzą; jeśli jednak nie ma takiego dobra, które nie należałoby do wiedzy, możemy\nsłusznie przypuszczać, że jest ona wiedzą.\nMENON: Jest tak.\nSOKRATES: Czy dzięki cnocie jesteśmy dobrzy?\nMENON: Tak.\nSOKRATES: Jeśli dobrzy, to i pożyteczni: wszystko, co dobre, jest bowiem pożyteczne. Czyż\nnie?\nMENON: Tak.\nSOKRATES: Zatem i cnota jest pożyteczna?\nMENON: Z konieczności, zgodnie z tym, cośmy ustalili.\nSOKRATES: Popatrzmy zatem, jakie rzeczy są dla nas pożyteczne, rozpatrując każdą\nz osobna. Zdrowie, mówimy, siła, piękność, bogactwo; wszystkie te rzeczy i im podobne\nuważamy za pożyteczne. Czyż nie?\nMENON: Tak.\nSOKRATES: Ale niekiedy uważamy, że te same rzeczy nam szkodzą; czy też tak uważasz,\nczy nie?\nMENON: Tak samo.\nSOKRATES: Zastanów się zatem, jak są one kierowane, gdy nam przynoszą pożytek, a jak\ngdy szkodzą? Czy nie jest tak, że gdy są używane rozsądnie, przynoszą nam pożytek, jeśli\nnie, szkodzą?\nMENON: Z pewnością.\nSOKRATES: Rozważmy teraz rzeczy od strony duszy. Czy nazywasz coś roztropnością,\nsprawiedliwością, męstwem, zdolnością do nauki, pamięcią, hojnością i tym podobnie?\nMENON: Nazywam.\nSOKRATES: Zastanów się, czy te spośród nich, które nie są twoim zdaniem wiedzą, lecz\nczymś różnym od wiedzy, nie są takie, że raz szkodzą, innym razem przynoszą pożytek? Na\nprzykład męstwo; gdy męstwo nie jest rozważne, ale jest tylko zuchwalstwem; jeśli człowiek\njest nierozsądnie zuchwały, ponosi szkodę, jeśli kieruje nim rozsądek, odnosi korzyść.\nMENON: Tak.\nMFI_1R\nSOKRATES: Czy nie jest tak samo z rozwagą i zdolnością uczenia się? To, czego się uczymy\ni czemu się oddajemy z rozsądkiem, przynosi pożytek, jeśli bez rozsądku, szkodzi.\nMENON: To całkowita prawda.\nSOKRATES: Krótko mówiąc, czy wszystko to, co dusza podejmuje albo znosi kierując się\nrozsądkiem, nie kończy się szczęśliwie, jeśli zaś kieruje się nierozsądkiem, przeciwnie?\nMENON: Tak się wydaje.\nSOKRATES: Jeśli zatem cnota jest jedną z rzeczy związanych z duszą i z konieczności musi\nbyć pożyteczna, musi być rozsądkiem; wszystkie inne bowiem rzeczy z duszą związane nie są\nsame z siebie ani pożyteczne, ani szkodliwe, ale zależnie od tego, czy towarzyszy im\nrozsądek, czy szaleństwo szkodzą lub przynoszą pożytek. Zgodnie z tym rozumowaniem,\nponieważ cnota przynosi pożytek, musi być rodzajem rozsądku.\nMENON: I mnie się tak wydaje.\nPlaton, Menon, przeł. P. Siwek, [w:] Platon, Gorgias. Menon, Warszawa 1991, s. 173-175.","answer":null,"answer_text":null,"solution":null,"image":"img/filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":2,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":null,"text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/1.1","paper_id":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"1.1","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.1. (0-2)\nW powyższym dialogu Sokrates argumentuje na rzecz powszechnie przypisywanego mu\nstanowiska etycznego.\nPodaj nazwę tego stanowiska i wyrażaną w nim tezę.\nNazwa:\nTeza:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.1. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji [ ]. Zdający\nrozpoznaje i rozumie problemy […]\nfilozoficzne.\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych […]. Zdający prawidłowo\nposługuje się pojęciami filozoficznymi.\nI. 3. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii starożytnej. Zdający:\n3) [ ] przeprowadza analizę\ni interpretację co najmniej jednego\nz następujących tekstów: a) Platon, Menon\n(fragment) […].\nI.4. Problematyka etyczna w filozofii\nstarożytnej. Zdający: […]\n2) rekonstruuje i porównuje klasyczne\nstanowiska etyczne, rekonstruuje\nwspierające je argumenty (intelektualizm\netyczny Sokratesa […]).\nSchemat punktowania\n2 p. - za podanie nazwy stanowiska (intelektualizm etyczny) oraz poprawne sformułowanie\ntezy.\n1 p. - za podanie nazwy stanowiska (intelektualizm etyczny) lub poprawne sformułowanie\ntezy.\n0 p. - za odpowiedzi błędną albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nNazwa: intelektualizm etyczny.\nPrzykładowe sformułowania tezy:\n• Wiedza o dobru jest wystarczającym warunkiem cnoty (bycia dobrym).\n• Wiedza moralna jest koniecznym i wystarczającym warunkiem dobrego działania.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Nazwa:** intelektualizm etyczny (*intellectualismus ethicus*)\n\n**Teza:** Wiedza o dobru jest koniecznym i wystarczającym warunkiem dobrego (cnotliwego) działania - kto naprawdę wie, co jest dobrem, ten zawsze postępuje cnotliwie.\n\n## Sposób 1 - analiza źródła (dialog Platona *Menon*)\n\nSokrates krok po kroku buduje argument w formie łańcucha implikacji:\n\n> „Jeśli cnota jest rodzajem wiedzy, jest oczywiste, że można jej nauczyć.\"\n\n> „Jeśli zatem cnota jest jedną z rzeczy związanych z duszą i z konieczności musi być pożyteczna, musi być rozsądkiem.\"\n\n**Kluczowe kroki rozumowania:**\n1. Cnota → dobro → pożyteczna.\n2. Pożyteczność zależy od rozsądku (*phronesis*): bez rozsądku nawet odwaga staje się zuchwałością i szkodzi.\n3. Wniosek: cnota = rozsądek = wiedza.\n\nZ tekstu jasno wynika, że Sokrates utożsamia cnotę (*arete*) z wiedzą (*episteme*) - nie ma moralnego działania bez wiedzy o dobru.\n\n## Sposób 2 - kontekstowy (stanowisko etyczne Sokratesa)\n\n**Intelektualizm etyczny** (*intellectualismus ethicus*) to stanowisko głoszące:\n- nikt nie czyni zła dobrowolnie - zło wynika wyłącznie z **niewiedzy** (*agnoia*);\n- wiedza o dobru automatycznie prowadzi do cnoty;\n- nauczanie etyki jest możliwe, bo cnota jest wiedzą.\n\nSokrates polemizuje tym samym z poglądem, że człowiek może wiedzieć, co jest dobre, lecz mimo to postępować źle (co Arystoteles nazwie później **akrazją** - słabością woli).\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 1.1, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - uczeń podał nazwę „intelektualizm etyczny\" ORAZ sformułował tezę (wiedza = cnota / wiedza moralna warunkiem dobrego działania).\n> - **1 pkt** - uczeń podał TYLKO nazwę LUB TYLKO tezę (poprawną).\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak odpowiedzi.\n>\n> **Akceptowane warianty nazwy:** „intelektualizm etyczny\", „intelektualizm moralny\".\n> **Akceptowane warianty tezy:** „wiedza o dobru wystarcza do bycia cnotliwym\", „nikt nie grzeszy dobrowolnie - zło wynika z niewiedzy\", „wiedza moralna = cnota\".\n> **Wykluczone:** samo podanie „Sokrates uważał, że cnota jest ważna\" - zbyt ogólne, bez tezy.\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Intelektualizm etyczny (Sokrates, V w. p.n.e.):**\n> Główna teza: cnota (*arete*) = wiedza (*episteme*). Zło pochodzi z niewiedzy (*agnoia*), nie ze złej woli.\n> Źródła: dialogi Platona - *Protagoras*, *Menon*, *Eutyfron*.\n> Konsekwencja: nauczanie cnoty jest możliwe (stąd działalność Sokratesa jako „akuszera dusz\" - metoda majeutyczna).\n> Krytyka: Arystoteles wskazał na **akrazję** (słabość woli) jako dowód, że sama wiedza nie wystarczy do cnoty.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Błąd definicji tezy: uczniowie często piszą „Sokrates uważał, że cnota jest dobra\" - to tautologia, nie teza intelektualizmu. Teza musi dotyczyć ZWIĄZKU wiedzy z cnotą.\n2. Mylenie intelektualizmu etycznego z **racjonalizmem etycznym** - racjonalizm dotyczy uzasadnienia norm moralnych rozumem, intelektualizm twierdzi, że WIEDZA = CNOTA.\n3. Pominięcie słowa „wystarczający\" przy warunku - wiedza jest tu nie tylko konieczna, ale i wystarczająca do dobrego działania.","image":"img/filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-1.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":3,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/1.10","paper_id":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"1.10","points":6,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.10. (0-6)\nPodaj dwie starożytne i dwie nowożytne lub współczesne tradycje filozoficzne (szkoły,\nkierunki lub myślicieli), które nie zgodziłyby się z Platońskim założeniem, że rozum jest\njedynym źródłem wiedzy powszechnie obowiązującej (obiektywnej). Każdej z tych\ntradycji przyporządkuj charakterystyczny dla niej argument na poparcie tej niezgody.\nTradycje starożytne:\n1.\na) Szkoła/kierunek/myśliciel:\nb) Argument:\n2.\na) Szkoła/kierunek/myśliciel:\nb) Argument:\nTradycje nowożytne lub współczesne:\n3.\na) Szkoła/kierunek/myśliciel:\nb) Argument:\n4.\na) Szkoła/kierunek/myśliciel:\nb) Argument:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.10. (0-6)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji. Zdający\nrozpoznaje i rozumie problemy (pytania)\nfilozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty […].\nII. Tworzenie wypowiedzi. Zdający\nformułuje podstawowe pytania (problemy)\noraz tezy filozoficzne, […] prawidłowo\nposługuje się pojęciami filozoficznymi.\nII. 1. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii XVII i XVIII w. Zdający:\n3) rekonstruuje i porównuje\nepistemologiczne stanowiska empirystów,\nrekonstruuje wspierające je argumenty\n(J. Locke’a koncepcja tabula rasa,\nradykalizacja empiryzmu u G. Berkeleya,\nempiryzm D. Hume’a i jego sceptyczne\nkonsekwencje).\nIII. 1. Problematyka epistemologiczna\ni problematyka z zakresu filozofii nauki\nw myśli XX w. Zdający:\n1) rekonstruuje i porównuje wybrane\nstanowiska w dwudziestowiecznej\nepistemologii, rekonstruuje wspierające je\nargumenty (pragmatyzm W. Jamesa i jego\nzwiązek z koncepcją człowieka jako aktora\na nie widza, intuicjonizm H. Bergsona [ ]).\nSchemat punktowania\n2 p. - za poprawne podanie czterech tradycji/kierunków/myślicieli (dwie tradycje starożytne\ni dwie nowożytne lub współczesne).\n1 p. - za poprawne podanie trzech tradycji/kierunków/myślicieli (dwie tradycje starożytne\ni dwie nowożytne lub współczesne).\n0 p. - za podanie jednej lub dwóch tradycji/kierunków/myślicieli.\noraz\nPo 1 p. - za poprawne podanie jednego argumentu z punktu widzenia określonej tradycji\n(łącznie 4 p.).\n0 p. - za odpowiedzi błędne lub brak odpowiedzi.\nUwaga: Punkt za dany argument może być przyznany tylko pod warunkiem podania\nodpowiedniej tradycji.\nPrzykładowe rozwiązanie\nTradycje starożytne\n1.\na) Szkoła/kierunek/myśliciel:\nnp. sofiści, sceptycy, Arystoteles\nb) Argument:\nnp.:\n• Sceptycy nie zgodziliby się z Platonem, twierdząc, że żadna wiedza (w tym oparta na\nrozumie) nie jest możliwa dla człowieka.\n• Sofiści nie zgodziliby się z Platonem, twierdząc, że wszelkie poznanie jest względne\n(subiektywne).\n• Arystoteles nie zgodziłby się z Platonem, twierdząc, że jednym ze źródeł poznania są\nzmysły.\nTradycje nowożytne lub współczesne\na) Szkoła/kierunek/myśliciel\nnp.: empiryści, Kant, pragmatyści\nb) Argument, np.:\n• Empiryści nie zgodziliby się z Platonem, dowodząc, że wiedza pochodzi z doświadczenia.\n• Kant nie zgodziłby się z Platonem, twierdząc, że jednym ze źródeł poznania są zmysły.\n• Pragmatyści nie zgodziliby się z Platonem, twierdząc, że wiedza jest efektem praktyki\n(zdanie jest prawdziwe, gdy zastosowane w praktyce przynosi korzyść).","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Tradycje starożytne:**\n\n1. a) **Sofiści** (Protagoras, Gorgiasz)\nb) Sofiści nie zgodziliby się z Platonem, twierdząc, że wszelkie poznanie jest względne i subiektywne - „człowiek jest miarą wszystkich rzeczy\" (Protagoras). Nie ma powszechnie obowiązującej wiedzy obiektywnej, bo każdy poznaje inaczej.\n\n2. a) **Arystoteles**\nb) Arystoteles nie zgodziliby się z Platonem, twierdząc, że jednym ze źródeł poznania są zmysły - wiedza zaczyna się od doświadczenia zmysłowego, a rozum abstrahuje pojęcia z danych zmysłowych (odrzucenie teorii idei jako oddzielnych bytów).\n\n**Tradycje nowożytne lub współczesne:**\n\n3. a) **Empiryści** (John Locke, David Hume, George Berkeley)\nb) Empiryści nie zgodziliby się z Platonem, dowodząc, że cała wiedza pochodzi z doświadczenia zmysłowego - umysł jest pierwotnie „czystą tablicą\" (*tabula rasa*, Locke), a nie repozytorium wrodzonych idei.\n\n4. a) **Immanuel Kant**\nb) Kant nie zgodziłby się z Platonem, twierdząc, że wiedza powszechna i konieczna powstaje z połączenia form zmysłowości (przestrzeń, czas) z kategoriami intelektu - nie jest to sama praca rozumu bez danych zmysłowych.\n\n## Sposób 1 - analiza stanowisk\n\nPlaton zakłada, że jedynym źródłem wiedzy powszechnej i obiektywnej jest **rozum** (*nous*, *logos*) - zmysły dostarczają wyłącznie złudnych mniemań (*doxa*). Każda z wymienionych tradycji kwestionuje tę tezę z innej pozycji:\n\n| Tradycja | Epoka | Zarzut wobec Platona | Alternatywne źródło wiedzy |\n| Sofiści | starożytność | Wiedza nie jest obiektywna (relatywizm) | Indywidualne odczucie / retoryka |\n| Sceptycy (Pyrron, Sekstus) | starożytność | Pewna wiedza jest w ogóle niemożliwa (*epoché*) | Zawieszenie sądu |\n| Arystoteles | starożytność | Wiedza zaczyna się od zmysłów | Doświadczenie + abstrahowanie |\n| Empiryści (Locke, Hume) | nowożytność | Tabula rasa - umysł pusty przed doświadczeniem | Wrażenia zmysłowe (*impressions*) |\n| Kant | nowożytność | Synteza zmysłowości i intelektu | Formy aprioryczne + dane zmysłowe |\n| Pragmatyści (James, Dewey) | współczesność | Wiedza = skuteczne działanie | Praktyka, weryfikacja w działaniu |\n\n## Sposób 2 - alternatywne tradycje\n\nDodatkowo akceptowane przez klucz CKE:\n- **Sceptycy** (*Pyrron z Elidy, Sekstus Empiryk*): żadna wiedza - w tym rozumowa - nie jest pewna; należy zawiesić sąd (*epoché*).\n- **Pragmatyści** (*William James, John Dewey*): prawda to użyteczność w praktyce - wiedza służy działaniu, nie kontemplacji idei.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> **Klucz CKE (zadanie 1.10, max 6 pkt):**\n> - **2 pkt** - wszystkie cztery tradycje poprawnie podane (2 starożytne + 2 nowożytne/współczesne).\n> - **1 pkt** - trzy tradycje poprawnie podane.\n> - **0 pkt** - jedna lub dwie tradycje.\n> PLUS: **po 1 pkt** za każdy poprawny argument - łącznie max 4 pkt.\n> **Uwaga:** argument jest punktowany TYLKO jeśli tradycja jest poprawna.\n>\n> **Akceptowane starożytne tradycje:** sofiści, sceptycy, Arystoteles, Epikurejczycy (zmysły jako źródło).\n> **Akceptowane nowożytne/współczesne:** empiryści (Locke, Hume, Berkeley), Kant, pragmatyści, pozytywizm logiczny (Koło Wiedeńskie).\n> **Wykluczone jako starożytne:** racjonaliści, platonicy - oni zgadzaliby się z Platonem.\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Sofiści (V w. p.n.e.):** Protagoras - *homo mensura* (człowiek miarą wszystkich rzeczy). Relatywizm epistemologiczny i etyczny.\n> **Arystoteles (384-322 p.n.e.):** Odrzucenie teorii idei (chorismós). Wiedza zaczyna się od doświadczenia (*empeiria*), rozum abstrahuje pojęcia ogólne.\n> **Empiryści brytyjscy (XVII-XVIII w.):** Locke (*Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego*, 1689) - tabula rasa. Hume (*Traktat o naturze ludzkiej*, 1739) - wrażenia (*impressions*) jako jedyne źródło idei.\n> **Kant (1724-1804):** Krytycyzm. Wiedza = synteza danych zmysłowych (estetyka transcendentalna) i kategorii intelektu (analityka transcendentalna). Bez danych zmysłowych rozum produkuje tylko dialektyczne złudzenia.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Podanie **Platona lub neoplatoników** jako tradycji niezgadzającej się z Platonem - to absurd; klucz tego nie akceptuje.\n2. Argument niezwiązany z wymienioną tradycją: np. podanie „sofiści\" i argumentu „wiedza pochodzi z doświadczenia\" - to argument empirystów, nie sofistów.\n3. Pominięcie argumentu - za tradycję bez argumentu klucz przyznaje tylko 0 z 4 punktów za argumenty.","image":"img/filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-1.10.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/1.2","paper_id":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"1.2","points":1,"ptype":"closed","subject":"filozofia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.2. (0-1)\nSpośród poniższych twierdzeń wybierz i zaznacz to, na które nie zgodził się Menon.\nA. Cnota jest tożsama z wiedzą.\nB. To, co dobre, jest też korzystne.\nC. Uczenie się zawsze przynosi pożytek.\nD. Kierowanie się rozsądkiem przynosi korzyść w postępowaniu moralnym.\nMFI_1R","answer":"C","answer_text":"Zadanie 1.2. (0-1)\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych […]. Zdający prawidłowo\nposługuje się pojęciami filozoficznymi.\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nC.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**C** - „Uczenie się zawsze przynosi pożytek.\"\n\n## Sposób 1 - analiza źródła\n\nSokrates wprost mówi w dialogu:\n\n> „To, czego się uczymy i czemu się oddajemy z rozsądkiem, przynosi pożytek, jeśli bez rozsądku, szkodzi.\"\n\nMenon z tym stwierdzeniem **zgadza się** (`„To całkowita prawda\"`). Ale uwaga: Sokrates nie twierdzi, że uczenie się **zawsze** przynosi pożytek - warunkiem jest **rozsądek** (*phronesis*). Opcja C głosi, że uczenie się przynosi pożytek **zawsze** - co jest niezgodne z logiką dialogu.\n\nMenon zgodził się, że pożytek zależy od rozsądku - zatem odrzucił twierdzenie bezwarunkowe z opcji C.\n\n## Sposób 2 - analiza pozostałych opcji\n\n| Opcja | Treść | Czy Menon się zgadza? | Uzasadnienie z tekstu |\n| A | Cnota jest tożsama z wiedzą | Tak | „Mnie się tak wydaje\" (ostatnie zdanie dialogu) |\n| **B** | **To, co dobre, jest też korzystne** | **Tak** | „Jeśli dobrzy, to i pożyteczni: wszystko, co dobre, jest bowiem pożyteczne\" - Menon: „Tak\" |\n| **C** | **Uczenie się zawsze przynosi pożytek** | **NIE** | Menon zgodził się, że pożytek zależy od rozsądku, nie jest bezwarunkowy |\n| D | Kierowanie się rozsądkiem przynosi korzyść | Tak | Cały tok rozumowania prowadzi do tej tezy |\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> **Klucz CKE (zadanie 1.2, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź C.\n> - **0 pkt** - każda inna odpowiedź.\n\n## Reference filozoficzny\n\nW tym zadaniu wystarczy uważna lektura źródła - reference filozoficzny nie jest potrzebny.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Opcja A wydaje się paradoksalna (bo przecież Menon nie zgadzał się na początku dialogu z utożsamieniem cnoty i wiedzy), ale na **końcu** cytowanego fragmentu Menon wyraźnie przyznaje Sokratesowi rację.\n2. Uczniowie często mylą „pożytek zależy od rozsądku\" z „uczenie się zawsze przynosi pożytek\" - kluczowe słowo to **zawsze** w opcji C, które czyni ją fałszywą.","image":"img/filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-1.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":3,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/1.3","paper_id":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"1.3","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.3. (0-2)\nSokrates formułuje implikację: Jeśli cnota jest rodzajem wiedzy, to można jej nauczyć.\na) Zapisz tę implikację w języku rachunku zdań.\nb) Napisz zdanie, które wynika logicznie z koniunkcji powyższej implikacji oraz\npierwszego jej członu.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.3. (0-2)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji. Zdający […]\nodróżnia tezy od założeń i argumentów.\nII. Tworzenie wypowiedzi. Zdający\nprawidłowo rekonstruuje poznane\nargumenty; [ ] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi.\nIV. Umiejętności logiczne. Zdający:\n2. stosuje metodę zerojedynkową do\nrozstrzygania prostych schematów rachunku\nzdań (np. (p→q)∧ ¬ q →¬ p);\n3. odróżnia przesłanki i wniosek\nw rozumowaniu i potrafi wskazać\nprzesłankę, która nie jest wyrażona wprost.\nSchemat punktowania\n2 p. - za poprawny zapis implikacji oraz napisanie zdania, które logicznie wynika z koniunkcji\npowyższej implikacji oraz pierwszego jej członu.\n1 p. - za poprawny zapis implikacji lub napisanie zdania, które logicznie wynika z koniunkcji\npowyższej implikacji oraz pierwszego jej członu.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\na) p→q\nb) cnoty można się nauczyć (q)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**a)** Zapis implikacji w rachunku zdań: **p → q**\n\n**b)** Zdanie wynikające: **Cnoty można się nauczyć** (zdanie q).\n\n## Sposób 1 - symbolizacja implikacji\n\nZdanie Sokratesa brzmi:\n\n> „Jeśli cnota jest rodzajem wiedzy, jest oczywiste, że można jej nauczyć.\"\n\nDefiniujemy zmienne:\n- **p** = „Cnota jest rodzajem wiedzy\"\n- **q** = „Cnoty można się nauczyć\"\n\nImplikacja: **p → q** (czytamy: „jeżeli p, to q\" / „p implikuje q\")\n\n## Sposób 2 - wnioskowanie przez *modus ponens*\n\nKlucz CKE pyta o zdanie wynikające z **koniunkcji implikacji (p → q) i jej pierwszego członu (p)**.\n\nTo klasyczna reguła wnioskowania zwana **modus ponens** (*modus ponendo ponens*):\n\nPrzesłanka 1: p → q (jeśli cnota jest wiedzą, to można jej uczyć)\nPrzesłanka 2: p (cnota jest wiedzą - pierwszy człon implikacji)\n──────────────────────────────────────────────────\nWniosek: q (cnoty można się nauczyć)\n\nOdpowiedź: **q** = „Cnoty można się nauczyć\".\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> **Klucz CKE (zadanie 1.3, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - poprawny zapis implikacji (p → q) ORAZ poprawne zdanie wynikające (q / „cnoty można się nauczyć\").\n> - **1 pkt** - poprawny zapis implikacji LUB poprawne zdanie wynikające.\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak odpowiedzi.\n>\n> **Akceptowane warianty zapisu implikacji:** `p → q`, `p ⇒ q`, `p ⊃ q` - wszystkie oznaczają to samo.\n> **Akceptowane warianty wniosku:** „q\", „cnoty można się nauczyć\", „można nauczyć cnoty\".\n> **Wykluczone:** koniunkcja p ∧ q jako zapis implikacji - błąd logiczny.\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Rachunek zdań - implikacja materialna:**\n> Implikacja p → q jest fałszywa TYLKO gdy p jest prawdziwe, a q fałszywe. We wszystkich innych przypadkach (p fałszywe lub q prawdziwe) - implikacja jest prawdziwa.\n> **Modus ponens:** jedna z podstawowych reguł wnioskowania logicznego; z (p → q) i p wynika q.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Uczniowie mylą implikację p → q z równoważnością p ↔ q - implikacja jest jednostronna (tylko „jeżeli p, to q\").\n2. Zdanie wynikające to **q** (wniosek), nie koniunkcja obu przesłanek - pamiętaj, że pytanie dotyczy wyniku wnioskowania modus ponens.","image":"img/filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-1.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/1.4","paper_id":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"1.4","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.4. (0-2)\nUzupełnij następującą rekonstrukcję rozumowania Sokratesa, wstawiając w wolne\nmiejsca odpowiednie zdania.\nPrzesłanka pierwsza: Jeżeli cnota nie jest wiedzą, to istnieje „jakieś dobro oddzielnie od\nwiedzy”.\nPrzesłanka druga: Jednak nieprawda, że\nWniosek: Zatem","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.4. (0-2)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji. Zdający […]\nodróżnia tezy od założeń i argumentów.\nII. Tworzenie wypowiedzi. Uczeń\nprawidłowo rekonstruuje poznane\nargumenty; [ ] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi.\nIV. Umiejętności logiczne. Zdający:\n3. odróżnia przesłanki i wniosek\nw rozumowaniu i potrafi wskazać\nprzesłankę, która nie jest wyrażona wprost.\nSchemat punktowania\n2 p. - za poprawne sformułowanie przesłanki oraz wniosku.\n1 p. - za poprawne sformułowanie przesłanki lub wniosku.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\nPrzesłanka druga: Jednak nieprawda, że istnieje „jakieś dobro oddzielnie od wiedzy”.\nWniosek: Zatem cnota jest wiedzą (nieprawda, że cnota nie jest wiedzą).","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Przesłanka druga:** Jednak nieprawda, że istnieje „jakieś dobro oddzielnie od wiedzy\".\n\n**Wniosek:** Zatem cnota jest wiedzą (nieprawda, że cnota nie jest wiedzą).\n\n## Sposób 1 - analiza struktury logicznej\n\nSokrates stosuje w tym fragmencie **modus tollens** (*modus tollendo tollens*) - metodę rozumowania przez zaprzeczenie następnika:\n\nSchemat argumentu z tekstu:\n\n> „Gdyby istniało jakieś dobro oddzielnie od wiedzy, wówczas i cnota mogłaby nie być wiedzą; jeśli jednak nie ma takiego dobra, które nie należałoby do wiedzy, możemy słusznie przypuszczać, że jest ona wiedzą.\"\n\nRekonstrukcja formalna:\n- Przesłanka 1: Jeżeli cnota nie jest wiedzą → istnieje dobro oddzielnie od wiedzy.\n- Przesłanka 2: Nieprawda, że istnieje dobro oddzielnie od wiedzy (negacja następnika).\n- Wniosek: Zatem cnota jest wiedzą (negacja poprzednika = modus tollens).\n\n## Sposób 2 - parafraza filozoficzna\n\nSokrates odwraca ciężar dowodu: skoro każde dobro należy do sfery wiedzy (wszystko co pożyteczne wymaga rozsądku), nie ma żadnego dobra poza wiedzą - a zatem cnota, będąca dobrem, musi być wiedzą.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> **Klucz CKE (zadanie 1.4, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - poprawna przesłanka druga ORAZ poprawny wniosek.\n> - **1 pkt** - poprawna przesłanka druga LUB poprawny wniosek.\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak odpowiedzi.\n>\n> **Przesłanka - akceptowane warianty:** „nie istnieje dobro oddzielnie od wiedzy\", „nieprawda, że jest jakieś dobro niezależne od wiedzy\", „wszelkie dobro należy do wiedzy\".\n> **Wniosek - akceptowane warianty:** „cnota jest wiedzą\", „cnota = wiedza\", „nieprawda, że cnota nie jest wiedzą\".\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Modus tollens (modus tollendo tollens):**\n> Reguła wnioskowania: z (p → q) i (¬q) wynika (¬p).\n> Tutaj: p = „cnota nie jest wiedzą\", q = „istnieje dobro poza wiedzą\".\n> Sokrates zaprzecza q → zaprzecza p → cnota jest wiedzą.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Uczniowie często błędnie zapisują wniosek jako „cnota może być wiedzą\" - słowo „może\" osłabia wniosek; z modus tollens wynika twierdzenie kategoryczne, nie probabilistyczne.\n2. Nie mylić przesłanki pierwszej (danej w zadaniu) z drugą - zadanie prosi o uzupełnienie przesłanki DRUGIEJ, która jest negacją następnika z przesłanki pierwszej.","image":"img/filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-1.4.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/1.5","paper_id":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"1.5","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.5. (0-2)\nCzy, zdaniem Sokratesa, cechy takie jak męstwo lub hojność zawsze są cnotami?\nOdpowiedz na pytanie i wyjaśnij, jak Sokrates uzasadnia swój pogląd.\nMFI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.5. (0-2)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji [ ]. Zdający\nrozpoznaje i rozumie problemy […]\nfilozoficzne.\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych […]. Zdający prawidłowo\nposługuje się pojęciami filozoficznymi.\nI. 3. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii starożytnej. Zdający:\n3) [ ] przeprowadza analizę\ni interpretację co najmniej jednego\nz następujących tekstów: a) Platon, Menon\n(fragment) […].\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nSchemat punktowania\n2 p. - za poprawną odpowiedź wraz z uzasadnieniem.\n1 p. - za poprawną odpowiedź lub za uzasadnienie.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi\nPrzykładowe rozwiązanie\nNie, zdaniem Sokratesa cechy takie jak męstwo lub hojność nie zawsze są cnotami. Jest tak,\nponieważ stają się one cnotami tylko dzięki rozsądkowi, który nimi kieruje (np. bez rozsądku\nmęstwo przestaje być cnotą, a staje się zuchwałością).","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Rozstrzygnięcie:** NIE - zdaniem Sokratesa cechy takie jak męstwo (*andreia*) czy hojność (*eleutheriotēs*) nie zawsze są cnotami.\n\n**Uzasadnienie:** Stają się cnotami wyłącznie wtedy, gdy towarzyszu im **rozsądek** (*phronesis*). Bez rozsądku te same cechy mogą przynosi szkodę: na przykład męstwo bez rozsądku staje się **zuchwaltwem** i wyrządza krzywdę.\n\n## Sposób 1 - analiza źródła\n\nSokrates wprost stwierdza w dialogu:\n\n> „Gdy męstwo nie jest roważne, ale jest tylko zuchwaltwem; jeśli człowiek jest nierozsądnie zuchwały, ponosi szkodę, jeśli kieruje nim rozsądek, odnosi korzyść.\"\n\nOraz ogólna konkluzja:\n\n> „Czy wszystko to, co dusza podejmuje albo znosi kierując się rozsądkiem, nie kończy się szczęśliwie, jeśli zaś kieruje się nierozsądkiem, przeciwnie?\"\n\nMenon: „Tak się wydaje.\"\n\nWniosek: cechy charakteru (hojność, roztropność, sprawiedliwość, pamięć, zdolność uczenia się) nie są dobre **same przez się** - ich wartość moralna zależy od **rozsądku**, który nimi kieruje.\n\n## Sposób 2 - kontekst filozoficzny\n\nTo jest kluczowy element Sokratejskiego intelektualizmu etycznego: cnota nie jest prostą dyspozycją charakteru, lecz dyspozycją **ukierunkowaną wiedzą**. Bez wiedzy (= bez rozsądku) ta sama cecha może być moralna lub niemoralna zależnie od kontekstu. Dlatego jedyną **bezwzględną cnotą** jest rozsądek/wiedza sama w sobie.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> **Klucz CKE (zadanie 1.5, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - rozstrzygnięcie „NIE\" ORAZ uzasadnienie odwołujące się do roli rozsądku.\n> - **1 pkt** - samo rozstrzygnięcie „NIE\" BEZ uzasadnienia LUB uzasadnienie poprawne BEZ wyraźnego rozstrzygnięcia.\n> - **0 pkt** - odpowiedź „TAK\" lub brak odpowiedzi.\n>\n> **Wymagane w uzasadnieniu:** odniesienie do rozsądku (*phronesis*) jako warunku przekształcającego cechę charakteru w cnotę. Przykład z zuchwaltwem (lub inną cechą z tekstu) jest mile widziany, lecz nieobowiązkowy.\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Phronesis (rozsądek praktyczny) w etyce Sokratejskiej:**\n> Sokrates: *phronesis* = warunek konieczny każdej cnoty. Cechy takie jak odwaga, hojność, sprawiedliwość są moralnie dobre TYLKO gdy kieruje nimi rozsądek.\n> Porównaj: Arystoteles w *Etyce nikomachejskiej* przejął tę intuicję, ale oddzielił *phronesis* (roztropność praktyczną) od *sophrosyne* (umiarkowania) i *andreia* (męstwa) - dla niego każda cnota to odrębna dyspozycja środka między skrajnościami.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Odpowiedź „TAK, zawsze\" - błędna. Tekst wyraźnie zaprzecza.\n2. Uzasadnienie tylko przez przykład (np. „bo odwaga może być zuchwaltwem\") bez odwołania do roli **rozsądku** - może nie dostać pełnych 2 punktów.\n3. Mylenie Sokratejskiego rozsądku (*phronesis*) z arystotelesowskim „złotym środkiem\" - to różne koncepcje.","image":"img/filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-1.5.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/1.6","paper_id":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"1.6","points":1,"ptype":"closed","subject":"filozofia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.6. (0-1)\nSokrates stoi na stanowisku, że bezwzględnie dobra moralnie jest tylko cnota.\nKtórzy z filozofów zgodziliby się z tym stanowiskiem? Zaznacz poprawną odpowiedź.\nA. Sofiści.\nB. Stoicy.\nC. Utylitaryści.\nD. Egzystencjaliści.","answer":"B","answer_text":"Zadanie 1.6. (0-1)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji. Zdający\nrozpoznaje i rozumie problemy (pytania)\nfilozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty; rozumie argumenty\nwysuwane przeciwko poszczególnym\ntezom.\nII. Tworzenie wypowiedzi. Zdający\nformułuje podstawowe pytania (problemy)\noraz tezy filozoficzne, [ ] porównuje różne\nrozwiązania tego samego problemu; [ ]\nprawidłowo posługuje się pojęciami\nfilozoficznymi.\nI. 4. Problematyka etyczna w filozofii\nstarożytnej. Zdający:\n1) rekonstruuje tezy i argumenty w sporze\nmiędzy obiektywizmem a relatywizmem\netycznym (spór Sokratesa z sofistami);\n2) rekonstruuje i porównuje klasyczne\nstanowiska etyczne, rekonstruuje wspierające\nje argumenty (intelektualizm etyczny\nSokratesa, [ ] etyka stoicka).\nII. 4. Problematyka etyczna w filozofii\nnowożytnej. Zdający:\n1) rekonstruuje i porównuje koncepcje\nmoralnej oceny czynów, rekonstruuje\nwspierające je argumenty (etyka D. Hume’a,\nkantowska etyka obowiązku, utylitaryzm\nJ.S. Milla).\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nB.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**B** - Stoicy.\n\n## Sposób 1 - analiza stanowiska\n\nZadanie pyta, którzy filozofowie zgodziliby się ze stanowiskiem, że jedynym **bezwzględnym** dobrem moralnym jest cnota (*arete*). Sprawdzamy każdą opcję:\n\n| Opcja | Szkoła | Pogląd na dobro moralne | Zgodność z Sokratesem? |\n| A | Sofiści | Dobro jest względne (subiektywne) - „człowiek miarą wszystkich rzeczy\" (Protagoras) | NIE - relatywizm etyczny |\n| **B** | **Stoicy** | **Jedynym dobrem jest cnota (*arete*); wszystko inne (zdrowie, bogactwo, przyjemność) to rzeczy obojętne (*adiaphora*)** | **TAK** |\n| C | Utylitaryści | Dobrem jest to, co maksymalizuje sumę szczęścia (J.S. Mill, Bentham) - bogactwo, zdrowie mogą być dobrem | NIE - utylitaryzm uznaje wiele dóbr |\n| D | Egzystencjaliści | Nie ma obiektywnego dobra - człowiek tworzy wartości wolnym wyborem (Sartre: „egzystencja poprzedza esencję\") | NIE - subiektywizm etyczny |\n\n## Sposób 2 - etyka stoicka\n\n**Stoicy** (Zenon z Kition, Chryzyp, Marek Aureliusz, Epiktet) głosili:\n- Jedynym **bezwzględnym dobrem** jest cnota - rozumne, zgodne z naturą życie.\n- Wszystkie inne rzeczy (zdrowie, bogactwo, sława) to **rzeczy obojętne** (*adiaphora*) - ani dobre, ani złe same w sobie.\n- Zło moralne to tylko brak cnoty (wada, *kakia*).\n\nTo bezpośrednia kontynuacja Sokratejskiego stanowiska, że cnota jest jedynym dobrem bezwzględnym.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> **Klucz CKE (zadanie 1.6, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź B.\n> - **0 pkt** - każda inna odpowiedź.\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Stoicyzm (III w. p.n.e. - II w. n.e.):**\n> Założyciel: Zenon z Kition (ok. 334-262 p.n.e.).\n> Główna teza etyczna: tylko cnota jest bezwzględnym dobrem; cierpienie, śmierć, ubóstwo są moralnie obojętne.\n> Dewiza: „Żyj zgodnie z naturą (rozumem)\" (*kata physin*). Mędrzec stoicki jest szczęśliwy nawet w biedzie lub na torturach, bo posiada cnotę.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Mylenie stoicyzmu z **epikureizmem** - Epikurejczycy za dobro uważali przyjemność (*hedone*), nie cnotę.\n2. Utylitaryści mogą brzmieć podobnie do Sokratesa (obaj mówią o „pożytku\"), ale utylitaryzm kalkuluje sumę przyjemności wielu ludzi - to różni go od Sokratejskiego absolutu cnoty.","image":"img/filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-1.6.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":5,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/1.7","paper_id":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"1.7","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.7. (0-1)\nNawiązując do poglądów Sokratesa, jego uczeń, Platon, rozwinął koncepcję zdobywania\nwiedzy zwaną teorią anamnezy.\nWyjaśnij, na czym - według Platona - polega anamneza.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.7. (0-1)\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych […]. Zdający rekonstruuje\nproblemy zawarte w tekście.\nI. 3. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii starożytnej. Zdający:\n1) rekonstruuje i porównuje główne\nstanowiska w sporze o źródła poznania\ni kryteria prawdy, rekonstruuje wspierające\nje argumenty ([…] aprioryzm Platona\ni teoria anamnezy […]).\nIV. Umiejętności logiczne. Zdający:\n1. w poprawny sposób wykonuje operacje\ndefiniowania [ ].\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne wyjaśnienie terminu.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\nAnamneza polega na przypominaniu sobie idei przez duszę (umysł), który poznał je przed\nuwięzieniem w ciele.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Anamneza** (*anamnesis* - gr. ἀνάμνησις, „przypomnienie\") polega na **przypominaniu sobie idei przez duszę**, która poznała je przed swoim uwięzieniem w ciele. Uczenie się nie jest przyswajaniem nowej wiedzy, lecz odzyskiwaniem wiedzy już posiadanej.\n\n## Sposób 1 - wyjaśnienie koncepcji\n\nPlaton wykłada teorię anamnezy przede wszystkim w dialogach *Menon* i *Fedon*:\n\n1. **Przed narodzinami** dusza (*psyche*) przebywała w świecie idei i poznała idee bezpośrednio - doskonałe, niezmienne wzorce rzeczy.\n2. **Przy narodzinach** dusza zostaje „uwięziona\" w ciele i zapomina (gr. *lethe* - zapomnienie) zdobytą wiedzę.\n3. **Poznanie** w życiu doczesnym to nie uczenie się czegoś nowego, lecz **przypominanie** (*anamnesis*) tego, co dusza już wiedziała.\n4. **Bodźcem** do przypominania są zmysłowe obserwacje rzeczy materialnych - widząc niedoskonałe, materialne trójkąty, przypominamy sobie doskonałą **ideę trójkąta**.\n\nW *Menonie* Sokrates demonstruje anamezę na przykładzie chłopca-niewolnika, który bez wcześniejszej nauki odkrywa twierdzenia geometryczne prowadzony jedynie pytaniami - co ma dowodzić, że wiedza była w nim „od zawsze\".\n\n## Sposób 2 - związek z intelektualizmem etycznym\n\nAnamneza wyjaśnia, dlaczego nauczanie cnoty jest możliwe (wątek z *Menona*): nauczyciel nie wkłada wiedzy do umysłu ucznia, lecz pomaga mu **przypomnieć** sobie to, co dusza już wie. Stąd metoda majeutyczna Sokratesa - „akuszerstwo dusz\".\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> **Klucz CKE (zadanie 1.7, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - wyjaśnienie zawierające: (1) dusza poznała idee przed życiem w ciele, (2) uczenie się = przypominanie.\n> - **0 pkt** - definicja niekompletna (np. tylko „przypominanie\" bez kontekstu preegzystencji duszy) lub błędna.\n>\n> **Minimalnie wymagane:** związek z preegzystencją duszy i przypominaniem idei.\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Anamneza (*anamnesis*) - Platon, V-IV w. p.n.e.:**\n> Dialogi źródłowe: *Menon* (geometria z chłopcem-niewolnikiem), *Fedon* (argument z równości rzeczy zmysłowych a idei równości), *Fajdros* (dusza ogląda idee przed inkarnacją).\n> Powiązana teoria: **metempsychoza** (wędrówka dusz) - dusza może się reinkarnować i wracać do świata idei.\n> Konsekwencja epistemologiczna: wszelka wiedza (*episteme*) jest a priori, poprzedza doświadczenie zmysłowe.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Odpowiedź „anamneza to przypominanie sobie rzeczy z przeszłości\" - zbyt ogólna, bez kluczowego elementu preegzystencji duszy w świecie idei.\n2. Mylenie anamnezy z **empiryzmem** - Platon jest **racjonalistą a priori**, nie empirystą; zmysły są tylko bodźcem do przypominania, nie źródłem wiedzy.","image":"img/filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-1.7.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/1.8","paper_id":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"1.8","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.8. (0-1)\nPlatońska koncepcja anamnezy wiąże się z jego teorią idei. Podaj dwie cechy, które\nPlaton przypisuje ideom.\nCecha pierwsza:\nCecha druga:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.8. (0-1)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji. Zdający\nrozpoznaje i rozumie problemy (pytania)\nfilozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty […].\nI. 2. Problematyka ontologiczna w filozofii\nstarożytnej. Zdający: 1) rekonstruuje\ni porównuje różne rozwiązania problemu\ntożsamości i zmienności bytu, rekonstruuje\nwspierające je argumenty ([ ] wieczne idee\nPlatona […]).\n3. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii starożytnej. Zdający:\n1) rekonstruuje i porównuje główne\nstanowiska w sporze o źródła poznania\ni kryteria prawdy, rekonstruuje wspierające\nje argumenty ([…] aprioryzm Platona\ni teoria anamnezy […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za podanie dwóch cech idei.\n0 p. - za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\nNiematerialność,\nwieczność,\nniezmienność,\ndoskonałość,\nkonieczność,\nogólność,\ninteligibilność.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Cecha pierwsza:** wieczność (*aeternitas*) - idee istnieją poza czasem, nie powstają ani nie giną.\n\n**Cecha druga:** niezmienność (*immutabilitas*) - idee są trwałe, w przeciwieństwie do zmiennych rzeczy zmysłowych.\n\n## Sposób 1 - pełna lista cech idei w filozofii Platona\n\nKlucz CKE akceptuje **dowolne dwie** spośród poniższych cech:\n\n| Cecha | Wyjaśnienie | Termin grecki/łaciński |\n| Niematerialność | Idee nie są ciałami ani nie zajmują miejsca w przestrzeni | *asomatos* (bezcielesne) |\n| Wieczność | Idee nie mają początku ani końca | *aidios* / *aeternitas* |\n| Niezmienność | Idee są zawsze identyczne same z sobą | *akinētos* / *immutabilis* |\n| Doskonałość | Idee są wzorcami doskonałości - rzeczy zmysłowe jedynie je naśladują | *teleia* |\n| Konieczność | Idee istnieją z konieczności, nie mogłoby ich nie być | *anankaia* |\n| Ogólność | Idee są pojęciami powszechnymi (jedna idea dla wielu podobnych rzeczy) | *katholou* |\n| Inteligibilność | Idee poznajemy rozumem (*nous*), nie zmysłami | *noēton* |\n| Samoistność | Idee istnieją niezależnie od rzeczy zmysłowych (realizm pojęć) | *auto kath' hauto* |\n\n## Sposób 2 - kontrast idei z rzeczami zmysłowymi\n\nPlaton zestawia dwa porządki bytu:\n- **Świat idei** (*kosmos noētos*): wieczny, niezmienny, doskonały, poznawany rozumem.\n- **Świat zmysłowy** (*kosmos aisthētos*): przemijalny, zmienny, niedoskonały, poznawany zmysłami.\n\nKażda cecha idei jest przeciwieństwem odpowiedniej cechy rzeczy zmysłowych.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> **Klucz CKE (zadanie 1.8, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - podanie DWÓCH poprawnych cech idei.\n> - **0 pkt** - podanie tylko jednej cechy lub cechy błędnej.\n>\n> **Ważne:** musisz podać DWIE cechy - samo „wieczność\" bez drugiej cechy = 0 pkt.\n> **Akceptowane warianty:** niematerialność, wieczność, niezmienność, doskonałość, konieczność, ogólność, inteligibilność.\n> **Wykluczone:** „idee są piękne\" (zbyt ogólne), „idee są ważne\" (nie jest to cecha ontologiczna).\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Teoria idei Platona (IV w. p.n.e.):**\n> Główne dzieła: *Państwo* (mit jaskini - alegoria dwóch światów), *Fedon* (nieśmiertelność duszy i idee), *Timajos* (idee jako wzorce stworzenia).\n> Idee tworzą hierarchię: na szczycie stoi **Idea Dobra** (*tou agathou idea*) - źródło wszystkich innych idei i wszelkiego bytu.\n> Krytyka Arystotelesa: „trzeci człowiek\" - jeśli idea jest wzorcem człowieka, potrzeba kolejnej idei łączącej człowieka z ideą człowieka → regres w nieskończoność.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Podanie tylko jednej cechy - należy podać DWIE, bo za jedną klucz CKE przyznaje 0 pkt.\n2. Opisanie cech rzeczy zmysłowych zamiast idei - np. „idee są zmienne\" to błąd.\n3. Błędna cecha: „idee są materialne\" - to fundamentalne zaprzeczenie ontologii Platona.","image":"img/filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-1.8.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/1.9","paper_id":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"1.9","points":4,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.9. (0-4)\nPlatońskie rozumienie człowieka jako duszy uwięzionej w ciele interpretowane jest dwojako:\njako wyraz stanowiska określanego mianem dualizmu (psychofizycznego) lub stanowiska\nnazywanego spirytualizmem.\nWyjaśnij obydwa stanowiska oraz podaj do każdego z nich nazwisko jego głównego\nnowożytnego przedstawiciela.\n1. Dualizm (psychofizyczny)\nWyjaśnienie:\nPrzedstawiciel:\n2. Spirytualizm\nWyjaśnienie:\nPrzedstawiciel:\nMFI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.9. (0-4)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji. Zdający\nrozpoznaje i rozumie problemy (pytania)\nfilozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty […].\nII. Tworzenie wypowiedzi. Zdający\nformułuje podstawowe pytania (problemy)\noraz tezy filozoficzne, […] prawidłowo\nposługuje się pojęciami filozoficznymi.\nII. 2. Problematyka ontologiczna w filozofii\nXVII i XVIII w. Zdający:\n2) prezentuje problem stosunku ciała\ni umysłu, rekonstruuje i porównuje jego\nróżne rozwiązania, rekonstruuje wspierające\nje argumenty (dualizm psychofizyczny\nR. Descartesa, teoria podwójnego aspektu\nB. Spinozy, D. Hume’a krytyka idei jaźni,\nnaturalizm J. La Mettrie’ego).\n6. Problematyka filozofii człowieka\nw filozofii nowożytnej. Zdający:\n1) rekonstruuje i porównuje wybrane\nkoncepcje człowieka w filozofii nowożytnej\n(B. Pascala wizja kondycji ludzkiej,\nA. Schopenhauera filozofia woli życia,\nS. Kierkegaarda filozofia egzystencji,\nF. Nietzschego filozofia woli mocy).\nSchemat punktowania\nPo 1 p. - za:\n• wyjaśnienie dualizmu\n• podanie przedstawiciela dualizmu\n• wyjaśnienie spirytualizmu\n• podanie przedstawiciela spirytualizmu.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\n1. Dualizm\nWyjaśnienie: Człowiek składa się z dwóch substancji: duszy i ciała (w terminologii\nKartezjusza: res cogitans i res extensa).\nPrzedstawiciel: R. Descartes (Kartezjusz).\n2. Spirytualizm\nWyjaśnienie: Człowiek jest wyłącznie duszą (umysłem, substancją niematerialną).\nPrzedstawiciel: G. Berkeley.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**1. Dualizm psychofizyczny**\n\n- **Wyjaśnienie:** Człowiek składa się z dwóch odrębnych substancji: duszy (*res cogitans* - rzecz myśląca) i ciała (*res extensa* - rzecz rozciągła). Obie substancje istnieją realnie, ale mają odmienną naturę.\n- **Przedstawiciel:** René Descartes - **Kartezjusz** (1596-1650)\n\n**2. Spirytualizm**\n\n- **Wyjaśnienie:** Człowiek jest **wyłącznie** duszą (umysłem, substancją niematerialną). Ciało materialne jako byt niezależny nie istnieje - istnieje tylko substancja duchowa (*mens*) i jej idee.\n- **Przedstawiciel:** George **Berkeley** (1685-1753)\n\n## Sposób 1 - wyjaśnienie stanowisk\n\n**Dualizm psychofizyczny (Kartezjusz):**\n\n> Kartezjusz w *Medytacjach o pierwszej filozofii* (1641) stwierdza: „Jestem rzeczą myślącą (*res cogitans*), to znaczy umysłem, duchem, rozumem lub intelektem.\" Jednocześnie ciało jest *res extensa* - substancją rozciągłą w przestrzeni.\n\nProblem dualizmu: jak dwie całkowicie odmienne substancje (myśląca i rozciągła) mogą na siebie wpływać? Kartezjusz lokalizował ich interakcję w szyszynce - co było krytykowane.\n\n**Spirytualizm (Berkeley):**\n\nBerkeley w *Traktacie o zasadach ludzkiego poznania* (1710) głosi: *esse est percipi* - „istnieć to być postrzeganym\". Materia jako byt niezależny od umysłu nie istnieje - istnieją tylko umysły (duchy) i ich idee. Człowiek jest wyłącznie duchem.\n\n## Sposób 2 - związek z Platonem\n\n**Platon** (dusza uwięziona w ciele) jest przez interpretatorów czytany na dwa sposoby:\n- **Dualiści** widzą u Platona dualizm: dusza I ciało to dwie różne substancje.\n- **Spirytualiści** widzą u Platona spirytualizm: ciało jest tylko więzieniem - prawdziwy człowiek to wyłącznie dusza.\n\nTe dwa odczytania uzasadniają, dlaczego Platon był inspiracją dla obu tradycji.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> **Klucz CKE (zadanie 1.9, max 4 pkt - po 1 pkt za każde):**\n> - **1 pkt** - wyjaśnienie dualizmu (dwie substancje: dusza i ciało).\n> - **1 pkt** - przedstawiciel dualizmu: R. Descartes / Kartezjusz.\n> - **1 pkt** - wyjaśnienie spirytualizmu (człowiek = wyłącznie dusza/umysł).\n> - **1 pkt** - przedstawiciel spirytualizmu: G. Berkeley.\n>\n> **Akceptowani przedstawiciele dualizmu:** René Descartes, Kartezjusz, R. Descartes.\n> **Akceptowani przedstawiciele spirytualizmu:** George Berkeley, G. Berkeley.\n> **Ważne:** za błędne przyporządkowanie (np. Berkeley jako dualista) - 0 pkt za obie pozycje!\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Kartezjusz (René Descartes, 1596-1650):**\n> Główne dzieła: *Medytacje o pierwszej filozofii* (1641), *Rozprawa o metodzie* (1637).\n> Dualizm: *res cogitans* (substancja myśląca = dusza) + *res extensa* (substancja rozciągła = ciało).\n> Problem interakcji rozwiązywał okazjonalizm (Malebranche) i harmonia przedustawna (Leibniz).\n>\n> **George Berkeley (1685-1753):**\n> Główne dzieła: *Traktat o zasadach ludzkiego poznania* (1710), *Trzy dialogi między Hylasem i Filonousem* (1713).\n> Zasada: *esse est percipi* - istnieje tylko to, co jest postrzegane przez umysł. Materia jako byt niezależny = fikcja.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Mylenie spirytualizmu z **materializmem** - materializm głosi, że wszystko jest materią; spirytualizm, że wszystko jest duchem.\n2. Podanie Kartezjusza jako spirytualisty - błąd! Kartezjusz uznaje realność obu substancji (spirytualizm odrzuca materialność ciała).\n3. Podanie Platona jako nowożytnego przedstawiciela - Platon jest starożytny. Klucz wymaga nowożytnych lub współczesnych.","image":"img/filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-1.9.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/2","paper_id":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"2","points":3,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 2. (0-3)\nDo najważniejszych dyscyplin filozofii zalicza się ontologię (metafizykę), epistemologię\ni etykę. Podaj po jednej tezie Arystotelesa z zakresu każdej z tych dyscyplin.\na) Teza Arystotelesa z zakresu ontologii (metafizyki):\nb) Teza Arystotelesa z zakresu epistemologii:\nMFI_1R\nc) Teza Arystotelesa z zakresu etyki:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 2. (0-3)\nII. Tworzenie wypowiedzi. Zdający\nformułuje podstawowe pytania (problemy)\noraz tezy filozoficzne, […] prawidłowo\nposługuje się pojęciami filozoficznymi.\nI. 1. Klasyczna koncepcja filozofii. Zdający:\n1) wyróżnia podstawowe dyscypliny\nfilozoficzne, które wywodzą się z filozofii\nklasycznej: ontologię, epistemologię, logikę,\netykę, filozofię polityki i estetykę.\n2. Problematyka ontologiczna w filozofii\nstarożytnej. Zdający:\n1) rekonstruuje i porównuje różne\nrozwiązania problemu tożsamości\ni zmienności bytu, rekonstruuje wspierające\nje argumenty ([ ] teoria aktu i możności\nArystotelesa).\n4. Problematyka etyczna w filozofii\nstarożytnej. Zdający:\n2) rekonstruuje i porównuje klasyczne\nstanowiska etyczne, rekonstruuje\nwspierające je argumenty ([ ] etyka\ncnót Arystotelesa […].\nSchemat punktowania\n3 p. - za podanie trzech różnych tez.\n2 p. - za podanie dwóch różnych tez.\n1 p. - za podanie jednej tezy.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi\nPrzykładowe rozwiązanie\na) teza z zakresu metafizyki (ontologii): Substancja składa się z materii i formy.\nb) teza z zakresu epistemologii: Źródłem poznania są zarówno zmysły, jak i rozum.\nc) teza z zakresu etyki: Cnota polega na złotym środku pomiędzy skrajnościami.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**a) Teza z zakresu ontologii (metafizyki):**\nSubstancja (*ousia*) składa się z materii (*hyle*) i formy (*morphe*) - teoria hylomorfizmu.\n\n**b) Teza z zakresu epistemologii:**\nŹródłem poznania są zarówno zmysły, jak i rozum - wiedza zaczyna się od doświadczenia zmysłowego, z którego rozum abstrahuje pojęcia ogólne.\n\n**c) Teza z zakresu etyki:**\nCnota polega na złotym środku (*mesotēs*) między dwiema skrajnościami (np. odwaga = środek między tchórzostwem a zuchwaltwem).\n\n## Sposób 1 - tezy Arystotelesa z każdej dyscypliny\n\n**Ontologia / Metafizyka:**\n- **Hylomorfizm:** każda substancja zmysłowa = materia (*hyle*) + forma (*morphe*). Forma jest tym, czym coś jest (esencją), materia - z czego jest zrobione.\n- **Cztery przyczyny:** materialna, formalna, sprawcza, celowa (*telos*) - każde zdarzenie ma cel.\n- **Nieruchomy Poruszyciel (*to kinoun akinēton*):** Bóg jako pierwsza przyczyna ruchu, sam nieporuszony.\n- **Kategorie:** 10 kategorii bytu (substancja, ilość, jakość, relacja, miejsce, czas, położenie, stan, działanie, doznawanie).\n\n**Epistemologia:**\n- Wiedza zaczyna się od **doświadczenia zmysłowego** (*empeiria*) - odrzucenie Platońskich idei jako oddzielnych bytów.\n- Rozum abstrahuje pojęcia ogólne (*universalia*) z danych zmysłowych - realizm umiarkowany.\n- **Indukcja** (*epagoge*) jako metoda dochodzenia do zasad ogólnych z obserwacji szczegółowych.\n\n**Etyka:**\n- **Złoty środek (*mesotēs*):** cnota to dyspozycja do działania środkowego między nadmiarem a niedostatkiem.\n- **Eudajmonizm:** celem życia jest szczęście (*eudaimonia*) osiągane przez cnotliwe działanie.\n- **Cnota dianoetyczna (phronesis):** roztropność praktyczna jako najważniejsza cnota.\n\n## Sposób 2 - tabela tez Arystotelesa per dyscyplina\n\n| Dyscyplina | Teza główna | Termin kluczowy |\n| Ontologia | Substancja = materia + forma | *hylomorfizm* (*hyle* + *morphe*) |\n| Epistemologia | Wiedza = zmysły + rozum (abstrakcja) | *empeiria* + *abstrahowanie* |\n| Etyka | Cnota = złoty środek | *mesotēs*, *eudaimonia* |\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> **Klucz CKE (zadanie 2, max 3 pkt):**\n> - **3 pkt** - trzy różne, poprawne tezy (po jednej z każdej dyscypliny).\n> - **2 pkt** - dwie poprawne tezy.\n> - **1 pkt** - jedna poprawna teza.\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak odpowiedzi.\n>\n> **Akceptowane warianty:**\n> - Ontologia: hylomorfizm, cztery przyczyny, nieruchomy poruszyciel, teoria kategorii.\n> - Epistemologia: zmysły jako źródło poznania, indukcja, abstrahowanie pojęć ogólnych.\n> - Etyka: złoty środek, eudajmonizm, cnota jako habitus, phronesis.\n>\n> **Wykluczone:** tezy Platona przypisane Arystotelesowi (np. „idea doskonałości\"), tezy stoickie (np. „cnota jest jedynym dobrem\").\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Arystoteles (384-322 p.n.e.):**\n> Uczeń Platona, twórca Liceum (*Peripatos*).\n> Kluczowe dzieła: *Metafizyka* (ontologia), *Analityki* (logika i epistemologia), *Etyka nikomachejska* (etyka), *Polityka* (filozofia społeczna), *Fizyka* (filozofia przyrody).\n> Odrzucił teorię idei Platona (chorismós) - formy nie istnieją oddzielnie, lecz jako wewnętrzne zasady rzeczy zmysłowych.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Podanie tezy z tej samej dyscypliny dwa razy - klucz wymaga trzech RÓŻNYCH tez z TRZECH dyscyplin.\n2. Mylenie tez Arystotelesa z tezami Platona: np. „idee są źródłem poznania\" - to Platon, nie Arystoteles.\n3. Podanie tezy Stoików: „cnota jest jedynym dobrem\" - to stoicyzm, nie Arystoteles (dla Arystotelesa dobra zewnętrzne też mają znaczenie dla szczęścia).","image":"img/filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/3","paper_id":"filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"3","points":25,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3. (0-25)\nNapisz wypracowanie na jeden z podanych tematów.\nTemat 1. Martin Buber pisał: „Staję się Ja w zetknięciu z Ty. Stając się Ja, mówię Ty.\nKażde prawdziwe życie jest spotkaniem”. Czy zgadzasz się z Martinem\nBuberem, że istota człowieczeństwa tkwi w relacji Ja-Ty i w niej się\nurzeczywistnia? Uzasadniając swoje stanowisko, odwołaj się do poglądów\nwybranych filozofów.\nTemat 2. G.W. Hegel głosił, że „to, co rozumne, jest rzeczywiste, a to, co rzeczywiste jest\nrozumne”. Wyjaśnij, jak rozumiesz tę tezę, oraz napisz, w jaki sposób można\njej bronić lub ją podważać. W rozważaniach odwołaj się do poglądów\nwybranych filozofów.\nna temat nr\nMFI_1R\nMFI_1R\nMFI_1R\nMFI_1R\nMFI_1R\nMFI_1R\nMFI_1R\nBRUDNOPIS (nie podlega ocenie)","answer":null,"answer_text":"Zadanie 3. (0-25)\nWymagania ogólne\nII. Tworzenie wypowiedzi\nZdający formułuje podstawowe pytania (problemy) oraz tezy filozoficzne; porównuje różne\nrozwiązania tego samego problemu; jasno prezentuje własne stanowisko […]; popiera je\nrzetelną argumentacją oraz przykładami; prawidłowo posługuje się pojęciami filozoficznymi\n[…].\nKryteria oceniania wypracowania z filozofii\nKryterium\nPunktacja\nMax.\nliczba\npunktów\n25\nI\nSformułowanie\nstanowiska\nJasne sformułowanie stanowiska (tezy lub hipotezy), które lokuje się w problematyce pracy.\n3\n3\nStanowisko lokuje się w problematyce pracy, ale jest sformułowane nieprecyzyjnie.\n2\nNiejednoznaczny związek między stanowiskiem a problematyką pracy lub brak stanowiska, a jedynie kontekst\nwskazuje na przekonania zdającego.\n1\nII\nUzasadnienie\nstanowiska\na) Adekwatne\nUzasadnienie jest bezpośrednio odniesione do stanowiska (wszystkie argumenty wiążą się ze\nstanowiskiem i przyjętym sposobem rozwiązania problemu).\n3\n3\n18\nLuźny związek uzasadnienia ze stanowiskiem - zdający dostarcza argumentów w sprawie\ndrugorzędnych elementów przyjętego rozwiązania problemu.\n1\nb) Trafne\nUzasadnienie poprawne zawierające argumenty za przyjętym rozwiązaniem problemu\ni przeciw przyjętemu rozwiązaniu - kontrargumenty (argumenty zgodne oraz logicznie\npoprawne za przyjętym rozwiązaniem problemu i przeciw przyjętemu rozwiązaniu).\nOdwołania do wiedzy nie zawierają błędów rzeczowych i logicznych.\n4\n4\nUzasadnienie na ogół poprawne zawierające argumenty za przyjętym rozwiązaniem\nproblemu i przeciw przyjętemu rozwiązaniu (poprawne\noraz na ogół logiczne). Nieliczne usterki rzeczowe i jeden błąd logiczny.\n3\nNa ogół poprawne argumenty tylko za przyjętym rozwiązaniem problemu. Nieliczne\nusterki rzeczowe i jeden błąd logiczny.\n2\nArgumenty błędne. Rozumowanie zawiera sądy wzajemnie sprzeczne, zawiera rozumowania\nnon sequitur. Liczne błędy rzeczowe (w tym rażące) i logiczne.\n1\nc) Pogłębione\nRozbudowana argumentacja i kontrargumentacja. Zdający posługuje się więcej niż 1\nargumentem za swoim stanowiskiem i więcej niż 1 argumentem podważającym stanowisko;\nrozpatruje problem z więcej niż 1 punktu widzenia). Argumenty są ważkie (istotne), ich\n4\n4\nwprowadzenie uzasadnione jest przez zdającego. Swobodne posługiwanie się wiedzą\ni terminologią filozoficzną.\nArgumentacja zrównoważona - zdający posługuje się przynajmniej 1 ważkim argumentem\ni 1 kontrargumentem. Uzasadnienie argumentacji wystarczające\ndla zrozumienia stanowiska zdającego. Sporadyczne użycie pojęć filozoficznych.\n3\nArgumentacja wąska - zdający przywołuje jedynie argumenty, a brak kontrargumentów lub\nodwrotnie. Uzasadnienie argumentacji ogólnikowe.\nPojedyncze użycie pojęć filozoficznych lub ich brak.\n2\nArgumentacja wąska -zdający przywołuje jedynie argumenty, a brak kontrargumentów lub\nodwrotnie. Argumenty lub kontrargumenty nieistotne (drugorzędne). Uzasadnienie\npowierzchowne (infantylne).\n1\nd) Krytyczne\nUzasadnienie obejmuje analizę krytyczną argumentów i kontrargumentów, zdający rozważa\nracje przemawiające na rzecz danych argumentów i uzasadnia wprowadzenie\nkontrargumentów.\n4\n4\nAnaliza krytyczna obecna, ale w stopniu niewystarczającym, np. bez uzasadnienia\nkontrargumentacji.\n2\ne) Nawiązania\ndo innych\ndziedzin\nkultury\nZdający swobodnie nawiązuje/wykazuje związek między filozofią a innymi dziedzinami\nkultury (literaturą, sztuką).\n3\n3\nZdający w niewielkim stopniu nawiązuje do innych dziedzin kultury.\n2\nIII\nKompozycja\npracy\nPoprawna i przejrzysta kompozycja pracy - wyodrębnione i konsekwentnie uporządkowane części pracy\nniezbędne do jasnego sformułowania i uzasadnienia stanowiska.\n2\n2\nZaburzenia w kompozycji pracy.\n1\nIV\nPoprawność\njęzykowa\nPraca napisana językiem komunikatywnym i na ogół poprawnym pod względem składniowym, leksykalnym,\nfrazeologicznym, fleksyjnym, ortograficznym i interpunkcyjnym.\n2\n2\nPraca napisana językiem w większości komunikatywnym. Występują błędy fleksyjne, leksykalne, frazeologiczne,\nortograficzne i interpunkcyjne.\n1","solution":"## Poprawna odpowiedź - teza wypracowania\n\nTeza: Heglowskie utożsamienie rozumu z rzeczywistością wyraża fundamentalną zasadę idealizmu absolutnego - że wszelki byt jest przejawem Ducha (Rozumu) rozwijającego się dialektycznie. Tej tezie można bronić, przywołując Kanta i Leibniza, lecz można ją też podważyć przez irracjonalizm Schopenhauera i egzystencjalizm Kierkegaarda.\n\n## Wzorcowe wypracowanie - Temat 2: teza Hegla\n\n### Wstęp - sformułowanie stanowiska\n\nG.W.F. Hegel w *Zasadach filozofii prawa* (1820 r.) sformułował jedną z najbardziej kontrowersyjnych tez w historii filozofii: „To, co rozumne, jest rzeczywiste, a to, co rzeczywiste, jest rozumne\" (*Was vernünftig ist, das ist wirklich; und was wirklich ist, das ist vernünftig*). Teza ta może być rozumiana dwojako: jako ontologiczne twierdzenie o naturze bytu oraz jako metodologiczna zasada badania rzeczywistości. Zgadzam się z Heglem, że rozum i rzeczywistość tworzą nierozerwalną jedność - jednak zgoda ta wymaga istotnych zastrzeżeń wobec zbyt pochopnego utożsamiania „tego, co istnieje\" z „tym, co rozumne\".\n\n### Rozwinięcie - wyjaśnienie tezy\n\nAby właściwie zrozumieć Hegla, należy odróżnić dwa znaczenia słowa „rzeczywistość\". Hegel nie mówi, że wszystko, co istnieje przypadkowo (*Existenz*), jest rozumne. Przez „rzeczywistość\" (*Wirklichkeit*) rozumie byt konieczny - to, co wynika z logicznej struktury Ducha Absolutnego (*Geist*). Rzeczy przypadkowe, przemijające, mogą być nierozumne. Lecz to, co wyłania się z konieczności dziejowej - instytucje, państwo, prawo - jest rozumne właśnie dlatego, że jest koniecznym etapem samorozwoju Ducha.\n\nHegel buduje swoją filozofię na **metodzie dialektycznej**: każde pojęcie (teza) rodzi swoje zaprzeczenie (antyteza), a ich synteza tworzy nową, bogatszą całość. Tak rozwijają się zarówno dzieje (*Fenomenologia ducha*, 1807 r.), jak i pojęcia logiczne (*Nauka logiki*, 1812-1816 r.). Historia powszechna jest dla Hegla procesem, w którym Duch dochodzi do samowiedzy - a każda epoka historyczna jest koniecznym krokiem na tej drodze.\n\n### Argument za tezą - odwołanie do Kanta\n\nKant w *Krytyce czystego rozumu* (1781 r.) pokazał, że doświadczenie jest możliwe dzięki kategoriom rozumu - przestrzeni, czasowi i dwunastu kategoriom intelektu. Świat, który poznajemy, jest już zawsze ukształtowany przez formy naszego umysłu. W tym sensie natura rzeczywistości, którą możemy poznać, jest rozumna - bo jest konstruktem rozumu. Hegel radykalizuje tę intuicję Kanta: nie tylko rzeczywistość *dla nas* jest rozumna (jak u Kanta), lecz rzeczywistość *sama w sobie* jest Duchem myślącym się samego siebie. Leibniz z kolei, głosząc w *Monadologii* (1714 r.) ideę harmonii przedustawnej i doskonałości świata stworzonego przez rozumnego Boga, przygotowywał grunt pod Heglowskie przekonanie, że rzeczywistość jest racjonalnie ustrukturowana.\n\n### Kontrargument - Schopenhauer i irracjonalizm\n\nNajsilniejszy sprzeciw wobec Hegla sformułował Arthur Schopenhauer w *Świecie jako woli i wyobrażeniu* (1818 r.). Według Schopenhauera fundamentem bytu jest nie rozum, lecz ślepa, irracjonalna **Wola** (*der Wille*) - bezcelowy, bezmyślny pęd życiowy przenikający wszystkie istoty. Rzeczywistość nie jest rozumna - jest chaotyczna, pełna cierpienia, pozbawiona sensu i celu. Historia to nie postęp Ducha ku wolności, lecz nieustanny taniec cierpień napędzanych przez wolę.\n\nSøren Kierkegaard z duńskiej perspektywy krytykował Hegla za zacieranie konkretnej egzystencji jednostki. W *Albo-albo* (1843 r.) pokazywał, że człowiek nie jest etapem w rozwoju abstrakcyjnego Ducha, lecz konkretną osobą stającą wobec wolnych, nieprzewidywalnych wyborów egzystencjalnych. Wiara, miłość, cierpienie - najważniejsze wymiary ludzkiego życia - wymykają się racjonalnej dialektyce.\n\n### Krytyczna analiza argumentów\n\nArgument Kanta jest bliski Heglowi, lecz nie tożsamy: Kant zatrzymuje się na poziomie epistemologicznym (formy poznania), Hegel idzie dalej, twierdząc, że Duch jest ontologiczną podstawą bytu. Tu różnica jest istotna. Argument Schopenhauera jest mocny empirycznie - historia pełna jest irracjonalnych okrucieństw, które trudno wpisać w triumfalny marsz Rozumu. Hegel mógłby odpowiedzieć, że irracjonalność jest „przebiegłością rozumu\" (*List der Vernunft*) - Duch posługuje się nawet wojnami i tyranią jako narzędziami swojego rozwoju. Ta odpowiedź bywa odbierana jako cynizm historiozoficzny.\n\n### Zakończenie - podsumowanie\n\nTeza Hegla jest filozoficznie fascynująca i ma mocne oparcie w tradycji racjonalistycznej od Leibniza przez Kanta. Jej siła polega na przezwyciężeniu dualizmów: myśl i byt, podmiot i przedmiot, wolność i konieczność - Hegel łączy w dynamicznej jedności. Jednakże irracjonalizm Schopenhauera i egzystencjalizm Kierkegaarda wskazują na granicę tej koncepcji: nie da się zrozumieć człowieka i historii tylko przez pryzmat rozumu. Ostatecznie tezę Hegla można przyjąć jako metodologiczną zasadę - rzeczywistość jest w dużej mierze racjonalnie ustrukturowana i można ją badać rozumem - ale odrzucić jej wersję absolutną, która zbyt pochopnie odsyła cierpienie i irracjonalność na margines filozofii.\n\n## Punkty CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania wypracowania (max 25 pkt):**\n>\n> **I. Sformułowanie stanowiska - max 3 pkt:**\n> - 3 pkt: jasne sformułowanie tezy lub hipotezy lokującej się w problematyce tematuv (tu: wyjaśnienie tezy Hegla + własne stanowisko wobec niej).\n> - 2 pkt: stanowisko obecne, ale sformułowane nieprecyzyjnie.\n> - 1 pkt: niejednoznaczny związek między stanowiskiem a problematyką lub brak stanowiska.\n>\n> **II. Uzasadnienie stanowiska - max 18 pkt:**\n> - a) Adekwatne (max 3 pkt): wszystkie argumenty bezpośrednio odniesione do tezy Hegla.\n> - b) Trafne (max 4 pkt): argumenty za (Kant, Leibniz) I kontrargumenty (Schopenhauer, Kierkegaard) bez błędów rzeczowych.\n> - c) Pogłębione (max 4 pkt): więcej niż jeden punkt widzenia; swobodne posługiwanie się terminologią filozoficzną (dialektyka, Duch Absolutny, irracjonalizm, egzystencja).\n> - d) Krytyczne (max 4 pkt): analiza krytyczna argumentów i kontrargumentów - rozważenie, dlaczego argument Schopenhauera jest mocny i jak Hegel mógłby odpowiedzieć (przebiegłość rozumu).\n> - e) Nawiązania do innych dziedzin kultury (max 3 pkt): nawiązania do historii (rewolucja francuska jako „realizacja rozumu\" u Hegla), literatury (*Faust* Goethego jako przykład dialektyki ducha).\n>\n> **III. Kompozycja pracy - max 2 pkt:**\n> - 2 pkt: wyraźny wstęp z tezą, rozwinięcie z argumentacją i kontrargumentacją, zakończenie z podsumowaniem.\n>\n> **IV. Poprawność językowa - max 2 pkt:**\n> - 2 pkt: praca napisana komunikatywnie, bez poważnych błędów językowych i stylistycznych.\n>\n> **Co MUSISZ mieć w wypracowaniu:**\n> 1. Wyjaśnienie tezy Hegla (co znaczy „rozumne = rzeczywiste\").\n> 2. Własne stanowisko (zgadzasz się / nie zgadzasz / z zastrzeżeniami).\n> 3. Minimum 2 filozofów wspierających lub obalających tezę - z konkretnymi odwołaniami do dzieł lub tez.\n> 4. Kontrargumenty i ich analiza (nie wystarczy wymienić - trzeba ocenić ich moc).\n> 5. Terminologia filozoficzna: dialektyka, idealizm absolutny, Duch Absolutny, irracjonalizm.","image":"img/filozofia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"}]}