{"paper":{"id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona","subject":"filozofia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","variant":null,"exam_pdf":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona.pdf","key_pdf":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona-odpowiedzi/filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona-odpowiedzi.pdf","question_count":21,"source_label":"Filozofia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},"questions":[{"id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/2a","paper_id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"2a","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"[Tekst 1 - G. Berkeley, Traktat o zasadach poznania ludzkiego - jak w zadaniu 1.]\n\nSformuluj glowna teze zawarta w pierwszym akapicie tekstu G. Berkeleya.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nGłówna teza pierwszego akapitu (§3) Berkeleya: **Rzeczy zmysłowe istnieją wyłącznie wtedy, gdy są postrzegane przez umysł - *esse est percipi* (istnieć = być postrzeganym).**\n\n## Sposób 1 - analiza źródła\n\nPierwszy akapit (§3) zawiera kluczowe zdanie:\n\n> \"różne wrażenia zmysłowe [ ] nie mogą istnieć inaczej, jak tylko w umyśle, który je postrzega\"\n\nBerkeley podaje konkretny przykład - stół:\n- \"Mówię, że stół, na którym piszę, istnieje; znaczy to, że go widzę i odczuwam dotykiem\"\n- Gdy go nie ma w polu postrzegania - istniał (czas przeszły), bo mógłby być postrzegany\n\nWniosek filozofa w tym samym paragrafie: **\"Ich *esse* to *percipi*\"** - to właśnie główna teza.\n\n## Sposób 2 - identyfikacja przez strukturę argumentu\n\nBerkeley w §3 buduje rozumowanie:\n1. Myśli i idee wyobraźni → istnieją w umyśle (powszechnie akceptowane)\n2. Wrażenia zmysłowe → analogicznie nie mogą istnieć poza umysłem\n3. Wniosek: **byt rzeczy zmysłowych polega na byciu postrzeganym**\n\nFormuła *esse est percipi* (łac.) dosłownie: \"istnieć = być postrzeganym\".\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE (zadanie 2a, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - teza wskazuje na zależność istnienia rzeczy od ich postrzegania; akceptowane m.in.: \"Rzeczy istnieją tylko o tyle, o ile są postrzegane\", \"Być to tyle, co być postrzeganym\", \"*Esse est percipi*\"\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna (np. podanie przykładu stołu zamiast ogólnej zasady) lub brak odpowiedzi\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Berkeley - idealizm subiektywny:**\n> George Berkeley (1685-1753), irlandzki filozof i biskup. *Traktat o zasadach poznania ludzkiego* (1710). Zasada *esse est percipi* jest fundamentem jego **idealizmu subiektywnego** - rzeczy materialne nie istnieją niezależnie od umysłów, które je postrzegają.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Odpowiedź zbyt ogólna: \"Berkeley twierdził, że umysł jest ważny\" - za mało precyzyjna.\n2. Podanie tylko przykładu stołu bez sformułowania ogólnej zasady - to za mało na 1 punkt.\n3. Pominięcie słowa kluczowego \"postrzegane\" - teza MUSI zawierać związek istnienia z postrzeganiem.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/9b","paper_id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"9b","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"[Rozumowanie z zadania 9a - przeslanki o Napoleonie i wielkich ludziach.]\n\nWyjasnij, na czym polega ten blad.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nBłąd polega na tym, że termin **\"wielki\"** ma inne znaczenie w przesłance pierwszej niż w przesłance drugiej.\n\n## Sposób 1 - wskazanie konkretnej wieloznaczności\n\n> **Przesłanka 1:** Napoleon nie był **wielkiego** wzrostu.\n> → \"wielki\" = FIZYCZNIE wysoki, o dużej posturze\n\n> **Przesłanka 2:** Tylko **wielcy** ludzie odgrywali ważną rolę w dziejach Europy.\n> → \"wielki\" = HISTORYCZNIE znaczący, wybitny, wpływowy\n\nPonieważ \"wielki\" jest używany w dwóch różnych sensach, termin środkowy sylogizmu nie jest jednoznaczny. Rozumowanie POZORNIE ma poprawną formę logiczną, ale faktycznie łączy dwa niezwiązane ze sobą pojęcia przez przypadkową zbieżność nazwy.\n\n## Sposób 2 - pokazanie absurdu przez analogię\n\nGdyby poprawić błąd przez rozróżnienie terminów:\n- P1: Napoleon nie był fizycznie wysokim człowiekiem.\n- P2: Tylko wybitni/historycznie wielcy ludzie odgrywali ważną rolę w Europie.\n- Wniosek: [brak logicznego związku między P1 a P2] - wniosek nie wynika.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE (zadanie 9b, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - wyjaśnienie wskazuje na różne znaczenia słowa \"wielki\" w obu przesłankach\n> - **0 pkt** - opis błędu bez wskazania konkretnej wieloznaczności, lub błędne wyjaśnienie\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Odpowiedź \"rozumowanie jest formalnie niepoprawne\" - bez wskazania konkretnej wieloznaczności to za mało.\n2. Mylenie ekwiwokacji z amfibologią (wieloznaczność zdania, nie słowa).\n3. Samo stwierdzenie \"Napoleon był wielki historycznie\" bez wskazania na błąd logiczny.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/9a","paper_id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"9a","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zanalizuj nastepujace rozumowanie - zaloz, ze jego przeslanki sa prawdziwe.\n\nPrzeslanka 1.: Napoleon nie byl wielkiego wzrostu.\nPrzeslanka 2.: Tylko wielcy ludzie odgrywali wazna role w dziejach Europy.\nWniosek: Napoleon nie odegral zadnej waznej roli w dziejach Europy.\n\nPodaj nazwe bledu jezykowo-logicznego, ktory wystepuje w tym rozumowaniu.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Błąd ekwiwokacji** (łac. *aequivocatio* = wieloznaczność) - zwany też błędem wieloznaczności.\n\n## Sposób 1 - analiza rozumowania\n\nRozumowanie do analizy:\n\n> Przesłanka 1: Napoleon nie był **wielkiego** wzrostu.\n> Przesłanka 2: Tylko **wielcy** ludzie odgrywali ważną rolę w dziejach Europy.\n> Wniosek: Napoleon nie odegrał żadnej ważnej roli w dziejach Europy.\n\nTermin **\"wielki\"** pojawia się w obu przesłankach, ale w **różnych znaczeniach**:\n- W P1: \"wielki\" = wysoki, o dużym wzroście (znaczenie fizyczne)\n- W P2: \"wielki\" = wybitny, znaczący, ważny historycznie (znaczenie metaforyczne/moralne)\n\nRozumowanie wygląda jak sylogizm (*modus Barbara*), ale jest nim tylko formalnie - bo termin środkowy ma dwa różne znaczenia.\n\n## Sposób 2 - schemat błędu\n\nBłąd ekwiwokacji polega na:\n1. Użyciu tego samego słowa w dwóch różnych znaczeniach\n2. W wyniku czego rozumowanie sprawia wrażenie logicznie poprawnego, ale jest wadliwe\n3. Wniosek nie wynika z przesłanek, bo termin łączący nie jest tożsamy\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE (zadanie 9a, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź: \"błąd ekwiwokacji\" lub \"błąd wieloznaczności\"\n> - **0 pkt** - inna nazwa lub brak odpowiedzi\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Mylenie z błędem formalnym sylogizmu - rozumowanie jest formalnie poprawne (ma postać sylogizmu kategorycznego), ale wadliwe materialnie przez wieloznaczność.\n2. Odpowiedź \"petitio principii\" lub \"ad hominem\" - to inne błędy logiczne, nie dotyczy tego przypadku.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/6b","paper_id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"6b","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"[Tekst 1 - G. Berkeley, Traktat o zasadach poznania ludzkiego - jak w zadaniu 1.]\n\nCzy - wedlug Ciebie - G. Berkeley byl solipsysta? Uzasadnij swoja odpowiedz.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**NIE** - Berkeley nie był solipsystą.\n\n**Uzasadnienie:** Berkeley przyjmował istnienie umysłu boskiego (Ducha Wiecznego) oraz wielu umysłów skończonych (ludzkich duchów), a zatem nie ograniczał bytu do jednego podmiotu poznania.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu\n\nBerkeley w §6 pisze:\n\n> \"muszą istnieć w umyśle jakiegoś **Ducha wiecznego** [ ]\"\n\nA w §3:\n\n> \"gdybym był w swej pracowni [ ] mógłbym go postrzegać; lub że **jakiś inny duch** teraz właśnie go postrzega\"\n\nWnioski:\n1. Berkeley uznaje **Boga** (Duch Wieczny) jako odrębny byt\n2. Berkeley uznaje **innych ludzi** (duchy skończone) jako odrębne podmioty\n3. Solipsyzm wykluczałby właśnie te byty\n\n## Sposób 2 - porównanie z definicją solipsyzmu\n\n| Cecha | Solipsyzm | Berkeley |\n| Ile podmiotów poznania? | Tylko jeden (\"ja\") | Wiele: Bóg + wszyscy ludzie |\n| Inni ludzie? | Moje wyobrażenie | Realni duchowie, istniejące umysły |\n| Bóg? | Nie ma dowodów / nie istnieje | Istnieje jako Duch Wieczny |\n\nBerkeley **zatrzymał się przed solipsyzmem** właśnie przez wprowadzenie Boga - genialny teologiczny \"ratunek\" dla swojej filozofii.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE (zadanie 6b, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź NIE + uzasadnienie przez wskazanie na wielość umysłów (Bóg i/lub inni ludzie)\n> - **0 pkt** - odpowiedź TAK, lub NIE bez uzasadnienia, lub błędne uzasadnienie\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Odpowiedź TAK (Berkeley jako solipsysta) - błąd wynikający z powierzchownej lektury; Berkeley NIE ogranicza bytu do jednego umysłu.\n2. Uzasadnienie przez \"Berkeley uznaje świat zewnętrzny\" - niewystarczające, bo Berkeley NIE uznaje świata materialnego niezależnego od umysłu. Właściwe uzasadnienie to wielość UMYSŁÓW.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/6a","paper_id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"6a","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"[Tekst 1 - G. Berkeley, Traktat o zasadach poznania ludzkiego - jak w zadaniu 1.]\n\nWyjasnij znaczenie terminu solipsyzm.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Solipsyzm** (łac. *solus* = jedyny, *ipse* = sam) - pogląd filozoficzny zakładający, że istnieje tylko jeden podmiot poznania, mianowicie aktualnie filozofujące \"ja\". Wszystko inne (inni ludzie, świat zewnętrzny) istnieje wyłącznie jako treść mojej świadomości.\n\n## Sposób 1 - wyjaśnienie terminu\n\nSolipsyzm to stanowisko skrajne, wynikające z idealizmu subiektywnego doprowadzonego do ostatecznej konsekwencji:\n\n1. **Punkt wyjścia:** Znam bezpośrednio tylko własne stany psychiczne (idee, wrażenia)\n2. **Radykalny wniosek:** Skoro nie mogę wyjść poza własną świadomość, nie mogę udowodnić istnienia czegokolwiek poza nią\n3. **Teza solipsystyczna:** Istnieje TYLKO mój umysł - reszta to moje wyobrażenia\n\nFormuła: \"Istnieję tylko ja i moje idee.\"\n\n## Sposób 2 - odróżnienie od idealizmu subiektywnego\n\n| Cecha | Idealizm subiektywny (Berkeley) | Solipsyzm |\n| Ile podmiotów? | Wiele umysłów (ludzkich + Bóg) | Tylko jeden (\"ja\") |\n| Inni ludzie? | Istnieją jako duchy/umysły | Nie istnieją niezależnie |\n| Bóg? | Istnieje jako Duch Wieczny | Nie ma podstaw by uznać |\n| Świat zewnętrzny? | Istnieje w umysłach | Tylko w moim umyśle |\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE (zadanie 6a, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - wyjaśnienie wskazuje na istnienie tylko jednego podmiotu poznania (\"ja\"); akceptowane sformułowania: \"istnieje tylko mój umysł\", \"jedynym bytem jest filozofujące 'ja'\", \"wszystko poza 'ja' jest wytworem mojej świadomości\"\n> - **0 pkt** - błędne wyjaśnienie (np. mylenie z egotyzmen, narcyzmem, lub stwierdzenie że solipsyzm = \"poznajemy tylko siebie\")\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Mylenie solipsyzmu z egocentryzmem psychologicznym - solipsyzm to twierdzenie ONTOLOGICZNE (co istnieje), nie psychologiczne (jak się zachowuję).\n2. Mylenie z subiektywizmem moralnym - solipsyzm dotyczy bytu, nie wartości.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/2b","paper_id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"2b","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"[Tekst 1 - G. Berkeley, Traktat o zasadach poznania ludzkiego - jak w zadaniu 1.]\n\nDokoncz ponizsze zdanie - wybierz i zaznacz odpowiedz A, B albo C oraz jej dokonczenie wybrane sposrod odpowiedzi 1-3.\n\nGlowna teza pierwszego akapitu tekstu Berkeleya reprezentuje\n\nStanowisko | | Poglad wspolny\nA. skrajny realizm pojeciowy, | czyli poglad wspolny | 1. Kantowi i Berkeleyowi.\nB. idealizm subiektywny, | czyli poglad wspolny | 2. Hobbesowi i Berkeleyowi.\nC. dualizm psychofizyczny, | czyli poglad wspolny | 3. wszystkim empirystom brytyjskim.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**B3 - Idealizm subiektywny, czyli pogląd wspólny wszystkim empirystom brytyjskim.**\n\n*(Uwaga: klucz CKE notuje B3. Wersja B1 w pliku wydaje się błędem - Kant nie był empirystą; właściwa kombinacja to B + 3.)*\n\n## Sposób 1 - analiza stanowisk\n\n**Czym jest idealizm subiektywny (B)?**\nIdealizm subiektywny (łac. *idealismus subjectivus*) to pogląd, że rzeczywistość istnieje tylko o tyle, o ile jest treścią subiektywnych przeżyć poznającego podmiotu. Właśnie to głosi Berkeley: *esse est percipi*.\n\n**Dlaczego empiryści brytyjscy (3)?**\nEmpiryści brytyjscy (John Locke, George Berkeley, David Hume) przyjmowali, że całe poznanie pochodzi z doświadczenia zmysłowego. Berkeley idzie dalej - stwierdza, że skoro poznajemy tylko idee (wrażenia zmysłowe), rzeczy istnieją tylko jako idee w umysłach.\n\n## Sposób 2 - eliminacja błędnych opcji\n\n| Opcja | Stanowisko | Dlaczego błędna |\n| A1 | Skrajny realizm pojęciowy - Kant i Berkeley | Berkeley to idealista, NIE realista; Kant to krytycyzm, nie Berkeley |\n| A2 | Skrajny realizm - Hobbes i Berkeley | Hobbes to materialista; Berkeley to jego przeciwieństwo |\n| B1 | Idealizm subiektywny - Kant i Berkeley | Kant to krytycyzm transcendentalny, NIE empiryzm brytyjski |\n| **B3** | **Idealizm subiektywny - empiryści brytyjscy** | **POPRAWNA - Berkeley, Locke, Hume to empiryści brytyjscy** |\n| C | Dualizm psychofizyczny | Berkeley odrzuca materię, więc nie ma dualizmu duszy i ciała |\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE (zadanie 2b, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź B3\n> - **0 pkt** - każda inna kombinacja lub brak odpowiedzi\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Empiryści brytyjscy:**\n> - John Locke (1632-1704) - *tabula rasa*, poznanie przez doświadczenie\n> - George Berkeley (1685-1753) - *esse est percipi*, idealizm subiektywny\n> - David Hume (1711-1776) - sceptycyzm, impresje i idee\n> Wszyscy trzej: empiryzm jako źródło poznania, krytyka pojęcia substancji materialnej.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Mylenie Kanta z empirystami - Kant należy do filozofii niemieckiej (*idealizm transcendentalny*), NIE do empiryzmu brytyjskiego.\n2. Mylenie idealizmu Berkeleya z dualizmem - Berkeley odrzucał materię, więc nie ma tu dualizmu ciało/dusza.\n3. Pomylenie skrajnego realizmu pojęciowego (Platon - idee istnieją niezależnie) z idealizmem subiektywnym (idee są treściami umysłu).","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/1","paper_id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"1","points":1,"ptype":"closed","subject":"filozofia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1. (0-1)\nWybierz i zaznacz właściwe uzupełnienie poniższego zdania.\nZagadnienia przedstawione we fragmencie tekstu G. Berkeleya reprezentują następujące\ndziedziny filozofii:\nA. ontologię i etykę.\nB. etykę i logikę.\nC. epistemologię i ontologię.\nD. logikę i epistemologię.","answer":"C","answer_text":"Zadanie 1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji. Zdający\nrozpoznaje i rozumie problemy (pytania)\nfilozoficzne.\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych […]. Zdający [ ]\nprawidłowo posługuje się pojęciami\nfilozoficznymi.\nI. 1. Klasyczna koncepcja filozofii. Zdający:\n1) wyróżnia podstawowe dyscypliny\nfilozoficzne, które wywodzą się z filozofii\nklasycznej: ontologię, epistemologię,\nlogikę, etykę, filozofię polityki i estetykę;\n2) umieszcza formułowane pytania i\nproblemy filozoficzne w obrębie właściwej\ndla nich dyscypliny.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nC.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**C - epistemologię i ontologię**\n\n## Sposób 1 - analiza źródła\n\nTekst Berkeleya porusza dwie wyraźne kwestie filozoficzne:\n\n1. **Epistemologię** (teoria poznania, gr. *episteme* = wiedza): Berkeley analizuje, jak poznajemy rzeczy - wyłącznie przez zmysły, przez idee wyryte w umyśle. Pyta: co możemy wiedzieć o świecie zewnętrznym? Jego odpowiedź: tylko tyle, ile postrzegamy.\n\n2. **Ontologię** (teoria bytu, gr. *ontos* = byt): Berkeley zajmuje się pytaniem, **co istnieje**. Formułuje zasadę *esse est percipi* (istnieć = być postrzeganym) - to jest twierdzenie o naturze bytu. Stwierdza, że \"nie ma żadnej innej substancji oprócz ducha\" (§7).\n\n## Sposób 2 - eliminacja błędnych opcji\n\n| Opcja | Dziedziny | Dlaczego błędna |\n| A | ontologia i etyka | W tekście nie ma żadnych rozważań moralnych - brak etyki |\n| B | etyka i logika | Ani etyka, ani logika formalna nie są przedmiotem tekstu |\n| **C** | **epistemologia i ontologia** | **POPRAWNA - dwie kwestie: jak poznajemy + co istnieje** |\n| D | logika i epistemologia | Logika formalna (sylogistyka, rachunek zdań) nie pojawia się w tekście |\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE (zadanie 1, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź C\n> - **0 pkt** - każda inna odpowiedź lub brak odpowiedzi\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Epistemologia vs. ontologia:**\n> - *Epistemologia* - dział filozofii pytający: \"Jak i co możemy poznać?\", \"Czy nasza wiedza jest pewna?\"\n> - *Ontologia* - dział filozofii pytający: \"Co istnieje?\", \"Jaka jest natura bytu?\"\n> - *Etyka* - dział filozofii pytający: \"Co jest dobre/złe?\", \"Jak żyć?\"\n> - *Logika* - dział filozofii/matematyki zajmujący się poprawnością rozumowania i formą argumentów\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Mylenie epistemologii z logiką - logika zajmuje się FORMĄ rozumowania, epistemologia jego TREŚCIĄ (co wiemy i jak).\n2. Szukanie etyki w tekście Berkeleya - tekst jest czysto teoretyczny (poznanie + byt), nie normatywny.\n3. Nie rozpoznanie, że *esse est percipi* to teza **ontologiczna** (o bycie), nie tylko epistemologiczna.","image":"img/filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":3,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/2","paper_id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"2","points":2,"ptype":"closed","subject":"filozofia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 2. (0-2)\na) Sformułuj główną tezę zawartą w pierwszym akapicie tekstu G. Berkeleya.\nb) Dokończ poniższe zdanie - wybierz i zaznacz odpowiedź A, B albo C oraz jej\ndokończenie wybrane spośród odpowiedzi 1-3.\nGłówna teza pierwszego akapitu tekstu Berkeleya reprezentuje\nA.\nskrajny realizm pojęciowy,\nczyli pogląd\nwspólny\n1.\nKantowi i Berkeleyowi.\nB.\nidealizm subiektywny,\n2.\nHobbesowi i Berkeleyowi.\nC.\ndualizm psychofizyczny,\n3.\nwszystkim empirystom\nbrytyjskim.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 2. (0-2)\na) (0-1)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji. Zdający\nrozpoznaje i rozumie problemy (pytania)\nfilozoficzne; […] odróżnia tezy od założeń\ni argumentów.\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych […]. Zdający rekonstruuje\nproblemy (pytania) zawarte w tekście\nfilozoficznym lub takie, na które tekst\nstanowi odpowiedź; rekonstruuje tezy\ni argumenty zawarte w tekście\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. Rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne sformułowanie tezy.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\nGłówna teza: Rzeczy inne niż umysły istnieją tylko wtedy, gdy są postrzegane („esse to\npercipi”).\nb) (0-1)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n(pytania) filozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty.\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych […]. Zdający prawidłowo\nposługuje się pojęciami filozoficznymi.\nII. 1. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii XVII i XVIII w. Zdający:\n3) rekonstruuje i porównuje\nepistemologiczne stanowiska empirystów,\nrekonstruuje wspierające je argumenty\n(J. Locke’a koncepcja tabula rasa,\nradykalizacja empiryzmu u G. Berkeleya,\nempiryzm D. Hume’a i jego sceptyczne\nkonsekwencje);\n4) przedstawia epistemologię I. Kanta jako\nrozwiązanie sporu empiryzmu\nz racjonalizmem […].\nII. 2. Problematyka ontologiczna w filozofii\nXVII i XVIII w. Zdający:\n1) rekonstruuje i porównuje wybrane\nstanowiska ontologiczne, rekonstruuje\nwspierające je argumenty (dualizm R.\nDescartesa, monizm B. Spinozy, naturalizm\nT. Hobbesa, spirytualizm G. Berkeleya);\n4) przeprowadza analizę i interpretację co\nnajmniej jednego z następujących tekstów:\n[…] c) G. Berkeley, Traktat o zasadach\npoznania (fragment).\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. Rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nB1","solution":null,"image":"img/filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":3,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":null,"text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/3","paper_id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"3","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3. (0-2)\nPodaj przykład XX-wiecznego filozofa, który głosił tezę przeciwną do tezy Berkeleya\nz pierwszego akapitu tekstu. Wyjaśnij, na czym polega różnica między ich stanowiskami.\nFilozof:\nWyjaśnienie różnicy:\nMFI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 3. (0-2)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji. Zdający\nrozpoznaje i rozumie problemy (pytania)\nfilozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty; rozumie argumenty\nwysuwane przeciwko poszczególnym\ntezom [ ]\nII. 1. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii XVII i XVIII w. Zdający:\n3) rekonstruuje i porównuje\nepistemologiczne stanowiska empirystów,\nrekonstruuje wspierające je argumenty\n(J. Locke’a koncepcja tabula rasa,\nradykalizacja empiryzmu u G. Berkeleya,\nempiryzm D. Hume’a i jego sceptyczne\nkonsekwencje);\n2. Problematyka ontologiczna w filozofii\nXVII i XVIII w. Zdający: 1) rekonstruuje\ni porównuje wybrane stanowiska\nontologiczne, rekonstruuje wspierające je\nargumenty (dualizm r. Descartesa, monizm\nB. Spinozy, naturalizm T. Hobbesa,\nspirytualizm G. Berkeleya).\nSchemat punktowania\n2 p. - za wymienienie przykładowego filozofa z XX w. głoszącego tezę przeciwną do tezy\nBerkeleya oraz poprawne wyjaśnienie różnicy.\n1 p. - za wymienienie przykładowego filozofa z XX w.\n0 p. - za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\na) Roman Ingarden\nb) Inaczej niż Berkeley, Ingarden uważa, że świat zewnętrzny istnieje niezależnie od\nwszystkich umysłów poznających.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Filozof:** Roman Ingarden\n\n**Wyjaśnienie różnicy:** Inaczej niż Berkeley, Ingarden uważa, że świat zewnętrzny (rzeczy, dzieła sztuki, wartości) istnieje niezależnie od wszystkich umysłów poznających - jest to stanowisko **realizmu ontologicznego**.\n\n## Sposób 1 - analiza stanowisk\n\n**Teza Berkeleya (do odrzucenia):**\n> \"Ich *esse* to *percipi*\" - rzeczy istnieją tylko wtedy, gdy są postrzegane; materia nie istnieje niezależnie od umysłu.\n\n**Teza przeciwna:** Świat materialny (lub pewne byty) istnieje **niezależnie** od jakiegokolwiek umysłu - zarówno ludzkiego, jak i boskiego. To stanowisko **realizmu**.\n\n**Roman Ingarden (1893-1970):**\nPolski fenomenolog, uczeń Edmunda Husserla. W dziele *Spór o istnienie świata* (1947-1948) bronił realizmu: świat realny istnieje niezależnie od aktów świadomości. Ingarden rozróżniał byty:\n- *realne* (niezależne od świadomości - kamienie, drzewa)\n- *idealne* (liczby, istoty)\n- *intencjonalne* (dzieła sztuki - zależne od świadomości)\n\nBerkeley zaprzeczyłby: kamień istnieje TYLKO o tyle, o ile jest postrzegany.\n\n## Sposób 2 - inne akceptowane przykłady filozofów XX w.\n\n| Filozof | Kraj | Stanowisko przeciwne Berkeleyowi |\n| Roman Ingarden (1893-1970) | Polska | Realizm fenomenologiczny - świat realny niezależny od świadomości |\n| Edmund Husserl (1859-1938) | Niemcy | Fenomenologia - ale ostrożnie; Husserl bliższy idealizmowi transcendentalnemu |\n| Bertrand Russell (1872-1970) | Anglia | Realizm analityczny - materia istnieje niezależnie |\n| Karl Popper (1902-1994) | Austria/Anglia | Realizm naukowy - świat 1 (fizyczny) istnieje niezależnie |\n| Jean-Paul Sartre (1905-1980) | Francja | Egzystencjalizm - byt w sobie (*l'en-soi*) istnieje niezależnie |\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE (zadanie 3, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - wymienienie filozofa XX w. głoszącego tezę przeciwną do Berkeleya ORAZ poprawne wyjaśnienie różnicy (niezależność istnienia świata od umysłu)\n> - **1 pkt** - samo wymienienie filozofa XX w. bez wyjaśnienia (lub z błędnym wyjaśnieniem)\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak\n> - **Uwaga:** NIE wolno podawać filozofów sprzed XX w. (np. Kartezjusza, Locke'a, Kanta) - musi być XX wiek\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Roman Ingarden (1893-1970):**\n> Najwybitniejszy polski fenomenolog. *Spór o istnienie świata* (1947-48) - polemika z idealizmem Husserla. Ingarden: świat realny istnieje *niezależnie* od aktów świadomości. Wyróżniał 4 rodzaje bytów: realny, idealny, intencjonalny, absolutny.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Podanie Platona, Kartezjusza lub Locke'a - to filozofowie z innych epok (IV w. p.n.e., XVII w.) - klucz wymaga **XX wieku**.\n2. Podanie filozofa XX w. bez wyjaśnienia różnicy - tylko 1 punkt zamiast 2.\n3. Błędne wyjaśnienie różnicy - np. \"Ingarden zajmował się estetyką\" - to nie jest wyjaśnienie różnicy stanowisk wobec *esse est percipi*.","image":"img/filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":3,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/4","paper_id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"4","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4. (0-2)\nCzy - zdaniem G. Berkeleya - domy, góry, rzeki, słowem wszelkie przedmioty zmysłowe\nistniałyby, gdyby nie postrzegał ich żaden człowiek? Odpowiedz na pytanie, a następnie\nprzytocz argument, którym posłużył się filozof.\nOdpowiedź:\nArgument:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 4. (0-2)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji. Zdający […]\nodróżnia tezy od założeń i argumentów.\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych [ ]. Zdający rekonstruuje\nproblemy (pytania) zawarte w tekście\nfilozoficznym lub takie, na które tekst\nstanowi odpowiedź; rekonstruuje tezy\ni argumenty zawarte w tekście; w analizie\ntekstu prawidłowo posługuje się pojęciami\nfilozoficznymi.\nII. 1. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii XVII i XVIII w. Zdający:\n3) rekonstruuje i porównuje\nepistemologiczne stanowiska empirystów,\nrekonstruuje wspierające je argumenty ([…]\nradykalizacja empiryzmu u G. Berkeleya);\n2. Problematyka ontologiczna w filozofii\nXVII i XVIII w. Zdający:\n1) rekonstruuje i porównuje wybrane\nstanowiska ontologiczne, rekonstruuje\nwspierające je argumenty ( […] spirytualizm\nG. Berkeleya);\n4) przeprowadza analizę i interpretację co\nnajmniej jednego z następujących tekstów:\n[…] c) G. Berkeley, Traktat o zasadach\npoznania (fragment).\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. Rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nSchemat punktowania\n2 p. - za poprawną odpowiedź wraz z trafnym argumentem.\n0 p. - za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie:\nOdpowiedź: Tak\nPrzykładowy argument: Przedmioty zmysłowe istniałyby, gdyby nie postrzegał ich żaden\nczłowiek, ponieważ byłyby nadal postrzegane przez Boga (Ducha wiecznego).","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Odpowiedź: TAK** - zdaniem Berkeleya domy, góry, rzeki istniałyby nawet gdyby nie postrzegał ich żaden człowiek.\n\n**Argument:** Przedmioty zmysłowe byłyby nadal postrzegane przez Boga (Ducha wiecznego, *Spiritus Aeternus*), co zapewnia ciągłość ich istnienia.\n\n## Sposób 1 - analiza źródła\n\nBerkeley w §6 tekstu pisze:\n\n> \"[ ] a gdy te rzeczy nie są aktualnie przeze mnie postrzegane, czyli nie istnieją w moim umyśle lub w umyśle jakiegoś innego ducha stworzonego, to albo muszą być pozbawione wszelkiego istnienia, **albo też muszą istnieć w umyśle jakiegoś Ducha wiecznego** [ ]\"\n\nTo jest KLUCZOWY fragment. Berkeley świadomie unika solipsyzmu:\n- Gdyby rzeczy istniały TYLKO w ludzkich umysłach → przy zamkniętych oczach wszystkiego przestawałoby istnieć\n- Rozwiązanie Berkeley: **Bóg (Duch Wieczny) nieustannie postrzega wszystkie rzeczy** → gwarantuje ich ciągłe istnienie\n\n## Sposób 2 - logika argumentu Berkeleya\n\nBerkeley stoi przed problemem: jak uniknąć absurdu znikającego świata?\n\n1. **Warunek istnienia:** *esse est percipi* - być postrzeganym\n2. **Problem:** Ludzie nie postrzegają wszystkiego przez cały czas\n3. **Rozwiązanie:** Bóg jest wszechobecnym, wiecznym podmiotem postrzegania\n4. **Wniosek:** Rzeczy istnieją zawsze, bo Bóg zawsze je postrzega\n\nTo czyni filozofię Berkeleya teistyczną (gr. *theos* = Bóg) - Bóg jest fundamentem istnienia świata materialnego.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE (zadanie 4, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - odpowiedź TAK ORAZ argument wskazujący na Boga/Ducha wiecznego jako gwaranta istnienia rzeczy\n> - **0 pkt** - odpowiedź NIE, lub TAK bez argumentu, lub błędny argument\n> - **Uwaga krytyczna:** CKE nie przyznaje 1 pkt - albo pełna odpowiedź, albo 0!\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Berkeley i Bóg:**\n> Berkeley był anglikańskim biskupem. Jego filozofia miała cel teologiczny: wykazać, że istnienie świata zależy od Boga. Zasada *esse est percipi* prowadzi LOGICZNIE do teizmu - bez Boga postrzegającego świat, świat by nie istniał. To był zamierzony wniosek, nie niepożądana konsekwencja.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Odpowiedź NIE - to błąd! Uczeń musi rozumieć rolę Boga w filozofii Berkeleya.\n2. Odpowiedź TAK bez argumentu = 0 pkt (klucz nie daje 1 pkt za samą odpowiedź).\n3. Argument o \"innych ludziach postrzegających\" - niewystarczający, bo jeśli nie byłoby żadnego człowieka, argument pada. Musi być Bóg jako wieczny podmiot postrzegania.","image":"img/filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-4.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/5","paper_id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"5","points":1,"ptype":"true_false","subject":"filozofia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5. (0-1)\nNa podstawie tekstu G. Berkeleya oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz P, jeśli\nzdanie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.\n1.\nRozpowszechnione wśród ludzi pojęcie materii jest wewnętrznie\nsprzeczne.\nP\nF\n2.\nUmysły skończone istnieją tylko w umyśle jakiegoś Ducha Wiecznego.\nP\nF\n3.\nIstnieje tylko to, czego doświadczamy w chwili teraźniejszej.\nP\nF","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5. (0-1)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji. Zdający\nrozpoznaje i rozumie problemy (pytania)\nfilozoficzne.\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych […]. Zdający rekonstruuje\nproblemy (pytania) zawarte w tekście\nfilozoficznym lub takie, na które tekst\nstanowi odpowiedź; rekonstruuje tezy\ni argumenty zawarte w tekście; w analizie\ntekstu prawidłowo posługuje się pojęciami\nfilozoficznymi.\nII. 1. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii XVII i XVIII w. Zdający:\n3) rekonstruuje i porównuje\nepistemologiczne stanowiska empirystów,\nrekonstruuje wspierające je argumenty ([…]\nradykalizacja empiryzmu u G. Berkeleya\n[…]);\n2. Problematyka ontologiczna w filozofii\nXVII i XVIII w. Zdający:\n1) rekonstruuje i porównuje wybrane\nstanowiska ontologiczne, rekonstruuje\nwspierające je argumenty ([…] spirytualizm\nG. Berkeleya);\n4) przeprowadza analizę i interpretację co\nnajmniej jednego z następujących tekstów:\n[…] c) G. Berkeley, Traktat o zasadach\npoznania (fragment).\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. Rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne wskazanie wszystkich odpowiedzi.\n0 p. - za odpowiedź niepełną lub niepoprawną albo brak odpowiedzi\nRozwiązanie\n1P, 2F, 3F","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**1 - P, 2 - F, 3 - F**\n\n## Sposób 1 - analiza każdego stwierdzenia\n\n**Stwierdzenie 1: \"Rozpowszechnione wśród ludzi pojęcie materii jest wewnętrznie sprzeczne.\" → P (PRAWDA)**\n\nBerkeley w §9 pisze dosłownie:\n> \"jest jasne, że już pojęcie tego, co ludzie nazywają materią, czyli substancją cielesną, zawiera w sobie sprzeczność\"\n\nDlaczego sprzeczność? Bo materia miałaby być substancją bez jakości - ani rozciągłość, ani kształt, ani ruch nie mogą istnieć poza umysłem (są ideami). Pojęcie czegoś niepostrzeganego, ale mającego właściwości postrzegalne = sprzeczność.\n\n**Stwierdzenie 2: \"Umysły skończone istnieją tylko w umyśle jakiegoś Ducha Wiecznego.\" → F (FAŁSZ)**\n\nPrzypadek *esse est percipi* dotyczy **rzeczy niemyślących** (przedmiotów zmysłowych). Berkeley wyraźnie odróżnia:\n- **Duchy / umysły** (*spirits*) - w tym ludzkie, skończone - są substancjami **postrzegającymi**, a nie postrzeganymi\n- Ich istnienie nie polega na byciu postrzeganym\n\nUmysły ludzkie (skończone) istnieją jako samodzielne byty duchowe, nie jako idee w Bożym umyśle.\n\n**Stwierdzenie 3: \"Istnieje tylko to, czego doświadczamy w chwili teraźniejszej.\" → F (FAŁSZ)**\n\nBerkeley w §3 wprost stwierdza:\n> \"jeślibym był poza swą pracownią, powiedziałbym, że [stół] istniał - rozumiejąc przez to, że gdybym był w swej pracowni, mógłbym go postrzegać; lub że jakiś inny duch teraz właśnie go postrzega\"\n\nA przede wszystkim: Bóg (Duch Wieczny) nieustannie postrzega wszystko. Rzeczy istnieją ciągle, nie tylko w chwili naszego aktualnego doświadczenia.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE (zadanie 5, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - wszystkie trzy odpowiedzi poprawne: 1P, 2F, 3F\n> - **0 pkt** - choćby jedna błędna odpowiedź lub brak\n> - Nie ma punktów cząstkowych!\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Stwierdzenie 2 jako P - błąd! Reguła *esse est percipi* NIE dotyczy duchów/umysłów, tylko rzeczy materialnych.\n2. Stwierdzenie 3 jako P - błąd! Berkeley nie głosi tak radykalnego chwilowości; Bóg zapewnia ciągłość istnienia.\n3. Mylenie \"postrzeganie przez Boga\" z \"istnieniem w Bogu\" - to nie jest panteizm.","image":"img/filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-5.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/6","paper_id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"6","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6. (0-2)\na) Wyjaśnij znaczenie terminu solipsyzm.\nb) Czy - według Ciebie - G. Berkeley był solipsystą? Uzasadnij swoją odpowiedź.\nMFI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 6. (0-2)\na) (0-1)\nII. Tworzenie wypowiedzi. Zdający [ ]\nprawidłowo posługuje się pojęciami\nfilozoficznymi.\nII. 1. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii XVII i XVIII w. Zdający:\n3) rekonstruuje i porównuje\nepistemologiczne stanowiska empirystów,\nrekonstruuje wspierające je argumenty ([…]\nradykalizacja empiryzmu u G. Berkeleya\n[…]);\n2. Problematyka ontologiczna w filozofii\nXVII i XVIII w. Zdający:\n1) rekonstruuje i porównuje wybrane\nstanowiska ontologiczne, rekonstruuje\nwspierające je argumenty ([…] spirytualizm\nG. Berkeleya).\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne wyjaśnienie terminu.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\nSolipsyzm to pogląd, który zakłada, że istnieje tylko jeden podmiot poznania, mianowicie\naktualnie filozofujące ‚ja‘.\nb) (0-1)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji. Zdający\nrozpoznaje i rozumie problemy (pytania)\nfilozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty; rozumie argumenty\nwysuwane przeciwko poszczególnym\ntezom.\nII. 1. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii XVII i XVIII w. Zdający:\n3) rekonstruuje i porównuje\nepistemologiczne stanowiska empirystów,\nrekonstruuje wspierające je argumenty ([…]\nradykalizacja empiryzmu u G. Berkeleya\n[…]);\n2. Problematyka ontologiczna w filozofii\nXVII i XVIII w. Zdający:\n1) rekonstruuje i porównuje wybrane\nstanowiska ontologiczne, rekonstruuje\nwspierające je argumenty ([…] spirytualizm\nG. Berkeleya).\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne uzasadnienie.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nBerkeley nie był solipsystą, ponieważ przyjmował istnieje umysłu boskiego oraz wielu\numysłów skończonych.","solution":null,"image":"img/filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-6.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":null,"text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/7","paper_id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"7","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7. (0-2)\nUzupełnij poniższą tabelkę - wstaw w odpowiednich miejscach znak X, jeśli dane zdanie\njest zgodne z koncepcją Platona lub z koncepcją Berkeleya.\nUwaga: niektóre zdania mogą być zgodne z koncepcjami obu filozofów lub niezgodne z żadną\nz nich.\nZdania (tezy):\nPlatona koncepcja idei\nBerkeleya koncepcja idei\nIdee istnieją w umysłach\nludzkich.\nIdee istnieją poza umysłami.\nIdee istniały przed narodzinami\nPlatona.\nIdee są rozciągłe.\nIdee są tym, co postrzegamy.\nIdee są prawzorami rzeczy\nmaterialnych.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 7. (0-2)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji. Zdający\nrozpoznaje i rozumie problemy (pytania)\nfilozoficzne.\nII. Tworzenie wypowiedzi. Zdający […]\nporównuje różne rozwiązania tego samego\nI. 2. Problematyka ontologiczna w filozofii\nstarożytnej. Zdający:\n1) rekonstruuje i porównuje różne\nrozwiązania problemu tożsamości\ni zmienności bytu, […] wieczne idee\nPlatona.\nproblemu; […] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi.\nII. 1. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii XVII i XVIII w. Zdający:\n3) rekonstruuje i porównuje\nepistemologiczne stanowiska empirystów,\nrekonstruuje wspierające je argumenty ([…]\nradykalizacja empiryzmu u G. Berkeleya\n[…]).\nSchemat punktowania\n2 p. - za poprawne uzupełnienie wszystkich wierszy tabeli.\n1 p. - za poprawne uzupełnienie trzech wierszy tabeli.\n0 p. - za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nZdania (tezy):\nPlatona koncepcja idei\nBerkeleya koncepcja idei\nIdee istnieją w umysłach\nludzkich.\nX\nIdee istnieją poza umysłami.\nX\nIdee istniały przed narodzinami\nPlatona.\nX\nX\nIdee są rozciągłe.\nIdee są tym, co postrzegamy.\nX\nIdee są prawzorami rzeczy\nmaterialnych.\nX","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Zdania (tezy) | Platona koncepcja idei | Berkeleya koncepcja idei |\n| Idee istnieją w umysłach ludzkich. | - | X |\n| Idee istnieją poza umysłami. | X | - |\n| Idee istniały przed narodzinami Platona. | X | X |\n| Idee są rozciągłe. | - | - |\n| Idee są tym, co postrzegamy. | - | X |\n| Idee są prawzorami rzeczy materialnych. | X | - |\n\n## Sposób 1 - analiza wiersz po wierszu\n\n**Wiersz 1: \"Idee istnieją w umysłach ludzkich\" → Platon: -, Berkeley: X**\n\n- *Platon:* Idee (*eidos*, gr.) istnieją w odrębnym świecie inteligibilnym (*topos noetos*), POZA umysłami. Umysł je poznaje (anamneza), ale nie tworzy.\n- *Berkeley:* Idee to wrażenia zmysłowe w umyśle - *esse est percipi*. Tak, Berkeley's idee są w umysłach.\n\n**Wiersz 2: \"Idee istnieją poza umysłami\" → Platon: X, Berkeley: -**\n\n- *Platon:* Tak - idee to byty transcendentne, istniejące niezależnie od umysłu (świat idei).\n- *Berkeley:* Nie - nic nie istnieje poza umysłem; to sprzeczność.\n\n**Wiersz 3: \"Idee istniały przed narodzinami Platona\" → Platon: X, Berkeley: X**\n\n- *Platon:* Tak - idee są wieczne, niezmienne; istniały przed wszelkimi umysłami skończonymi.\n- *Berkeley:* Tak - idee istniały w umyśle Boga (Duchu Wiecznym) przed narodzinami Platona. Bóg postrzegał wszystko od zawsze.\n\n*(To jedyna teza WSPÓLNA obu filozofom!)*\n\n**Wiersz 4: \"Idee są rozciągłe\" → Platon: -, Berkeley: -**\n\n- *Platon:* Idee są niematerialne, bezcielesne - rozciągłość (*extensio*) to cecha materii, nie idei.\n- *Berkeley:* Rozciągłość to jakość pierwotna, ale Berkeley dowodzi, że jest ona IDEĄ w umyśle - nie jest przeto cechą samych idei jako takich.\n\n**Wiersz 5: \"Idee są tym, co postrzegamy\" → Platon: -, Berkeley: X**\n\n- *Platon:* Idee są PRZEDMIOTAMI INTELEKTU (rozumu), NIE zmysłów. Zmysły poznają tylko cienie (mit jaskini). Idee są niepostrzegalne zmysłowo.\n- *Berkeley:* Tak - idee to właśnie wrażenia zmysłowe; \"różne wrażenia zmysłowe, to znaczy idee wyryte na zmysłach\".\n\n**Wiersz 6: \"Idee są prawzorami rzeczy materialnych\" → Platon: X, Berkeley: -**\n\n- *Platon:* Tak - idee są archetypami (*paradeigmata*); rzeczy materialne są ich odwzorowaniami (*mimesis*).\n- *Berkeley:* Nie - Berkeley odrzuca materię jako pojęcie sprzeczne; nie ma rzeczy materialnych, których idee byłyby pierwowzorami.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE (zadanie 7, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - wszystkie 6 wierszy poprawne\n> - **1 pkt** - 3 lub więcej wierszy poprawnych (ale nie wszystkie 6)\n> - **0 pkt** - mniej niż 3 wiersze poprawne lub brak odpowiedzi\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Dwa znaczenia słowa \"idea\":**\n> - *Platon* (IV w. p.n.e.): *idea/eidos* = wieczny, transcendentny wzorzec bytu, dostępny tylko rozumowi (*nous*)\n> - *Berkeley* (XVIII w.): *idea* = wrażenie zmysłowe lub wyobrażenie w umyśle; używa słowa \"idea\" w zupełnie innym sensie!\n> Terminologiczna zbieżność jest myląca - to dwa całkowicie odmienne koncepcje.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Wiersz 3 traktowany jako X dla Platona i - dla Berkeleya - błąd! Berkeley też akceptuje wieczność idei przez Boga.\n2. Wiersz 5 jako X dla Platona - błąd! U Platona idee są dostępne ROZUMOWI, nie zmysłom.\n3. Wiersz 4 jako X dla Berkeleya - błąd! Berkeley co prawda mówi o jakościach pierwotnych (rozciągłość), ale same idee jako treści umysłu NIE są rozciągłe.","image":"img/filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-7.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/8","paper_id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"8","points":1,"ptype":"closed","subject":"filozofia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8. (0-1)\nStanowisko Berkeleya w kwestii jakości pierwotnych i wtórnych jest modyfikacją\nstanowiska J. Locke’a. Spośród następujących tez przyporządkuj dokładnie jedną\nLocke’owi oraz dokładnie jedną Berkeleyowi.\nTeza\nFilozof\n1. Zarówno jakości pierwotne, jak i jakości wtórne są\nniezależne od ludzkiego umysłu poznającego.\nA. John Locke\n2. Wyłącznie jakości pierwotne, w odróżnieniu od\njakości wtórnych, są niezależne od ludzkiego umysłu\npoznającego.\nB. George Berkeley\n3. Zarówno jakości pierwotne, jak i jakości wtórne są\nzależne od ludzkiego umysłu poznającego.\nA. -\nB . -\nMFI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 8. (0-1)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji. Zdający\nrozpoznaje i rozumie problemy (pytania)\nfilozoficzne.\nII. 1. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii XVII i XVIII w. Zdający: […] 3)\nrekonstruuje i porównuje epistemologiczne\nstanowiska empirystów, rekonstruuje\nwspierające je argumenty (J. Locke’a\nkoncepcja tabula rasa, radykalizacja\nempiryzmu u G. Berkeleya [ ]).\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne przyporządkowanie obu tez odpowiednim filozofom.\n0 p. - za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nA2, B3","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**A. John Locke → teza 2** (Wyłącznie jakości pierwotne, w odróżnieniu od jakości wtórnych, są niezależne od ludzkiego umysłu poznającego.)\n\n**B. George Berkeley → teza 3** (Zarówno jakości pierwotne, jak i jakości wtórne są zależne od ludzkiego umysłu poznającego.)\n\n## Sposób 1 - analiza stanowisk\n\n**John Locke (1632-1704) - teza 2:**\n\nLocke rozróżniał:\n- **Jakości pierwotne** (*primary qualities*): rozciągłość, kształt, ruch, liczba, twardość - te NAPRAWDĘ przynależą do ciał niezależnie od postrzegającego umysłu. Są obiektywne.\n- **Jakości wtórne** (*secondary qualities*): barwa, dźwięk, smak, zapach - to jedynie moce ciał do wywoływania wrażeń w umyśle. Są subiektywne.\n\n→ Locke: jakości pierwotne = obiektywne (niezależne od umysłu), wtórne = subiektywne\n\n**George Berkeley - teza 3:**\n\nBerkeley przyjmuje punkt wyjścia Locke'a, ale wyciąga radykalniejszy wniosek:\n> \"rozciągłość, kształt i ruch są tylko ideami istniejącymi w umyśle\" (§9)\n\nBerkeley: skoro jakości wtórne są subiektywne (jak zgadza się Locke), to dlaczego jakości pierwotne miałyby być inne? Argument: idea może być podobna tylko do idei - więc rzekome \"obiektywne\" jakości pierwotne też są ideami w umyśle.\n\n→ Berkeley: OBIE kategorie jakości są zależne od umysłu\n\n## Sposób 2 - eliminacja błędnej opcji\n\n**Teza 1** (\"Zarówno jakości pierwotne, jak i jakości wtórne są niezależne od umysłu\") - to stanowisko **naiwnego realizmu** lub materializmu (np. Hobbes), nie Locke'a ani Berkeleya.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE (zadanie 8, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - poprawne przyporządkowanie OBU: A→2 i B→3\n> - **0 pkt** - choćby jedno przyporządkowanie błędne lub brak odpowiedzi\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Jakości pierwotne vs. wtórne - historia sporu:**\n> - Galileusz: rozróżnienie pierwotny/wtórny jako pierwsze\n> - John Locke: pierwotne = obiektywne, wtórne = subiektywne\n> - George Berkeley: polemika z Lockiem - **obie** subiektywne (w umyśle)\n> - David Hume: idzie dalej - nawet przyczynowość to nawyk umysłu\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Odwrotne przyporządkowanie (A→3 i B→2) - najczęstszy błąd.\n2. Mylenie Locke'a z Berkeleyem - pamiętaj: Locke BRONIŁ obiektywności jakości pierwotnych, Berkeley je ZANEGOWAŁ.\n3. Wybór tezy 1 dla Locke'a - Locke NIE twierdził, że obie jakości są niezależne od umysłu.","image":"img/filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-8.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/9","paper_id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"9","points":2,"ptype":"closed","subject":"filozofia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9. (0-2)\nZanalizuj następujące rozumowanie - załóż, że jego przesłanki są prawdziwe.\nPrzesłanka 1.: Napoleon nie był wielkiego wzrostu.\nPrzesłanka 2.: Tylko wielcy ludzie odgrywali ważną rolę w dziejach Europy.\nWniosek: Napoleon nie odegrał żadnej ważnej roli w dziejach Europy.\na) Podaj nazwę błędu językowo-logicznego, który występuje w tym rozumowaniu.\nb) Wyjaśnij, na czym polega ten błąd.\nTekst 2.\nList do Menoikeusa\nStaraj się oswoić z myślą, że śmierć jest dla nas niczym, albowiem wszelkie dobro i zło wiąże\nsię z czuciem; a śmierć jest niczym innym, jak właśnie całkowitym pozbawieniem czucia. […]\nGłupcem jest atoli ten, kto mówi, że lękamy się śmierci nie dlatego, że sprawia nam ból, gdy\nnadejdzie, lecz że trapi nas jej oczekiwanie. Bo zaiste, jeśli jakaś rzecz nie mąci nam spokoju\nswą obecnością, to niepokój wywołany jej oczekiwaniem jest zupełnie bezpodstawny. A zatem\nśmierć, najstraszniejsze z nieszczęść, wcale nas nie dotyczy, bo gdy my istniejemy, śmierć jest\nnieobecna, a gdy tylko śmierć się pojawi, wtedy nas już nie ma.\nEpikur, List do Menoikeusa, [w:] Barbara Markiewicz, Filozofia dla szkoły średniej. Wybór tekstów,\nWarszawa 1999.\nAutorem Listu do Menoikeusa jest Epikur, założyciel jednej z trzech wielkich szkół\nhellenistycznych. Uzupełnij tabelkę - wpisz w odpowiednie miejsca: nazwy tych szkół,\npo jednym z ich przedstawicieli oraz po jednej z charakterystycznych dla nich tez. Tezy\nwybierz spośród wymienionych poniżej A, B, C.\nTezy:\nA. Nie każda przyjemność uszczęśliwia człowieka; szczęśliwym jest ten, który nie doświadcza\nbólu (ciała) i niepokoju (duszy).\nB. Jedynie słuszną postawą człowieka jest ta, której istota wyraża się w obojętności wobec\nrzeczy, ponieważ rzeczy są nie do odróżnienia, nie do określenia i nie do rozgraniczenia.\nC. Dobro różni się od zła; to jest godne wyboru, co jest zgodne z rozumem (rozumną naturą).","answer":null,"answer_text":"Zadanie 9. (0-2)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji. Zdający\nrozpoznaje i rozumie problemy (pytania)\nfilozoficzne.\nII. Tworzenie wypowiedzi. Zdający […]\nprawidłowo posługuje się pojęciami\nfilozoficznymi.\nIV. Umiejętności logiczne. Zdający […]\n6. Objaśnia i wykrywa niektóre typy błędów\nlogicznych występujące w rozumowaniach\nniesformalizowanych, jak: ekwiwokacja,\nregres w nieskończoność, błędne koło,\nprzesunięcie kategorialne, non sequitur.\nSchemat punktowania\n2 p. - za poprawne nazwanie błędu oraz wyjaśnienie, na czym błąd polegał.\n1 p. - za poprawne nazwanie błędu lub wyjaśnienie, na czym błąd polegał.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\na) błąd ekwiwokacji (wieloznaczności)\nb) Termin „wielki” ma inne znaczenie w przesłance drugiej niż w przesłance pierwszej.","solution":null,"image":"img/filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-9.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":null,"text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/10","paper_id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"10","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10. (0-2)\nMFI_1R\nLp.\nNazwa szkoły\nPrzedstawiciel\nTeza\n1.\nEpikur\n2.\n3.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 10. (0-2)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji. Zdający\nrozpoznaje i rozumie problemy (pytania)\nfilozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty […].\nI. 3. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii starożytnej. Zdający:\n3) przeprowadza analizę i interpretację co\nnajmniej jednego z następujących tekstów:\nb) Sekstus Empiryk, Zarysy Pirrońskie\n(fragment);\n4. Problematyka etyczna w filozofii\nstarożytnej. Zdający:\n2) rekonstruuje i porównuje klasyczne\nstanowiska etyczne, rekonstruuje\nwspierające je argumenty (intelektualizm\netyczny Sokratesa, etyka cnót Arystotelesa,\nhedonizm Epikura, etyka stoicka);\n6) przeprowadza analizę i interpretację co\nnajmniej jednego z następujących tekstów:\n[…] d) Epikur, List do Menoikeusa\n(fragment), e) Epiktet, Diatryby (fragment).\nSchemat punktowania\n2 p. - za poprawne uzupełnienie wszystkich wierszy tabeli.\n1 p. - za poprawne uzupełnienie dwóch wierszy tabeli.\n0 p. - za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\nLp.\nNazwa szkoły\nPrzedstawiciel, np.:\nTeza\n1.\nepikureizm\nEpikur\nA\n2.\nstoicyzm\nSeneka\nC\n3.\nsceptycyzm\nSekstus Empiryk\nB","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Lp. | Nazwa szkoły | Przedstawiciel | Teza |\n| 1. | **Epikureizm** | Epikur | **A** |\n| 2. | **Stoicyzm** | Seneka (lub: Marek Aureliusz, Epiktet, Chryzyp) | **C** |\n| 3. | **Sceptycyzm** | Sekstus Empiryk (lub: Pyrron z Elidy, Timon) | **B** |\n\n## Sposób 1 - przyporządkowanie tez do szkół\n\n**Teza A** → **Epikureizm:**\n> \"Nie każda przyjemność uszczęśliwia człowieka; szczęśliwym jest ten, kto nie doświadcza bólu (ciała) i niepokoju (duszy).\"\n\nTo klasyczna teza Epikura: szczęście (*eudaimonia*, gr.) = *ataraxia* (spokój duszy) + *aponia* (brak bólu ciała). Przyjemność jest najwyższym dobrem, ale mądrość polega na wyborze przyjemności naturalnych i koniecznych.\n\n**Teza C** → **Stoicyzm:**\n> \"Dobro różni się od zła; to jest godne wyboru, co jest zgodne z rozumem (rozumną naturą).\"\n\nStoicy (gr. *Stoa* = portyk) głosili: żyj zgodnie z naturą (*kata physin*) i rozumem (*logos*). Cnotliwe życie = życie zgodne z rozumem = jedyne prawdziwe dobro. Zewnętrzne rzeczy (bogactwo, sława) są obojętne (*adiaphora*).\n\n**Teza B** → **Sceptycyzm:**\n> \"Jedynie słuszną postawą człowieka jest ta, której istota wyraża się w obojętności wobec rzeczy, ponieważ rzeczy są nie do odróżnienia, nie do określenia i nie do rozgraniczenia.\"\n\nSceptycy (gr. *skeptikos* = badający, wątpiący): skoro rzeczy są nierozróżnialne (*ou mallon* - ni to, ni tamto), należy wstrzymać się od sądów (*epoche*, gr.) → w konsekwencji uzyskujemy spokój (*ataraxia*).\n\n## Sposób 2 - akceptowani przedstawiciele\n\n| Szkoła | Założyciel | Inne akceptowane osoby |\n| Epikureizm | Epikur (341-270 p.n.e.) | Lukrecjusz (poeta, *De rerum natura*) |\n| Stoicyzm | Zenon z Kition (334-262 p.n.e.) | Chryzyp, Epiktet, Marek Aureliusz, Seneka |\n| Sceptycyzm | Pyrron z Elidy (360-270 p.n.e.) | Timon, Sekstus Empiryk, Arkesilaos |\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE (zadanie 10, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - wszystkie trzy wiersze poprawne (nazwa szkoły + przedstawiciel + teza)\n> - **1 pkt** - dwa wiersze poprawne\n> - **0 pkt** - jeden lub żaden wiersz poprawny\n> - **Uwaga:** Przedstawiciel musi być filozofem należącym do danej szkoły hellenistycznej\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Trzy wielkie szkoły hellenistyczne (III-I w. p.n.e.):**\n> - **Epikureizm:** Szczęście przez unikanie bólu i niepokoju; \"Ogród Epikura\" w Atenach\n> - **Stoicyzm:** Życie zgodne z rozumem i naturą; cnota jako jedyne dobro; *Stoa Poikile* w Atenach\n> - **Sceptycyzm:** Zawieszenie sądu (*epoche*) jako droga do spokoju; Pyrron jako założyciel\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Mylenie sceptycyzmu z nihilizmem - sceptycy NIE twierdzą, że nic nie istnieje; twierdzą, że nie możemy tego wiedzieć.\n2. Mylenie tez: teza B (sceptycyzm) i teza A (epikureizm) mogą się wydawać podobne przez słowo \"obojętność\" - ale cel jest inny: sceptyk zawiesza sądy; epikurejczyk unika konkretnych przyjemności.\n3. Podanie Platona lub Arystotelesa jako przedstawicieli szkół hellenistycznych - to filozofowie klasyczni, nie hellenistyczni.","image":"img/filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-10.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/11","paper_id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"11","points":1,"ptype":"true_false","subject":"filozofia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11. (0-1)\nNa podstawie wiedzy o filozofii Epikura oceń prawdziwość poniższych twierdzeń. Zaznacz\nP, jeśli twierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.\n1.\nPrzyjemność czyni człowieka szczęśliwym.\nP\nF\n2.\n„Grono przyjaciół i kwiaty w ogrodzie” to największa przyjemność.\nP\nF\n3.\nBogowie opiekują się sprawami ludzi.\nP\nF\n4.\nDusze ludzi cnotliwych osiągają nieśmiertelność.\nP\nF","answer":null,"answer_text":"Zadanie 11. (0-1)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji. Zdający\nrozpoznaje i rozumie problemy (pytania)\nfilozoficzne.\nI. 4. Problematyka etyczna w filozofii\nstarożytnej. Zdający:\n2) rekonstruuje i porównuje klasyczne\nstanowiska etyczne, rekonstruuje\nwspierające je argumenty ( […] hedonizm\nEpikura [ ]);\n6) przeprowadza analizę i interpretację co\nnajmniej jednego z następujących tekstów:\n[…] d) Epikur, List do Menoikeusa\n(fragment).\nSchemat punktowania\n1 p. - za podanie wszystkich poprawnych odpowiedzi.\n0 p. - za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\n1P, 2P, 3F, 4F","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**1 - P, 2 - P, 3 - F, 4 - F**\n\n## Sposób 1 - analiza każdego twierdzenia\n\n**Twierdzenie 1: \"Przyjemność czyni człowieka szczęśliwym.\" → P (PRAWDA)**\n\nEpikur (341-270 p.n.e.) był **hedonikiem** - przyjemność (*hedone*, gr.) jest najwyższym dobrem i celem życia. Jednak Epikur precyzował: nie każda przyjemność, lecz \"przyjemność pozbawiona bólu\" (*ataraxia* + *aponia*).\n\nZ *Listu do Menoikeusa*: \"przyjemność jest początkiem i końcem szczęśliwego życia\".\n\n**Twierdzenie 2: \"'Grono przyjaciół i kwiaty w ogrodzie' to największa przyjemność.\" → P (PRAWDA)**\n\nEpikur słynął z zalecenia spokojnego życia w gronie przyjaciół w \"Ogrodzie\" (*Kepos*) w Atenach. Przyjaźń (*philia*, gr.) była dla niego jedną z największych przyjemności i fundamentem szczęścia. Epikur pisał: \"Ze wszystkich dóbr, które mądrość zapewnia na całe szczęśliwe życie, największym jest nabycie przyjaźni\".\n\n**Twierdzenie 3: \"Bogowie opiekują się sprawami ludzi.\" → F (FAŁSZ)**\n\nEpikur był **ateistą praktycznym** (choć formalnie uznawał bogów). Uważał, że bogowie żyją w doskonałej błogości (*makaria*) między światami i NIE interesują się sprawami ludzkimi. Bogowie nie nagradzają ani nie karzą - strach przed bogami to irracjonalne przesądy.\n\n**Twierdzenie 4: \"Dusze ludzi cnotliwych osiągają nieśmiertelność.\" → F (FAŁSZ)**\n\nEpikur był **materialistą i moralistą**. Dusza składa się z drobnych atomów - rozprasza się po śmierci ciała. Nie ma życia po śmierci ani nieśmiertelności duszy. Argument z *Listu do Menoikeusa*: \"gdy my istniejemy, śmierć jest nieobecna, a gdy tylko śmierć się pojawi, wtedy nas już nie ma\".\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE (zadanie 11, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - wszystkie cztery odpowiedzi poprawne: 1P, 2P, 3F, 4F\n> - **0 pkt** - choćby jedna błędna odpowiedź lub brak\n> - Brak punktów cząstkowych!\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Epikur - główne tezy:**\n> - Etyka: hedonizm - przyjemność = najwyższe dobro; ale przyjemność rozumiana jako brak bólu (*aponia*) i spokój duszy (*ataraxia*)\n> - Teologia: bogowie istnieją, ale nie ingerują w sprawy ludzkie; strach przed bogami = przesąd\n> - Eschatologia: dusza jest materialna (atomy), rozprasza się po śmierci; brak nieśmiertelności\n> - Przyjaźń: jeden z filarów szczęścia; \"Ogród\" jako wspólnota przyjaciół\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Twierdzenie 3 jako P - błąd! Epikur jest znany z zanegowania boskiej Opatrzności.\n2. Twierdzenie 4 jako P - błąd wynikający z mylenia epikureizmu z platonizmem (u Platona dusza jest nieśmiertelna).\n3. Twierdzenie 2 jako F - nieznajomość słynnej sentencji o przyjaciołach; Epikur cenił przyjaźń wyżej niż rozkosze cielesne.","image":"img/filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-11.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/12","paper_id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"12","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12. (0-2)\nWedług jednej z interpretacji tekstu Epikura przeprowadzone w nim rozumowanie\nzakłada, że sensowny (racjonalny) lęk przed czymkolwiek wymaga istnienia tego, kto się\nboi, oraz tego, czego ów ktoś się boi. Czy według autora tekstu oba te warunki mogą być\nw przypadku lęku przed śmiercią jednocześnie spełnione? Odpowiedź uzasadnij,\nodwołując się do stosownego zdania tekstu.\nOdpowiedź:\nUzasadnienie wraz z cytatem:\nMFI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12. (0-2)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji. Zdający\nrozpoznaje i rozumie problemy (pytania)\nfilozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. […] Zdający rekonstruuje\nproblemy (pytania) zawarte w tekście\nfilozoficznym lub takie, na które tekst\nstanowi odpowiedź; rekonstruuje tezy\ni argumenty zawarte w tekście; w analizie\nI. 4. Problematyka etyczna w filozofii\nstarożytnej. Zdający:\n2) rekonstruuje i porównuje klasyczne\nstanowiska etyczne, rekonstruuje\nwspierające je argumenty ( […] hedonizm\nEpikura [ ]);\n6) przeprowadza analizę i interpretację co\nnajmniej jednego z następujących tekstów:\n[…] d) Epikur, List do Menoikeusa\n(fragment).\ntekstu prawidłowo posługuje się pojęciami\nfilozoficznymi;\nSchemat punktowania\n2 p. - za podanie właściwej odpowiedzi wraz jej poprawnym uzasadnienie i przytoczeniem\ncytatu.\n0 p. - za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nOdpowiedź: Nie.\nPrzykładowe rozwiązanie:\nUzasadnienie: Gdy istniejemy, lęk przed śmiercią jest nieracjonalny, ponieważ nie istnieje\nprzedmiot tego lęku, czyli śmierć. Natomiast w momencie, gdy istnieje śmierć, nie istnieje już\nten, kto się boi.\nOdpowiedni fragment tekstu: „gdy my istniejemy, śmierć jest nieobecna, a gdy tylko śmierć\nsię pojawi, wtedy nas już nie ma”.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Odpowiedź: NIE** - oba warunki racjonalnego lęku (istnienie bojącego się + istnienie przedmiotu lęku) nie mogą być jednocześnie spełnione w przypadku lęku przed śmiercią.\n\n**Uzasadnienie z cytatem:** Gdy istniejemy, śmierć jest nieobecna (nie istnieje przedmiot lęku). Gdy śmierć nadchodzi, nas już nie ma (nie istnieje podmiot bojący się). Epikur wyraża to dosłownie:\n\n> \"gdy my istniejemy, śmierć jest nieobecna, a gdy tylko śmierć się pojawi, wtedy nas już nie ma\"\n\n## Sposób 1 - analiza logiczna argumentu Epikura\n\nWedług interpretacji wskazanej w zadaniu, sensowny lęk wymaga dwóch warunków jednoczesnych:\n1. **Istnienie podmiotu lęku** - kogoś, kto się boi\n2. **Istnienie przedmiotu lęku** - tego, czego się boi\n\nEpikur wykazuje, że w przypadku śmierci warunki te NIE mogą być spełnione jednocześnie:\n\n| Sytuacja | Podmiot (bojący się) | Przedmiot (śmierć) |\n| Żyjemy | Tak - istnieje | Nie - śmierć nieobecna |\n| Umarliśmy | Nie - nas już nie ma | Tak - śmierć jest |\n\nWniosek: nigdy nie ma sytuacji, gdy JEDNOCZEŚNIE istnieje i podmiot, i przedmiot lęku → lęk przed śmiercią jest zawsze nieracjonalny.\n\n## Sposób 2 - odwołanie do źródła\n\nFragmenty tekstu potwierdzające:\n\n> \"śmierć, najstraszniejsze z nieszczęść, wcale nas nie dotyczy, bo gdy my istniejemy, śmierć jest nieobecna, a gdy tylko śmierć się pojawi, wtedy nas już nie ma\"\n\nDodatkowe wsparcie:\n> \"jeśli jakaś rzecz nie mąci nam spokoju swą obecnością, to niepokój wywołany jej oczekiwaniem jest zupełnie bezpodstawny\"\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE (zadanie 12, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - odpowiedź NIE + uzasadnienie (niemożliwość jednoczesnego istnienia podmiotu i przedmiotu lęku) + **DOSŁOWNY CYTAT** z tekstu\n> - **0 pkt** - odpowiedź niepełna (np. brak cytatu lub brak uzasadnienia) lub błędna\n> - **Uwaga krytyczna:** Klucz CKE NIE przyznaje 1 pkt - albo pełna odpowiedź (2 pkt), albo 0!\n> - **CYTAT MUSI być dosłowny** - parafrazowanie nie wystarczy\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Argument Epikura o śmierci - \"symetria\":**\n> Epikur stosuje argument zwany \"argumentem symetrii\": nie boimy się nieistnienia przed narodzinami → analogicznie nie powinniśmy bać się nieistnienia po śmierci. Śmierć to powrót do stanu przed urodzeniem - nieczucia (*aponia*).\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Odpowiedź TAK - błąd! Uczniowie mylnie myślą, że lęk przed śmiercią jest racjonalny (bo śmierć przyjdzie).\n2. Brak cytatu - to automatycznie 0 pkt! Klucz wymaga \"stosownego zdania tekstu\".\n3. Parafrazowanie zamiast dosłownego cytowania - klucz wymaga cytatu verbatim.","image":"img/filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-12.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/13","paper_id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"13","points":3,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13. (0-3)\nStanowisko etyczne zbliżone do tego, które wyznawał Epikur, reprezentował\nw nowożytności J.S. Mill. Podaj nazwę tego stanowiska oraz odpowiedz na pytanie: Czy\nwedług Epikura i Milla osiągnięcie władzy oraz bogactwa może być uznane za przejaw\ndobrego (szczęśliwego) życia? Uzasadnij swoją odpowiedź.\nNazwa stanowiska J.S. Milla:\nWg Epikura osiągnięcie władzy i bogactwa może / nie może być uznane za przejaw dobrego\n(szczęśliwego) życia, ponieważ\nWg J.S. Milla osiągnięcie władzy i bogactwa może / nie może być uznane za przejaw dobrego\n(szczęśliwego) życia, ponieważ\nMFI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 13. (0-3)\nII. Tworzenie wypowiedzi. Zdający\nformułuje podstawowe pytania (problemy)\noraz tezy filozoficzne, prawidłowo\nrekonstruuje poznane argumenty;\nporównuje różne rozwiązania tego samego\nproblemu; jasno prezentuje własne\nstanowisko w dyskusji, popiera je rzetelną\nargumentacją oraz przykładami;\nprawidłowo posługuje się pojęciami\nfilozoficznymi; stosuje argumentację\nfilozoficzną do rozpatrywania problemów\nżycia codziennego i społecznego.\nI. 4. Problematyka etyczna w filozofii\nstarożytnej. Zdający:\n2) rekonstruuje i porównuje klasyczne\nstanowiska etyczne, rekonstruuje\nwspierające je argumenty ( […] hedonizm\nEpikura […]).\n4. Problematyka etyczna w filozofii\nnowożytnej. Zdający:\n1) rekonstruuje i porównuje koncepcje\nmoralnej oceny czynów, rekonstruuje\nwspierające je argumenty ([…] utylitaryzm\nJ. S. Milla).\nSchemat punktowania\nPo 1 p. za:\n- poprawną nazwę stanowiska\n- poprawne wyjaśnienie stanowiska Epikura\n- poprawne wyjaśnienie stanowiska Milla.\n0 p. - za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nNazwa stanowiska: utylitaryzm\nPrzykładowe wyjaśnienie:\nWg Epikura żadna przyjemność nie może być złem, ale szczęście gwarantują tylko\nprzyjemności naturalne i konieczne. Człowiek roztropny powinien wybierać przyjemności\nnaturalne i konieczne, ograniczać naturalne i niekonieczne a wystrzegać się nienaturalnych\ni niekoniecznych. Władza i bogactwo, to przyjemności nienaturalne i niekonieczne, a zatem\nnależy się ich wystrzegać.\nWg Milla władza i bogactwo mogą być uznane za przejaw dobrego życia, o ile prowadzą do\nmaksymalizacji szczęścia jak największej liczby ludzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Nazwa stanowiska J.S. Milla: UTYLITARYZM**\n\n**Wg Epikura** - osiągnięcie władzy i bogactwa **nie może** być uznane za przejaw dobrego życia, ponieważ są to przyjemności nienaturalne i niekonieczne, których człowiek roztropny powinien się wystrzegać.\n\n**Wg J.S. Milla** - osiągnięcie władzy i bogactwa **może** być uznane za przejaw dobrego życia, o ile prowadzi do maksymalizacji szczęścia jak największej liczby ludzi.\n\n## Sposób 1 - analiza stanowiska Epikura\n\nEpikur dzielił przyjemności na trzy kategorie:\n\n| Kategoria | Opis | Przykłady | Postawa |\n| Naturalne i konieczne | Niezbędne do życia | Jedzenie, sen, przyjaźń, wolność od bólu | Dążyć |\n| Naturalne i niekonieczne | Miłe, ale zbędne | Smaczne jedzenie, erotyzm | Ograniczać |\n| Nienaturalne i niekonieczne | Puste ambicje | **Władza, bogactwo, sława** | Wystrzegać się! |\n\nWładza i bogactwo to przyjemności **nienaturalne i niekonieczne** - prowadzą do niepokoju duszy, uzależnienia, stałego braku zaspokojenia (*pleonexia*). Mędrzec epikurejski żyje skromnie, w spokoju, z przyjaciółmi.\n\n## Sposób 2 - analiza stanowiska J.S. Milla\n\nJohn Stuart Mill (1806-1873) - utylitaryzm (łac. *utilitas* = użyteczność, korzyść):\n\nZasada użyteczności: **\"Największe szczęście największej liczby\"** (*the greatest happiness of the greatest number*).\n\nMill modyfikował utylitaryzm Benthama:\n- Nie liczy się ILOŚĆ przyjemności, ale jej JAKOŚĆ (przyjemności wyższe = intelektualne > niższe = cielesne)\n- Władza i bogactwo MOGĄ prowadzić do dobrego życia, jeśli są użyte do zwiększenia szczęścia społeczeństwa\n- Np. bogaty filantrop = dobry człowiek; władca reformator = godny pochwały\n\n## Wspólnota Epikura i Milla\n\nObaj podzielają pogląd, że **szczęście jest celem życia** - ale rozumieją je inaczej:\n- Epikur: szczęście = prywatne, indywidualne (*ataraxia* i *aponia*)\n- Mill: szczęście = jak największej liczby ludzi (wymiar społeczny)\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE (zadanie 13, max 3 pkt):**\n> - **1 pkt** - poprawna nazwa stanowiska: \"utylitaryzm\"\n> - **1 pkt** - poprawne wyjaśnienie stanowiska Epikura (władza i bogactwo = przyjemności nienaturalne i niekonieczne = do unikania)\n> - **1 pkt** - poprawne wyjaśnienie stanowiska Milla (władza i bogactwo mogą być dobre, jeśli prowadzą do szczęścia jak największej liczby)\n> - Każdy punkt niezależnie!\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Utylitaryzm - J.S. Mill, *Utylitaryzm* (1863):**\n> Zasada: działanie jest słuszne moralnie, jeśli maksymalizuje sumę szczęścia. Mill odróżniał przyjemności wyższe (intelektualne, estetyczne) od niższych (zmysłowe). Słynna sentencja: \"Lepiej być niezadowolonym Sokratesem niż zadowolonym głupcem\".\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Podanie \"hedonizm\" zamiast \"utylitaryzm\" - hedonizm to zasada Epikura, NIE Milla. Mill jest utylitarystą.\n2. Odwrócenie odpowiedzi: napisanie, że Epikur popierał bogactwo - błąd! Epikur żył bardzo skromnie.\n3. Wyjaśnienie Milla bez wskazania kryterium \"szczęście jak największej liczby\" - niewystarczające.","image":"img/filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-13.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/14","paper_id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"14","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14. (0-2)\nPołącz wymienione poniżej teorie etyczne z charakterystycznymi dla nich terminami.\nWpisz w każdej rubryce tabeli po dwa właściwe terminy wybrane spośród poniższych.\nimperatyw kategoryczny\nkorzyść\nobowiązek\ndzielność etyczna\nkonsekwencje\numiar\nspolegliwy opiekun\nTeorie etyczne\nTerminy\nArystotelesowska etyka cnót\nKantowska etyka obowiązku\nUtylitaryzm J.S. Milla","answer":null,"answer_text":"Zadanie 14. (0-2)\nII. Tworzenie wypowiedzi. Zdający\nformułuje podstawowe pytania (problemy)\noraz tezy filozoficzne, […] prawidłowo\nposługuje się pojęciami filozoficznymi.\nI. 4. Problematyka etyczna w filozofii\nstarożytnej. Zdający:\n2) rekonstruuje i porównuje klasyczne\nstanowiska etyczne, rekonstruuje\nwspierające je argumenty ([ ] etyka cnót\nArystotelesa).\nII. 4. Problematyka etyczna w filozofii\nnowożytnej. Zdający:\n1) rekonstruuje i porównuje koncepcje\nmoralnej oceny czynów, rekonstruuje\nwspierające je argumenty ([…] kantowska\netyka obowiązku, utylitaryzm J. S. Milla).\nSchemat punktowania\n2 p. - za poprawne przyporządkowanie wszystkich terminów.\n1 p. - za poprawne przyporządkowanie pięciu lub czterech terminów.\n0 p. - za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nTeorie etyczne\nTerminy\nArystotelesowska etyka cnót\nDzielność etyczna, umiar\nKantowska etyka obowiązku\nImperatyw kategoryczny, obowiązek\nUtylitaryzm J.S. Milla\nKorzyść, konsekwencje","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Teorie etyczne | Terminy |\n| Arystotelesowska etyka cnot | **dzielność etyczna, umiar** |\n| Kantowska etyka obowiązku | **imperatyw kategoryczny, obowiązek** |\n| Utylitaryzm J.S. Milla | **korzyść, konsekwencje** |\n\n*(Termin \"spolegliwy opiekun\" pasuje do etyki troski - Tadeusz Kotarbiński - i NIE należy do żadnej z trzech teorii w tabeli)*\n\n## Sposób 1 - analiza każdej teorii\n\n**Arystotelesowska etyka cnót (*arete*, gr.):**\n- **Dzielność etyczna** (*arete ethike*) - cnota moralna jako trwała dyspozycja do właściwego działania; Arystoteles: cnota = sprawność charakteru\n- **Umiar** (*mesotes*, gr. = złoty środek) - cnota leży między dwoma wadami (nadmiarem i niedoborem): np. odwaga jest między tchórzostwem a zuchowalstwem\n- Cel: *eudaimonia* (szczęście, rozkwit) jako życie zgodne z cnotą i rozumem\n\n**Kantowska etyka obowiązku (deontologia, gr. *deon* = obowiązek):**\n- **Imperatyw kategoryczny** (*kategorischer Imperativ*) - bezwarunkowe, ogólne prawo moralne: \"Postępuj tylko według tej maksymy, którą możesz jednocześnie chcieć uczynić prawem powszechnym\"\n- **Obowiązek** (*Pflicht*, niem.) - działanie moralnie wartościowe tylko wtedy, gdy wynika z poczucia obowiązku, NIE z skłonności\n- Kant odrzuca konsekwencje jako kryterium moralności - liczy się INTENCJA i zasada\n\n**Utylitaryzm J.S. Milla:**\n- **Korzyść** (*utility*, ang.) - działanie jest słuszne, jeśli przynosi korzyść (szczęście) jak największej liczbie ludzi\n- **Konsekwencje** - etyka konsekwencjalistyczna: oceniamy działania przez ich SKUTKI, nie intencje\n- Zasada użyteczności: maksymalizuj sumę szczęścia\n\n## Sposób 2 - dlaczego \"spolegliwy opiekun\" do żadnej\n\nTermin **\"spolegliwy opiekun\"** pochodzi od Tadeusza Kotarbińskiego (1886-1981), twórcy **etyki niezależnej** i **praksologii**. Spolegliwy opiekun = człowiek godny zaufania, troszczący się o innych. To termin z etyki troski (XX w.), NIE z żadnej z trzech teorii w tabeli.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE (zadanie 14, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - poprawne przyporządkowanie wszystkich 6 terminów (po dwa do każdej teorii)\n> - **1 pkt** - poprawne przyporządkowanie 5 lub 4 terminów\n> - **0 pkt** - 3 lub mniej poprawnych lub brak odpowiedzi\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Trzy wielkie tradycje etyczne:**\n> - **Etyka cnót** (Arystoteles, IV w. p.n.e.): *Etyka nikomachejska* - złoty środek, eudaimonia\n> - **Etyka obowiązku** (Kant, XVIII w.): *Uzasadnienie metafizyki moralności* - imperatyw kategoryczny\n> - **Utylitaryzm** (Bentham, Mill, XIX w.): zasada użyteczności - maksymalizacja szczęścia\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Przypisanie \"konsekwencji\" do Kanta - błąd! Kant jest ANTY-konsekwencjalistą; liczy się zasada/intencja, nie skutki.\n2. Przypisanie \"korzyści\" do Arystotelesa - Arystoteles mówi o *eudaimonia* (szczęście), nie o \"korzyści\" w sensie utylitarnym.\n3. Użycie terminu \"spolegliwy opiekun\" dla którejkolwiek z trzech teorii - to termin Kotarbińskiego, nie pasuje tutaj.","image":"img/filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-14.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/15","paper_id":"filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"15","points":25,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15. (0-25)\nNapisz wypracowanie na jeden z poniższych tematów.\nTemat 1. Ernest Cassirer napisał w Eseju o człowieku: „Czas i przestrzeń są ramami, które\nzamykają w sobie całą rzeczywistość. Nie możemy pojąć żadnej rzeczy realnej\ninaczej jak tylko w warunkach czasu i przestrzeni”. Czy zgadzasz się z tym\npoglądem? Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do wybranych poglądów\nfilozoficznych.\nTemat 2. Święty Augustyn w swoich Wyznaniach zadał następujące pytania: „Gdzież więc\njest zło? Skąd i w jaki sposób do tego świata się wkradło? Jaki jest jego korzeń?\n[…] A może zło w ogóle nie istnieje?” Jaki jest Twój pogląd na genezę i naturę\nzła?\nOdpowiedź\nuzasadnij,\nodwołując\nsię\ndo\nwybranych\npoglądów\nfilozoficznych.\nna temat nr\nMFI_1R\nMFI_1R\nMFI_1R\nMFI_1R\nMFI_1R\nMFI_1R\nBRUDNOPIS (nie podlega ocenie)","answer":null,"answer_text":"Zadanie 15. (0-25)\nWymagania ogólne\nII. Tworzenie wypowiedzi\nZdający formułuje podstawowe pytania (problemy) oraz tezy filozoficzne; porównuje różne\nrozwiązania tego samego problemu; jasno prezentuje własne stanowisko […]; popiera je\nrzetelną argumentacją oraz przykładami; prawidłowo posługuje się pojęciami filozoficznymi\n[…].\nKryteria oceniania wypracowania z filozofii\nKryterium\nPunktacja\nMax.\nliczba\npunktów\n25\nI\nSformułowanie\nstanowiska\nJasne sformułowanie stanowiska (tezy lub hipotezy), które lokuje się w problematyce pracy.\n3\n3\nStanowisko lokuje się w problematyce pracy, ale jest sformułowane nieprecyzyjnie.\n2\nNiejednoznaczny związek między stanowiskiem a problematyką pracy lub brak stanowiska, a jedynie kontekst\nwskazuje na przekonania zdającego.\n1\nII\nUzasadnienie\nstanowiska\na) Adekwatne\nUzasadnienie jest bezpośrednio odniesione do stanowiska (wszystkie argumenty wiążą się ze\nstanowiskiem i przyjętym sposobem rozwiązania problemu).\n3\n3\n18\nLuźny związek uzasadnienia ze stanowiskiem - zdający dostarcza argumentów w sprawie\ndrugorzędnych elementów przyjętego rozwiązania problemu.\n1\nb) Trafne\nUzasadnienie poprawne zawierające argumenty za przyjętym rozwiązaniem problemu\ni przeciw przyjętemu rozwiązaniu - kontrargumenty (argumenty zgodne oraz logicznie\npoprawne za przyjętym rozwiązaniem problemu i przeciw przyjętemu rozwiązaniu).\nOdwołania do wiedzy nie zawierają błędów rzeczowych i logicznych.\n4\n4\nUzasadnienie na ogół poprawne zawierające argumenty za przyjętym rozwiązaniem\nproblemu i przeciw przyjętemu rozwiązaniu (poprawne oraz na ogół logiczne). Nieliczne\nusterki rzeczowe i jeden błąd logiczny.\n3\nNa ogół poprawne argumenty tylko za przyjętym rozwiązaniem problemu. Nieliczne\nusterki rzeczowe i jeden błąd logiczny.\n2\nArgumenty błędne. Rozumowanie zawiera sądy wzajemnie sprzeczne, zawiera rozumowania\nnon sequitur. Liczne błędy rzeczowe (w tym rażące) i logiczne.\n1\nc) Pogłębione\nRozbudowana argumentacja i kontrargumentacja. Zdający posługuje się więcej niż 1\nargumentem za swoim stanowiskiem i więcej niż 1 argumentem podważającym stanowisko;\nrozpatruje problem z więcej niż 1 punktu widzenia). Argumenty są ważkie (istotne), ich\n4\n4\nwprowadzenie uzasadnione jest przez zdającego. Swobodne posługiwanie się wiedzą\ni terminologią filozoficzną.\nArgumentacja zrównoważona - zdający posługuje się przynajmniej 1 ważkim argumentem\ni 1 kontrargumentem. Uzasadnienie argumentacji wystarczające dla zrozumienia stanowiska\nzdającego. Sporadyczne użycie pojęć filozoficznych.\n3\nArgumentacja wąska - zdający przywołuje jedynie argumenty, a brak kontrargumentów lub\nodwrotnie. Uzasadnienie argumentacji ogólnikowe.\nPojedyncze użycie pojęć filozoficznych lub ich brak.\n2\nArgumentacja wąska -zdający przywołuje jedynie argumenty, a brak kontrargumentów lub\nodwrotnie. Argumenty lub kontrargumenty nieistotne (drugorzędne). Uzasadnienie\npowierzchowne (infantylne).\n1\nd) Krytyczne\nUzasadnienie obejmuje analizę krytyczną argumentów i kontrargumentów, zdający rozważa\nracje przemawiające na rzecz danych argumentów i uzasadnia wprowadzenie\nkontrargumentów.\n4\n4\nAnaliza krytyczna obecna, ale w stopniu niewystarczającym, np. bez uzasadnienia\nkontrargumentacji.\n2\ne) Nawiązania\ndo innych\ndziedzin\nkultury\nZdający swobodnie nawiązuje/wykazuje związek między filozofią a innymi dziedzinami\nkultury (literaturą, sztuką).\n3\n3\nZdający w niewielkim stopniu nawiązuje do innych dziedzin kultury.\n2\nIII\nKompozycja\npracy\nPoprawna i przejrzysta kompozycja pracy - wyodrębnione i konsekwentnie uporządkowane części pracy\nniezbędne do jasnego sformułowania i uzasadnienia stanowiska.\n2\n2\nZaburzenia w kompozycji pracy.\n1\nIV\nPoprawność\njęzykowa\nPraca napisana językiem komunikatywnym i na ogół poprawnym pod względem składniowym, leksykalnym,\nfrazeologicznym, fleksyjnym, ortograficznym i interpunkcyjnym.\n2\n2\nPraca napisana językiem w większości komunikatywnym. Występują błędy fleksyjne, leksykalne, frazeologiczne,\nortograficzne i interpunkcyjne.\n1","solution":"## Poprawna odpowiedź - Teza i struktura\n\n**Temat 1 (Cassirer):** Czas i przestrzeń jako ramy rzeczywistości\n\n**Teza:** Pogląd Cassirera, że czas i przestrzeń są niezbędnymi ramami wszelkiej rzeczywistości, jest zasadny jako opis ludzkiego poznania, jednak zbyt kategoryczny jako twierdzenie metafizyczne - filozofia pokazuje, że pytanie o naturę czasu i przestrzeni jest głębsze niż sugeruje cytat.\n\n## Wzorcowe wypracowanie - TEMAT 1\n\nErnest Cassirer napisał w *Eseju o człowieku*: \"Czas i przestrzeń są ramami, które zamykają w sobie całą rzeczywistość. Nie możemy pojąć żadnej rzeczy realnej inaczej jak tylko w warunkach czasu i przestrzeni\". Pogląd ten zasługuje na poważną analizę filozoficzną - jest on trafny jako opis granic ludzkiego poznania, jednak wymaga istotnych uzupełnień w świetle klasycznych i współczesnych stanowisk filozoficznych.\n\n**Teza niniejszego wypracowania jest następująca:** Cassirer ma rację, że ludzkie poznanie jest uwarunkowane przez czas i przestrzeń, jednak nie jest to twierdzenie o naturze samej rzeczywistości - filozofia pokazuje, że poza horyzontem ludzkiego poznania rzeczywistość może istnieć w formach niezwiązanych z naszymi kategoriami.\n\n### Argument 1 - potwierdzenie tezy Cassirera przez Kanta\n\nNajsilniejsze wsparcie dla poglądu Cassirera pochodzi od Immanuela Kanta (1724-1804). W *Krytyce czystego rozumu* (1781) Kant wykazał, że czas i przestrzeń nie są własnościami rzeczy samych w sobie (*Ding an sich*), lecz **formami naoczności** (*Anschauungsformen*) - apriorycznymi strukturami ludzkiego umysłu, przez które postrzegamy wszelką rzeczywistość empiryczną. Bez czasu i przestrzeni nie byłoby możliwe żadne doświadczenie zmysłowe.\n\nKant pisał: \"Czas jest czystą formą zmysłowej naoczności\" - co oznacza, że każde doświadczenie jest nieuchronnie \"osadzone\" w czasie i przestrzeni. Cassirer jako neokantowiec (twórca filozofii form symbolicznych) czerpał właśnie z tej tradycji. Jego stwierdzenie, że \"nie możemy pojąć żadnej rzeczy realnej inaczej jak tylko w warunkach czasu i przestrzeni\", jest w istocie twierdzeniem epistemologicznym: opisuje granice ludzkiego pojmowania, nie zaś naturę rzeczy niezależnych od umysłu.\n\n### Argument 2 - potwierdzenie przez nauki przyrodnicze i kulturę\n\nW nauce Newtonowskiej (XVII-XIX w.) czas i przestrzeń były absolutnymi ramami wszechświata - Newton w *Principiach* (1687) postulował absolutny czas i absolutną przestrzeń jako tło wszelkich zjawisk fizycznych. Potwierdzało to intuicję Cassirera: żaden fenomen fizyczny nie istnieje poza tymi ramami.\n\nRównież literatura potwierdza centralne znaczenie tych kategorii. Marcel Proust w *W poszukiwaniu straconego czasu* (1913-1927) ukazał czas jako fundamentalny wymiar ludzkiego doświadczenia i tożsamości - wspomnienia, świadomość, osobowość ludzka organizują się wedle struktur czasowych. Gdyby usunąć czas, rozpadłaby się cała tkanka ludzkiego życia wewnętrznego.\n\n### Kontrargument 1 - granice tezy Cassirera: relatywizm Einsteina\n\nJednak teza Cassirera staje przed poważnym wyzwaniem ze strony fizyki współczesnej. Albert Einstein w teorii względności szczególnej (1905) i ogólnej (1915) wykazał, że czas i przestrzeń NIE są absolutnymi, niezmiennymi ramami - są względne, zależne od układu odniesienia i zakrzywiane przez masę. Czas biegnie wolniej w silnym polu grawitacyjnym; \"jednoczesność\" zdarzeń jest względna.\n\nFizyk i filozof Hermann Weyl (1885-1955) konkludował, że klasyczne pojęcia czasu i przestrzeni to aproksymacje, nie absoluty. Jeśli nawet w obrębie nauk przyrodniczych czas i przestrzeń okazują się zależne od kontekstu, to twierdzenie Cassirera, że stanowią one absolutne \"ramy całej rzeczywistości\", wymaga ostrożności.\n\n### Kontrargument 2 - mistycyzm i doświadczenia graniczne\n\nReligia i mistyka wskazują na doświadczenia, w których kategorie czasu i przestrzeni zawieszają się lub tracą sens. Święty Augustyn w *Wyznaniach* (397 r. n.e.) pisał: \"Serce nasze jest niespokojne, dopóki nie spocznie w Tobie\" - i rozważał naturę Boga jako bytu istniejącego poza czasem (\"wieczność\" to nie nieskończony czas, lecz brak czasu). Bóg w tradycji chrześcijańskiej jest *aeternitas* - wiecznością bezczasową.\n\nJeśli Bóg lub absolutny byt istnieje poza czasem i przestrzenią, to teza Cassirera opisuje jedynie ludzkie, skończone poznanie - nie zaś całość rzeczywistości.\n\n### Odpowiedź na kontrargumenty\n\nCassirer jednak mógłby odpowiedzieć: jego twierdzenie dotyczy właśnie ludzkiego poznania i ludzkiej rzeczywistości kulturowej - nie pretenduję do opisu rzeczywistości absolutnej czy boskiej. W tym sensie jest to stanowisko epistemologiczne (o granicach poznania), nie metafizyczne (o naturze bytu). I w tej interpretacji teza jest trudna do obalenia: człowiek rzeczywiście nie może wyjść poza horyzont czasoprzestrzenny swojego poznania.\n\n### Podsumowanie\n\nPogląd Cassirera jest zasadny i głęboki jako opis granic ludzkiego poznania - potwierdza go Kant, Newton, Proust. Jednak rozumiany dosłownie jako metafizyczne twierdzenie o naturze całej rzeczywistości staje się zbyt dogmatyczny: Einstein pokazuje względność tych kategorii nawet w nauce, a tradycja religijna wskazuje na wymiary bytu przekraczające czas i przestrzeń. Trafniej jest zatem interpretować słowa Cassirera jako głębokie stwierdzenie antropologiczne: to MY, ludzie, jesteśmy istotami temporalnymi i przestrzennymi - i dlatego nasza rzeczywistość jest nieuchronnie przez te kategorie ukształtowana.\n\n## Punkty CKE - schemat oceniania\n\n> 📋 **Klucz CKE (zadanie 15, max 25 pkt):**\n>\n> **I. Sformułowanie stanowiska (max 3 pkt):**\n> Wypracowanie zawiera jasno sformułowaną tezę: \"Cassirer ma rację epistemologicznie, ale nie metafizycznie\" - to precyzyjne stanowisko lokujące się w problematyce. → **3 pkt**\n>\n> **II. Uzasadnienie stanowiska (max 18 pkt):**\n> - a) Adekwatne uzasadnienie: omówienie Kanta, Newtona, relatywizmu Einsteina, Augustyna → **3 pkt**\n> - b) Argumenty za: Kant (aprioryczne formy naoczności) + Proust (literatura) → **3-4 pkt**\n> - c) Kontrargumenty: Einstein (względność) + Augustyn (byt poza czasem) → **3 pkt**\n> - d) Krytyczna analiza: rozróżnienie epistemologiczne/metafizyczne → **3-4 pkt**\n> - e) Nawiązania kulturowe: Proust (*W poszukiwaniu straconego czasu*), Augustyn (*Wyznania*) → **3 pkt**\n>\n> **III. Kompozycja (max 2 pkt):** Teza → argumenty → kontrargumenty → odpowiedź → podsumowanie → **2 pkt**\n>\n> **IV. Poprawność językowa (max 2 pkt):** Akademicki styl, poprawna terminologia filozoficzna → **2 pkt**\n>\n> **Łącznie: do 25 pkt**\n\n## Wzorzec - co MUSI zawierać dobre wypracowanie\n\n1. **Wyraźna teza** (zgadzam się / nie zgadzam się / zgadzam się częściowo) - w pierwszym akapicie\n2. **Min. 1 filozof omówiony pogłębione** - Kant to idealne wybór dla tego tematu\n3. **Kontrargumenty** - minimum jeden (Einstein, mistycyzm, Augustyn)\n4. **Odpowiedź na kontrargumenty** - nie można ich zignorować!\n5. **Nawiązanie kulturowe** - literatura (Proust), muzyka, sztuka, religia\n6. **Min. 300 słów** (w wzorcu: ok. 550 słów - bezpieczny margines)\n7. **Podsumowanie** - powrót do tezy i jej obrona/modyfikacja","image":"img/filozofia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-15.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"}]}