{"paper":{"id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona","subject":"filozofia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","variant":null,"exam_pdf":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona.pdf","key_pdf":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona-odpowiedzi/filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona-odpowiedzi.pdf","question_count":17,"source_label":"Filozofia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},"questions":[{"id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/1","paper_id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"1","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1. (0-2)\nPodaj nazwę metody filozoficznej zastosowanej przez René Descartesa w przytoczonym\nfragmencie oraz wyjaśnij, na czym ona polega.\nNazwa metody:\nWyjaśnienie metody:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji [ ].\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy […]\nfilozoficzne […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający […] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. […].\nZdający […] w analizie tekstu prawidłowo\nposługuje się pojęciami filozoficznymi […].\nII. 1. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii XVII i XVIII w. Zdający:\n2) rekonstruuje i porównuje\nepistemologiczne stanowiska racjonalistów,\nrekonstruuje wspierające je argumenty\n(sceptycyzm metodyczny R. Descartesa\n[…]).\nII. 2. Problematyka ontologiczna w filozofii\nXVII i XVIII w. Zdający:\n4) przeprowadza analizę i interpretację co\nnajmniej jednego z następujących tekstów:\na) R. Descartes, Medytacje o pierwszej\nfilozofii (fragment) […].\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n3. identyfikuje problematykę tekstu\ni reprezentowany w nim kierunek\nfilozoficzny.\nSchemat punktowania\n2 p. - za podanie prawidłowej nazwy metody i wyjaśnienie, na czym ona polega.\n1 p. - za podanie nazwy metody LUB za wyjaśnienie, na czym ona polega (co jest jej istotą).\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.\nOdpowiedź\nNazwa metody: sceptycyzm metodyczny\nWyjaśnienie metody: metoda ta polega na systematycznym wątpieniu w poszczególne\ntwierdzenia, celem znalezienia twierdzeń pewnych (o takich twierdzeniach mówi się, że oparły\nsię metodycznemu wątpieniu).","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Nazwa metody:** sceptycyzm metodyczny (łac. *scepticismus methodicus*)\n\n**Wyjaśnienie metody:** Polega na systematycznym, celowym wątpieniu we wszystkie dotychczasowe przekonania - po kolei - w celu odnalezienia twierdzeń, które żadne wątpienie obalić nie może.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\nDescartes w przytoczonym fragmencie *Medytacji* opisuje kolejne etapy wątpienia:\n\n> \"Uznałem więc, że powinienem raz w życiu wyzbyć się wszystkich poglądów, które wcześniej zdarzyło mi się przyjąć na wiarę\"\n\nTo deklaracja **wyjściowa** - filozofujący podmiot postanawia zakwestionować całą wiedzę.\n\nNastępnie Descartes podważa po kolei:\n1. **Zmysły** - mogą mylić, więc nie można im w pełni ufać\n2. **Dane naoczne** - argument ze snu: nie wiadomo, czy jest się na jawie\n3. **Matematykę** - argument ze złego demona: potężny zwodziciel mógłby sprawić, że nawet 2+3=5 jest fałszywe\n\nTa systematyczna, stopniowana metoda to właśnie **sceptycyzm metodyczny** - sceptycyzm *narzędziowy*, nie docelowy.\n\n## Sposób 2 - kontekst filozoficzny\n\nNależy odróżnić dwa rodzaje sceptycyzmu:\n\n| Rodzaj | Cel | Przedstawiciel |\n| **Sceptycyzm starożytny** (pyrronizm) | Osiągnięcie spokoju ducha (gr. *ataraksja*) przez zawieszenie sądów | Pyrron, Sekstus Empiryk |\n| **Sceptycyzm metodyczny** | Znalezienie pewnego fundamentu wiedzy - wątpienie jako *metoda*, nie *cel* | Descartes |\n\nDescartes używa wątpienia jako narzędzia, by dojść do pierwszej pewności: **cogito ergo sum** (pol. *myślę, więc jestem*).\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 1, max 2 pkt:**\n> - **2 pkt** - prawidłowa nazwa metody ORAZ wyjaśnienie, na czym polega\n> - **1 pkt** - TYLKO nazwa LUB TYLKO wyjaśnienie\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak\n>\n> **Akceptowana nazwa:** \"sceptycyzm metodyczny\"\n> **Istota wyjaśnienia:** systematyczne wątpienie w celu znalezienia twierdzeń pewnych, które oparły się wątpieniu\n\n**Co MUSISZ napisać żeby dostać 2 pkt:** podaj nazwę \"sceptycyzm metodyczny\" ORAZ zaznacz, że celem wątpienia jest znalezienie pewności (nie sam brak wiedzy).\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Descartes i sceptycyzm metodyczny:**\n> René Descartes (1596-1650) - francuski filozof, matematyk. *Medytacje o filozofii pierwszej* (1641) - kluczowe dzieło epistemologiczne nowożytności.\n> Cogito ergo sum (fr. *je pense, donc je suis*) - pierwsze twierdzenie pewne po zastosowaniu sceptycyzmu metodycznego.\n> Substancje u Descartesa: *res cogitans* (substancja myśląca, umysł) i *res extensa* (substancja rozciągła, ciało) - dualizm kartezjański.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Utożsamianie sceptycyzmu metodycznego ze sceptycyzmem jako poglądem filozoficznym - Descartes NIE jest sceptykiem z wyboru, wątpienie to dla niego środek, nie cel.\n2. Pominięcie słowa \"metodyczny\" - samo \"sceptycyzm\" może nie wystarczyć, CKE oczekuje pełnej nazwy.\n3. Mylenie z solipcyzmem - sceptycyzm metodyczny nie neguje istnienia świata zewnętrznego na stałe, tylko zawiesza sąd tymczasowo.","image":"img/filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":3,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/2","paper_id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"2","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 2. (0-2)\nNa podstawie tekstu wskaż dwie różne racje, stanowiące podstawę podawania przez René\nDescartesa w wątpliwość prawdziwości twierdzeń opartych na poznaniu zmysłowym.\nRacja pierwsza:\nRacja druga:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 2. (0-2)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji [ ].\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n[…] filozoficzne […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający […] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. […].\nII. 2. Problematyka ontologiczna w filozofii\nXVII i XVIII w. Zdający:\n4) przeprowadza analizę i interpretację co\nnajmniej jednego z następujących tekstów:\na) R. Descartes, Medytacje o pierwszej\nfilozofii (fragment) […];\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź […].\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty;\n2. odróżnia zawarte w tekście informacje od\nopinii, tezy od hipotez, argumenty od\nkontrargumentów, przesłanki (założenia) od\nwniosków.\nSchemat punktowania\n2 p. - za prawidłowe wskazanie dwóch różnych racji.\n1 p. - za prawidłowe wskazanie jednej racji.\n0 p. - za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\nRacja pierwsza: błędy w poznaniu zmysłowym (złudzenia, iluzje).\nRacja druga: niemożliwość odróżnienia jawy od snu.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Racja pierwsza:** Zmysły bywają zwodnicze - popełniają błędy (złudzenia, iluzje zmysłowe).\n\n**Racja druga:** Niemożność odróżnienia jawy od snu - nawet wrażenia z jawy mogą okazać się snem.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\nDescartes formułuje obydwie racje wprost w tekście:\n\n**Racja pierwsza** - błędy zmysłów:\n> \"Przekonywałem się już jednak niekiedy, że zmysły bywają zwodnicze, a ostrożność nakazuje, by nie ufać całkowicie tym, którzy nas choć raz wprowadzili w błąd.\"\n\nLogika: jeśli zmysły *kiedykolwiek* się mylą, nie można im ufać *w żadnym* przypadku (zasada ostrożności).\n\n**Racja druga** - argument ze snu:\n> \"A ilez to razy zdarzało mi się śnić nocą, że jestem tutaj, że jestem ubrany i siedzę przy kominku, chociaż leżałem nagi w łóżku.\"\n> \"[ ] nie ma żadnych pewnych wskazówek, dzięki którym można by ściśle odróżnić jawę od snu\"\n\nLogika: skoro sen bywa nieodróżnialny od jawy, każde wrażenie zmysłowe może być złudzeniem sennym.\n\n## Sposób 2 - struktura argumentacji\n\nDescartes stosuje dwa niezależne argumenty atakujące poznanie zmysłowe:\n\n| Argument | Cel ataku | Siła |\n| Błędy zmysłów | Dane zmysłowe ogólnie | Częściowy - podważa *niektóre* dane |\n| Argument ze snu | Całe doświadczenie zmysłowe | Silniejszy - podważa *wszystkie* dane zmysłowe |\n\nObydwa prowadzą do wniosku: poznanie zmysłowe nie może być podstawą pewnej wiedzy.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 2, max 2 pkt:**\n> - **2 pkt** - prawidłowe wskazanie dwóch różnych racji\n> - **1 pkt** - prawidłowe wskazanie jednej racji\n> - **0 pkt** - błędna odpowiedź lub brak\n>\n> **Akceptowane racje:** (1) błędy/złudzenia zmysłowe, (2) niemożność odróżnienia jawy od snu\n\n**Co MUSISZ napisać żeby dostać 2 pkt:** dwie wyraźnie RÓŻNE racje - nie dwa warianty tej samej.\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Argument ze snu (łac. *argumentum ex somno*):**\n> Klasyczny argument sceptyczny: skoro stan snu i jawy mogą być fenomenologicznie nieodróżnialne, żadne wrażenie zmysłowe nie daje pewności o rzeczywistości zewnętrznej.\n> Descartes przywołuje go jako drugi krok sceptycyzmu metodycznego - silniejszy niż samo powołanie się na błędy zmysłów.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Podawanie tej samej racji dwa razy w różnym sformułowaniu (np. \"zmysły mylą\" + \"mamy złudzenia\") - CKE oczekuje dwóch *różnych* racji.\n2. Pominięcie argumentu ze snu - to kluczowy element *Medytacji*, który znacznie silniej podważa poznanie zmysłowe niż sam fakt błędów zmysłowych.","image":"img/filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":3,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/3","paper_id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"3","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3. (0-1)\nCzy przedstawiony przez René Descartesa w przytoczonym fragmencie argument ze snu\npodważa według niego całą ludzką wiedzę? Uzasadnij swoją odpowiedź, odwołując się\ndo tekstu Medytacje o filozofii pierwszej.\nMFI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 3. (0-1)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji [ ].\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n[…] filozoficzne […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający […] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. […].\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź […].\nII. 2. Problematyka ontologiczna w filozofii\nXVII i XVIII w. Zdający:\n4) przeprowadza analizę i interpretację co\nnajmniej jednego z następujących tekstów:\na) R. Descartes, Medytacje o pierwszej\nfilozofii (fragment) […];\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź wraz z trafnym uzasadnieniem.\n0 p. - za odpowiedź niepełną lub niepoprawną albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\nOdpowiedź: Nie podważa\nPrzykładowe uzasadnienie:\nDescartes przyznaje, że argument ze snu nie podważa prawd matematyki ze względu na ich\nprostotę i oczywistość. Jak pisze: „Niezależnie bowiem od tego, czy czuwam, czy też śpię, dwa\nplus trzy jest zawsze pięć, a kwadrat nigdy nie ma więcej niż cztery boki i nie wydaje się\nmożliwe, żeby prawdy tak jasne i tak oczywiste mogły być objęte podejrzeniem jakiejkolwiek\nfałszywości czy niepewności”.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Nie podważa** - argument ze snu nie podważa prawd matematycznych.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\nDescartes wyraźnie rozróżnia dwa rodzaje wiedzy i stwierdza, że argument ze snu nie obala matematyki:\n\n> \"[ ] arytmetyka, geometria i inne nauki tego rodzaju, które zajmują się wyłącznie rzeczami bardzo prostymi i bardzo ogólnymi [ ] zawierają w sobie coś pewnego i niepowątpiewalnego. Niezależnie bowiem od tego, czy czuwam, czy też śpię, dwa plus trzy jest zawsze pięć, a kwadrat nigdy nie ma więcej niż cztery boki\"\n\nLogika Descartesa: prawdy matematyczne są niezależne od doświadczenia zmysłowego - obowiązują zarówno na jawie, jak i we śnie. Argument ze snu atakuje tylko *wiedzę opartą na zmysłach*, nie *prawdy rozumu*.\n\n## Sposób 2 - zakres argumentu ze snu\n\nArgument ze snu ma ograniczony zasięg:\n\n| Rodzaj wiedzy | Czy argument ze snu ją podważa? |\n| Wiedza zmysłowa (że siedzę przy kominku) | TAK - w śnie też tak czuję |\n| Matematyka (2+3=5) | NIE - prawdziwa niezależnie od stanu świadomości |\n| Geometria (kwadrat ma 4 boki) | NIE - prawdziwa niezależnie |\n\nDopiero **argument ze złego demona** (kolejny krok Descartesa) obala również matematykę.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 3, max 1 pkt:**\n> - **1 pkt** - poprawna odpowiedź (NIE podważa) ORAZ trafne uzasadnienie z odwołaniem do tekstu\n> - **0 pkt** - odpowiedź niekompletna lub niepoprawna\n>\n> **Kluczowe:** należy zacytować lub parafrazować fragment o matematyce (\"dwa plus trzy jest zawsze pięć \") i wyjaśnić, że matematyka jest niezależna od stanu jawy/snu.\n\n**Co MUSISZ napisać żeby dostać punkt:** odpowiedź \"nie podważa\" + odwołanie do fragmentu o matematyce z tekstu.\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Hierarchia argumentów sceptycznych u Descartesa:**\n> 1. Błędy zmysłów - podważa *część* danych zmysłowych\n> 2. Argument ze snu - podważa *wszystkie* dane zmysłowe, ale NIE matematykę\n> 3. Argument ze złego demona - podważa WSZYSTKO, łącznie z matematyką\n> To progressja od słabszego do silniejszego argumentu sceptycznego.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Odpowiedź \"tak, podważa\" - błąd polegający na nieodróżnieniu zakresu argumentu ze snu od argumentu ze złego demona.\n2. Brak cytatu z tekstu - CKE wymaga odwołania do tekstu, samo stwierdzenie \"nie podważa\" bez uzasadnienia daje 0 pkt.","image":"img/filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":3,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/4","paper_id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"4","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4. (0-1)\nRozstrzygnij, czy w świetle argumentu ze złego demona René Descartes ma prawo\nodrzucić twierdzenie „kwadrat jest prostokątem równobocznym”. Uzasadnij swoją\nodpowiedź, odwołując się do tekstu.\nRozstrzygnięcie:\nUzasadnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 4. (0-1)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji [ ].\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy […]\nfilozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający […] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. […].\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź […].\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty;\n2. odróżnia zawarte w tekście informacje od\nopinii, tezy od hipotez, argumenty od\nkontrargumentów, przesłanki (założenia) od\nwniosków.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź wraz z trafnym uzasadnieniem.\n0 p. - za odpowiedź niepełną lub niepoprawną albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nOdpowiedź: Tak, ma prawo odrzucić.\nPrzykładowe uzasadnienie:\nWg Descartesa zły demon ma moc zwodzić filozofujący podmiot w kwestii wszelkich prawd,\nw tym również prawd matematycznych. Tym samym twierdzenie: „kwadrat jest prostokątem\nrównobocznym” nie oparłoby się metodycznemu wątpieniu (zły demon mógłby sprawić, że\ntwierdzenie to byłoby fałszywe lub przynajmniej, że podmiot mógłby je za takie uznać).","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Rozstrzygnięcie:** Tak, ma prawo odrzucić.\n\n**Uzasadnienie:** Według Descartesa zły demon ma moc zwodzić filozofujący podmiot we wszelkich kwestiach, w tym w matematycznych - zatem twierdzenie \"kwadrat jest prostokątem równobocznym\" może zostać zakwestionowane przez jego działanie.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\nDescartes wprost stwierdza, że argument ze złego demona sięga dalej niż argument ze snu:\n\n> \"[C]zy mogę wiedzieć, że Bóg nie sprawia, że mylę się ilekroć, gdy dodaję do siebie dwa i trzy lub gdy liczę boki kwadratu albo gdy wydaję sąd o czymś jeszcze łatwiejszym\"\n\nNastępnie Descartes formułuje hipotezę złego demona:\n> \"Przyjmę więc teraz założenie, że [ ] jakiś zły demon, tylez przebiegły i zwodniczy, ile potężny, użył całej swej zmyślności, azeby mnie wprowadzić w błąd.\"\n\nJeśli zły demon może sprawić, że 2+3≠5, może też sprawić, że kwadrat nie jest prostokątem równobocznym.\n\n## Sposób 2 - porównanie z argumentem ze snu\n\n| Argument | Zasięg | Matematyka |\n| Argument ze snu | Dane zmysłowe | NIE podważa |\n| Argument ze złego demona | WSZELKA wiedza | TAK podważa |\n\nZły demon może nie tylko wywoływać fałszywe wrażenia zmysłowe, ale i *bezpośrednio* zniekształcać procesy rozumowe podmiotu - w tym rozumowanie matematyczne.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 4, max 1 pkt:**\n> - **1 pkt** - rozstrzygnięcie \"tak, ma prawo odrzucić\" ORAZ uzasadnienie odwołujące się do złego demona z tekstu\n> - **0 pkt** - odpowiedź niepełna lub niepoprawna\n>\n> **Kluczowe:** uzasadnienie musi łączyć: (a) moc złego demona do zwodzenia w kwestiach matematycznych + (b) wniosek, że twierdzenie o kwadracie mógłby być fałszywy lub uznany za fałszywy.\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Zły demon (fr. *malin génie*, łac. *genius malignus*):**\n> Hipotetyczny byt u Descartesa, wszechmogący zwodziciel, który mógłby sprawić, że cały nasz obraz świata jest fałszywy - łącznie z matematyką. To *hipotetyczny* scenariusz, nie twierdzenie o realnym istnieniu demona. Stanowi najsilniejszy argument sceptyczny u Descartesa.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Pomylenie argumentu ze snu z argumentem ze złego demona - tylko zły demon podważa matematykę.\n2. Odpowiedź \"nie ma prawa\" - błąd polegający na nieczytaniu tekstu (Descartes wprost pisze o kwestii liczenia boków kwadratu jako zagrożonej przez złego demona).","image":"img/filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-4.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/5","paper_id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"5","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego - zdaniem René Descartesa - nawet zły demon nie mógłby sprawić,\nże filozofujący podmiot wątpi we własne istnienie.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5. (0-1)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n(pytania) filozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający [ ] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi.\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych.\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź […].\nII. 2. Problematyka ontologiczna w filozofii\nXVII i XVIII w. Zdający:\n4) przeprowadza analizę i interpretację co\nnajmniej jednego z następujących tekstów:\na) R. Descartes, Medytacje o pierwszej\nfilozofii (fragment);\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne wyjaśnienie.\n0 p. - za odpowiedź niepoprawną albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\nAby być zwodzonym przez złego demona, filozofujący podmiot musi istnieć. Podmiot\nfilozofujący nie może więc wątpić we własne istnienie.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nAby być zwodzonym przez złego demona, filozofujący podmiot musi *istnieć*. Sam akt bycia w błędzie - czy szerzej: sam akt myślenia - zakłada istnienie myślącego. Dlatego podmiot nie może wątpić we własne istnienie.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\nDescartes dochodzi do tej konkluzji przez chwyt logiczny:\n\n> \"Czy nie przyjąłem tym samym, że i mnie samego wcale nie ma? Ale jakżeby tak? Bez wątpienia byłem, skoro powziąłem jakieś przekonanie lub chociaż coś pomyślałem.\"\n\nNastępnie sformułowanie kluczowe:\n> \"Więc bez wątpienia ja jestem, skoro on mnie zwodzi. Niech mnie więc zwodzi, ile chce, a i tak nie sprawi, abym był niczym, jeśli tylko będę myślał, że jestem czymś.\"\n\n**Struktura argumentu:**\n1. Zły demon mnie zwodzi (założenie)\n2. By być zwodzonym, muszę istnieć (warunek konieczny)\n3. Zatem: jestem - *cogito ergo sum*\n\n## Sposób 2 - analiza logiczna\n\nArgument Descartesa ma charakter performatywny:\n\n- Wątpienie = akt myślenia\n- Myślenie = dowód istnienia\n- Wniosek: nawet próba wątpienia we własne istnienie *potwierdza* to istnienie\n\n> \"[S]twierdzenie: *jestem, istnieje* jest z konieczności prawdziwe, ilekroć je wypowiadam lub pojmuję w duchu.\"\n\nTo **cogito ergo sum** (pol. *myślę, więc jestem*) - pierwsze twierdzenie pewne po przeprowadzeniu sceptycyzmu metodycznego.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 5, max 1 pkt:**\n> - **1 pkt** - poprawne wyjaśnienie: aby być zwodzonym, trzeba istnieć; zatem podmiot nie może wątpić we własne istnienie\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak\n>\n> **Kluczowe zdanie do napisania:** \"Aby być zwodzonym przez złego demona, filozofujący podmiot musi istnieć.\"\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Cogito ergo sum (łac.) / Je pense donc je suis (fr.):**\n> Sformułowane przez Descartesa w *Medytacjach* (1641) i wcześniej w *Rozprawie o metodzie* (1637). Pierwsze twierdzenie pewne po zastosowaniu sceptycyzmu metodycznego. Podmiot myślący (*res cogitans*) = jedyna rzecz, której Descartes jest absolutnie pewny po wyczerpaniu wszystkich argumentów sceptycznych.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Rozbudowana odpowiedź bez trafienia w sedno - CKE wymaga jednej kluczowej myśli: istnienie jest warunkiem koniecznym bycia zwodzonym.\n2. Mylenie z dowodem na istnienie Boga - cogito dotyczy tylko podmiotu myślącego, nie Boga.","image":"img/filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-5.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/6","paper_id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"6","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6. (0-2)\nNa podstawie przytoczonego fragmentu tekstu i własnej wiedzy oceń, czy podane w tabeli\ntwierdzenia są zgodne z poglądami René Descartesa. Zaznacz T (tak), jeśli twierdzenie\njest zgodne, albo N (nie) - jeśli nie jest zgodne.\n1.\nCała moja wiedza pochodzi ze zmysłów zewnętrznych.\nT\nN\n2.\nZ tego, że istnieję, nie wynika, że mam ciało.\nT\nN\n3.\nZły demon rzeczywiście istnieje.\nT\nN\n4.\nMoje istnienie jest metafizycznie konieczne.\nT\nN\nMFI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 6. (0-2)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n(pytania) filozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający formułuje podstawowe pytania\n(problemy) oraz tezy filozoficzne,\nprawidłowo rekonstruuje poznane\nargumenty; porównuje różne rozwiązania\ntego samego problemu; [ ] prawidłowo\nposługuje się pojęciami filozoficznymi;\nstosuje argumentację filozoficzną do\nrozpatrywania problemów życia\ncodziennego i społecznego.\nII. 2. Problematyka ontologiczna w filozofii\nXVII i XVIII w. Zdający:\n4) przeprowadza analizę i interpretację co\nnajmniej jednego z następujących tekstów:\na) R. Descartes, Medytacje o pierwszej\nfilozofii (fragment);\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nSchemat punktowania\n2 p. - za podanie wszystkich prawidłowych odpowiedzi.\n1 p. - za poprawne uzupełnienie trzech wierszy w tabeli.\n0 p. - za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\n1 - N\n2 - T\n3 - N\n4 - N","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Lp. | Twierdzenie | Odpowiedź |\n| 1. | Cała moja wiedza pochodzi ze zmysłów zewnętrznych. | **N** |\n| 2. | Z tego, że istnieję, nie wynika, że mam ciało. | **T** |\n| 3. | Zły demon rzeczywiście istnieje. | **N** |\n| 4. | Moje istnienie jest metafizycznie konieczne. | **N** |\n\n## Sposób 1 - analiza każdego twierdzenia\n\n**Twierdzenie 1: N**\nDescartes odrzuca zmysły jako źródło pewnej wiedzy (są zwodnicze). Jedynym pewnym fundamentem jest *cogito* - wiedza o własnym istnieniu pochodzi z *rozumu* (gr. *nous*, łac. *ratio*), nie ze zmysłów. Descartes jest **racjonalistą** - przyznaje prymat rozumowi.\n\n**Twierdzenie 2: T**\nDescartes udowadnia jedynie, że jest *substancją myślącą* (*res cogitans*). Istnienie ciała (*res extensa*) jest wciąż wątpliwe - wymaga dalszego dowodzenia (przez dowód na istnienie dobrego Boga). Zatem z *cogito* wynika wyłącznie istnienie umysłu, nie ciała.\n\n**Twierdzenie 3: N**\nZły demon to *hipoteza metodyczna*, nie twierdzenie o realnym bycie. Descartes wyraźnie formułuje ją jako: \"przyjmę teraz założenie\" - to narzędzie sceptycyzmu, nie sąd egzystencjalny o istnieniu demona.\n\n**Twierdzenie 4: N**\nIstnienie filozofującego podmiotu jest *warunkowo konieczne* (kiedy myśli) - nie *metafizycznie konieczne* bezwzględnie. Metafizycznie konieczny jest tylko Bóg (Descartes dowodzi tego w dalszych Medytacjach przez argument ontologiczny). Podmiot ludzki jest bytem *przygodnym* (łac. *ens contingens*).\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 6, max 2 pkt:**\n> - **2 pkt** - wszystkie cztery odpowiedzi poprawne: N, T, N, N\n> - **1 pkt** - trzy poprawne odpowiedzi\n> - **0 pkt** - dwie lub mniej poprawnych\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Dualizm kartezjański:**\n> Descartes wyróżnia dwie substancje: *res cogitans* (substancja myśląca = umysł, dusza) i *res extensa* (substancja rozciągła = ciało, materia). Istnienie ciała wymaga dowodu przez istnienie Boga - Bóg dobry nie dopuściłby do systematycznego zwodzenia w kwestii ciała.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Twierdzenie 3 - mylenie hipotezy metodycznej z twierdzeniem o realnym bycie.\n2. Twierdzenie 4 - mylenie \"konieczności warunkowej\" (jestem, kiedy myślę) z \"koniecznością metafizyczną\" (istnieję zawsze i z konieczności).","image":"img/filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-6.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/7","paper_id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"7","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7. (0-2)\nPorównaj\nstanowisko\nepistemologiczne\nRené\nDescartesa\nze\nstanowiskiem\nepistemologicznym reprezentowanym przez Sekstusa Empiryka. Wskaż podobieństwo\ni różnicę.\nPodobieństwo:\nRóżnica:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 7. (0-2)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n(pytania) filozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający [ ] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych.\nI. 3. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii starożytnej. Zdający:\n2) rekonstruuje argumenty starożytnych\nsceptyków przeciwko możliwości poznania\nprawdy (zwłaszcza ze względności\npostrzeżeń i regresu w dowodzeniu)\ni kontrargumenty ich przeciwników.\nII. 1. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii XVII i XVIII w. Zdający:\n2) rekonstruuje i porównuje\nepistemologiczne stanowiska racjonalistów,\nrekonstruuje wspierające je argumenty\nZdający […] rekonstruuje problemy\n(pytania) zawarte w tekście filozoficznym\nlub takie, na które tekst stanowi odpowiedź\n[…].\n(sceptycyzm metodyczny R. Descartesa\n[…]).\nSchemat punktowania\n2 p. - za prawidłowe wskazanie podobieństwa oraz różnicy.\n1 p. - za prawidłowe wskazanie podobieństwa lub za prawidłowe wskazanie różnicy.\n0 p. - za odpowiedź niepoprawną albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\nPodobieństwo:\nw obu rodzajach sceptycyzmu zaleca się w punkcie wyjścia zawieszenie sądów opartych na\ndoświadczeniu zmysłowym ze względu na istnienie złudzeń zmysłowych.\nRóżnica:\nOstateczny cel sceptycyzmu starożytnego był praktyczny (szczęście), natomiast cel\nsceptycyzmu metodycznego jest teoretyczny (uzyskanie wiedzy).","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Podobieństwo:** Zarówno sceptycyzm Descartesa, jak i sceptycyzm Sekstusa Empiryka zalecają w punkcie wyjścia zawieszenie sądów opartych na poznaniu zmysłowym z powodu złudzeń zmysłowych.\n\n**Różnica:** Cel sceptycyzmu starożytnego (Sekstus Empiryk) był **praktyczny** - osiągnięcie szczęścia (gr. *ataraksja*, spokój ducha) przez zawieszenie sądów. Cel sceptycyzmu metodycznego Descartesa był **teoretyczny** - znalezienie pewnego fundamentu wiedzy (epistemiczna pewność).\n\n## Sposób 1 - analiza stanowisk\n\n**Descartes (sceptycyzm metodyczny):**\n- Cel: znalezienie twierdzeń pewnych, które oparły się wątpieniu\n- Wątpienie = narzędzie, nie postawa stała\n- Wynik: *cogito ergo sum* - pierwsze pewne twierdzenie\n- Podejście: epistemologiczne\n\n**Sekstus Empiryk (sceptycyzm starożytny / pyrronizm):**\n- Cel: szczęście przez zawieszenie sądów (gr. *epokhé*)\n- Wątpienie = trwała postawa życiowa\n- Wynik: spokój ducha (*ataraksja*) - brak niepokoju z powodu braku pewności\n- Podejście: etyczno-praktyczne\n\n**Wspólny element:** obaj wychodzą od kryzysu zaufania do zmysłów - złudzenia zmysłowe jako punkt wyjścia.\n\n## Sposób 2 - tabela porównawcza\n\n| Aspekt | Descartes | Sekstus Empiryk |\n| Rodzaj sceptycyzmu | Metodyczny | Radykalny (pyrronizm) |\n| Cel wątpienia | Znalezienie pewności | Osiągnięcie spokoju ducha |\n| Charakter zawieszenia sądów | Tymczasowy | Trwały |\n| Postawa wobec wiedzy | Zbudować nową, pewną wiedzę | Żyć bez wiedzy pewnej |\n| Motywacja | Epistemiczna | Etyczna / praktyczna |\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 7, max 2 pkt:**\n> - **2 pkt** - prawidłowe wskazanie podobieństwa ORAZ różnicy\n> - **1 pkt** - prawidłowe wskazanie TYLKO podobieństwa LUB TYLKO różnicy\n> - **0 pkt** - odpowiedź niepoprawna lub brak\n>\n> **Kluczowe w podobieństwie:** zawieszenie sądów zmysłowych z powodu złudzeń zmysłowych\n> **Kluczowe w różnicy:** cel praktyczny (szczęście) vs cel teoretyczny (wiedza pewna)\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Sekstus Empiryk (ok. II-III w. n.e.):**\n> Grecki lekarz i filozof, przedstawiciel późnego pyrronizmu. Dzieło: *Zarysy pyrronizmu* (*Pyrrhoneioi hypotyposeis*). Kontynuator myśli Pyrrona z Elidy (ok. 360-270 p.n.e.) - twórcy sceptycyzmu starożytnego.\n> *Epokhé* (gr.) - zawieszenie sądów; *ataraksja* (gr.) - spokój ducha, cel etyczny sceptyków starożytnych.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Brak różnicy celów - to główna różnica między oboma sceptycyzmami, bardzo często pomijana.\n2. Mylenie pyrronizmu (zawieszenie sądów jako trwała postawa) z akademickim sceptycyzmem (twierdzenie, że wiedza jest niemożliwa).","image":"img/filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-7.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/8","paper_id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"8","points":3,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8. (0-3)\nNa podstawie wiedzy własnej wyjaśnij istotę problemu psychofizycznego. Porównaj\nrozwiązanie tego problemu u René Descartesa i Juliena Offraya de La Mettrie’a - wskaż\npodobieństwo i różnicę.\nIstota problemu psychofizycznego:\nPorównanie rozwiązań:\nPodobieństwo:\nMFI_1R\nRóżnica:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 8. (0-3)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n(pytania) filozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty.\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający [ ] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi.\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych.\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź.\nII.2. Problematyka ontologiczna w filozofii\nXVII i XVIII w. Zdający:\n2) prezentuje problem stosunku ciała i\numysłu, rekonstruuje i porównuje jego różne\nrozwiązania, rekonstruuje wspierające je\nargumenty (dualizm psychofizyczny R.\nDescartesa, teoria podwójnego aspektu B.\nSpinozy, D. Hume’a krytyka idei jaźni,\nnaturalizm J. La Mettrie’ego).\nSchemat punktowania\n3 p. - za poprawne wyjaśnienie istoty problemu psychofizycznego oraz za poprawne wskazanie\npodobieństwa i różnicy rozwiązania problemu psychofizycznego przez R. Descartesa\ni J. de La Mettrie’ego, w tym:\n1 p. - za poprawne wyjaśnienie istoty problemu psychofizycznego.\n1 p. - za poprawne wskazanie podobieństw\n1 p. - za poprawne wskazanie różnicy\n0 p. - za odpowiedź niepoprawną albo brak odpowiedzi\nRozwiązanie\nIstota problemu psychofizycznego: problem psychofizyczny dotyczy relacji między umysłem\n(psychiką) a ciałem (fizycznością), a szczególnie możliwości ich wzajemnego oddziaływania\nprzyczynowego.\nPorównanie rozwiązań:\nPodobieństwo: Descartes i La Mettrie zgadzają się, że umysł i ciało pozostają we wzajemnej\nrelacji przyczynowej.\nRóżnica: Descartesa i La Mettrie'ego różni pogląd na naturę umysłu. Descartes uważa, że umysł\njest substancją niematerialną (res cogitans), a wg La Mettrie’ego umysł jest materialny.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Istota problemu psychofizycznego:** Problem psychofizyczny dotyczy relacji między umysłem (psychiką) a ciałem (fizycznością) - a szczególnie: czy i w jaki sposób substancja niematerialna (umysł) i materialna (ciało) mogą na siebie oddziaływać przyczynowo.\n\n**Porównanie rozwiązań:**\n\n**Podobieństwo:** Descartes i La Mettrie zgadzają się, że umysł i ciało pozostają we wzajemnej relacji przyczynowej - ciało wpływa na umysł i odwrotnie.\n\n**Różnica:** Descartes uważa, że umysł jest substancją niematerialną (*res cogitans*) - dualizm psychofizyczny. La Mettrie twierdzi, że umysł jest materialny - monizm materialistyczny (umysł = funkcja mózgu i ciała).\n\n## Sposób 1 - analiza stanowisk\n\n**Descartes - dualizm substancjalny:**\n- Człowiek składa się z dwóch odrębnych substancji: *res cogitans* (myśląca) i *res extensa* (rozciągła)\n- Problem: jak niematerialna dusza może poruszać materialnym ciałem?\n- Descartes proponował szyszynkę (łac. *glandula pinealis*) jako punkt styku duszy i ciała - rozwiązanie niesatysfakcjonujące\n\n**Julien Offray de La Mettrie (1709-1751) - materialistyczny monizm:**\n- Dzieło: *Człowiek-maszyna* (*L'Homme machine*, 1747)\n- Umysł = wyłącznie produkt materii (mózgu)\n- Ciało = doskonała maszyna, umysł = jej funkcja\n- Nie ma odrębnej substancji duchowej\n\n## Sposób 2 - tabela porównawcza\n\n| Aspekt | Descartes | La Mettrie |\n| Natura umysłu | Niematerialna (*res cogitans*) | Materialna (funkcja mózgu) |\n| Natura ciała | Materialna (*res extensa*) | Materialna (maszyna) |\n| Relacja umysł-ciało | Wzajemne oddziaływanie (interakcjonizm) | Tożsamość (monizm) |\n| Stanowisko ontologiczne | Dualizm substancjalny | Monizm materialistyczny |\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 8, max 3 pkt:**\n> - **1 pkt** - poprawne wyjaśnienie istoty problemu psychofizycznego (relacja umysł-ciało, możliwość wzajemnego oddziaływania)\n> - **1 pkt** - prawidłowe wskazanie podobieństwa (obaj zgadzają się na wzajemną relację przyczynową umysłu i ciała)\n> - **1 pkt** - prawidłowe wskazanie różnicy (Descartes: umysł niematerialny; La Mettrie: umysł materialny)\n> - **0 pkt** - odpowiedź niepoprawna\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Julien Offray de La Mettrie (1709-1751):**\n> Francuski lekarz i filozof, materialista. *Człowiek-maszyna* (1747) - kluczowe dzieło materialistycznego monizmu. Teza: człowiek to maszyna sterowana przez prawa przyrody, umysł = wytwór mózgu.\n> **Problem psychofizyczny** (łac. *problema psychophysicum*) - fundamentalne pytanie filozofii umysłu od starożytności: jak dualistyczna lub monistyczna koncepcja człowieka tłumaczy relację między psychiką a ciałem.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Brak wyjaśnienia istoty problemu - to osobny punkt (1 pkt), nie wolno go pominąć.\n2. Mylenie podobieństwa z różnicą - podobieństwo to zgoda co do *faktu* wzajemnego oddziaływania, różnica to *natura* umysłu (materialny vs niematerialny).","image":"img/filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-8.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/9","paper_id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"9","points":1,"ptype":"closed","subject":"filozofia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9. (0-1)\nNa podstawie własnej wiedzy dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B i jej\nuzasadnienie 1., 2. albo 3.\nWedług przedstawicieli Koła Wiedeńskiego zdanie Zwodzi mnie kartezjański zły demon jest\nA.\nsensowne,\nponieważ\n1.\njest nieweryfikowalne.\n2.\nmoże być prawdziwe.\nB.\npozbawione\nsensu,\n3.\nnie jest tezą fizyki.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 9. (0-1)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n(pytania) filozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający formułuje podstawowe pytania\n(problemy) oraz tezy filozoficzne,\nprawidłowo rekonstruuje poznane\nargumenty; porównuje różne rozwiązania\ntego samego problemu; [ ] prawidłowo\nposługuje się pojęciami filozoficznymi;\nstosuje argumentację filozoficzną do\nrozpatrywania problemów życia\ncodziennego i społecznego.\nIII. 1. Problematyka epistemologiczna\ni problematyka z zakresu filozofii nauki\nw myśli XX w. Zdający:\n2) rekonstruuje i porównuje główne\nstanowiska w dwudziestowiecznej filozofii\nnauk przyrodniczych (weryfikacjonizm Koła\nWiedeńskiego, falsyfikacjonizm\nK.R. Poppera, teoria paradygmatów\nT. Kuhna).\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź.\n0 p. - za odpowiedź niepełną lub niepoprawną albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nB 1.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**B1** - zdanie jest **pozbawione sensu**, ponieważ jest **nieweryfikowalne**.\n\n## Sposób 1 - analiza stanowiska Koła Wiedeńskiego\n\n**Koło Wiedeńskie** (niem. *Wiener Kreis*) - ugrupowanie filozofów i naukowców działające w Wiedniu w latach 1922-1938. Przedstawiciele: Moritz Schlick, Rudolf Carnap, Otto Neurath, A. J. Ayer.\n\nKluczowa zasada: **zasada weryfikacji** (kryterium sensowności zdań):\n\n> Zdanie ma sens (jest sensowne poznawczo) wtedy i tylko wtedy, gdy jest weryfikowalne empirycznie - tzn. gdy możemy wskazać, jaki dowód (obserwacja, doświadczenie) mógłby je potwierdzić lub obalić.\n\n**Zastosowanie do zdania \"Zwodzi mnie kartezjański zły demon\":**\n\n- Zły demon jest bytem metafizycznym - nie da się przeprowadzić żadnego empirycznego testu, który potwierdziłby lub obalił jego istnienie\n- Zdanie jest *nieweryfikowalne* - nie ma empirycznej metody jego sprawdzenia\n- Wniosek Koła: zdanie jest *pozbawione sensu poznawczego* (nie jest ani prawdziwe, ani fałszywe - jest bezsensowne)\n\n## Sposób 2 - eliminacja błędnych opcji\n\n| Opcja | Dlaczego błędna |\n| **A1** - sensowne, bo nieweryfikowalne | Sprzeczność: Koło uznaje zdania nieweryfikowalne za *bezsensowne*, nie sensowne |\n| **A2** - sensowne, bo może być prawdziwe | Koło nie ocenia zdań metafizycznych jako prawdziwych/fałszywych - są bezsensowne |\n| **B2** - b.s., bo może być prawdziwe | Nie jest to kryterium sensowności dla Koła; poza tym \"może być prawdziwe\" NIE jest kryterium weryfikacji |\n| **B3** - b.s., bo nie jest tezą fizyki | Koło nie wymaga, by zdanie było tezą fizyki - wymaga *weryfikowalności empirycznej* |\n| **B1** - b.s., bo nieweryfikowalne | **POPRAWNE** - zgodne z zasadą weryfikacji |\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 9, max 1 pkt:**\n> - **1 pkt** - odpowiedź: B1\n> - **0 pkt** - każda inna odpowiedź\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Koło Wiedeńskie i zasada weryfikacji:**\n> Zasada weryfikacji (kryterium empiryczne sensowności): zdanie jest sensowne, jeśli można je zweryfikować empirycznie. Zdania metafizyczne (o Bogu, złych demonach, duszy) są z definicji nieweryfikowalne - zatem bezsensowne. Ayer w *Language, Truth and Logic* (1936) popularyzuje to stanowisko w wersji anglosaskiej.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Wybór opcji A - mylenie sensowności z nieweryfikowalnością (nieweryfikowalne = bezsensowne dla Koła, nie sensowne).\n2. Wybór B3 - Koło nie wymaga, by zdanie było tezą fizyki; wymaga jedynie empirycznej weryfikowalności.","image":"img/filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-9.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/10","paper_id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"10","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10. (0-1)\nPodaj przykład poprawnego, dwuczłonowego (dychotomicznego) podziału logicznego\nzbioru wszystkich trójkątów.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 10. (0-1)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n(pytania) filozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające je\nargumenty […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający prawidłowo rekonstruuje poznane\nargumenty; [ ] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych.\nIV. Umiejętności logiczne. Zdający:\n1. w poprawny sposób wykonuje operacje\ndefiniowania, podziału logicznego\n(klasyfikacji) oraz typologii.\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie, na\nktóre tekst stanowi odpowiedź […].\nSchemat punktowania\n1p.- za przeprowadzenie poprawnego, dwuczłonowego podziału logicznego.\n0 p. - za odpowiedź niepełną lub niepoprawną albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nWszystkie trójkąty można podzielić na trójkąty równoboczne i nierównoboczne.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nPrzykład poprawnego, dwuczłonowego (dychotomicznego) podziału logicznego zbioru wszystkich trójkątów:\n\n**Wszystkie trójkąty dzielą się na: trójkąty równoboczne i trójkąty nierównoboczne.**\n\n## Sposób 1 - warunki poprawności podziału logicznego\n\nDychotomiczny (dwuczłonowy) podział logiczny musi spełniać trzy warunki:\n\n1. **Rozłączność** - elementy z jednej klasy nie należą do drugiej (żaden trójkąt nie może być jednocześnie równoboczny i nierównoboczny)\n2. **Wyczerpywalność** - każdy element zbioru należy do jednej z klas (każdy trójkąt jest albo równoboczny, albo nierównoboczny)\n3. **Dychotomiczność** - podział tworzy dokładnie dwie klasy\n\n**Podział: równoboczny / nierównoboczny** spełnia wszystkie trzy warunki.\n\n## Sposób 2 - inne poprawne przykłady\n\n- Prostokątne / nieprostokątne\n- Ostre (wszystkie kąty ostre) / nieostrożne (przynajmniej jeden kąt nie jest ostry)\n- Równoramienne / nierównoramienne\n\n**Uwaga:** Podział na \"prostokątne / ostrokątne / rozwartokątne\" jest *trójczłonowy*, nie dychotomiczny - to błąd.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 10, max 1 pkt:**\n> - **1 pkt** - przeprowadzenie poprawnego, dwuczłonowego podziału logicznego (rozłącznego i wyczerpującego)\n> - **0 pkt** - niepoprawny podział (np. trójczłonowy, niewyczerpujący lub nierozłączny)\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Podział logiczny (dychotomiczny):**\n> Podział dychotomiczny (gr. *dikhotomia* - podział na dwie części) - dzielenie zbioru na dwie klasy przez zastosowanie cechy i jej negacji (np. A i nie-A). Termin z logiki formalnej i semiotyki. Spełnia warunki: rozłączności (człony nie zachodzą na siebie), wyczerpywalności (każdy element w jednym członie), trafności podstawy (jeden i ten sam wyróżnik).\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Podział trójczłonowy (np. ostre/proste/rozwartorozwiązania) - to NIE jest podział dychotomiczny.\n2. Podział niewyczerpujący (np. \"równoboczne i różnoboczne\" - co z równoramiennymi?) - błąd, bo równoramienne to przypadek szczególny nierównobocznych pod względem *wszystkich* boków.","image":"img/filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-10.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/11","paper_id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"11","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11. (0-2)\nNazwij i wyjaśnij, na czym polega błąd logiczny popełniony w poniższym ciągu definicji.\nDefinicja 1.: Człowiek jest to istota rozumna.\nDefinicja 2.: Istota rozumna jest to istota zdolna do myślenia abstrakcyjnego.\nDefinicja 3.: Istota zdolna do myślenia abstrakcyjnego jest to istota będąca człowiekiem.\nNazwa błędu:\nWyjaśnienie:\nMFI_1R\nTekst do zadań 12.-14.\nArystoteles\nEtyka nikomachejska\nDwa tedy są rodzaje dzielności, z których jeden stanowią zalety dianoetyczne, drugi zaś -\nzalety etyczne, czyli cnoty. Owóż zarówno powstanie, jak i rozwój zalet dianoetycznych jest\nprzeważnie owocem nauki i dlatego wymagają one doświadczenia i czasu; etycznych natomiast\nnabywa się dzięki przyzwyczajeniu […].\nZa oznakę trwałych dyspozycji uważać należy przyjemność lub przykrość, które\ntowarzyszą czynnościom; bo kto wyrzeka się rozkoszy zmysłowych i to właśnie go raduje, ten\njest umiarkowany; kto zaś odczuwa to jako ciężar, jest rozwiązły; kto naraża się\nna niebezpieczeństwa i to go cieszy lub przynajmniej nie sprawia mu przykrości, ten jest mężny\n[…]. Przyjemności bowiem i przykrości tyczy się dzielność etyczna. Wszak ze względu\nna przyjemność dopuszczamy się czynów niecnych, a ze względu na przykrość wstrzymujemy\nsię od czynów pięknych. […]\nNie jest etycznie dzielnym człowiekiem ten, kogo nie cieszą czyny piękne […].\nA więc dzielność etyczna jest trwałą dyspozycją do pewnego rodzaju postanowień,\npolegającą na zachowywaniu właściwej ze względu na nas średniej miary, którą określa rozum,\ni to w sposób, w jaki by ją określił człowiek rozsądny. Idzie tu o średnią miarę pomiędzy dwoma\nbłędami, tj. między nadmiarem a niedostatkiem; a dalej: o średnią miarę o tyle, iż owe błędy\nbądź nie dochodzą do tego, co jest właściwe w doznawaniu namiętności i w postępowaniu,\nbądź poza tę granicę wykraczają, gdy natomiast dzielność etyczna znajduje i obiera właściwy\nśrodek […].\nNie każde jednak postępowanie i nie każda namiętność dopuszcza średnią miarę; z samych\nbowiem już nazw niektórych z nich wynika, że są czymś niegodziwym […].\nW odniesieniu do czci i niesławy środkiem jest poczucie własnej wartości, czyli\nuzasadniona duma, której nadmiar jest zarozumiałością, niedostatek zaś przesadną skromnością\n[…].\nTrzy tedy są rodzaje dyspozycji, z których dwie są wadami (pierwsza z powodu nadmiaru,\ndruga z powodu niedostatku), jedna zaś, a mianowicie zachowanie właściwej miary, jest zaletą.\nArystoteles, Etyka nikomachejska, Księga II, 1103a, 1104b, 1107a, 1107b, 1108b.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 11. (0-2)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n(pytania) filozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty.\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający prawidłowo rekonstruuje poznane\nargumenty; [ ] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych.\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź […].\nIV. Umiejętności logiczne. Zdający:\n6. objaśnia i wykrywa niektóre typy błędów\nlogicznych występujące w rozumowaniach\nniesformalizowanych, jak: […] błędne koło\n[…].\nSchemat punktowania\n2 p. - za podanie prawidłowej nazwy błędu oraz wyjaśnienie, na czym ten błąd polega.\n1 p. - za podanie prawidłowej nazwy błędu lub za wyjaśnienie, na czym ten błąd polega.\n0 p. - za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nNazwa błędu:\nbłędne koło w definiowaniu\nWyjaśnienie:\nBłędne koło w powyższym ciągu definicji polega na tym, że człon definiowany w pierwszej\ndefinicji jest zarazem członem definiującym w trzeciej definicji. W rezultacie człon\ndefiniowany w tym ciągu definicji jest zarazem członem definiującym.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Nazwa błędu:** błędne koło w definiowaniu (łac. *circulus in definiendo*)\n\n**Wyjaśnienie:** Błąd polega na tym, że definiendum (pojęcie definiowane) w pierwszej definicji pojawia się jako definiens (wyraz definiujący) w trzeciej definicji. W efekcie definicja pierwsza wyjaśnia \"człowiek\" przez \"istotę rozumną\", ale ostatecznie \"istota rozumna\" jest definiowana z powrotem przez \"człowieka\" - koło się zamyka.\n\n## Sposób 1 - analiza ciągu definicji\n\nDef. 1: Człowiek = istota rozumna\n↓\nDef. 2: Istota rozumna = istota zdolna do myślenia abstrakcyjnego\n↓\nDef. 3: Istota zdolna do myślenia abstrakcyjnego = istota będąca człowiekiem\n↑\nwracamy do \"człowieka\"!\n\n**Łańcuch:** człowiek → istota rozumna → istota zdolna do myślenia abstrakcyjnego → *człowiek* (koło zamknięte).\n\nKażda definicja powinna odsyłać do pojęć *prostszych* lub *przynajmniej innych* niż definiendum. Tutaj ciąg wraca do punktu wyjścia.\n\n## Sposób 2 - formalna charakterystyka błędu\n\nBłędne koło w definiowaniu (łac. *circulus in definiendo*, ang. *circular definition*) ma dwa warianty:\n\n- **Koło bezpośrednie** (koło proste): A definiuje się przez B, a B definiuje się przez A\n- **Koło pośrednie** (koło rozszerzone): A → B → C → A (jak w tym przykładzie)\n\nW zadaniu mamy **koło pośrednie** (rozszerzone, trójczłonowe).\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 11, max 2 pkt:**\n> - **2 pkt** - prawidłowa nazwa ORAZ wyjaśnienie, na czym błąd polega\n> - **1 pkt** - TYLKO prawidłowa nazwa LUB TYLKO wyjaśnienie\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak\n>\n> **Akceptowana nazwa:** \"błędne koło w definiowaniu\", \"circulus in definiendo\"\n> **Kluczowe w wyjaśnieniu:** definiendum z def. 1 pojawia się jako definiens w def. 3 - definiowany wyraz powraca jako wyjaśniający.\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Błędne koło w definiowaniu (łac. *circulus in definiendo*):**\n> Błąd logiczny polegający na tym, że definiendum pojawia się (bezpośrednio lub pośrednio) wśród wyrażeń definiujących. Skutek: definicja nic nie wyjaśnia, bo by zrozumieć definiens, trzeba już rozumieć definiendum.\n> Termin z semiotyki logicznej i teorii definicji. Obok: *idem per idem* (to samo przez to samo - bezpośrednie koło) i *circulus vitiosus* (koło błędne - szerszy termin).\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Mylenie z *idem per idem* (to samo przez to samo) - idem per idem to koło bezpośrednie (Def. 1: Człowiek = istota będąca człowiekiem). W zadaniu mamy koło pośrednie, trójczłonowe.\n2. Nieprecyzyjne wyjaśnienie - samo \"koło się zamknęło\" bez wskazania, że definiendum z def. 1 = definiens w def. 3, może być ocenione na 0 pkt.","image":"img/filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-11.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/12","paper_id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"12","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12. (0-1)\nOceń, czy twierdzenia umieszczone w tabeli są zgodne z przedstawioną w przytoczonym\nfragmencie tekstu charakterystyką dzielności etycznej (cnoty moralnej). Zaznacz T (tak),\njeśli twierdzenie jest zgodne, albo N (nie) - jeśli nie jest.\n1.\nCnoty moralne są wrodzone.\nT\nN\n2.\nCnoty moralne są namiętnościami.\nT\nN\n3.\nUzasadniona duma jest wyrazem dzielności etycznej.\nT\nN\nMFI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12. (0-1)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n(pytania) filozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający formułuje podstawowe pytania\n(problemy) oraz tezy filozoficzne, […]\nprawidłowo posługuje się pojęciami\nfilozoficznymi […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych.\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź [ ].\nI. 4. Problematyka etyczna w filozofii\nstarożytnej. Zdający:\n2) rekonstruuje i porównuje klasyczne\nstanowiska etyczne, rekonstruuje\nwspierające je argumenty (intelektualizm\netyczny Sokratesa, etyka cnót Arystotelesa\n[…]);\n6) przeprowadza analizę i interpretację co\nnajmniej jednego z następujących tekstów:\nc) Arystoteles, Etyka nikomachejska\n(fragment).\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nSchemat punktowania\n1 p. - za podanie wszystkich prawidłowych odpowiedzi.\n0 p. - za odpowiedź niepełną lub niepoprawną albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\n1. N\n2. N\n3. T","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Lp. | Twierdzenie | Odpowiedź |\n| 1. | Cnoty moralne są wrodzone. | **N** |\n| 2. | Cnoty moralne są namiętnościami. | **N** |\n| 3. | Uzasadniona duma jest wyrazem dzielności etycznej. | **T** |\n\n## Sposób 1 - analiza każdego twierdzenia na podstawie tekstu\n\n**Twierdzenie 1: N (fałsz)**\nArystoteles wyraźnie pisze:\n> \"[Z]alet etycznych [ ] nabywa się dzięki przyzwyczajeniu\"\n\nCnoty moralne (etyczne) NIE są wrodzone - nabywamy je przez ćwiczenie i nawyk (gr. *ethos* = przyzwyczajenie → stąd \"ethos\" = charakter moralny). Cnoty dianoetyczne (intelektualne) wymagają nauki i czasu - też nie są czysto wrodzone.\n\n**Twierdzenie 2: N (fałsz)**\nArystoteles wyraźnie odróżnia cnoty od namiętności:\n> \"Trzy tedy są rodzaje dyspozycji: [ ] jedna zas, a mianowicie zachowanie właściwej miary, jest zaletą.\"\n\nCnota = *trwała dyspozycja* (gr. *hexis*) do właściwego postępowania. Namiętności (*pathē*) to samo doznawanie uczuć - nie dyspozycja. Cnoty to *stałe postawy moralne*, nie chwilowe emocje.\n\n**Twierdzenie 3: T (prawda)**\nArystoteles pisze:\n> \"W odniesieniu do czci i niechwały środkiem jest poczucie własnej wartości, czyli uzasadniona duma [ ] jest zaletą.\"\n\nUzasadniona duma = cnota umiarkowania między zarozumiałością (nadmiar) a przesadną skromnością (niedostatek).\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 12, max 1 pkt:**\n> - **1 pkt** - wszystkie trzy odpowiedzi poprawne: N, N, T\n> - **0 pkt** - choć jedna niepoprawna\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Arystoteles - dzielność etyczna (gr. *arete ethike*):**\n> *Etyka nikomachejska* (gr. *Ethika Nikomakheia*) - najważniejsze dzieło etyczne Arystotelesa, dedykowane synowi Nikomachowi. Cnota etyczna = trwała dyspozycja (*hexis*) do właściwego postępowania poprzez wybór złotego środka (*mesotēs*) między nadmiarem a niedostatkiem.\n> Cnoty dianoetyczne (intelektualne): mądrość (*sophia*), rozsądek (*phronesis*), wiedza (*episteme*).\n> Cnoty etyczne (moralne): odwaga, umiarkowanie, szczodrość, sprawiedliwość itp.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Twierdzenie 2 - mylenie cnoty (trwałej dyspozycji) z namiętnością (chwilowym uczuciem).\n2. Twierdzenie 1 - myślenie, że skoro cnoty dotyczą charakteru, to są \"naturalne\" (wrodzone). Arystoteles precyzuje: potencjał jest wrodzony, ale aktualizuje się przez ćwiczenie.","image":"img/filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-12.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/13","paper_id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"13","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13. (0-1)\nCzy w każdym przypadku można uznać żołnierza walczącego z narażeniem własnego\nżycia za człowieka posiadającego cnotę męstwa? Uzasadnij odpowiedź, odwołując się\ndo przedstawionej w tekście charakterystyki dzielności etycznej.\nOdpowiedź:\nUzasadnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 13. (0-1)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n(pytania) filozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający formułuje podstawowe pytania\n(problemy) oraz tezy filozoficzne, […]\nprawidłowo posługuje się pojęciami\nfilozoficznymi […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych.\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź [ ].\nI. 4. Problematyka etyczna w filozofii\nstarożytnej. Zdający:\n2) rekonstruuje i porównuje klasyczne\nstanowiska etyczne, rekonstruuje\nwspierające je argumenty (intelektualizm\netyczny Sokratesa, etyka cnót Arystotelesa\n[…]);\n5) formułuje rozwiązania przykładowych\ndylematów moralnych, odwołujące się do\npoznanych koncepcji i pojęć;\n6) przeprowadza analizę i interpretację co\nnajmniej jednego z następujących tekstów:\nc) Arystoteles, Etyka nikomachejska\n(fragment).\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź wraz z trafnym uzasadnieniem.\n0 p. - za odpowiedź błędną lub brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nOdpowiedź: Nie w każdym przypadku.\nPrzykładowe uzasadnienie:\nCnota moralna jest właściwą miarą między skrajnościami. W przypadku cnoty męstwa\nskrajnościami (wadami) są brawura (nadmiar) i tchórzostwo (niedostatek). Odwaga żołnierza\nmoże być wyrazem jego brawury, a wówczas nie jest cnotą.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Odpowiedź:** Nie w każdym przypadku.\n\n**Uzasadnienie:** Cnota moralna jest właściwą miarą między skrajnościami (złoty środek). W przypadku cnoty męstwa skrajnościami są brawura (nadmiar odwagi) i tchórzostwo (niedostatek odwagi). Żołnierz walczący z narażeniem życia może działać z brawury, a nie z prawdziwego męstwa - wtedy jego odwaga NIE jest cnotą.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\nArystoteles definiuje cnotę etyczną jako:\n> \"[T]rwała dyspozycja [ ] polegająca na zachowywaniu właściwej ze względu na nas średniej miary [ ] Idzie o średnią miarę pomiędzy dwoma błędami, tj. między nadmiarem a niedostatkiem\"\n\nCnota = **złoty środek** (gr. *mesotēs*) między dwoma wadami:\n\n| Wada (niedostatek) | Cnota (środek) | Wada (nadmiar) |\n| Tchórzostwo | **Męstwo** | Brawura |\n\nŻołnierz walczący z narażeniem życia może:\n- **działać z prawdziwego męstwa** → wtedy posiada cnotę\n- **działać z brawury** (lekkomyślna niestraszność, nadmiar) → wtedy NIE posiada cnoty, lecz wadę\n\n## Sposób 2 - dodatkowy warunek: intencja i przyjemność\n\nArystoteles dodaje ważny warunek:\n> \"[K]to naraża się na niebezpieczeństwa i to go cieszy lub przynajmniej nie sprawia mu przykrości, ten jest mężny\"\n\nCnota wymaga odpowiedniej *postawy wewnętrznej* - nie tylko zewnętrznego zachowania. Żołnierz, który walczy wyłącznie ze strachu przed karą lub z przymusu, też nie wykazuje cnoty męstwa w pełnym sensie.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 13, max 1 pkt:**\n> - **1 pkt** - poprawna odpowiedź (\"nie w każdym przypadku\") ORAZ trafne uzasadnienie odwołujące się do koncepcji złotego środka i brawury\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak\n>\n> **Kluczowe:** wskazanie, że brawura (nadmiar odwagi) jest wadą, nie cnotą - zatem odważny żołnierz może działać z brawury.\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Złoty środek Arystotelesa (gr. *mesotēs*, łac. *mediocritas aurea*):**\n> Cnota etyczna leży zawsze między dwoma wadami: wadą nadmiaru i wadą niedostatku. Nie jest matematyczną średnią, lecz \"właściwą miarą ze względu na nas\" - zależy od osoby i kontekstu. Przykłady: szczodrość = środek między skąpstwem a rozrzutnością; sprawiedliwość = środek między krzywdą a nadmierną uległością.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Odpowiedź \"tak, w każdym przypadku\" - błąd polegający na mieszaniu zewnętrznego zachowania (walka) z wewnętrzną postawą (cnota = złoty środek).\n2. Pominięcie brawury - trzeba wyraźnie nazwać drugi biegun (brawura = nadmiar odwagi), nie wystarczy napisać \"może walczyć z innych powodów\".","image":"img/filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-13.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/14","paper_id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"14","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14. (0-2)\nArystoteles twierdzi, że o niegodziwości niektórych działań nie decyduje jedynie nadmiar\nlub niedostatek. Podaj przykład takiego działania i - odwołując się do przywołanego tekstu\noraz własnej wiedzy - uzasadnij swój wybór.\nPrzykład:\nUzasadnienie:\nMFI_1R\nTekst do zadań 15.-16.\nWszystko, powiadam, jest w Bogu, i wszystko, co się dzieje, dzieje się wyłącznie na mocy praw\nnieskończonej natury Boga i wynika z konieczności jego istoty. Dlatego żadną miarą nie da się\npowiedzieć, że Bóg podlega działaniu czegoś innego, albo, że substancja rozciągła jest boskiej\nnatury […].\nBaruch Spinoza, Etyka w porządku geometrycznym dowiedziona, cz. I, tw. 17.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 14. (0-2)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n(pytania) filozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający [ ] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych.\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź […].\nI. 4. Problematyka etyczna w filozofii\nstarożytnej. Zdający:\n2) rekonstruuje i porównuje klasyczne\nstanowiska etyczne, rekonstruuje\nwspierające je argumenty (intelektualizm\netyczny Sokratesa, etyka cnót Arystotelesa\n[…]);\n6) przeprowadza analizę i interpretację co\nnajmniej jednego z następujących tekstów:\nc) Arystoteles, Etyka nikomachejska\n(fragment).\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nSchemat punktowania\n2 p. - za podanie właściwego przykładu (ilustrującego tezę Arystotelesa) i stosowne\nuzasadnienie (wyboru podanego przykładu).\n1 p. - za podanie właściwego przykładu (ilustrującego tezę Arystotelesa).\n0 p. - za odpowiedź niepełną lub niepoprawną albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\nPrzykład: Morderstwo dokonane na niewinnej osobie\nUzasadnienie: Każdy akt morderstwa dokonanego na niewinnej osobie jest działaniem\nmoralnie złym. W stosunku do takich działań nie można więc mówić o właściwym środku\nmiędzy skrajnościami.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Przykład:** Morderstwo dokonane na niewinnej osobie.\n\n**Uzasadnienie:** Arystoteles twierdzi, że niektóre działania są złe ze swej natury - niezależnie od ilości (nadmiaru lub niedostatku). Nie istnieje \"właściwa miara\" morderstwa. Każde morderstwo niewinnej osoby jest moralnie złe, bez względu na to, czy jest go \"za mało\", \"za dużo\", czy \"w odpowiednim stopniu\" - samo pojęcie środka jest tu nieadekwatne.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\nArystoteles wyraźnie zastrzega:\n> \"Nie każde jednak postępowanie i nie każda namiętność dopuszcza średnią miarę; z samych bowiem już nazw niektórych z nich wynika, że są czymś niegodziwym [ ]\"\n\nTo oznacza, że dla pewnych działań pojęcie złotego środka jest logicznie bez sensu - samo działanie jest wewnętrznie złe, niezależnie od stopnia jego \"wykonania\".\n\n## Sposób 2 - inne akceptowane przykłady\n\nKażde działanie *z natury swej* niegodne:\n- **Kradzież** - nie ma \"właściwej miary\" kradzieży (\"trochę\" kradzieży to wciąż kradzież)\n- **Zdradzenie przyjaciela** - nie ma \"umiarkowanej\" zdrady\n- **Gwałt** - każdy akt gwałtu jest zły, nie tylko nadmierny\n- **Morderstwo** (przykład CKE) - każde morderstwo niewinnego jest złe\n\nKlucz: nazwy tych działań zawierają *już* element niegodziwości - to działania zdefiniowane przez swoją złość, nie przez ilość.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 14, max 2 pkt:**\n> - **2 pkt** - właściwy przykład (ilustrujący tezę Arystotelesa) ORAZ stosowne uzasadnienie (dlaczego pojęcie środka jest tu nieadekwatne)\n> - **1 pkt** - TYLKO właściwy przykład bez uzasadnienia\n> - **0 pkt** - przykład nieodpowiedni lub brak\n>\n> **Akceptowane przykłady:** morderstwo, kradzież, cudzołóstwo, inne działania wewnętrznie złe\n> **Kluczowe w uzasadnieniu:** wskazanie, że pojęcie \"właściwej miary\" jest nieadekwatne - każdy akt takiego działania jest zły\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Działania intrinsically evil (łac. *mala in se*):**\n> Arystoteles w *Etyce nikomachejskiej* (II, 6, 1107a) wymienia złość, bezwstyd i zawiść jako uczucia, kradzież, morderstwo i cudzołóstwo jako działania, które są złe same w sobie. Pojęcie to rozwinęła later scholastyka i etyka chrześcijańska (*actus intrinsece mali*).\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Przykłady działań, które *mogą być* dobre lub złe zależnie od okoliczności (np. kłamstwo w pewnych kontekstach) - to nie spełnia kryterium działania intrinsically evil.\n2. Brak uzasadnienia - 1 pkt zamiast 2; uzasadnienie musi wskazać, dlaczego pojęcie środka jest nieadekwatne.","image":"img/filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-14.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/15","paper_id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"15","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15. (0-1)\nCzy w przytoczonym fragmencie tekstu Baruch Spinoza twierdzi, że Bóg musi być bytem\nniefizycznym? Uzasadnij swoją odpowiedź, odwołując się do odpowiedniego fragmentu\ntekstu.\nOdpowiedź:\nUzasadnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 15. (0-1)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n(pytania) filozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający formułuje podstawowe pytania\n(problemy) oraz tezy filozoficzne, […]\nprawidłowo posługuje się pojęciami\nfilozoficznymi […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych.\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź [ ].\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty;\n2. odróżnia zawarte w tekście informacje od\nopinii, tezy od hipotez, argumenty od\nkontrargumentów, przesłanki (założenia) od\nwniosków.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź wraz z trafnym uzasadnieniem.\n0 p. - za odpowiedź niepełną lub niepoprawną albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nOdpowiedź: Nie twierdzi.\nPrzykładowe uzasadnienie:\nW pierwszym zdaniu przytoczonego tekstu źródłowego Spinoza twierdzi, że wszystko zawiera\nsię w Bogu i wynika z konieczności z jego istoty. Zatem również materialnie pojęta przyroda\nistnieje w Bogu. Nie można więc twierdzić, że Bóg jest (musi być) bytem niefizycznym.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Odpowiedź:** Nie twierdzi.\n\n**Uzasadnienie:** Spinoza pisze: \"Wszystko [ ] jest w Bogu, i wszystko, co się dzieje, dzieje się wyłącznie na mocy praw nieskończonej natury Boga i wynika z konieczności jego istoty.\" Skoro wszystko, łącznie z rozciągłością materialną, zawiera się w Bogu i wynika z jego istoty - Bóg NIE jest bytem wyłącznie niefizycznym. Bóg obejmuje w sobie również świat materialny.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\nKluczowy fragment:\n> \"Wszystko, powiadam, jest w Bogu, i wszystko, co się dzieje, dzieje się wyłącznie na mocy praw nieskończonej natury Boga i wynika z konieczności jego istoty.\"\n\nLogika panteistyczna:\n- \"Wszystko jest w Bogu\" = przyroda materialna jest częścią Boga\n- Skoro materia (substancja rozciągła) jest w Bogu, Bóg nie jest wyłącznie bytem niefizycznym\n- Bóg = substancja o nieskończonej liczbie atrybutów, w tym *rozciągłości* (*extensio*) i *myślenia* (*cogitatio*)\n\nSpinoza dodaje wyraźnie w tekście:\n> \"[S]ubstancja rozciągła jest boskiej natury\"\n\n(Uwaga: w tekście jest to sformułowanie, że \"nie da się powiedzieć\" jako negacja - ale kontekst całości *Etyki* pozwala wnioskować, że Spinoza odrzuca pogląd, iż substancja rozciągła jest poza Bogiem.)\n\n## Sposób 2 - kontext filozoficzny\n\nSpinoza w *Etyce* (1677) stawia tezę fundamentalną:\n- Istnieje tylko **jedna substancja** - Bóg, czyli Natura (łac. *Deus sive Natura*)\n- Ta substancja ma nieskończenie wiele *atrybutów*\n- Człowiek poznaje dwa: *myślenie* (gr. *cogitatio*) i *rozciągłość* (gr. *extensio*)\n- Materia = atrybuty Boga - nie jest poza Bogiem, jest *w Bogu*\n\nTaki Bóg nie może być *wyłącznie* niefizyczny - jest zarówno fizyczny, jak i duchowy.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 15, max 1 pkt:**\n> - **1 pkt** - odpowiedź \"nie twierdzi\" ORAZ uzasadnienie odwołujące się do pierwszego zdania tekstu (wszystko jest w Bogu → materia też jest w Bogu → Bóg nie jest wyłącznie niefizyczny)\n> - **0 pkt** - odpowiedź niepoprawna lub brak\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Baruch Spinoza (1632-1677):**\n> Holenderski filozof żydowskiego pochodzenia. Główne dzieło: *Etyka w porządku geometrycznym dowiedziona* (*Ethica ordine geometrico demonstrata*, 1677 - opublikowana pośmiertnie). Monistyczna metafizyka: tylko jedna substancja (*Deus sive Natura*). Atrybuty: *cogitatio* i *extensio*. Determini fundamentalny: wszystko wynika z konieczności z natury Boga.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Odpowiedź \"tak, twierdzi\" - błąd wynikający z intuicji \"Bóg = duchowy\". Spinoza radykalnie odchodzi od tej intuicji.\n2. Brak cytatu z tekstu - CKE wymaga odwołania do \"pierwszego zdania\" tekstu źródłowego.","image":"img/filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-15.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/16","paper_id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"16","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16. (0-2)\nPodaj nazwę i wyjaśnienie stanowiska w kwestii relacji Boga do świata, które zostało\nwyrażone w pierwszym zdaniu przywołanego tekstu Barucha Spinozy.\nNazwa:\nWyjaśnienie:\nMFI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 16. (0-2)\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n(pytania) filozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający formułuje podstawowe pytania\n(problemy) oraz tezy filozoficzne, […]\nprawidłowo posługuje się pojęciami\nfilozoficznymi […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych.\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź [ ].\nII. 2. Problematyka ontologiczna w filozofii\nXVII i XVIII w. Zdający:\n1) rekonstruuje i porównuje wybrane\nstanowiska ontologiczne, rekonstruuje\nwspierające je argumenty (dualizm\nr. Descartesa, monizm B. Spinozy […]).\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n3. identyfikuje problematykę tekstu\ni reprezentowany w nim kierunek\nfilozoficzny.\nSchemat punktowania\n2 p. - za podanie właściwej nazwy oraz za wyjaśnienie stanowiska Spinozy.\n1 p. - za podanie właściwej nazwy.\n0 p. - za odpowiedź niepełną lub niepoprawną albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nOdpowiedź: Panteizm.\nPrzykładowe uzasadnienie: Panteizm jest stanowiskiem w kwestii natury Boga, które głosi, że\nBóg jest identyczny z całym światem.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Nazwa:** Panteizm (gr. *pan* = wszystko + *theos* = Bóg)\n\n**Wyjaśnienie:** Panteizm jest stanowiskiem metafizycznym w kwestii natury Boga, głoszącym, że Bóg jest identyczny z całym światem (przyrodą). Bóg nie jest bytem odrębnym od świata (jak w teizmie), lecz *jest* światem - a świat *jest* Bogiem. Nie ma nic poza Bogiem, bo wszystko jest w Bogu i z Boga wynika.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\nSpinoza formułuje tezę panteistyczną w pierwszym zdaniu:\n> \"Wszystko, powiadam, jest w Bogu, i wszystko, co się dzieje, dzieje się wyłącznie na mocy praw nieskończonej natury Boga i wynika z konieczności jego istoty.\"\n\nTo klasyczna formuła panteizmu:\n1. \"Wszystko jest w Bogu\" → świat zawiera się w Bogu (nie jest od Niego oddzielony)\n2. \"[D]zieje się wyłącznie na mocy praw nieskończonej natury Boga\" → wszelkie przyczyny = prawa Boga\n3. \"[W]ynika z konieczności jego istoty\" → istnienie świata jest konieczne, nie przypadkowe\n\nBóg Spinozy = *Deus sive Natura* (Bóg czyli Natura) - identyczność Boga i przyrody.\n\n## Sposób 2 - porównanie z innymi stanowiskami\n\n| Stanowisko | Relacja Boga do świata | Przedstawiciel |\n| **Teizm** | Bóg odrębny od świata, stworzył go i nim rządzi | Chrześcijaństwo, judaizm, islam |\n| **Deizm** | Bóg stworzył świat, ale się weń nie wtrąca | Voltaire, Newton (w pewnym sensie) |\n| **Panteizm** | Bóg = świat, świat = Bóg | **Spinoza**, Giordano Bruno |\n| **Panenteizm** | Świat jest w Bogu, ale Bóg przekracza świat | Whitehead |\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 16, max 2 pkt:**\n> - **2 pkt** - właściwa nazwa (panteizm) ORAZ wyjaśnienie stanowiska (Bóg identyczny z całym światem)\n> - **1 pkt** - TYLKO właściwa nazwa\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak\n>\n> **Akceptowana nazwa:** \"panteizm\"\n> **Kluczowe w wyjaśnieniu:** Bóg jest identyczny z całym światem (nie: \"Bóg jest wszędzie\", \"Bóg jest w przyrodzie\" - to panenteizm, nie panteizm).\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Panteizm (gr. *pan theos*):**\n> Stanowisko głoszące tożsamość Boga i świata. Spinoza: *Deus sive Natura* (Bóg czyli Natura). Jedna substancja o nieskończonych atrybutach. Spinoza nie mówi \"Bóg jest w przyrodzie\" (panenteizm), lecz \"Bóg = Natura\" (panteizm).\n> Giordano Bruno (1548-1600) - wcześniejszy panteista, spalony na stosie przez Inkwizycję.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Mylenie panteizmu z panenteizmem - w panenteizmie Bóg *zawiera* świat w sobie, ale Go przekracza; w panteizmie Bóg = świat w całości.\n2. Mylenie z ateizmem - panteizm NIE jest ateizmem; Spinoza mówi, że Bóg istnieje, tyle że jest identyczny z Naturą.","image":"img/filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-16.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/17","paper_id":"filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"17","points":25,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17. (0-25)\nNapisz wypracowanie na jeden z poniższych tematów.\nTemat 1. Czy materializm ontologiczny wyklucza wolną wolę? Rozważ problem\ni uzasadnij swoje stanowisko, odwołując się do znanych Ci pojęć i koncepcji\nontologicznych.\nTemat 2. „Postępuj tak, byś człowieczeństwa tak w twej osobie, jak też w osobie każdego\ninnego używał zawsze zarazem jako celu, nigdy tylko jako środka”. Odwołując\nsię do poglądów wybranych filozofów, rozważ, czy powyższa zasada Immanuela\nKanta może stanowić powszechną regułę moralności.\nna temat nr\nMFI_1R\nMFI_1R\nMFI_1R\nMFI_1R\nMFI_1R\nMFI_1R\nBRUDNOPIS (nie podlega ocenie)","answer":null,"answer_text":"Zadanie 17. (0-25)\nWymagania ogólne\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający formułuje podstawowe pytania (problemy) oraz tezy filozoficzne, prawidłowo\nrekonstruuje poznane argumenty; porównuje różne rozwiązania tego samego problemu; jasno\nprezentuje własne stanowisko w dyskusji, popiera je rzetelną argumentacją oraz przykładami;\nprawidłowo posługuje się pojęciami filozoficznymi, stosuje argumentację filozoficzną do\nrozpatrywania problemów życia codziennego i społecznego.\nModel odpowiedzi\nFilozofia - poziom rozszerzony\nKryteria oceniania wypracowania z filozofii\nKryterium\nPunktacja\nMax.\nliczba\npunktów\n25\nI\nSformułowanie\nstanowiska\nJasne sformułowanie stanowiska (tezy lub hipotezy), które lokuje się w problematyce pracy.\n3\n3\nStanowisko lokuje się w problematyce pracy, ale jest sformułowane nieprecyzyjnie.\n2\nNiejednoznaczny związek między stanowiskiem a problematyką pracy lub brak stanowiska, a jedynie kontekst\nwskazuje na przekonania zdającego.\n1\nII\nUzasadnienie\nstanowiska\na) Adekwatne\nUzasadnienie jest bezpośrednio odniesione do stanowiska (wszystkie argumenty wiążą się ze\nstanowiskiem i przyjętym sposobem rozwiązania problemu).\n3\n3\n18\nLuźny związek uzasadnienia ze stanowiskiem - zdający dostarcza argumentów w sprawie\ndrugorzędnych elementów przyjętego rozwiązania problemu.\n1\nb) Trafne\nUzasadnienie poprawne zawierające argumenty za przyjętym rozwiązaniem problemu i\nprzeciw przyjętemu rozwiązaniu - kontrargumenty (argumenty zgodne oraz logicznie\npoprawne za przyjętym rozwiązaniem problemu i przeciw przyjętemu rozwiązaniu).\nOdwołania do wiedzy nie zawierają błędów rzeczowych i logicznych.\n4\n4\nUzasadnienie na ogół poprawne zawierające argumenty za przyjętym rozwiązaniem\nproblemu i przeciw przyjętemu rozwiązaniu (poprawne\noraz na ogół logiczne). Nieliczne usterki rzeczowe i jeden błąd logiczny.\n3\nNa ogół poprawne argumenty tylko za przyjętym rozwiązaniem problemu. Nieliczne\nusterki rzeczowe i jeden błąd logiczny.\n2\nArgumenty błędne. Rozumowanie zawiera sądy wzajemnie sprzeczne, zawiera rozumowania\nnon sequitur. Liczne błędy rzeczowe (w tym rażące) i logiczne.\n1\nc) Pogłębione\nRozbudowana argumentacja i kontrargumentacja. Zdający posługuje się więcej niż 1\nargumentem za swoim stanowiskiem i więcej niż 1 argumentem podważającym stanowisko;\n4\n4\nModel odpowiedzi\nFilozofia - poziom rozszerzony\nrozpatruje problem z więcej niż 1 punktu widzenia). Argumenty są ważkie (istotne), ich\nwprowadzenie uzasadnione jest przez zdającego. Swobodne posługiwanie się wiedzą i\nterminologią filozoficzną.\nArgumentacja zrównoważona - zdający posługuje się przynajmniej 1 ważkim argumentem i 1\nkontrargumentem. Uzasadnienie argumentacji wystarczające dla zrozumienia stanowiska\nzdającego. Sporadyczne użycie pojęć filozoficznych.\n3\nArgumentacja wąska - zdający przywołuje jedynie argumenty, a brak kontrargumentów lub\nodwrotnie. Uzasadnienie argumentacji ogólnikowe.\nPojedyncze użycie pojęć filozoficznych lub ich brak.\n2\nArgumentacja wąska -zdający przywołuje jedynie argumenty, a brak kontrargumentów lub\nodwrotnie. Argumenty lub kontrargumenty nieistotne (drugorzędne). Uzasadnienie\npowierzchowne (infantylne).\n1\nd) Krytyczne\nUzasadnienie obejmuje analizę krytyczną argumentów i kontrargumentów, zdający rozważa\nracje przemawiające na rzecz danych argumentów i uzasadnia wprowadzenie\nkontrargumentów.\n4\n4\nAnaliza krytyczna obecna, ale w stopniu niewystarczającym, np. bez uzasadnienia\nkontrargumentacji.\n2\ne) Nawiązania\ndo innych\ndziedzin\nkultury\nZdający swobodnie nawiązuje/wykazuje związek między filozofią a innymi dziedzinami\nkultury (literaturą, sztuką).\n3\n3\nZdający w niewielkim stopniu nawiązuje do innych dziedzin kultury.\n2\nIII\nKompozycja\npracy\nPoprawna i przejrzysta kompozycja pracy - wyodrębnione i konsekwentnie uporządkowane części pracy\nniezbędne do jasnego sformułowania i uzasadnienia stanowiska.\n2\n2\nZaburzenia w kompozycji pracy.\n1\nIV\nPoprawność\njęzykowa\nPraca napisana językiem komunikatywnym i na ogół poprawnym pod względem składniowym, leksykalnym,\nfrazeologicznym, fleksyjnym, ortograficznym i interpunkcyjnym.\n2\n2\nPraca napisana językiem w większości komunikatywnym. Występują błędy fleksyjne, leksykalne, frazeologiczne,\nortograficzne i interpunkcyjne.\n1","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nPoniżej wzorcowe wypracowanie do **Tematu 1** (materializm ontologiczny a wolna wola). Po wypracowaniu znajdziesz schemat punktowania CKE.\n\n# Wypracowanie wzorcowe - Temat 1\n## Czy materializm ontologiczny wyklucza wolną wolę?\n\n### Teza\n\nMaterializm ontologiczny, rozumiany jako pogląd, że istnieje wyłącznie materia i jej właściwości, w swojej konsekwentnej postaci prowadzi do determinizmu, który wyklucza wolną wolę w klasycznym sensie - jednak nie uniemożliwia sformułowania *kompatybilnej* koncepcji wolności, która zachowuje znaczący zakres ludzkiej autonomii.\n\n### Argumentacja\n\n**Materializm i determinizm - dlaczego wolna wola wydaje się niemożliwa**\n\nMaterializm ontologiczny głosi, że rzeczywistość jest jednorodna i materialna: nie istnieje żadna niematerialna dusza, żaden transcendentny pierwiastek duchowy, który mógłby działać niezależnie od praw przyrody. Konsekwencją materializmu jest *determinizm* - pogląd, że każde zdarzenie, w tym każdy akt woli człowieka, jest zdeterminowane przez poprzedzające je przyczyny fizyczne. Jeśli mózg jest organem materialnym, podlegającym prawom fizyki i chemii, to każda decyzja jest tylko wynikiem procesów neuronalnych zdeterminowanych stanem całego Wszechświata w chwili poprzedniej.\n\nTakie stanowisko reprezentuje Julian Offray de La Mettrie w *Człowieku-maszynie* (1747): człowiek jest doskonałą maszyną kierowaną prawami natury. Skoro jesteśmy maszynami, nasze \"decyzje\" są tylko złudzeniem - to mechanizm kauzalny, nie wybór.\n\nPodobne wnioski płyną ze stanowiska Barucha Spinozy: jeśli wszystko wynika z konieczności natury Boga (a Bóg = Natura), to i człowiek działa *sub specie necessitatis* (z konieczności). Wolna wola rozumiana jako sprawczość niezależna od przyczyn byłaby wyjątkiem od porządku natury - czego monistyczna ontologia Spinozy nie dopuszcza.\n\n**Kontrargument - kompatybilizm**\n\nJednak twierdzenie, że materializm *wyklucza* wolną wolę, opiera się na bardzo wąskiej definicji wolności jako \"działania bez przyczyny\" (libertarianizm metafizyczny). Koncepcja ta jest trudna do obrony nawet poza materializmem, bo działanie bez przyczyny byłoby *przypadkowe*, a nie *wolne*.\n\nKompatybiliści - m.in. Arystoteles w teorii działania celowego (*praxis*) - argumentują, że wolność polega nie na *braku* determinacji, lecz na *rodzaju* determinacji. Akt jest wolny, gdy wynika z naszych własnych pragnień i rozumu, a nie z zewnętrznego przymusu. W tym sensie nawet materialistyczna ontologia dopuszcza wolność: człowiek jest wolny, gdy jego działanie wynika ze *struktury jego własnego charakteru* (co u Arystotelesa = cnoty nabytej przez ćwiczenie), a nie z zewnętrznego nacisku.\n\nWspółcześnie argument kompatybilizmu rozwinęła filozofia umysłu: nawet jeśli procesy decyzyjne są neuronalne, to *autentyczność* pragnienia (że pochodzi od podmiotu, odzwierciedla jego wartości) wystarczy do zachowania sensu pojęcia wolności moralnej.\n\n**Znaczenie problemu dla etyki i kultury**\n\nProblem ten nie jest czysto akademicki. Jeśli materializm wyklucza wolną wolę, upada cały gmach moralności: nie ma miejsca na odpowiedzialność, karę i nagrodę, bo nikt nie \"mógł postąpić inaczej\". Fiodor Dostojewski w *Braciach Karamazow* pokazuje dramatyczne konsekwencje tej tezy: Iwan Karamazow, przekonany, że \"wszystko jest dozwolone\" w świecie bez transcendencji, staje u progu nihilizmu moralnego.\n\nKonsekwentny materialista musi więc albo zaakceptować determinizm i zrewidować pojęcie odpowiedzialności, albo przyjąć kompatybilizm i ocalić wolność przez jej redefinicję.\n\n### Podsumowanie\n\nMaterializm ontologiczny wyklucza wolną wolę *libertariańską* (niezależną od przyczynowości), ale nie wyklucza wolności w sensie *kompatybilnym* - jako działania wynikającego z własnych pragnień i rozumu podmiotu. Odpowiedź na pytanie tytułowe zależy więc od tego, jaką koncepcję wolnej woli przyjmiemy. Sądzę, że materializm z kompatybilizmem tworzy spójną całość - i jest bardziej odpowiedzialną filozoficznie odpowiedzią niż dualistyczne wskazanie na niematerialną duszę jako gwaranta wolności.\n\n## Punkty CKE - schemat oceniania\n\n> 📋 **Kryteria oceniania wypracowania z filozofii (max 25 pkt):**\n>\n> **I. Sformułowanie stanowiska - max 3 pkt:**\n> - 3 pkt: Jasna teza lokująca się w problematyce (np. \"materializm wyklucza libertariańską wolę, ale nie kompatybilną\")\n> - 2 pkt: Stanowisko obecne, ale nieprecyzyjne\n> - 1 pkt: Stanowisko domyślne z kontekstu\n>\n> **II. Uzasadnienie stanowiska - max 18 pkt:**\n> - a) Adekwatność - max 3 pkt: wszystkie argumenty odniesione do tezy\n> - b) Trafność - max 4 pkt: argumenty ZA i kontrargumenty; logicznie poprawne\n> - c) Pogłębienie - max 4 pkt: więcej niż 1 argument i 1 kontrargument; swobodne użycie terminologii (determinizm, kompatybilizm, libertarianizm, *res cogitans*, *res extensa*)\n> - d) Krytyczność - max 4 pkt: analiza i ocena argumentów; uzasadnienie wprowadzenia kontrargumentów\n> - e) Nawiązania do innych dziedzin kultury - max 3 pkt: nawiązanie do literatury (Dostojewski), sztuki lub innych dziedzin filozofii\n>\n> **III. Kompozycja pracy - max 2 pkt:**\n> - 2 pkt: wyodrębnione i konsekwentne części: teza → argumentacja → kontrargumenty → podsumowanie\n>\n> **IV. Poprawność językowa - max 2 pkt:**\n> - 2 pkt: język komunikatywny, na ogół poprawny składniowo i leksykalnie\n>\n> **Co MUSISZ zrobić żeby dostać max:**\n> 1. Podać jasną tezę na początku\n> 2. Użyć conajmniej 3-4 pojęć filozoficznych (materializm, determinizm, wolna wola, kompatybilizm, libertarianizm metafizyczny)\n> 3. Przywoływać filozofów z imienia (La Mettrie, Spinoza, Arystoteles)\n> 4. Sformułować przynajmniej 1 kontrargument i odnieść się do niego krytycznie\n> 5. Nawiązać do innej dziedziny kultury (literatura, sztuka, nauka)\n> 6. Zamknąć stanowiskiem w podsumowaniu\n\n## Reference filozoficzny\n\n> 📖 **Kluczowe pojęcia do wypracowania:**\n> - **Materializm ontologiczny** - istnieje tylko materia i jej właściwości; umysł = funkcja mózgu\n> - **Determinizm** - każde zdarzenie ma przyczynę; przyszłość jest zdeterminowana przez przeszłość\n> - **Wolna wola libertariańska** - zdolność do działania niezależnego od determinizmu kauzalnego\n> - **Kompatybilizm** - wolna wola i determinizm są kompatybilne; wolność = działanie z własnych pragnień bez zewnętrznego przymusu\n> - **La Mettrie** - *Człowiek-maszyna* (1747): człowiek = maszyna biologiczna\n> - **Spinoza** - *Deus sive Natura*: wszystko z konieczności; *sub specie necessitatis*\n> - **Arystoteles** - *praxis* (działanie celowe), phronesis (rozsądek praktyczny) jako podstawa wolności moralnej","image":"img/filozofia-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-17.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"}]}