{"paper":{"id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","subject":"filozofia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","variant":null,"exam_pdf":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona.pdf","key_pdf":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona-odpowiedzi/filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona-odpowiedzi.pdf","question_count":15,"source_label":"Filozofia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},"questions":[{"id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/1","paper_id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"1","points":1,"ptype":"true_false","subject":"filozofia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1. (0-1)\nNa podstawie fragmentu tekstu Arystotelesa oceń prawdziwość poniższych zdań. Zaznacz\nP, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.\n1. Nie każda przyjaźń jest czymś trwałym.\nP\nF\n2. Istnieją trzy rodzaje przyjaźni doskonałej.\nP\nF\n3. Przyjaźń doskonała jest zjawiskiem częstym.\nP\nF","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n(pytania) filozoficzne […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. […]\nZdający […] rekonstruuje tezy\ni argumenty zawarte w tekście […].\nI.4. Problematyka etyczna w filozofii\nstarożytnej. Zdający:\n3) prezentuje i porównuje filozoficzne\nkoncepcje miłości, przyjaźni i rozwoju\nosobowego (platońska koncepcja miłości,\narystotelesowska koncepcja celów i typów\nprzyjaźni);\n6) przeprowadza analizę i interpretację co\nnajmniej jednego z następujących tekstów:\nc) Arystoteles, Etyka nikomachejska\n(fragment).\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych. Zdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nZasady oceniania\n1 pkt - za 3 poprawne odpowiedzi.\n0 pkt - za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\n1. P\n2. F\n3. F\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n1. **P** (Prawda)\n2. **F** (Fałsz)\n3. **F** (Fałsz)\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\nArystoteles w *Etyce nikomachejskiej* wyróżnia **trzy rodzaje przyjaźni** (gr. *philia*), nie przyjaźni doskonałej:\n\n**Stwierdzenie 1 - PRAWDA:** Arystoteles wprost stwierdza, że przyjaźń oparta na korzyści (utylitarna) lub przyjemności *\"łatwo ulega zerwaniu, jeśli ludzie [ ] nie pozostają takimi samymi, jak byli\"*. Tylko przyjaźń doskonała (oparta na dzielności etycznej, gr. *arete*) jest trwała. Nie każda przyjaźń jest więc czymś trwałym.\n\n**Stwierdzenie 2 - FAŁSZ:** Arystoteles wymienia **trzy rodzaje przyjaźni w ogóle** (z korzyści, z przyjemności, doskonała), a NIE trzy rodzaje przyjaźni doskonałej. Przyjaźń doskonała jest tylko jedna - między ludźmi etycznie dzielnymi.\n\n**Stwierdzenie 3 - FAŁSZ:** Arystoteles pisze dosłownie: *\"Jest rzeczą naturalną, że wypadki takiej przyjaźni są rzadkie; niewiele jest bowiem takich ludzi.\"* Przyjaźń doskonała jest więc zjawiskiem rzadkim, nie częstym.\n\n## Sposób 2 - analiza pojęć arystotelesowskich\n\nKlucz do odpowiedzi leży w zrozumieniu triady przyjaźni u Arystotelesa:\n- *philia dia to chresimon* - przyjaźń z korzyści (nietrwała)\n- *philia dia to hedu* - przyjaźń z przyjemności (nietrwała)\n- *philia teleia* - przyjaźń doskonała (trwała, rzadka)\n\nStwierdzenie 2 pyta o \"przyjaźni doskonałej\" - błąd polegałby na pomyleniu rodzajów przyjaźni w ogóle z podpodziałem przyjaźni doskonałej (której Arystoteles nie dzieli na dalsze rodzaje).\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE (zadanie 1, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za 3 poprawne odpowiedzi: P, F, F\n> - **0 pkt** - za odpowiedź niepełną (1 lub 2 poprawne) lub błędną\n> - Wszystkie trzy muszą być poprawne - brak systemu \"za każdą poprawną 1/3 pkt\"\n\n## Dlaczego błędne odpowiedzi są błędne\n\n| Stwierdzenie | Błędna odpowiedź | Dlaczego błąd |\n| 1. | F | Ignoruje, że przyjaźnie z korzyści i przyjemności są nietrwałe - tekst to wprost stwierdza |\n| 2. | P | Myli \"trzy rodzaje przyjaźni\" (ogółem) z \"trzema rodzajami przyjaźni DOSKONAŁEJ\" |\n| 3. | P | Ignoruje zdanie Arystotelesa o rzadkości przyjaźni doskonałej |\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Pułapka nr 1:** Uczeń wie, że Arystoteles wyróżnia 3 rodzaje przyjaźni i automatycznie odpowiada \"P\" na stwierdzenie 2 - nie zauważając, że pytanie dotyczy 3 rodzajów *doskonałej*, a nie przyjaźni w ogóle.\n2. **Pułapka nr 2:** Mylne przekonanie, że przyjaźń doskonała jest częsta, bo Arystoteles ją idealizuje. Tymczasem właśnie jej rzadkość jest częścią jej definicji.\n3. **Pułapka nr 3:** Odpowiedź musi być kompletna (wszystkie 3 pola) - częściowa odpowiedź daje 0 pkt.","image":"img/filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":3,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/2","paper_id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"2","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 2. (0-1)\nNa podstawie fragmentu tekstu Arystotelesa wymień trzy warunki konieczne przyjaźni.\n1\n2\n3\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n1.\n2.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nMFI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n(pytania) filozoficzne […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. […]\nZdający […] rekonstruuje tezy i argumenty\nzawarte w tekście […].\nI.4. Problematyka etyczna w filozofii\nstarożytnej. Zdający:\n3) prezentuje i porównuje filozoficzne\nkoncepcje miłości, przyjaźni i rozwoju\nosobowego (platońska koncepcja miłości,\narystotelesowska koncepcja celów i typów\nprzyjaźni);\n6) przeprowadza analizę i interpretację co\nnajmniej jednego z następujących tekstów:\nc) Arystoteles, Etyka nikomachejska\n(fragment).\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nZasady oceniania\n1 pkt - za prawidłowe wymienienie 3 warunków przyjaźni.\n0 pkt - za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\n- wzajemność\n- życzliwość\n- obustronna świadomość zachodzenia relacji przyjacielskiej\n- współżycie (wspólne życie oparte na wzajemnej sympatii)\n- wzajemne przyjazne uczucie\n- równość","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nTrzy warunki konieczne przyjaźni według Arystotelesa (wystarczy podać dowolne 3 z poniższych):\n\n1. **Wzajemność** (gr. *antiphilia*) - obie strony muszą żywić dla siebie uczucia przyjazne\n2. **Życzliwość** (gr. *eunoia*) - wzajemne życzenie sobie dobrze\n3. **Obustronna świadomość** - obie strony muszą zdawać sobie sprawę z zachodzącej relacji\n\nAlternatywnie akceptowane: *równość* (gr. *isotes*), *wspólne życie* (*syzen*), *wzajemne przyjazne uczucie*.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\nArystoteles formułuje warunki przyjaźni wprost w tekście:\n\n> *\"[Aby być przyjaciółmi] muszą obie strony [ ] żywić wzajemną dla siebie życzliwość i wzajemnie dobrze sobie życzyć, i zdawać sobie z tego sprawę.\"*\n\nZ tego fragmentu bezpośrednio wynikają trzy warunki:\n- **Wzajemność uczuć** - jednostronne uczucie to miłość (*eros*), nie przyjaźń\n- **Życzliwość** (*eunoia*) - aktywne życzenie dobra drugiemu\n- **Świadomość wzajemności** - obie strony muszą wiedzieć, że relacja zachodzi\n\nDodatkowo Arystoteles wspomina o **równości** jako warunku: *\"Gdzie jest równość, tam musi też, zgodnie z nią, być równość w miłości i we wszystkim innym\"* - co wskazuje na równość jako czwarty potencjalny warunek.\n\n## Sposób 2 - uzupełnienie z wiedzy własnej (etyka Arystotelesa)\n\nArystoteles w *Etyce nikomachejskiej* (ks. VIII) wskazuje też na **wspólne życie** (*syzen*) jako warunek praktyczny przyjaźni: *\"ludzie nie mogą poznać się nawzajem, zanim nie zjedli z sobą owej przysłowiowej beczki soli\"* - co oznacza, że przyjaźń wymaga czasu i wspólnego doświadczenia.\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE (zadanie 2, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za prawidłowe wymienienie 3 warunków przyjaźni\n> - **0 pkt** - za odpowiedź niepełną (mniej niż 3 warunki) lub błędną\n> - Akceptowane warianty: wzajemność, życzliwość, obustronna świadomość, wspólżycie, wzajemne przyjazne uczucie, równość\n> - UWAGA: trzeba wymienić **dokładnie 3** - podanie 2 = 0 pkt\n\n## Dlaczego błędne odpowiedzi są błędne\n\nBłąd: podanie warunków charakterystycznych **wyłącznie dla przyjaźni doskonałej** (np. \"dzielność etyczna\", \"trwałość\") zamiast ogólnych warunków koniecznych wszystkich rodzajów przyjaźni. Dzielność etyczna jest warunkiem przyjaźni *doskonałej*, nie każdej przyjaźni.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Pułapka nr 1:** Podanie \"miłości\" jako warunku przyjaźni - Arystoteles odróżnia miłość (namiętność) od przyjaźni (trwała dyspozycja). Miłość nie jest warunkiem przyjaźni.\n2. **Pułapka nr 2:** Wymienienie tylko 2 warunków (np. \"wzajemność i życzliwość\") - za 2 warunki klucz CKE przyznaje 0 pkt (wymagane 3).\n3. **Pułapka nr 3:** Mylenie warunków koniecznych (dot. każdej przyjaźni) z warunkami przyjaźni doskonałej (dzielność etyczna).","image":"img/filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":3,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/3","paper_id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"3","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3. (0-2)\nPodaj jedno z Arystotelesowskich określeń cnoty, a następnie wyjaśnij - odnosząc się do\nprzytoczonego fragmentu Etyki nikomachejskiej i wiedzy własnej dotyczącej pojęcia cnoty\nu Arystotelesa - na czym polega związek między cnotą a przyjaźnią.\nArystotelesowskie określenie cnoty:\nWyjaśnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 3. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n(pytania) filozoficzne […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający formułuje […] tezy filozoficzne,\nprawidłowo rekonstruuje poznane\nargumenty; […] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. […]\nZdający […] rekonstruuje tezy i argumenty\nzawarte w tekście […].\nI.4. Problematyka etyczna w filozofii\nstarożytnej. Zdający:\n3) prezentuje i porównuje filozoficzne\nkoncepcje miłości, przyjaźni i rozwoju\nosobowego (platońska koncepcja miłości,\narystotelesowska koncepcja celów i typów\nprzyjaźni);\n6) przeprowadza analizę i interpretację co\nnajmniej jednego z następujących tekstów:\nc) Arystoteles, Etyka nikomachejska\n(fragment).\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nZasady oceniania\n2 pkt - za trafne określenie cnoty oraz wyjaśnienie związku między arystotelesowskim\npojęciem cnoty a przyjaźnią.\n1 pkt - za trafne określenie cnoty LUB wyjaśnienie związku między arystotelesowskim\npojęciem cnoty a przyjaźnią.\n0 pkt - za odpowiedź błędną albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nArystotelesowskie określenie cnoty: cnota według Arystotelesa jest trwałą dyspozycją\nusprawniającą podmiot do dokonywania właściwych postanowień; istota cnoty wyraża się\nw zdolności podmiotu do rozumnego wyznaczania (i zachowania) właściwej, średniej miary.\nWyjaśnienie: przyjaźń w jej doskonałej formie jest relacją między ludźmi dzielnymi etycznie.\nPodstawą tego rodzaju przyjaźni jest więc cnota (dzielność etyczna).\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Arystotelesowskie określenie cnoty:** Cnota (gr. *arete*) to **trwała dyspozycja** (gr. *hexis*) usprawniająca podmiot do dokonywania właściwych postanowień; polega na zdolności do rozumnego wyznaczania i zachowania właściwej, **średniej miary** (gr. *mesotes*) między nadmiarem a niedostatkiem.\n\n**Wyjaśnienie związku:** Przyjaźń doskonała (*philia teleia*) jest relacją między ludźmi **etycznie dzielnymi** (gr. *spoudaioi*) - a dzielność etyczna jest właśnie cnotą. Przyjaźń doskonała jest więc zakorzeniona w cnocie jako swym fundamencie.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\nArystoteles łączy cnotę z przyjaźnią na kilku poziomach:\n\n1. **Przyjaźń jako cnota lub coś z cnotą związanego:** Tekst otwiera się zdaniem: *\"jest [przyjaźń] bowiem pewna cnota lub czymś z cnotą związanym\"* - co od razu ustanawia relację gatunkową.\n\n2. **Przyjaźń doskonała = przyjaźń między cnotliwymi:** *\"Doskonałą formą przyjaźni jest przyjaźń między ludźmi etycznie dzielnymi i podobnymi do siebie w dzielności etycznej.\"* - cnota (*arete*/dzielność etyczna) jest tu warunkiem koniecznym przyjaźni doskonałej.\n\n3. **Trwałość wspólna cnocie i przyjaźni doskonałej:** *\"Przyjaźń ich trwa dopóty, dopóki są etycznie dzielni, a dzielność etyczna jest czymś trwałym.\"* - zarówno cnota, jak i oparta na niej przyjaźń mają charakter trwałych dyspozycji.\n\n## Sposób 2 - wiedza własna o pojęciu cnoty u Arystotelesa\n\nArystoteles definiuje cnotę w *Etyce nikomachejskiej* (ks. II) jako:\n- **Trwała dyspozycja** (*hexis*) - nie chwilowy nastrój, lecz uformowany charakter\n- **Wyznaczanie średniej miary** (*mesotes*) - np. odwaga to środek między tchórzostwem a zuchwalstwem\n- **Wynik ćwiczenia i nawyku** (*ethos*) - od *ethos* pochodzi słowo *ethika*\n\nZwiązek z przyjaźnią: skoro przyjaźń doskonała wymaga partnerów etycznie dzielnych, a dzielność etyczna = cnota, to **bez cnoty nie ma przyjaźni doskonałej**. Cnota jest ontologicznym warunkiem najwyższej formy przyjaźni.\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE (zadanie 3, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - trafne określenie cnoty ORAZ wyjaśnienie związku między cnotą a przyjaźnią\n> - **1 pkt** - trafne określenie cnoty LUB wyjaśnienie związku (tylko jeden element)\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak odpowiedzi\n> - Akceptowane określenia cnoty: \"trwała dyspozycja\", \"hexis\", \"sprawność etyczna\", \"dzielność etyczna\", \"średnia miara między skrajnościami\"\n> - NIE akceptowane: definicja cnoty bez związku z pojęciem *hexis* lub *mesotes*\n\n## Dlaczego błędne odpowiedzi są błędne\n\nBłąd 1: Określenie cnoty jako \"dobre uczynki\" lub \"postępowanie moralne\" - to skutki cnoty, nie jej definicja. Arystoteles podkreśla, że cnota to **dyspozycja** (trwały stan charakteru), nie działanie.\n\nBłąd 2: Twierdzenie, że każda przyjaźń wymaga cnoty - cnota jest warunkiem przyjaźni *doskonałej*, nie każdej. Przyjaźnie z korzyści i przyjemności nie wymagają cnoty.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Pułapka nr 1:** Mylenie cnoty intelektualnej (*dianoetike*) z cnotą etyczną (*ethike*). Tekst mówi o dzielności **etycznej** - cnocie charakteru, nie rozumu.\n2. **Pułapka nr 2:** Pomijanie słowa \"trwała\" w definicji cnoty - bez niego definicja jest niepełna (cnota to nie chwilowe działanie, lecz habitualna dyspozycja).\n3. **Pułapka nr 3:** Niewyjaśnienie ZWIĄZKU - samo podanie definicji cnoty bez pokazania, dlaczego cnota funduje przyjaźń doskonałą, daje tylko 1 pkt.","image":"img/filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/4","paper_id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"4","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4. (0-2)\nPrzyjmując, że w przytoczonym fragmencie Etyki nikomachejskiej mamy do czynienia\nz podziałem logicznym przyjaźni, wymień jej rodzaje oraz podaj kryterium tego podziału.\nRodzaje przyjaźni według Arystotelesa:\nKryterium podziału:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 4. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n(pytania) filozoficzne […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający formułuje […] tezy filozoficzne,\nprawidłowo rekonstruuje poznane\nargumenty; […] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych […].\nZdający […] rekonstruuje tezy i argumenty\nzawarte w tekście […].\nI.4. Problematyka etyczna w filozofii\nstarożytnej. Zdający:\n3) prezentuje i porównuje filozoficzne\nkoncepcje miłości, przyjaźni i rozwoju\nosobowego (platońska koncepcja miłości,\narystotelesowska koncepcja celów i typów\nprzyjaźni);\n6) przeprowadza analizę i interpretację co\nnajmniej jednego z następujących tekstów:\nc) Arystoteles, Etyka nikomachejska\n(fragment).\nIV. Umiejętności logiczne. Zdający:\n1. w poprawny sposób wykonuje operację\ndefiniowania, podziału logicznego\n(klasyfikacji) oraz typologii.\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych. Zdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nZasady oceniania\n2 pkt - za poprawne wymienienie rodzajów przyjaźni według Arystotelesa oraz za podanie\nkryterium tego podziału.\n1 pkt - za poprawne wymienienie rodzajów przyjaźni według Arystotelesa LUB za podanie\nkryterium tego podziału.\n0 pkt - za odpowiedź błędną, niepełną lub brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nRodzaje przyjaźni według Arystotelesa:\n- przyjaźń użyteczna (utylitarna) - podstawą przyjaźni jest korzyść\n- przyjaźń hedoniczna - podstawą przyjaźni jest przyjemność\n- przyjaźń doskonała lub wartościowa etycznie - podstawą przyjaźni jest dzielność etyczna\nKryterium podziału jest rodzaj dobra fundujący odpowiedni rodzaj przyjaźni.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Rodzaje przyjaźni według Arystotelesa:**\n1. **Przyjaźń użyteczna (utylitarna)** - podstawą jest korzyść (*chreston*)\n2. **Przyjaźń hedoniczna (z przyjemności)** - podstawą jest przyjemność (*hedy*)\n3. **Przyjaźń doskonała (etyczna)** - podstawą jest dzielność etyczna (*arete*)\n\n**Kryterium podziału:** rodzaj dobra (*agathon*) fundujący dany rodzaj przyjaźni - to znaczy, **co** jest powodem przyjaźni i co się w przyjacielu ceni.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\nArystoteles sam sformułuje kryterium w tekście:\n\n> *\"Ci, co nawzajem są sobie przyjaciółmi, życzą sobie nawzajem dobrze i czynią to ze względu na to, co jest powodem ich przyjaźni.\"*\n\nWyliczenie rodzajów:\n- *\"Ludzie więc, którzy są sobie nawzajem przyjaciółmi gwoli wynikającej stąd dla nich **korzyści**\"* → przyjaźń użyteczna\n- *\"[ci,] którzy są sobie przyjaciółmi ze względu na wynikającą stąd dla nich **przyjemność**\"* → przyjaźń hedoniczna\n- *\"Doskonałą formą przyjaźni jest przyjaźń między ludźmi etycznie dzielnymi i podobnymi do siebie w **dzielności etycznej**\"* → przyjaźń doskonała\n\nKryterium podziału jest więc to, **z jakiego rodzaju dobra** wynika miłość do przyjaciela: czy to dobro instrumentalne (korzyść), hedoniczne (przyjemność), czy absolutne (dzielność etyczna).\n\n## Sposób 2 - logika podziału (podział wyczerpujący i rozłączny)\n\nZadanie pyta o **podział logiczny** - musi być:\n- **Wyczerpujący:** trzy rodzaje obejmują wszystkie możliwe przyjaźnie\n- **Rozłączny:** każda przyjaźń należy do dokładnie jednego rodzaju\n- **Oparty na jednym kryterium:** rodzaj dobra fundującego przyjaźń\n\nKryterium = rodzaj dobra, nie charakter stron przyjaźni. To ważne: złe osoby mogą tworzyć przyjaźnie z korzyści lub przyjemności, dobrzy - przyjaźń doskonałą.\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE (zadanie 4, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - wymienienie 3 rodzajów przyjaźni ORAZ kryterium podziału\n> - **1 pkt** - wymienienie 3 rodzajów LUB kryterium (jeden element brakuje)\n> - **0 pkt** - odpowiedź niepełna, błędna lub brak\n> - Akceptowane nazwy rodzajów: użyteczna/utylitarna, hedoniczna/z przyjemności, doskonała/etyczna/wartościowa etycznie\n> - Akceptowane sformułowanie kryterium: \"rodzaj dobra\", \"powód przyjaźni\", \"cel przyjaźni\", \"to, ze względu na co kochamy przyjaciela\"\n\n## Dlaczego błędne odpowiedzi są błędne\n\nBłąd: podanie kryterium jako \"charakter stron\" - ale ten sam człowiek może mieć przyjaciół użytecznych, hedonicznych i doskonałych. Kryterium dotyczy **rodzaju relacji**, nie osoby.\n\nBłąd: wymienienie tylko 2 rodzajów (np. \"przyjaciele z korzyści i doskonali\") - podział jest trójczłonowy.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Pułapka nr 1:** Opisywanie cech przyjaźni (trwałość, rzadkość) zamiast podawania kryterium podziału - to nie odpowiada na pytanie o logikę podziału.\n2. **Pułapka nr 2:** Mylenie kryterium z przykładem - kryterium to abstrakcyjna zasada (\"rodzaj dobra\"), nie konkretny przykład (\"przyjaźń studentów z profesorem\").\n3. **Pułapka nr 3:** Pomylenie trzech rodzajów przyjaźni z trzema warunkami przyjaźni (zadanie 2) - to różne zagadnienia.","image":"img/filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-4.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/5","paper_id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"5","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5. (0-1)\nCzy - zdaniem Arystotelesa - każdy rodzaj przyjaźni jest czymś moralnie pięknym\n(wartościowym)? Uzasadnij swoją odpowiedź, wykorzystując pojęcia i twierdzenia\narystotelesowskiej etyki.\nMFI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n(pytania) filozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający [ ] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. […]\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź […].\nI.4. Problematyka etyczna w filozofii\nstarożytnej. Zdający:\n3) prezentuje i porównuje filozoficzne\nkoncepcje miłości, przyjaźni i rozwoju\nosobowego (platońska koncepcja miłości,\narystotelesowska koncepcja celów i typów\nprzyjaźni);\n6) przeprowadza analizę i interpretację co\nnajmniej jednego z następujących tekstów:\nc) Arystoteles, Etyka nikomachejska\n(fragment).\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych. Zdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawną odpowiedź wraz z uzasadnieniem zawierającym pojęcia i twierdzenia\netyki arystotelesowskiej.\n0 pkt - za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nWedług Arystotelesa nie każdy rodzaj przyjaźni jest czymś moralnie pięknym. Jedynie przyjaźń\nmiędzy ludźmi etycznie dzielnymi może być bez zastrzeżeń uznana za moralnie piękną,\nponieważ dzielność etyczna jako dobro bezwzględne jest czymś moralnie pięknym.\nArystoteles w Etyce nikomachejskiej pisze, że także ludzie źli mogą się ze sobą przyjaźnić -\nze względu na korzyść lub przyjemność. Tego rodzaju przyjaźń nie może być uznana za\nmoralnie piękną, bo ludzie źli są pozbawieni moralnego piękna.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**NIE** - według Arystotelesa nie każdy rodzaj przyjaźni jest czymś moralnie pięknym.\n\nJedynie **przyjaźń doskonała** (między ludźmi etycznie dzielnymi) jest bez zastrzeżeń moralnie piękna. Przyjaźnie z korzyści i przyjemności nie mają takiego statusu.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\nArystoteles sam zaznacza tę asymetrię:\n\n1. O przyjaźni moralnie pięknej: *\"[przyjaźń] jest jednak nie tylko czymś koniecznym, ale też czymś moralnie pięknym\"* - jednak kontekst odnosi się do przyjaźni w kontekście cnoty.\n\n2. O ludziach złych: *\"ludzie źli będą przyjaciółmi z uwagi na korzyść lub na przyjemność, jeżeli są pod tymi względami do siebie podobni\"* - czyli zli ludzie mogą tworzyć przyjaźnie, ale nie przyjaźnie moralnie piękne.\n\n3. Kluczowe zdanie: *\"ci, którzy są etycznie dzielni, są dobrzy i w bezwzględnym tego słowa znaczeniu, i wzajemnie sobie pożyteczni.\"* - tylko dzielność etyczna (*arete*) jako dobro bezwzględne jest fundamentem moralnego piękna przyjaźni.\n\n## Sposób 2 - pojęcia etyki arystotelesowskiej\n\nArystoteles rozróżnia dwa wymiary dobra:\n- **Dobro instrumentalne** (korzyść, przyjemność) - dobre *dla kogoś* w danej sytuacji\n- **Dobro bezwzględne** (*agathon haplos*) - dobre samo w sobie\n\nMoralne piękno (*kalon*) wiąże się wyłącznie z dobrem bezwzględnym. Przyjaźń z korzyści i przyjemności opiera się na dobru instrumentalnym - więc nie może być moralnie piękna w pełnym sensie. Przyjaźń doskonała opiera się na dzielności etycznej (*arete*) jako dobru bezwzględnym - stąd jest moralnie piękna.\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE (zadanie 5, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - poprawna odpowiedź NIE + uzasadnienie z pojęciami etyki arystotelesowskiej\n> - **0 pkt** - sama odpowiedź \"nie\" bez uzasadnienia; odpowiedź \"tak\"; brak odpowiedzi\n> - Wymagane pojęcia: przynajmniej jedno z: dzielność etyczna, dobro bezwzględne, przyjaźń doskonała, cnota (*arete*)\n\n## Dlaczego błędna odpowiedź TAK jest błędna\n\nMożna by sądzić, że skoro Arystoteles pisze *\"jest [przyjaźń] czymś moralnie pięknym\"*, to każda przyjaźń jest moralnie piękna. To błąd - to zdanie jest ogólną charakterystyką instytucji przyjaźni, nie każdego jej rodzaju. Tekst jednocześnie stwierdza, że ludzie źli mogą się przyjaźnić, a ich przyjaźni nie można uznać za moralnie piękną.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Pułapka nr 1:** Odpowiedź \"tak\" z uzasadnieniem, że Arystoteles chwali przyjaźń w ogóle - ignoruje rozróżnienie między rodzajami przyjaźni i statusem osób je tworzących.\n2. **Pułapka nr 2:** Uzasadnienie bez terminologii filozoficznej - \"bo osoby złe są złe\" to nie wyjaśnienie arystotelesowskie. Konieczne jest odwołanie do pojęcia cnoty lub dobra bezwzględnego.\n3. **Pułapka nr 3:** Mylenie moralnego piękna przyjaźni z jej trwałością - nietrwała przyjaźń z przyjemności może być miła, ale nie jest moralnie piękna w sensie etycznym.","image":"img/filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-5.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/6","paper_id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"6","points":3,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6. (0-3)\nPrzedstaw wyrażone w przytoczonym fragmencie stanowisko Arystotelesa dotyczące\nrelacji między przyjaźnią a miłością. Wskaż jedno podobieństwo i jedną różnicę między\nstanowiskiem Arystotelesa a stanowiskiem Karola Wojtyły w tej sprawie.\nStanowisko Arystotelesa:\nPodobieństwo między stanowiskiem Arystotelesa a stanowiskiem Karola Wojtyły:\nRóżnica między stanowiskiem Arystotelesa a stanowiskiem Karola Wojtyły:\nTekst do zadań 7.-9.\nDavid Hume\nBadania dotyczące rozumu ludzkiego\nPrzyjmuje się powszechnie, że materia jest we wszystkich działaniach aktywowana przez\ndziałającą z konieczności siłę i że każdy naturalny skutek jest tak dokładnie określony przez\nenergię swej przyczyny, że w danych okolicznościach żaden inny skutek nie mógłby z niej\nwyniknąć.\nDavid Hume, Badania dotyczące rozumu ludzkiego, Kraków 2004.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 6. (0-3)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n(pytania) filozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający [ ] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi.\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. […]\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź […].\nI.4. Problematyka etyczna w filozofii\nstarożytnej. Zdający:\n3) prezentuje i porównuje filozoficzne\nkoncepcje miłości, przyjaźni i rozwoju\nosobowego (platońska koncepcja miłości,\narystotelesowska koncepcja celów i typów\nprzyjaźni);\n6) przeprowadza analizę i interpretację co\nnajmniej jednego z następujących tekstów:\nc) Arystoteles, Etyka nikomachejska\n(fragment).\nIII.2. Problematyka filozofii człowieka\nw myśli XX w. Zdający:\n5) analizuje różne formy więzi\nmiędzyludzkich: miłość, przyjaźń […]\ni porównuje współczesne koncepcje tych\nwięzi z koncepcjami starożytnymi.\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nZasady oceniania\n3 pkt - za trafne przedstawienie stanowiska Arystotelesa oraz za poprawne wskazanie\njednego podobieństwa i jednej różnicy między stanowiskiem Arystotelesa i Karola\nWojtyły.\n2 pkt - za trafne przedstawienie stanowiska Arystotelesa oraz poprawne wskazanie\npodobieństwa LUB za trafne przedstawienie stanowiska Arystotelesa oraz poprawne\nwskazanie różnicy między stanowiskiem Arystotelesa i Karola Wojtyły.\n1 pkt - za trafne przedstawienie stanowiska Arystotelesa.\n0 pkt - za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nStanowisko Arystotelesa: filozof ten uważa, że miłość jest namiętnością i w tej postaci\nprzeciwstawia ją przyjaźni, którą uznaje za trwałą dyspozycję. Miłość jako namiętność nie musi\nbyć odwzajemniona, a jej przedmiotem mogą być też przedmioty nieożywione. Warunkiem\nkoniecznym przyjaźni jest zaś wzajemna życzliwość i świadomość tego faktu, co przesądza\no tym, że przyjaźń może być zawierana jedynie między ludźmi.\nPodobieństwo między stanowiskiem Arystotelesa a stanowiskiem Karola Wojtyły: Karol\nWojtyła zgodziłby się z Arystotelesem, że istotą doskonałej przyjaźni jest wzgląd na dobro\nsamego przyjaciela. Tak pojęta przyjaźń oparta jest na bezinteresownej, wzajemnej\nżyczliwości.\nRóżnica między stanowiskiem Arystotelesa a stanowiskiem Karola Wojtyły: według Karola\nWojtyły jest możliwa przyjaźń między człowiekiem a Bogiem. Według Arystotelesa, nie jest\nmożliwa przyjaźń między człowiekiem a bogami czy Nieporuszonym Poruszycielem.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Stanowisko Arystotelesa:** Miłość (*eros*) to namiętność - uczucie nietrwałe, niewymagające wzajemności, mogące być skierowane do przedmiotów nieożywionych. Przyjaźń (*philia*) natomiast to trwała dyspozycja (*hexis*), wymagająca wzajemności i świadomości - możliwa tylko między ludźmi.\n\n**Podobieństwo z Wojtyłą:** Obaj uważają, że istotą doskonałej przyjaźni (miłości) jest wzgląd na dobro samej osoby - bezinteresowna, wzajemna życzliwość.\n\n**Różnica:** Wojtyła dopuszcza przyjaźń (miłość) między człowiekiem a Bogiem; Arystoteles jej wyklucza - z bogami (Nieruchomym Poruszycielem) nie można być w relacji przyjaźni ze względu na nieskończoną nierówność.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego (stanowisko Arystotelesa)\n\nKluczowy fragment z tekstu:\n\n> *\"Miłością jest, jak się zdaje, namiętnością, przyjaźń zaś trwałą dyspozycją; bo przedmiotem umiłowania mogą też być przedmioty martwe, w z a j e m n a jednak miłość jest wynikiem wyboru [ ], a wybór - wynikiem trwałej dyspozycji.\"*\n\nArystoteles wskazuje cztery różnice między miłością a przyjaźnią:\n\n| Aspekt | Miłość (*eros*) | Przyjaźń (*philia*) |\n| Charakter psychologiczny | Namiętność (*pathos*) - chwilowa | Trwała dyspozycja (*hexis*) |\n| Przedmiot | Może dotyczyć rzeczy martwych | Tylko między ludźmi |\n| Wzajemność | Niewymagana | Konieczna |\n| Podstawa | Uczucie | Wybór i trwała dyspozycja |\n\nDodatkowy warunek przyjaźni: wymaga **wzajemnej życzliwości** (*eunoia*) i **świadomości** jej istnienia po obu stronach - czego miłość nie wymaga.\n\n## Sposób 2 - wiedza własna o Karolu Wojtyle\n\n**Karol Wojtyła** (Jan Paweł II) w dziele *Miłość i odpowiedzialność* (1960 r.) rozwijał koncepcję miłości opartą na **personaliźmie** - miłość to akceptacja osoby jako osoby (*affirm atio personae*), a nie jedynie uczucie czy pożądanie.\n\n**Podobieństwo z Arystotelesem:**\n- Obaj podkreślają, że autentyczna miłość/przyjaźń skierowana jest ku dobru osoby kochanej (nie ku własnej korzyści lub przyjemności)\n- Wojtyła: *\"miłość jako dar z siebie\"* = Arystoteles: przyjaźń doskonała opiera się na chceniu dobra dla przyjaciela *ze względu na niego samego*\n\n**Różnica (kluczowa dla klucza CKE):**\n- Wojtyła - jako myśliciel chrześcijański - uznaje **przyjaźń z Bogiem** (*amicitia Dei*) za możliwą, a nawet za doskonałą formę miłości (łaska uświęcająca jako uczestnictwo w życiu Bożym)\n- Arystoteles - w ramach filozofii greckiej - uważa, że **bogowie są zbyt doskonali**, by wchodzić w relację przyjaźni z ludźmi. *Niesprawiedliwe byłoby życzenie bogom tego, co jest dla nich dobre* - bo to zakładałoby równość.\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE (zadanie 6, max 3 pkt):**\n> - **3 pkt** - stanowisko Arystotelesa + podobieństwo + różnica\n> - **2 pkt** - stanowisko Arystotelesa + podobieństwo LUB stanowisko Arystotelesa + różnica\n> - **1 pkt** - samo stanowisko Arystotelesa (bez porównania)\n> - **0 pkt** - odpowiedź niepełna/błędna\n> - Akceptowane podobieństwa: bezinteresowna życzliwość, wzgląd na dobro osoby, wzajemność\n> - Akceptowane różnice: Bóg/bogowie jako możliwy/niemożliwy partner przyjaźni; Wojtyła łączy miłość i przyjaźń, Arystoteles je oddziela\n\n## Dlaczego błędne odpowiedzi są błędne\n\nBłąd: opisanie stanowiska Wojtyły bez odniesienia do Arystotelesa - zadanie wymaga PORÓWNANIA, nie samego przedstawienia Wojtyły.\n\nBłąd: podanie podobieństwa jako różnicy lub odwrotnie - mylenie \"oba uważają X\" z \"Arystoteles uważa X, a Wojtyła nie-X\".\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Pułapka nr 1:** Mylenie Karola Wojtyły (filozofa, teologa, Jana Pawła II) z innym filozofem - to polski myśliciel XX w., autor *Miłości i odpowiedzialności* (1960).\n2. **Pułapka nr 2:** Opisywanie miłości erotycznej zamiast przyjaźni - zadanie dotyczy relacji *philia* vs. *eros*, nie miłości romantycznej jako takiej.\n3. **Pułapka nr 3:** Podanie tylko podobieństwa (1 pkt za stanowisko Arystotelesa + podobieństwo = 2 pkt) - warto zainwestować w różnicę, żeby uzyskać 3 pkt.","image":"img/filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-6.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/7","paper_id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"7","points":1,"ptype":"closed","subject":"filozofia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7. (0-1)\nDokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A, B albo C i jej uzasadnienie 1., 2. albo 3.\nW powyższym fragmencie tekstu Davida Hume’a zawarta jest teza z zakresu\nA.\nontologii,\nzgodnie\nz którą\n1.\nzwiązek przyczynowy jest\nzwiązkiem niekoniecznym.\nB.\nepistemologii,\n2.\nkażdy skutek ma swoją przyczynę.\nC.\nlogiki,\n3.\nw świecie przyrody obowiązuje\nzasada zachowania energii.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n3.\n4.\n5.\n6.\n7.\nMaks. liczba pkt\n2\n2\n1\n3\n1\nUzyskana liczba pkt\nMFI_1R","answer":"A","answer_text":"Zadanie 7. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n(pytania) filozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. […]\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź […].\nI.1. Klasyczna koncepcja filozofii.\nZdający:\n2) umieszcza formułowane pytania\ni problemy filozoficzne w obrębie właściwej\ndla nich dyscypliny.\nII.1. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii XVII i XVIII w. Zdający:\n3) rekonstruuje i porównuje\nepistemologiczne stanowiska empirystów,\nrekonstruuje wspierające je argumenty\n([…] empiryzm D. Hume’a i jego sceptyczne\nkonsekwencje);\n5) przeprowadza analizę i interpretację co\nnajmniej jednego z następujących tekstów:\nc) D. Hume, Badania dotyczące rozumu\nludzkiego (fragment).\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawną odpowiedź.\n0 pkt - za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nA 2.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**A 2.** - Teza z zakresu **ontologii**, zgodnie z którą **każdy skutek ma swoją przyczynę**.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\nFragment Hume'a:\n> *\"Przyjmuje się powszechnie, że materia jest we wszystkich działaniach aktywowana przez działającą z konieczności siłę i że każdy naturalny skutek jest tak dokładnie określony przez energię swej przyczyny, że w danych okolicznościach żaden inny skutek nie mógłby z niej wyniknąć.\"*\n\nHume relacjonuje tutaj **powszechne przekonanie** (\"przyjmuje się powszechnie\") dotyczące **struktury rzeczywistości** - że materia podlega koniecznemu prawu przyczynowemu, że każdy skutek ma swoją przyczynę i że przyczyna determinuje skutek.\n\nTo jest twierdzenie **ontologiczne** - dotyczy tego, **jaka jest rzeczywistość** (deterministyczna, przyczynowo-skutkowa), nie tego jak ją poznajemy (epistemologia) ani jak wyglądają związki logiczne (logika).\n\n**Uzasadnienie 2** (\"każdy skutek ma swoją przyczynę\") jest trafnym streszczeniem tezy: fragment mówi dokładnie, że skutek jest \"określony przez energię swej przyczyny\" - czyli każdy skutek wynika z przyczyny.\n\n## Sposób 2 - eliminacja błędnych opcji\n\n**Dlaczego NIE B (epistemologia)?**\nEpistemologia bada warunki i granice poznania. Fragment Hume'a nie mówi o tym, *jak poznajemy* związek przyczynowy - mówi, *jaki jest* ten związek w rzeczywistości. To kwestia ontologiczna, nie epistemologiczna.\n\n**Dlaczego NIE C (logika)?**\nLogika bada poprawność rozumowań i związki między zdaniami. Związek przyczynowy w przyrodzie nie jest kwestią logiczną - nie wynika z formy zdań, lecz z natury rzeczy.\n\n**Dlaczego uzasadnienie 1 jest błędne?** (\"związek przyczynowy jest nieKONIECZNY\")\nTo jest wręcz odwrotne od treści fragmentu! Fragment głosi, że siła działa *z konieczności* - uzasadnienie 1 zaprzeczałoby temu.\n\n**Dlaczego uzasadnienie 3 jest błędne?** (\"zasada zachowania energii\")\nZasada zachowania energii to zasada fizyczna - fragment Hume'a nie mówi o energii jako wielkości fizycznej, lecz o \"energii przyczyny\" w sensie potocznym (siła sprawcza).\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE (zadanie 7, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź A 2.\n> - **0 pkt** - każda inna kombinacja lub brak odpowiedzi\n> - Wymagana KOMPLETNA odpowiedź: litera + cyfra (samo \"A\" bez \"2\" lub samo \"2\" bez \"A\" = 0 pkt)\n\n## Dlaczego błędne odpowiedzi są błędne\n\n| Kombinacja | Dlaczego błędna |\n| A 1. | Uzasadnienie 1 głosi NIEkonieczność - przeczy treści fragmentu |\n| A 3. | Zasada zachowania energii to fizyka, nie filozofia przyczynowości |\n| B 2. | Epistemologia bada poznanie; fragment dotyczy struktury rzeczywistości |\n| C 2. | Logika bada wnioskowania; związek przyczynowy to kwestia ontologiczna |\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Pułapka nr 1:** Wybór opcji B (epistemologia) - bo Hume jest znany jako epistemolog. Ale TEN fragment opisuje powszechne przekonanie ontologiczne, nie teorię poznania.\n2. **Pułapka nr 2:** Wybór uzasadnienia 1 z powodu znajomości Hume'a - Hume *krytykuje* konieczność związku przyczynowego, ale w tym fragmencie on ją OPISUJE (relacjonuje powszechny pogląd), nie bronii.\n3. **Pułapka nr 3:** Niezauważenie, że trzeba podać KOMBINACJĘ (litera + cyfra), nie samą literę.","image":"img/filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-7.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":5,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/8","paper_id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"8","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8. (0-1)\nCzy opinia zawarta w przytoczonym fragmencie tekstu jest zgodna z założeniami filozofii\nDavida Hume’a? Uzasadnij swoją odpowiedź.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 8. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający […] formułuje […] tezy filozoficzne,\nprawidłowo rekonstruuje poznane\nargumenty; […] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi […].\nII.1. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii XVII i XVIII w. Zdający:\n3) rekonstruuje i porównuje\nepistemologiczne stanowiska empirystów,\nrekonstruuje wspierające je argumenty ([…]\nempiryzm D. Hume’a i jego sceptyczne\nkonsekwencje).\nZasady oceniania\n1 pkt - za trafną odpowiedź wraz z poprawnym uzasadnieniem.\n0 pkt - za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nRozwiązanie\nOpinia wyrażona przez Davida Hume’a w przytoczonym fragmencie tekstu jest niezgodna\nz założeniami jego filozofii. Według Davida Hume’a nie można zasadnie twierdzić, iż istnieje\nkonieczny związek przyczynowy, ponieważ wiarygodna wiedza może pochodzić jedynie\nz doświadczenia (ewentualnie dotyczyć związków między ideami), doświadczenie zaś nie\npozwala uchwycić koniecznego związku między zdarzeniami (przyczyną a skutkiem);\nstwierdzić możemy jedynie następstwo czasowe między nimi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**NIE** - opinia wyrażona w przytoczonym fragmencie jest **niezgodna** z założeniami filozofii Davida Hume'a.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego vs. filozofia Hume'a\n\nFragment opisuje pogląd, że:\n- materia jest aktywowana przez **konieczną** siłę\n- każdy skutek jest **ściśle określony** przez przyczynę\n- żaden **inny skutek nie mógłby wyniknąć** w tych samych okolicznościach\n\nTo jest klasyczny **determinizm konieczny** - twierdzenie, że związek przyczynowo-skutkowy jest konieczny i pewny.\n\n**Ale Hume w swoich *Badaniach dotyczących rozumu ludzkiego* (i wcześniej w *Traktacie o naturze ludzkiej*) głosi coś odwrotnego:**\n\nWedług Hume'a wiarygodna wiedza pochodzi wyłącznie z **doświadczenia zmysłowego** (empiryzm). Doświadczenie jednak pozwala nam stwierdzić jedynie **następstwo czasowe** (*post hoc*) między zdarzeniami - widzimy, że A następuje po B, ale nigdy nie *widzimy* konieczności, że A **musi** powodować B.\n\nHume stwierdza:\n- W doświadczeniu nie ma żadnego wrażenia (*impression*) konieczności związku przyczynowego\n- Idea konieczności pochodzi z **przyzwyczajenia** (*custom, habit*) umysłu do obserwowania stałego następstwa\n- Nie można zasadnie twierdzić, że istnieje **konieczny** związek przyczynowy\n\nFragment tekstu głosi więc pogląd, który Hume krytykuje jako nieuzasadniony!\n\n## Sposób 2 - interpretacja kontekstu fragmentu\n\nHume otwiera fragment słowami: *\"Przyjmuje się powszechnie, że \"* - to fraza wskazująca, że RELACJONUJE powszechny pogląd, a nie wyraża własnego stanowiska. To jest **retoryczny zabieg** - Hume przedstawia tezę, którą następnie (w dalszych partiach *Badań*) podważa swoją analizą epistemologiczną.\n\nW klasycznym stylu filozoficznym: najpierw sformułuj tezę przeciwnika, potem ją obale.\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE (zadanie 8, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź \"niezgodna\" + uzasadnienie odwołujące się do empiryzmu Hume'a i braku konieczności związku przyczynowego w doświadczeniu\n> - **0 pkt** - sama odpowiedź \"niezgodna\" bez uzasadnienia; odpowiedź \"zgodna\"; brak odpowiedzi\n> - Wymagane w uzasadnieniu: odwołanie do doświadczenia jako źródła wiedzy i/lub niemożności uchwycenia konieczności w doświadczeniu\n\n## Dlaczego błędna odpowiedź \"zgodna\" jest błędna\n\nUczeń może sądzić, że skoro Hume napisał ten fragment, to wyraża w nim swój pogląd. To pułapka - Hume **relacjonuje** powszechny pogląd deterministyczny, a nie go broni. Jego własne stanowisko (sceptycyzm co do konieczności przyczynowej) jest z tym fragmentem sprzeczne.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Pułapka nr 1:** Mylenie autora z głoszonym poglądem - Hume pisze *o* pewnym przekonaniu, ale go nie wyznaje. Zwrot \"przyjmuje się powszechnie\" to sygnał dystansu.\n2. **Pułapka nr 2:** Uzasadnienie bez odniesienia do empiryzmu - samo stwierdzenie \"Hume był przeciwny determinizmowi\" to za mało; należy wyjaśnić dlaczego (brak wrażenia konieczności w doświadczeniu).\n3. **Pułapka nr 3:** Mylenie Hume'a z Kantem - to Kant (pod wpływem Hume'a) uznał przyczynowość za aprioryczną kategorię rozumu. Hume uważa, że związek przyczynowy to tylko przyzwyczajenie umysłu.","image":"img/filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-8.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/9","paper_id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"9","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9. (0-2)\nPrzedstaw stanowisko w kwestii przyczynowości, jakiego bronił w swojej filozofii\nImmanuel Kant, oraz wskaż jedną z różnic między jego stanowiskiem a stanowiskiem\nDavida Hume’a dotyczącym tej kwestii.\nStanowisko Immanuela Kanta:\nRóżnica:\nTekst do zadań 10.-12.\nJohn Stuart Mill\nO wolności\nCelem niniejszego szkicu jest stwierdzenie jednej bardzo prostej zasady, która winna\nprzyświecać wszelkim próbom kontrolowania lub przymuszania jednostki przez społeczeństwo,\nbez względu na to, czy używa ono siły fizycznej w postaci sankcji prawnych, czy też przymusu\nmoralnego opinii publicznej. Zasada ta brzmi, że jedynym celem usprawiedliwiającym\nograniczenie przez ludzkość, indywidualnie lub zbiorowo, swobody działania jakiegokolwiek\nczłowieka jest samoobrona, że jedynym celem, dla osiągnięcia którego ma się prawo\nsprawować władzę nad członkiem cywilizowanej społeczności wbrew jego woli, jest\nzapobieżenie krzywdzie innych. [ ] Każdy jest odpowiedzialny przed społeczeństwem jedynie\nza tę część swego postępowania, która dotyczy innych. W tej części, która dotyczy wyłącznie\njego samego, jest absolutnie niezależny; ma suwerenną władzę nad sobą, nad swoim ciałem\ni umysłem.\nJohn Stuart Mill, O wolności, Warszawa 1999.\nMFI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 9. (0-2)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający […] formułuje […] tezy filozoficzne,\nprawidłowo rekonstruuje poznane\nargumenty […]; prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi.\nII.1. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii XVII i XVIII w. Zdający:\n3) rekonstruuje i porównuje\nepistemologiczne stanowiska empirystów,\nrekonstruuje wspierające je argumenty ([…]\nempiryzm D. Hume’a i jego sceptyczne\nkonsekwencje);\n4) przedstawia epistemologię I. Kanta jako\nrozwiązanie sporu empiryzmu\nz racjonalizmem (objaśnia pojęcia […]\nkategorii intelektu - przyczyny i substancji).\nZasady oceniania\n2 pkt - za trafne przedstawienie stanowiska Immanuela Kanta i wskazanie różnicy.\n1 pkt - za trafne przedstawienie stanowiska Immanuela Kanta.\n0 pkt - za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nPrzykładowa odpowiedź:\nStanowisko Immanuela Kanta: według Immanuela Kanta ludzki umysł wyposażony jest\nw aprioryczne formy rozumu (kategorie) i jedną z takich form (kategorii) jest przyczynowość.\nRóżnica: David Hume twierdzi, że związek przyczynowy nie jest związkiem koniecznym; nie\nmożna zasadnie wykazać, iż zachodzi konieczny związek między zdarzeniami (przyczyną\na skutkiem). Immanuel Kant twierdzi, że związek przyczynowy jest związkiem koniecznym.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Stanowisko Kanta:** Ludzki umysł wyposażony jest w **aprioryczne** (przedempiryczne) formy rozumu zwane **kategoriami** (łac. *categoriae*). Jedną z tych kategorii jest **przyczynowość** (*Kausalität*) - umysł narzuca ją doświadczeniu, dlatego każde zjawisko jawi nam się jako mające przyczynę.\n\n**Różnica:** Hume twierdzi, że związek przyczynowy **nie jest konieczny** (pochodzi z przyzwyczajenia). Kant twierdzi, że związek przyczynowy **jest konieczny** - bo jest aprioryczną kategorią narzucaną przez umysł na doświadczenie.\n\n## Sposób 1 - stanowisko Kanta (epistemologia transcendentalna)\n\nKant w *Krytyce czystego rozumu* (1781 r.) - zainspirowany właśnie Hume'em - tworzy tzw. **przewrót kopernikański** w filozofii:\n\nZamiast pytać, jak umysł dostosowuje się do rzeczy, pyta: jak rzeczy (zjawiska) dostosowują się do umysłu?\n\nOdpowiedź: umysł posiada **aprioryczne struktury**:\n- **Formy naoczności** (*Anschauungsformen*): przestrzeń i czas\n- **Kategorie rozumu** (*Kategorien*): przyczynowość, substancja, jedność, wielość itd.\n\nKategoria przyczynowości **poprzedza doświadczenie** - nie uczymy się jej z obserwacji (jak uważał Hume), lecz **wnosimy ją do doświadczenia**. Dlatego każde zjawisko natury jawi nam się jako kauzalne - nie dlatego, że świat sam w sobie jest kauzalny, lecz dlatego, że nasz umysł tak go organizuje.\n\n## Sposób 2 - porównanie Hume vs. Kant\n\n| Aspekt | David Hume | Immanuel Kant |\n| Źródło idei przyczynowości | Doświadczenie + przyzwyczajenie | Aprioryczna kategoria umysłu |\n| Konieczność związku przyczynowego | Brak - tylko regularność i przyzwyczajenie | Tak - konieczność aprioryczna |\n| Status zasady przyczynowości | Psychologiczne przekonanie | Obowiązujące prawo dla zjawisk |\n| Wynik filozoficzny | Sceptycyzm co do konieczności | Pewność naukowa jest możliwa |\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE (zadanie 9, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - stanowisko Kanta (aprioryczna kategoria) + różnica z Humem\n> - **1 pkt** - samo stanowisko Kanta bez różnicy\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak\n> - Akceptowane sformułowania stanowiska Kanta: \"kategoria aprioryczna\", \"forma intelektu\", \"umysł narzuca przyczynowość na doświadczenie\"\n> - Akceptowane sformułowania różnicy: Hume = przyczynowość nieKONIECZNA / Kant = przyczynowość KONIECZNA (aprioryczna)\n\n## Dlaczego błędne odpowiedzi są błędne\n\nBłąd: opisanie Kanta jako empirysty - Kant jest **transcendentalnym idealistą**, a nie empirystą. Choć uznaje doświadczenie za warunek poznania, to struktury poznawcze (kategorie) są aprioryczne.\n\nBłąd: mylenie kategorii z formami naoczności - przyczynowość to **kategoria rozumu** (*Verstand*), a nie forma naoczności (*Anschauung*). Przestrzeń i czas to formy naoczności, przyczynowość to kategoria.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Pułapka nr 1:** Twierdzenie, że Kant \"zgadza się z Humem\" - Kant wyraźnie polemizuje z Humem i przezwycięża jego sceptycyzm przez teorię kategorii apriorycznych.\n2. **Pułapka nr 2:** Opisanie różnicy tylko \"Kant uważa inaczej\" bez podania treści - wymagana jest konkretna różnica: konieczność vs. niekonieczność związku przyczynowego.\n3. **Pułapka nr 3:** Mylenie Kanta z racjonalistami (Descartes, Leibniz) - Kant stworzył oryginalną \"trzecią drogę\" między empiryzmem a racjonalizmem.","image":"img/filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-9.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/10","paper_id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"10","points":3,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10. (0-3)\nW przywołanym fragmencie tekstu John Stuart Mill formułuje tzw. zasadę niekrzywdzenia,\nktóra stanowi ważny element reprezentowanego przez niego stanowiska z zakresu filozofii\npolityki.\nPodaj nazwę tego stanowiska i wyjaśnij, na czym ono polega, oraz przedstaw związek\nmiędzy nim a zasadą niekrzywdzenia.\nNazwa stanowiska:\nWyjaśnienie:\nZwiązek między stanowiskiem a zasadą niekrzywdzenia:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 10. (0-3)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n(pytania) filozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający [ ] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. […]\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź […].\nII.5. Problematyka nowożytnej filozofii\ndziejów i filozofii polityki po rewolucji\nfrancuskiej. Zdający:\n3) rekonstruuje i porównuje […] koncepcje\nw porewolucyjnej filozofii polityki,\nrekonstruuje wspierające je argumenty\n(liberalizm J.S Milla i jego związek\nz utylitaryzmem i indywidualizmem […]).\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nZasady oceniania\n3 pkt - za poprawne podanie nazwy stanowiska Johna Stuarta Milla, jego wyjaśnienie oraz za\nprzedstawienie związku między stanowiskiem a zasadą niekrzywdzenia.\n2 pkt - za poprawne podanie nazwy stanowiska Johna Stuarta Milla oraz jego wyjaśnienie\nLUB za wyjaśnienie stanowiska Milla i za przedstawienie związku między nim a zasadą\nniekrzywdzenia.\n1 pkt - za podanie poprawnej nazwy stanowiska Johna Stuarta Milla LUB za jego wyjaśnienie.\n0 pkt - za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\nNazwa stanowiska: liberalizm LUB indywidualizm\nWyjaśnienie: liberalizm to pogląd na gruncie filozofii polityki, głoszący prymat jednostki nad\nwspólnotą oraz upatrujący w wolności człowieka - zarówno w sferze publicznej, jak i prywatnej\n- naczelną wartość.\nZwiązek między stanowiskiem a zasadą niekrzywdzenia: zasada niekrzywdzenia respektuje\nkluczowe dla liberalizmu przekonanie, iż wolność jednostki jest jedyną bezdyskusyjną\nwartością. Założeniem zasady niekrzywdzenia jest przekonanie, że krzywdzenie innych\nstanowi pogwałcenie wolności osoby krzywdzonej. Granicą wolności jednostki jest wolność\ninnych jednostek. Można więc usprawiedliwić ograniczenie wolności jednostki o ile wykaże się,\nże jednostka ta w nieuprawniony sposób narusza wolność innej (innych) jednostki.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Nazwa stanowiska:** **Liberalizm** (lub: indywidualizm)\n\n**Wyjaśnienie:** Liberalizm to pogląd w filozofii polityki głoszący **prymat jednostki nad wspólnotą** i uznający **wolność człowieka** - zarówno w sferze publicznej, jak i prywatnej - za naczelną wartość. Rola państwa i społeczeństwa powinna być ograniczona do minimum niezbędnego do ochrony wolności jednostek.\n\n**Związek z zasadą niekrzywdzenia:** Zasada niekrzywdzenia (*harm principle*) jest konkretyzacją liberalnego przekonania o priorytecie wolności. Granicą wolności jednostki jest wolność innych - społeczeństwo może ograniczać wolność jednostki tylko wtedy, gdy ta wolność narusza wolność innych. Krzywdzenie innych to pogwałcenie ich wolności, a więc jedyne działanie uzasadniające interwencję.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\nMill formułuje zasadę niekrzywdzenia (*harm principle*) wprost:\n\n> *\"jedynym celem usprawiedliwiającym ograniczenie przez ludzkość, indywidualnie lub zbiorowo, swobody działania jakiegokolwiek człowieka jest samoobrona, że jedynym celem, dla osiągnięcia którego ma się prawo sprawować władzę nad członkiem cywilizowanej społeczności wbrew jego woli, jest zapobieżenie krzywdzie innych.\"*\n\nTo jest zasada **minimalizacji przymusu** - interwencja jest dopuszczalna TYLKO gdy chroni innych przed krzywdą.\n\n> *\"Każdy jest odpowiedzialny przed społeczeństwem jedynie za tę część swego postępowania, która dotyczy innych. W tej części, która dotyczy wyłącznie jego samego, jest absolutnie niezależny.\"*\n\nTo klasyczna teza **liberalna**: sfera prywatna jest suwerennym terytorium jednostki.\n\n## Sposób 2 - wiedza własna o filozofii polityki Milla\n\nJohn Stuart Mill w *O wolności* (1859 r.) rozwinął tradycję **liberalizmu klasycznego** (John Locke, Adam Smith) i dodał do niej wymiar utylitarny:\n\n- **Wolność jednostki** = wartość instrumentalna (prowadzi do szczęścia) i wewnętrzna (warunek godności)\n- **Sfera publiczna** (wpływa na innych) - może być regulowana przez społeczeństwo\n- **Sfera prywatna** (dotyczy tylko jednostki) - absolutna autonomia, nieingerencja\n\n**Związek z zasadą niekrzywdzenia:**\n- Zasada niekrzywdzenia wyznacza granicę między sferą publiczną a prywatną\n- Wszystko, co nie krzywdzi innych → sfera prywatna → brak prawa do interwencji\n- Co krzywdzi innych → sfera publiczna → interwencja jest uzasadniona\n- To jest liberalna zasada: **wolność kończy się tam, gdzie zaczyna się wolność innego**\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE (zadanie 10, max 3 pkt):**\n> - **3 pkt** - nazwa (liberalizm/indywidualizm) + wyjaśnienie + związek z zasadą niekrzywdzenia\n> - **2 pkt** - nazwa + wyjaśnienie LUB wyjaśnienie + związek (bez nazwy)\n> - **1 pkt** - sama nazwa LUB samo wyjaśnienie\n> - **0 pkt** - błąd lub brak\n> - Akceptowane nazwy: \"liberalizm\", \"indywidualizm\"\n> - NIE akceptowane: \"utylitaryzm\" (to etyka Milla, nie stanowisko w filozofii polityki), \"empiryzm\" (metoda, nie stanowisko polityczne)\n\n## Dlaczego błędne odpowiedzi są błędne\n\nBłąd: podanie \"utylitaryzmu\" jako nazwy stanowiska - utylitaryzm to etyka Milla (zasada użyteczności), a nie jego stanowisko w filozofii polityki. Zadanie pyta o stanowisko z filozofii polityki.\n\nBłąd: wyjaśnienie zasady niekrzywdzenia bez powiązania z liberalizmem - samo powtórzenie tekstu to nie wyjaśnienie.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Pułapka nr 1:** Mylenie liberalizmu klasycznego (Mill) z liberalizmem współczesnym - u Milla liberalizm to minimalna ingerencja państwa w wolność jednostki, nie rozbudowany system socjalny.\n2. **Pułapka nr 2:** Podanie \"indywidualizm\" zamiast \"liberalizm\" - obydwa są akceptowane przez klucz CKE.\n3. **Pułapka nr 3:** Opisanie tylko zasady niekrzywdzenia bez wyjaśnienia samego stanowiska (liberalizmu) - za to jest najwyżej 2 pkt, nie 3 pkt.","image":"img/filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-10.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/11","paper_id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"11","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11. (0-2)\nW zakończeniu przywołanego fragmentu tekstu O wolności John Stuart Mill stwierdza: Każdy\njest odpowiedzialny przed społeczeństwem jedynie za tę część swego postępowania, która\ndotyczy innych. W tej części, która dotyczy wyłącznie jego samego, jest absolutnie niezależny.\nSformułuj argument na rzecz przytoczonego stanowiska oraz argument przeciw temu\nstanowisku.\nArgument za:\nArgument przeciw:\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n8.\n9.\n10.\n11.\nMaks. liczba pkt\n1\n2\n3\n2\nUzyskana liczba pkt\nMFI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 11. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n(pytania) filozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający [ ] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. […]\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź […].\nII.5. Problematyka nowożytnej filozofii\ndziejów i filozofii polityki po rewolucji\nfrancuskiej. Zdający:\n3) rekonstruuje i porównuje […] koncepcje\nw porewolucyjnej filozofii polityki,\nrekonstruuje wspierające je argumenty\n(liberalizm J.S. Milla i jego związek\nz utylitaryzmem i indywidualizm [ ]).\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nZasady oceniania\n2 pkt - za prawidłowe sformułowanie argumentu na rzecz stanowiska Johna Stuarta Milla oraz\nprzeciw temu stanowisku.\n1 pkt - za prawidłowe sformułowanie argumentu na rzecz stanowiska Johna Stuarta Milla LUB\nza sformułowanie argumentu przeciw temu stanowisku.\n0 pkt - za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\nArgument za: skoro istotą bycia człowiekiem jest wolność, a jedynym ograniczeniem wolności\njest wolność innych, to każde działanie podmiotu, które nie wpływa na innych, jest dozwolone.\nArgument przeciw: można zasadnie twierdzić, że kontrowersyjne działania podmiotu, które\nbezpośrednio nie krzywdzą innych, mogą być uznane za działania krzywdzące ich pośrednio;\nmożna na przykład twierdzić, że pewne zachowania podmiotu negatywnie wpływają na innych\n(np. mogą być gorszące lub demotywujące).","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Stanowisko Milla (cytat):** *\"Każdy jest odpowiedzialny przed społeczeństwem jedynie za tę część swego postępowania, która dotyczy innych. W tej części, która dotyczy wyłącznie jego samego, jest absolutnie niezależny.\"*\n\n**Argument ZA:**\nSkoro istotą bycia człowiekiem jest wolność, a wolność jest najwyższą wartością, to ograniczenie działań, które nie dotykają innych, byłoby nieuzasadnioną tyranią. Każde działanie dotyczące wyłącznie samego podmiotu powinno być dozwolone, bo nie narusza wolności żadnej innej osoby - a tylko naruszenie cudzej wolności daje podstawę do interwencji.\n\n**Argument PRZECIW:**\nGranica między tym, co \"dotyczy tylko jednostki\" a tym, co \"dotyczy innych\", jest trudna do wyznaczenia. Wiele działań pozornie prywatnych ma skutki pośrednie dla innych: np. nałogi kosztują system opieki zdrowotnej, ryzykowne zachowania obciążają rodzinę, a pewne wybory stylu życia mogą być gorszące lub demotywujące dla społeczności. Czyste \"działanie prywatne\" może być fikcją.\n\n## Sposób 1 - analiza filozoficzna (argumentacja)\n\n**Pełniejszy argument ZA - z perspektywy autonomii:**\nKantowska autonomia (*Autonomie*) - człowiek jako cel sam w sobie, nie środek - wspiera stanowisko Milla: osoba ludzka ma prawo do samostanowienia w sprawach dotyczących wyłącznie jej samej. Narzucanie norm w sferze prywatnej traktuje osobę jako środek do realizacji cudzych wartości, nie jako podmiot.\n\n**Pełniejszy argument PRZECIW - z perspektywy wspólnoty:**\nArytotelowski pogląd, że człowiek jest istotą społeczną (*zoon politikon*), podważa ideę absolutnie prywatnej sfery: człowiek żyje w sieci relacji społecznych i każde jego działanie ma potencjalne skutki dla innych. Nawet \"prywatne\" zachowanie kształtuje charakter, a charakter wpływa na relacje z innymi.\n\n## Sposób 2 - konkretne przykłady\n\n**Argument ZA (przykład):** Palenie marihuany przez dorosłego człowieka w zaciszu własnego domu nie krzywdzi nikogo poza nim samym - według Milla jest to sprawa prywatna, społeczeństwo nie ma prawa ingerować.\n\n**Argument PRZECIW (przykład):** Ta sama osoba może potem trafić do szpitala (koszt publiczny), zaniżyć efektywność w pracy (skutek dla pracodawcy), lub stworzyć wzorzec zachowania dla swoich dzieci (skutek dla rodziny). Granica \"prywatności\" jest przenikliwa.\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE (zadanie 11, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - argument ZA + argument PRZECIW (oba prawidłowe)\n> - **1 pkt** - argument ZA LUB argument PRZECIW (tylko jeden prawidłowy)\n> - **0 pkt** - brak lub oba błędne\n> - Nie ma jednej \"poprawnej\" wersji argumentów - oceniana jest **logiczna trafność** i **filozoficzne uzasadnienie**\n> - NIE akceptowane: czysto emocjonalne odpowiedzi bez argumentu filozoficznego\n\n## Dlaczego błędne odpowiedzi są błędne\n\nBłąd: argument ZA brzmiący \"bo każdy może robić co chce\" - to nie jest argument filozoficzny, lecz potoczne przekonanie. Klucz wymaga odwołania do pojęć filozoficznych (wolność, autonomia, godność).\n\nBłąd: argument PRZECIW brzmiący \"bo tak mówi prawo\" - prawo jest wtórne wobec filozofii; argumentacja musi być filozoficzna.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Pułapka nr 1:** Mylenie argumentu za stanowiskiem Milla z opisem jego stanowiska - argument za to uzasadnienie, dlaczego stanowisko Milla jest trafne, nie samo jego powtórzenie.\n2. **Pułapka nr 2:** Argument PRZECIW oparty na moralizmie bez wskazania filozoficznego uzasadnienia - \"bo tak jest niemoralne\" to nie argument filozoficzny.\n3. **Pułapka nr 3:** Pomijanie jednego z wymaganych elementów (za lub przeciw) - za jeden argument klucz daje tylko 1 pkt.","image":"img/filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-11.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/12","paper_id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"12","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12. (0-2)\nOdwołując się do pojęć i twierdzeń etyki Johna Stuarta Milla, wyjaśnij zasadę\nużyteczności stanowiącą fundament etyki Johna Stuarta Milla. Rozstrzygnij, czy\nw świetle tej zasady jest moralnie dopuszczalne skrzywdzenie niewinnych ludzi.\nOdpowiedź uzasadnij.\nZasada użyteczności:\nRozstrzygnięcie i uzasadnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n(pytania) filozoficzne; rozumie filozoficzne\nrozwiązania tych problemów i wspierające\nje argumenty […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający […] prawidłowo rekonstruuje\npoznane argumenty; [ ] prawidłowo\nposługuje się pojęciami filozoficznymi […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. […]\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie, na\nktóre tekst stanowi odpowiedź […].\nII.4. Problematyka etyczna w filozofii\nnowożytnej. Zdający:\n1) rekonstruuje i porównuje koncepcje\nmoralnej oceny czynów […] ([…] utylitaryzm\nJ.S. Milla).\nII.5. Problematyka nowożytnej filozofii\ndziejów i filozofii polityki po rewolucji\nfrancuskiej. Zdający:\n3) rekonstruuje i porównuje […] koncepcje\nw porewolucyjnej filozofii polityki,\nrekonstruuje wspierające je argumenty\n(liberalizm J.S. Milla i jego związek\nz utylitaryzmem i indywidualizmem [ ]).\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nZasady oceniania\n2 pkt - za poprawne wyjaśnienie zasady użyteczności oraz za podanie rozstrzygnięcia wraz\nz poprawnym uzasadnieniem.\n1 pkt - za poprawne wyjaśnienie zasady użyteczności.\n0 pkt - za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nZasada użyteczności: zasadę tę John Stuart Mill nazywa zasadą największego szczęścia.\nZasada ta głosi, że czyny są dobre, jeżeli przyczyniają się do szczęścia, a złe, jeżeli\nprzyczyniają się do nieszczęścia, przy czym przez szczęście rozumie się przyjemność i brak\ncierpienia a przez nieszczęście - cierpienie i brak przyjemności.\nRozstrzygnięcie i uzasadnienie: tak, skrzywdzenie niewinnych ludzi jest w pewnych\nokolicznościach\ndopuszczalne\nmoralnie\n(usprawiedliwione\nmoralnie).\nW\npewnych\nokolicznościach można skrzywdzić niewinnych ludzi, ponieważ może się okazać, że będzie to\njedyny sposób zapobieżenia większemu nieszczęściu. Wybór takiego działania (skrzywdzenie\nniewinnych ludzi) jest wyborem koniecznym w tym sensie, że jego nie podjęcie spowoduje\nwiększe nieszczęście, np. można uwięzić kilku niewinnych ludzi, jeżeli to zapobiegnie\nzamieszkom w mieście. W przypadku wybuchu zamieszek, unieszczęśliwionych zostanie\nwielu ludzi.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Zasada użyteczności (zasada największego szczęścia):** Czyny są dobre, jeśli przyczyniają się do szczęścia, a złe - jeśli przyczyniają się do nieszczęścia. Przez szczęście rozumie się **przyjemność i brak cierpienia**, przez nieszczęście - **cierpienie i brak przyjemności**. Kryterium oceny czynu jest jego skutek dla ogólnej sumy szczęścia wszystkich zainteresowanych.\n\n**Rozstrzygnięcie:** TAK - w świetle zasady użyteczności skrzywdzenie niewinnych ludzi jest **moralnie dopuszczalne**, jeśli jest to jedyny sposób zapobieżenia większemu nieszczęściu.\n\n## Sposób 1 - wyjaśnienie zasady użyteczności\n\nMill w *Utylitaryzmie* (1863 r.) formułuje zasadę użyteczności (*principle of utility*), którą nazywa też **zasadą największego szczęścia** (*greatest happiness principle*):\n\n- **Kryterium moralne:** skutki czynu dla sumy szczęścia wszystkich\n- **Szczęście** = przyjemność (*pleasure*) + brak cierpienia (*absence of pain*)\n- **Nieszczęście** = cierpienie (*pain*) + brak przyjemności\n- **Wynik kalkulacji:** dany czyn jest dobry, jeśli przynosi **maksimum szczęścia maksimum osób** (*the greatest good for the greatest number*)\n\nMill dodatkowo rozróżnia przyjemności **wyższe** (intelektualne, estetyczne) i **niższe** (cielesne) - wyższe mają większą wartość.\n\n## Sposób 2 - rozstrzygnięcie kwestii skrzywdzenia niewinnych\n\nPrzykład klasyczny: więzienie kilku niewinnych ludzi, by zapobiec wybuchowi zamieszek, w których ucierpią setki.\n\n**Kalkulacja utylitarystyczna:**\n- Skrzywdzenie niewinnych → cierpienie *n* osób\n- Brak interwencji → cierpienie *N* osób (gdzie N >> n)\n- Wynik: skrzywdzenie *n* niewinnych osób jest moralnie dopuszczalne, bo minimalizuje łączne cierpienie\n\nTo jest właśnie **utylitaryzm czynowy** (*act utilitarianism*) - każdy czyn oceniany jest przez pryzmat jego konkretnych skutków, nie ogólnych reguł.\n\nWarto zaznaczyć, że **utylitaryzm reguł** (*rule utilitarianism*) mógłby prowadzić do innego wniosku - ale klucz CKE oczekuje odpowiedzi zgodnej z klasycznym utylitaryzmem Milla (czynowym).\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE (zadanie 12, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - poprawne wyjaśnienie zasady użyteczności + rozstrzygnięcie TAK z uzasadnieniem\n> - **1 pkt** - samo wyjaśnienie zasady użyteczności (bez rozstrzygnięcia lub z błędnym)\n> - **0 pkt** - błąd lub brak\n> - Wymagane elementy wyjaśnienia: szczęście = przyjemność + brak cierpienia; czyn dobry = przyczynia się do szczęścia\n> - Wymagane rozstrzygnięcie: TAK (z uzasadnieniem odwołującym się do kalkulacji utylitarystycznej)\n\n## Dlaczego błędne odpowiedzi są błędne\n\nBłąd: odpowiedź NIE - z perspektywy utylitaryzmu Milla, jeśli skrzywdzenie niewinnych minimalizuje łączne cierpienie, to jest moralnie dopuszczalne. Utylitaryzm nie uznaje deontologicznych zakazów (jak zakaz krzywdzenia niewinnych) - liczy się tylko wynik.\n\nBłąd: wyjaśnienie zasady użyteczności jako \"rób to, co jest użyteczne\" - to banalne i błędne. Użyteczność w sensie Milla oznacza zwiększanie sumy szczęścia/przyjemności, nie praktyczną przydatność.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Pułapka nr 1:** Mylenie zasady użyteczności z zasadą niekrzywdzenia (harm principle) - to dwie różne zasady Milla. Zasada użyteczności to kryterium etyczne, harm principle to zasada polityczna.\n2. **Pułapka nr 2:** Odpowiedź NIE z moralnej intuicji (\"nie wolno krzywdzić niewinnych\") - to podejście deontologiczne (Kanta), nie utylitarystyczne. Zadanie pyta o perspektywę Milla.\n3. **Pułapka nr 3:** Nierozstrzygnięcie kwestii i tylko opisanie zasady użyteczności - za samo wyjaśnienie klucz daje tylko 1 pkt z 2.","image":"img/filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-12.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/13","paper_id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"13","points":2,"ptype":"closed","subject":"filozofia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13. (0-2)\nWymień trzy typy błędów logicznych. Wybierz jeden z nich, wpisz jego nazwę\ni scharakteryzuj go na odpowiednio dobranym przez siebie przykładzie.\nTypy błędów logicznych:\nNazwa wybranego błędu logicznego i jego charakterystyka:\nMFI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 13. (0-2)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający […] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi.\nIV. Umiejętności logiczne.\nZdający:\n6. objaśnia i wykrywa niektóre typy błędów\nlogicznych występujące w rozumowaniach\nniesformalizowanych, jak: ekwiwokacja,\nregres w nieskończoność, błędne koło,\nprzesunięcie kategorialne, non sequitur.\nZasady oceniania\n2 pkt - za trafne wymienienie trzech typów błędów logicznych oraz za prawidłowe\nscharakteryzowanie jednego z nich na odpowiednio dobranym przykładzie.\n1 pkt - za trafne wymienienie trzech typów błędów logicznych LUB za prawidłowe\nscharakteryzowanie jednego z nich na odpowiednio dobranym przykładzie.\n0 pkt - za odpowiedź niepełną lub błędną albo odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\nTypy błędów logicznych:\n- błędy w rozumowaniu ( np.non sequitur)\n- błędny metodologiczne (np. błędne koło w definiowaniu)\n- błędy semiotyczne (np. amfibolia)\nNazwa wybranego błędu logicznego i jego charakterystyka:\n- non sequitur - błąd w rozumowaniu polegający na tym, że wniosek nie wynika logicznie\nz przesłanek, np. ze zdania: „w tym roku matura z filozofii była względnie łatwa”, nie wynika\ntwierdzenie, że „w przyszłym roku matura z filozofii będzie trudniejsza”;\n- błędne koło (bezpośrednie) w definiowaniu - gdy w definiensie pojawia się definiendum\n(termin definiowany), np. gdy objaśniając termin „profesor filozofii” w definiensie umieszcza\nsię formułę: „to profesor zajmujący się filozofią”. Taka definicja jest przykładem wyjaśniania\n„tego samego przez to samo” (inna nazwa tego błędu to „idem per idem”);\n- amfibolia (wieloznaczność składniowa) - błąd polegający na niewłaściwej strukturze\n(składniowej lub gramatycznej) wypowiedzi, powodującej różne rozumienie tej wypowiedzi.\nW wypowiedzi: „dziesięciu sprawiedliwych zatrzymało tornado”, nie wiadomo, czy\n„dziesięciu sprawiedliwych” ludzi spowodowało, że tornado zostało powstrzymane, czy też\ntornado zatrzymało, w określonym miejscu, „dziesięciu sprawiedliwych”.\nUwaga: wystarczy wyjaśnienie jednego z wymienionych przez zdającego błędów.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Trzy typy błędów logicznych:**\n1. Błędy w rozumowaniu (np. *non sequitur*)\n2. Błędy metodologiczne (np. błędne koło w definiowaniu)\n3. Błędy semiotyczne (np. amfibolia)\n\n**Charakterystyka wybranego błędu - błędne koło w definiowaniu (*idem per idem*):**\nBłąd ten polega na tym, że w *definiensie* (członie wyjaśniającym) pojawia się *definiendum* (termin definiowany). Definicja zamiast wyjaśniać termin - zakłada jego rozumienie. Przykład: \"Logika to nauka zajmująca się logiką\" - to wyjaśnianie \"tego samego przez to samo\".\n\n## Sposób 1 - trzy typy błędów z przykładami\n\n**1. Błędy w rozumowaniu** - wniosek nie wynika logicznie z przesłanek:\n- *Non sequitur* (łac. *nie wynika*) - np.: \"Sokrates był filozofem. Wszyscy filozofowie lubią zadawać pytania. Zatem Sokrates lubił nosić sandały.\"\n- *Ad hominem* - atakowanie osoby zamiast argumentu\n- *Post hoc ergo propter hoc* - \"po tym, więc z powodu tego\" (mylenie następstwa z przyczynowością)\n\n**2. Błędy metodologiczne** - naruszenie reguł właściwej procedury:\n- *Błędne koło w definiowaniu* (*idem per idem*): w definiensie pojawia się definiendum\n- *Błędne koło w uzasadnianiu* (*circulus vitiosus*): uzasadniamy twierdzenie A przez B, a B przez A\n- *Quaternio terminorum* - użycie terminu w dwóch różnych znaczeniach w sylogizmie\n\n**3. Błędy semiotyczne** - błędy wynikające z właściwości języka:\n- *Amfibolia* (wieloznaczność składniowa): niejednoznaczna struktura zdania - np. \"Odwiedź nas, kiedy chcesz\" (kiedykolwiek, czy tylko gdy się chce?)\n- *Ekwiwokacja* - wieloznaczność słowna: użycie słowa w różnych znaczeniach\n- *Akcent* - różne rozłożenie akcentu prowadzi do różnych znaczeń\n\n## Sposób 2 - szczegółowa charakterystyka wybranego błędu (non sequitur)\n\n*Non sequitur* (łac. *nie wynika*) to błąd w rozumowaniu, w którym wniosek **nie wynika logicznie** z podanych przesłanek. Logiczna forma rozumowania jest zepsuta - nawet jeśli przesłanki są prawdziwe, wniosek może być fałszywy.\n\n**Przykład:**\n- Przesłanka 1: Wszyscy utylitaryści są szczęśliwi.\n- Przesłanka 2: Jan jest szczęśliwy.\n- **Wniosek:** Jan jest utylitarystą. ← *Non sequitur* (błąd \"potwierdzenia poprzednika\" w logice formalnej)\n\nTo nie wynika - Jan może być szczęśliwy z wielu innych powodów.\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE (zadanie 13, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - wymienienie 3 typów błędów logicznych + charakterystyka jednego z przykładem\n> - **1 pkt** - wymienienie 3 typów LUB sama charakterystyka (jeden element)\n> - **0 pkt** - błąd lub brak\n> - Uwaga: wystarczy scharakteryzować jeden wybrany błąd (nie wszystkie trzy)\n> - Akceptowane przykłady błędów: non sequitur, błędne koło, amfibolia, ekwiwokacja, ad hominem, circulus vitiosus\n\n## Dlaczego błędne odpowiedzi są błędne\n\nBłąd: mylenie typów błędów z konkretnymi błędami - \"typy\" to kategorie (semiotyczne, metodologiczne, w rozumowaniu), nie nazwy poszczególnych błędów.\n\nBłąd: niepodanie przykładu przy charakterystyce - sama definicja błędu bez przykładu jest niepełna.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Pułapka nr 1:** Wymienienie 3 konkretnych błędów (np. non sequitur, błędne koło, amfibolia) jako \"trzech typów\" - to błąd; należy podać TYPY (kategorie), nie nazwy przykładów.\n2. **Pułapka nr 2:** Charakteryzowanie błędu bez przykładu - klucz wymaga \"na odpowiednio dobranym przykładzie\".\n3. **Pułapka nr 3:** Mylenie *circulus vitiosus* (błędne koło w rozumowaniu) z *idem per idem* (błędne koło w definiowaniu) - to dwa różne błędy metodologiczne.","image":"img/filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-13.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/14","paper_id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"14","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14. (0-2)\nPrzeczytaj uważnie poniższe rozumowanie i wykonaj polecenia.\nJeżeli Adam jest utylitarystą, to Adam jest Anglikiem.\nAdam jest utylitarystą.\nZatem Adam jest Anglikiem.\nUżywając języka klasycznego rachunku zdań, podaj schemat logiczny, pod który podpada\npowyższe rozumowanie, a następnie stosując metodę zero-jedynkową, oceń jego\npoprawność (prawdziwość formuły logicznej / formy zdaniowej).\nSchemat logiczny:\nSprawdzenie metodą zero-jedynkową:\nOcena:\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n12.\n13.\n14.\nMaks. liczba pkt\n2\n2\n2\nUzyskana liczba pkt\nMFI_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 14. (0-2)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający […] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi.\nIV. Umiejętności logiczne.\nZdający:\n2. stosuje metodę zerojedynkową do\nrozstrzygania prostych schematów\nrachunku zdań (np. (p → q) ∧ q → p);\n3. odróżnia przesłanki i wniosek\nw rozumowaniu i potrafi wskazać\nprzesłankę, która nie jest wyrażona wprost.\nZasady oceniania\n2 pkt - za poprawne zapisanie schematu logicznego oraz ocenę rozumowania pod względem\njego poprawności logicznej z wykorzystaniem metody zerojedynkowej.\n1 pkt - za poprawne zapisanie schematu logicznego.\n0 pkt - za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nSchemat logiczny:\n(p → q) ˄ p → q\nSprawdzenie metodą zerojedynkową:\n(p → q) ˄ p → q\n1 1 1 1 1 1 1\n1 0 0 0 1 1 0\n0 1 1 0 0 1 1\n0 1 0 0 0 1 0\nOcena: rozumowanie jest poprawne formalnie.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Schemat logiczny:** `((p → q) ∧ p) → q`\n\n**Sprawdzenie metodą zero-jedynkową:** Formuła jest tautologią - wartość logiczna kolumny wynikowej to zawsze 1.\n\n**Ocena:** Rozumowanie jest **poprawne formalnie** - to schemat *modus ponens* (tautologia).\n\n## Sposób 1 - symbolizacja rozumowania\n\n**Dane rozumowanie:**\n1. \"Jeżeli Adam jest utylitarystą, to Adam jest Anglikiem.\" → `p → q`\n2. \"Adam jest utylitarystą.\" → `p`\n3. \"Zatem Adam jest Anglikiem.\" → `q`\n\nGdzie:\n- `p` = \"Adam jest utylitarystą\"\n- `q` = \"Adam jest Anglikiem\"\n\n**Pełna formuła (całe rozumowanie jako implikacja):**\n((p → q) ∧ p) → q\n\nTo **modus ponens** (łac. *tryb stawiający*) - jeden z podstawowych schematów poprawnego wnioskowania.\n\n## Sposób 2 - tabela zero-jedynkowa\n\nOznaczenia kolumn: `p`, `q`, `(p→q)`, `(p→q)∧p`, `((p→q)∧p)→q`\n\n| p | q | p→q | (p→q)∧p | ((p→q)∧p)→q |\n| 1 | 1 | 1 | 1 | **1** |\n| 1 | 0 | 0 | 0 | **1** |\n| 0 | 1 | 1 | 0 | **1** |\n| 0 | 0 | 1 | 0 | **1** |\n\n**Wynik:** Ostatnia kolumna zawiera same 1 - formuła jest **tautologią**.\n\n**Wniosek:** Rozumowanie jest **formalnie poprawne** - schemat *modus ponens* gwarantuje, że jeśli przesłanki są prawdziwe, wniosek musi być prawdziwy.\n\n## Nota metodyczna - jak wypełnić tabelę\n\n1. `p → q` to implikacja: fałszywa tylko gdy `p=1` i `q=0`, we wszystkich pozostałych przypadkach - prawdziwa\n2. `(p → q) ∧ p` to koniunkcja: prawdziwa tylko gdy oba człony są prawdziwe (wiersz 1)\n3. `X → q` to implikacja: fałszywa tylko gdy `X=1` i `q=0` - tu zawsze q=1 gdy X=1, więc nigdy fałszywa\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE (zadanie 14, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - poprawny schemat logiczny `(p→q)∧p → q` + tabela zero-jedynkowa z oceną\n> - **1 pkt** - sam poprawny schemat logiczny (bez tabeli lub z błędną tabelą)\n> - **0 pkt** - błędny schemat lub brak\n> - Akceptowane formy zapisu: `(p→q)∧p→q`, `[(p→q)^p]→q`, różne notacje implikacji (→, ⊃)\n> - Tabela musi mieć 4 wiersze (2 zmienne = 2² = 4 kombinacje)\n\n## Dlaczego błędne schematy są błędne\n\nBłąd: schemat `p → (q → p)` - to inna tautologia (*prawo Duns Scota*), nie modus ponens.\n\nBłąd: schemat `(p → q) → (p → q)` - to tautologia, ale nie odzwierciedla struktury tego rozumowania.\n\nBłąd: zapisanie tylko przesłanek bez wniosku - schemat musi wyrażać CAŁE rozumowanie (przesłanki → wniosek).\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Pułapka nr 1:** Mylenie *modus ponens* z *modus tollens* - modus tollens ma schemat `(p→q) ∧ ¬q → ¬p`. Tu mamy modus ponens (potwierdza poprzednik, wyprowadza następnik).\n2. **Pułapka nr 2:** Błąd w kolumnie `p→q` - implikacja jest fałszywa TYLKO gdy poprzednik prawdziwy, a następnik fałszywy (1→0 = 0). We wszystkich innych przypadkach jest prawdziwa.\n3. **Pułapka nr 3:** Ocenianie prawdziwości materialnej wniosku zamiast formalnej poprawności - Mill mógł nie być Anglikiem, ale *formalnie* rozumowanie jest poprawne (jeśli przesłanki są prawdziwe, wniosek musi być prawdziwy).","image":"img/filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-14.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad/15","paper_id":"filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona","number":"15","points":25,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2020,"month":"czerwiec","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15. (0-25)\nNapisz wypracowanie na jeden z poniższych tematów.\nTemat 1. Plotyn twierdził, że żyć dobrze i być szczęśliwym to [jedno i to] samo (Enneady).\nJaka, Twoim zdaniem, jest relacja między dobrem moralnym a szczęściem? Rozważ\nproblem, odwołując się do wybranych koncepcji filozoficznych.\nTemat 2. Jestem siłą, co chce być wolna. […] Trwać i być wolna może tylko wtedy, jeżeli siebie\nsamą dobrowolnie odda na wytwarzanie dobra, piękna i prawdy. Wówczas dopiero\nistnieje.\nCzy zgadzasz się z Romanem Ingardenem, że warunkiem trwania i wolności\nczłowieka jest jego więź z wartościami moralnymi, estetycznymi i poznawczymi?\nRozważ problem, odwołując się do wybranych koncepcji filozoficznych.\nna temat nr\nMFI_1R\nMFI_1R\nMFI_1R\nMFI_1R\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n15.\nMaks. liczba pkt\n25\nUzyskana liczba pkt\nMFI_1R\nBRUDNOPIS (nie podlega ocenie)","answer":null,"answer_text":"Zadanie 15. (0-25)\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający formułuje podstawowe pytania (problemy) oraz tezy filozoficzne, prawidłowo\nrekonstruuje poznane argumenty; porównuje różne rozwiązania tego samego problemu; jasno\nprezentuje własne stanowisko w dyskusji, popiera je rzetelną argumentacją oraz przykładami;\nprawidłowo posługuje się pojęciami filozoficznymi, stosuje argumentację filozoficzną do\nrozpatrywania problemów życia codziennego i społecznego.\nKryteria oceniania wypracowania z filozofii\nKryterium\nPunktacja\nMax.\nliczba\npunktów\n25\nI\nSformułowanie\nstanowiska\nJasne sformułowanie stanowiska (tezy lub hipotezy), które lokuje się w problematyce pracy.\n3\n3\nStanowisko lokuje się w problematyce pracy, ale jest sformułowane nieprecyzyjnie.\n2\nNiejednoznaczny związek między stanowiskiem a problematyką pracy lub brak stanowiska, a jedynie\nkontekst wskazuje na przekonania zdającego.\n1\nII\nUzasadnienie\nstanowiska\na) Adekwatne\nUzasadnienie jest bezpośrednio odniesione do stanowiska (wszystkie argumenty\nwiążą się ze stanowiskiem i przyjętym sposobem rozwiązania problemu).\n3\n3\n18\nLuźny związek uzasadnienia ze stanowiskiem - zdający dostarcza argumentów w\nsprawie drugorzędnych elementów przyjętego rozwiązania problemu.\n1\nb) Trafne\nUzasadnienie poprawne zawierające argumenty za przyjętym rozwiązaniem\nproblemu i przeciw przyjętemu rozwiązaniu - kontrargumenty (argumenty\nzgodne oraz logicznie poprawne za przyjętym rozwiązaniem problemu i przeciw\nprzyjętemu rozwiązaniu).\nOdwołania do wiedzy nie zawierają błędów rzeczowych i logicznych.\n4\n4\nUzasadnienie na ogół poprawne zawierające argumenty za przyjętym\nrozwiązaniem problemu i przeciw przyjętemu rozwiązaniu (poprawne\noraz na ogół logiczne). Nieliczne usterki rzeczowe i jeden błąd logiczny.\n3\nNa ogół poprawne argumenty tylko za przyjętym rozwiązaniem problemu.\nNieliczne usterki rzeczowe i jeden błąd logiczny.\n2\nArgumenty błędne. Rozumowanie zawiera sądy wzajemnie sprzeczne, zawiera\nrozumowania non sequitur. Liczne błędy rzeczowe (w tym rażące) i logiczne.\n1\nc) Pogłębione Rozbudowana argumentacja i kontrargumentacja. Zdający posługuje się więcej niż\n1 argumentem za swoim stanowiskiem i więcej niż 1 argumentem podważającym\n4\n4\nstanowisko; rozpatruje problem z więcej niż 1 punktu widzenia). Argumenty są\nważkie (istotne), ich wprowadzenie uzasadnione jest przez zdającego. Swobodne\nposługiwanie się wiedzą i terminologią filozoficzną.\nArgumentacja zrównoważona - zdający posługuje się przynajmniej 1 ważkim\nargumentem i 1 kontrargumentem. Uzasadnienie argumentacji wystarczające dla\nzrozumienia stanowiska zdającego. Sporadyczne użycie pojęć filozoficznych.\n3\nArgumentacja wąska - zdający przywołuje jedynie argumenty, a brak\nkontrargumentów lub odwrotnie. Uzasadnienie argumentacji ogólnikowe.\nPojedyncze użycie pojęć filozoficznych lub ich brak.\n2\nArgumentacja wąska -zdający przywołuje jedynie argumenty, a brak\nkontrargumentów lub odwrotnie. Argumenty lub kontrargumenty nieistotne\n(drugorzędne). Uzasadnienie powierzchowne (infantylne).\n1\nd) Krytyczne\nUzasadnienie obejmuje analizę krytyczną argumentów i kontrargumentów, zdający\nrozważa racje przemawiające na rzecz danych argumentów i uzasadnia\nwprowadzenie kontrargumentów.\n4\n4\nAnaliza krytyczna obecna, ale w stopniu niewystarczającym, np. bez uzasadnienia\nkontrargumentacji.\n2\ne) Nawiązania\ndo innych\ndziedzin\nkultury\nZdający swobodnie nawiązuje/wykazuje związek między filozofią a innymi\ndziedzinami kultury (literaturą, sztuką).\n3\n3\nZdający w niewielkim stopniu nawiązuje do innych dziedzin kultury.\n2\nIII\nKompozycja\npracy\nPoprawna i przejrzysta kompozycja pracy - wyodrębnione i konsekwentnie uporządkowane części\npracy niezbędne do jasnego sformułowania i uzasadnienia stanowiska.\n2\n2\nZaburzenia w kompozycji pracy.\n1\nIV\nPoprawność\njęzykowa\nPraca napisana językiem komunikatywnym i na ogół poprawnym pod względem składniowym,\nleksykalnym, frazeologicznym, fleksyjnym, ortograficznym i interpunkcyjnym.\n2\n2\nPraca napisana językiem w większości komunikatywnym. Występują błędy fleksyjne, leksykalne,\nfrazeologiczne, ortograficzne i interpunkcyjne.\n1\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"## Poprawna odpowiedź (teza)\n\n**Temat 1 - Plotyn - wzorcowe wypracowanie (400-600 słów):**\n\nMiędzy dobrem moralnym a szczęściem zachodzi relacja wewnętrzna i konieczna - nie są to odrębne wartości, które można realizować niezależnie, lecz dwa aspekty tego samego dążenia duszy do pełni. Przyjmuję stanowisko eudajmonistyczne: życie moralne i życie szczęśliwe są, w sensie głębszym, jednym i tym samym.\n\nPlotynus - filozof neoplatoński III w. n.e., autor *Ennead* - wywodził swoją etykę z metafizyki hierarchii bytu. Na szczycie tej hierarchii stoi **Jedno** (*to Hen*), utożsamiane z Dobrem i Pięknością. Wszystko, co istnieje, emanuje z Jednego: Nous (Intelekt), Psyche (Dusza), a na końcu - materia. Ludzka dusza pochodzi z Duszy Świata i nosi w sobie ślad Jednego. **Życie szczęśliwe** to dla Plotyna życie polegające na **powrocie duszy ku Jednemu** (*epistrophe*), czyli zwróceniu się ku najwyższemu Dobru.\n\nW tym ujęciu dobro moralne i szczęście są ze sobą nierozerwalnie splecione: człowiek jest szczęśliwy o tyle, o ile kieruje się ku Dobru, a Dobro jest zarazem tym, co etycznie najdoskonalsze. Plotyn pisze w *Enneadach*: \"żyć dobrze i być szczęśliwym to [jedno i to] samo\" - szczęście nie jest nagrodą za cnotę, lecz samą istotą życia cnotliwego.\n\nStanowisko Plotyna wpisuje się w szeroką tradycję **eudajmonizmu** (gr. *eudaimonia* - szczęście, dobre życie). Arystoteles, który sformułował klasyczną teorię eudajmonii w *Etyce nikomachejskiej*, twierdził, że szczęście jest *działalnością duszy zgodną z cnotą* (*energeia psyches kath'areten*). Cnota (*arete*) nie jest środkiem do szczęścia - jest jego składnikiem. Człowiek cnotliwy nie tylko postępuje dobrze, ale i żyje dobrze - bo życie zgodne z naturą i rozumem jest zarazem życiem spełnionym.\n\nHedonizm Epikura zdaje się tę tezę podważać: Epikur utożsamia szczęście z przyjemnością (*hedone*), a przyjemność nie jest tożsama z dobrem moralnym. Jednak Epikur zaraz precyzuje: najwyższa przyjemność to *ataraksja* (spokój ducha) i *aponia* (brak cierpienia) - a te osiąga się przez życie rozsądne, sprawiedliwe i piękne. Epikur pisał: \"Nie można żyć przyjemnie, nie żyjąc rozumnie, pięknie i sprawiedliwie.\" Nawet hedonizm prowadzi do wniosku zbliżonego do eudajmonizmu.\n\nInaczej problem ujmuje Immanuel Kant. W *Krytyce praktycznego rozumu* (1788 r.) oddziela on rygorystycznie moralność od szczęścia: dobro moralne to spełnienie **obowiązku** (*Pflicht*) wynikającego z prawa moralnego (*prawo moralne*), niezależnie od tego, czy przynosi szczęście. Kant przestrzega: działać moralnie, bo chcemy być szczęśliwi, to działać heteronomicznie - niegodnie. Dopiero w koncepcji **najwyższego dobra** (*summum bonum*) Kant łączy obie wartości: w doskonałym świecie (postulowanym przez rozum praktyczny) cnota i szczęście powinny korespondować, ale tu, na ziemi, mogą być rozbieżne.\n\nKrytyka Kanta jest poważna i nie należy jej lekceważyć. Istnieją sytuacje graniczne, w których człowiek moralny cierpi - np. obrona prawdy za cenę własnego dobrostanu, czy solidarność z prześladowanymi za cenę własnego szczęścia. W tych przypadkach dobro moralne i szczęście rozchodzą się.\n\nMimo to uważam, że w ostatecznym sensie Plotyn ma rację: **szczęście osiągalne w oderwaniu od dobra moralnego jest szczęściem powierzchownym** - przyjemnością, wygodą, dobrostanem. Szczęście głębokie - spełnienie, sens, integralność - jest możliwe jedynie w życiu moralnie ukierunkowanym. Człowiek, który osiąga korzyści kosztem cnoty, może doświadczać przyjemności, ale nie *eudajmonii*. A tylko ta ostatnia jest prawdziwym szczęściem.\n\n## Punkty CKE\n\n> **Schemat punktowania (zadanie 15, max 25 pkt):**\n\n**I. Sformułowanie stanowiska (max 3 pkt):**\nWypracowanie stawia wyraźną tezę eudajmonistyczną: dobro moralne i szczęście są wewnętrznie powiązane. Teza jest zlokalizowana w problematyce pytania. → 3 pkt\n\n**II. Uzasadnienie (max 18 pkt):**\n- *Adekwatne* (max 3 pkt): Wszystkie argumenty (Plotyn, Arystoteles, Epikur, Kant) wiążą się ze stanowiskiem i problemem relacji dobro-szczęście. → 3 pkt\n- *Trafne* (max 4 pkt): Uzasadnienie zawiera argumenty za (eudajmonizm) i kontrargumenty (Kant), bez błędów merytorycznych. → 4 pkt\n- *Pogłębione* (max 4 pkt): Więcej niż 1 argument za (Plotyn + Arystoteles + Epikur) i więcej niż 1 kontrargument (Kant + przykład graniczny). → 4 pkt\n- *Twórcze* (max 3 pkt): Rozróżnienie między \"szczęściem powierzchownym\" a *eudajmonią*, oryginalne sformułowanie końcowe. → 2-3 pkt\n- *Z kontekstami filozoficznymi* (max 4 pkt): Plotyn (*Enneady*), Arystoteles (*Etyka nikomachejska*), Epikur, Kant (*Krytyka praktycznego rozumu*). → 4 pkt\n\n**III. Kompozycja (max 2 pkt):**\nWypracowanie podzielone na akapity, logiczny wywód: teza → argumenty za → kontrargument → odpowiedź na kontrargument → podsumowanie. → 2 pkt\n\n**IV. Sprawność językowa (max 2 pkt):**\nTerminologia filozoficzna (*eudajmonia*, *arete*, *epistrophe*, *summum bonum*), styl akademicki. → 2 pkt\n\n**Łącznie wzorcowo: 22-25 pkt**\n\n**Temat 2 - Ingarden - wskazówki strukturalne (alternatywnie):**\n\nTemat 2 pyta: czy wolność i trwanie człowieka wymagają więzi z wartościami (moralnymi, estetycznymi, poznawczymi)?\n\nMożliwe konteksty filozoficzne:\n- **Roman Ingarden** (*Książeczka o człowieku*, 1972) - człowiek jako byt zagrożony nicością; wartości jako to, co nadaje bytowi trwałość i sens\n- **Sartre** (*Egzystencjalizm jest humanizmem*, 1945) - człowiek skazany na wolność; wartości są dziełem człowieka, nie warunkiem jego wolności\n- **Heidegger** (*Bycie i czas*, 1927) - autentyczność jako możliwe stanowisko: bycie ku śmierci i troska o własny byt\n- **Kant** - autonomia moralna jako warunek prawdziwej wolności\n- **Nietzsche** - przewartościowanie wartości; czy związanie z wartościami nie jest formą zniewolenia?\n\nStruktura: teza (tak/nie/częściowo) → argument z Ingardena → kontekst Sartre'a (kontrargument) → odpowiedź → podsumowanie.","image":"img/filozofia-2020-czerwiec-matura-rozszerzona/zad-15.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · czerwiec 2020 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"}]}