{"paper":{"id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona","subject":"filozofia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","variant":null,"exam_pdf":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona.pdf","key_pdf":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona-odpowiedzi/filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona-odpowiedzi.pdf","question_count":18,"source_label":"Filozofia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},"questions":[{"id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/1","paper_id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"1","points":1,"ptype":"closed","subject":"filozofia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1. (0-1)\nDokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A, B albo C i jej dopełnienie 1, 2 albo 3.\nDawid Hume jest przedstawicielem\nA.\nempiryzmu,\nstanowiska\nprzyjmowanego\nrównież przez\n1.\nArystotelesa i Sekstusa\nEmpiryka.\nB.\nracjonalizmu,\n2.\nGeorge’a Berkeleya i Georga\nWilhelma Hegla.\nC.\naprioryzmu,\n3.\nArystotelesa i Johna\nLocke’a.","answer":"A","answer_text":"Zadanie 1. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 20211\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy […]\nfilozoficzne […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. […]\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź […].\nI. Filozofia starożytna i średniowieczna.\n3. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii starożytnej. Zdający:\n1) rekonstruuje i porównuje główne\nstanowiska w sporze o źródła poznania\ni kryteria prawdy, rekonstruuje wspierające\nje argumenty (spór Sokratesa z sofistami\no obiektywność i relatywność prawdy,\naprioryzm Platona i teoria anamnezy,\narystotelesowskie połączenie empiryzmu\nz racjonalistycznym ideałem wiedzy […]).\nII. Filozofia nowożytna.\n1.Problematyka epistemologiczna w filozofii\nXVII i XVIII w. Zdający:\n2) rekonstruuje i porównuje\nepistemologiczne stanowiska empirystów,\nrekonstruuje wspierające je argumenty\n(J. Locke’a koncepcja tabula rasa,\nempiryzm D. Hume’a i jego sceptyczne\nkonsekwencje).\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n3. identyfikuje problematykę tekstu\ni reprezentowany w nim kierunek\nfilozoficzny.\nZasady oceniania\n1 pkt - prawidłowa odpowiedź.\n0 pkt - odpowiedź błędna albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nA 3\n1 Załącznik nr 2 do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 20 marca 2020 r. w sprawie szczególnych\nrozwiązań w okresie czasowego ograniczenia funkcjonowania jednostek systemu oświaty w związku\nz zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19 (Dz.U. poz. 493, z późn. zm.).\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**A 3** - Dawid Hume jest przedstawicielem **empiryzmu**, stanowiska przyjmowanego rowniez przez **Arystotelesa i Johna Locke'a**.\n\n## Sposob 1 - analiza tekstu zrodlowego\n\nZ przytoczonego fragmentu *Traktatu o naturze ludzkiej* wynikaja kluczowe wskazowki:\n\n> \"Kazda idea wywodzi sie z jakiejs uprzedniej impresji\" (Dawid Hume, *Traktat o naturze ludzkiej*)\n\nTo zdanie jest definicja empiryzmu - wszelka wiedza pochodzi z doswiadczenia zmyslowego (impresji). Hume nie przyjmuje zadnych wrodzonch idei (co odroznialby go od racjonalistow), lecz uzaleznia kazda idee od impresji zmyslowej lub refleksyjnej.\n\n**Wskazowki:**\n1. \"Kazda idea wywodzi sie z impresji\" → klasyczna teza empiryzmu\n2. \"Impresja\" jako podstawowy element poznania → terminologia empiryczna\n3. Krytyka pojecia substancji jako pozbawionego impresyjnej podstawy → metoda empiryczna\n\n## Sposob 2 - analiza historyczna (eliminacja blednych opcji)\n\n**Dlaczego nie B (racjonalizm)?** Racjonalisci (Descartes, Spinoza, Leibniz) uznawali, ze rozum - nie doswiadczenie - jest zrodlem pewnej wiedzy. Hume odwrotnie: podwaza nawet pojecia przyczynowosci i substancji wlasnie dlatego, ze nie ma za nimi impresji.\n\n**Dlaczego nie C (krytycyzm)?** Krytycyzm to stanowisko Immanuela Kanta. Kant \"przebudzil sie ze snu dogmatycznego\" pod wplywem Hume'a, ale stworzyl NOWE stanowisko - krytyczne badanie warunkow mozliwosci poznania.\n\n**Dlaczego cyfra 3, nie 1?**\n- Cyfra 1: Arystoteles i Sekstus Empiryk - Sekstus to sceptyk, nie empirysta; nie pasuje do empiryzmu jako pozytywnej teorii wiedzy.\n- **Cyfra 2:** George Berkeley i Georg Wilhelm Hegel - Hegel jest absolutnym idealistą i racjonalistą; nie jest empirystą.\n- **Cyfra 3:** Arystoteles (doswiadczenie jako punkt wyjscia poznania, koncepcja tabula rasa u epigonow) i John Locke (klasyczny empirysta, *tabula rasa*, dwa rodzaje doswiadczenia) - obaj sa empirystami.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktow za co\n\n> **Klucz CKE (zadanie 1, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - prawidlowa odpowiedz: A 3\n> - **0 pkt** - odpowiedz bledna lub brak odpowiedzi\n> - Akceptowane: tylko pelna odpowiedz A 3 (oba czlony poprawne)\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Empiryzm** (gr. *empeiria* = doswiadczenie): kierunek epistemologiczny uznajacy doswiadczenie zmyslowe za podstawowe lub jedyne zrodlo wiedzy.\n> Glowni przedstawiciele: Francis Bacon (empiryzm metodologiczny), John Locke (*tabula rasa*, *Rozwazen dotyczacych rozumu ludzkiego*, 1690), George Berkeley (immaterializm empiryczny), Dawid Hume (empiryzm sceptyczny).\n> Arystoteles uwazany za poprzednika empiryzmu: polemizuje z Platonem, uznaje, ze poznanie zaczyna sie od zmyslow (chocia nie jest klasycznym empirysta).\n> John Locke: umysl ludzki to \"biala karta\" (*tabula rasa*) zapisywana przez doswiadczenie.\n\n## Typowe pulapki\n\n1. Mylenie Sekstusa Empiryka (sceptyk antyczny) z empirystami - sama nazwa \"Empiryk\" nie oznacza reprezentanta empiryzmu jako teorii wiedzy.\n2. Mylenie Berkeleya z materialistycznym empiryzmem - Berkeley byl idealistycznym empirysta, nie materialistycznym.\n3. Hegel jako racjonalista i idealista absolutny - nie jest empirysta pomimo tworzenia systemu opartego na historii.","image":"img/filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":3,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/2","paper_id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"2","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 2. (0-1)\nSformułuj główne twierdzenie na temat substancji, przeciwko któremu argumentuje\nDawid Hume w przytoczonym fragmencie tekstu.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 2. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy […]\nfilozoficzne […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający […] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. […]\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź;\nrekonstruuje tezy i argumenty zawarte\nw tekście; w analizie tekstu prawidłowo\nposługuje się pojęciami filozoficznymi […].\nII. Filozofia nowożytna.\n1. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii XVII i XVIII w. Zdający:\n2) rekonstruuje i porównuje\nepistemologiczne stanowiska empirystów,\nrekonstruuje wspierające je argumenty\n([…] empiryzm D. Hume’a i jego sceptyczne\nkonsekwencje).\n2. Problematyka ontologiczna w filozofii\nXVII i XVIII w. Zdający:\n2) prezentuje problem stosunku ciała\ni umysłu, rekonstruuje i porównuje jego\nróżne rozwiązania, rekonstruuje\nwspierające je argumenty ([…] D. Hume’a\nkrytyka idei jaźni).\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nZasady oceniania\n1 pkt - prawidłowa odpowiedź.\n0 pkt - odpowiedź błędna albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\nPosiadamy ideę substancji, jaką jest nasz własny umysł.","solution":"## Poprawna odpowiedz\n\nGlowne twierdzenie, przeciwko ktoremu argumentuje Hume: **Posiadamy idee substancji, jaka jest nasz wlasny umysl (dusza).**\n\n## Sposob 1 - analiza tekstu zrodlowego\n\nHume zaznacza na wstepie fragmentu:\n\n> \"Chcialbym, izby ci filozofowie, ktorzy mniemaja, ze posiadamy idee substancji naszych umyslow, wskazali impresje, ktora wytwarza te idee\" (Hume, *Traktat*)\n\nKim sa owi \"filozofowie\"? Tradycja racjonalistyczna (Descartes, scholastycy) - twierdzili, ze umysl (dusza) jest substancja myslaca, a my mamy bezposrednia idee tej substancji. Hume kwestionuje to twierdzenie, pytajac: z jakiej impresji pochodzi ta idea?\n\n**Wskazowki tekstowe:**\n1. \"Ci filozofowie, ktorzy mniemaja, ze posiadamy idee substancji naszych umyslow\" - Hume wskazuje konkretnych adwersarzy\n2. Pytanie o \"impresje, ktora wytwarza te idee\" - metoda weryfikacji empirycznej\n3. Krytyka definicji substancji jako \"tego, co moze istniec samo przez sie\" - uderza w kartezjanska res cogitans\n\n## Sposob 2 - kontekst historyczny\n\nW tradycji scholastyczno-kartezjanskiej dusza (umysl) jest **substancja myslaca** (res cogitans) - tym, co my wiemy bezposrednio, bo myslenie jest aktem substancji duchowej. Rene Descartes sformulowal to w *Meditacjach* (1641): *\"cogito ergo sum\"* - pewnosc wlasnego istnienia jako myslacego \"ja\" jest pierwsza pewnoscia.\n\nHume atakuje wlasnie to stanowisko: nie mamy impresji substancji umyslu - mamy tylko impresje przejsciowe (bolu, radosci, percepcji), a zatem idea substancji umyslu jest pusta.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktow za co\n\n> **Klucz CKE (zadanie 2, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - uczeń podaje twierdzenie w stylu: \"Posiadamy idee substancji, jaka jest nasz wlasny umysl\" lub rownowazne\n> - **0 pkt** - odpowiedz bledna (np. mylenie tezy z argumentem Hume'a) lub brak\n> - Akceptowane warianty: \"Dusza jest substancja i mamy o niej idee\"; \"Umysl jest substancja myslaca, o ktorej mamy bezposrednia idee\"\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Substancja** (gr. *ousia*, lac. *substantia*): w filozofii - to, co istnieje samo przez sie, jest nosnikiem wlasnosci i nie jest predykatem czegos innego.\n> Descartes: dwie substancje - res cogitans (substancja myslaca = umysl/dusza) i res extensa (substancja rozciagla = cialo).\n> Hume odrzuca metafizyczne pojecie substancji jako nieweryfikowalne empirycznie - nie ma impresji substancji, tylko wiazki percepcji (*bundle theory of self*).\n\n## Typowe pulapki\n\n1. Pisanie tezy Hume'a zamiast tezy, przeciwko ktorej Hume argumentuje - nalezy podac poglad adwersarzy, nie samego Hume'a.\n2. Zbyt ogolne sformulowanie (\"istnieje substancja\") - klucz wymaga precyzacji, ze chodzi o substancje umyslu/duszy.","image":"img/filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":3,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/3","paper_id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"3","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3. (0-2)\nUzupełnij drugą przesłankę w podanym poniżej argumencie. Następnie rozstrzygnij, czy\nDawid Hume akceptuje wniosek tego argumentu. Uzasadnij swoją odpowiedź.\nPrzesłanka 1.: Jeżeli coś istnieje samodzielnie, to jest substancją.\nPrzesłanka 2.:\nWniosek: Percepcje (impresje) są substancjami.\nRozstrzygnięcie i uzasadnienie:\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n1.\n2.\n3.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n2\nUzyskana liczba pkt\nEFIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 3. (0-2)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy […]\nfilozoficzne […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający […] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. […]\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź;\nrekonstruuje tezy i argumenty zawarte\nw tekście; w analizie tekstu prawidłowo\nposługuje się pojęciami filozoficznymi […].\nII. Filozofia nowożytna.\n1. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii XVII i XVIII w. Zdający:\n2) rekonstruuje i porównuje\nepistemologiczne stanowiska empirystów,\nrekonstruuje wspierające je argumenty\n([…] empiryzm D. Hume’a i jego sceptyczne\nkonsekwencje).\n2. Problematyka ontologiczna w filozofii\nXVII i XVIII w. Zdający:\n2) prezentuje problem stosunku ciała\ni umysłu, rekonstruuje i porównuje jego\nróżne rozwiązania, rekonstruuje\nwspierające je argumenty ([…] D. Hume’a\nkrytyka idei jaźni).\nIV. Umiejętności logiczne. Zdający:\n3. odróżnia przesłanki i wniosek\nw rozumowaniu i potrafi wskazać\nprzesłankę, która nie jest wyrażona wprost.\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne uzupełnienie drugiej przesłanki wraz z trafnym rozstrzygnięciem\ni uzasadnieniem.\n1 pkt - poprawne uzupełnienie drugiej przesłanki ALBO trafne rozstrzygnięcie i uzasadnienie.\n0 pkt - odpowiedź niepełna lub błędna albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\nPrzesłanka 2.: Percepcje (impresje) istnieją samodzielnie.\nRozstrzygnięcie i uzasadnienie: Dawid Hume nie akceptuje wniosku w przywołanym\nargumencie - tj. tezy, że percepcje są substancjami. Dawid Hume w przywołanym tekście\nwykazuje, że akceptacja definicji substancji, zgodnie z którą „substancja to coś istniejącego\nsamodzielnie” pociąga za sobą niemożność odróżnienia „duszy od jej percepcji”, a to\nrozróżnienie Dawid Hume uznaje za bezsporne.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**Przeslanka 2.:** Percepcje (impresje) istnieja samodzielnie.\n\n**Rozstrzygniecie:** Hume NIE akceptuje wniosku (ze percepcje sa substancjami).\n\n**Uzasadnienie:** Choc wniosek logicznie wynika z podanych przeslanek przy tej definicji substancji, Hume odrzuca ten wniosek, gdyz prowadzi on do niemoznosci odroznienia duszy od jej percepcji - a to rozroznienie Hume uwaza za bezsporne.\n\n## Sposob 1 - rekonstrukcja argumentu\n\nStruktura argumentu:\n\n- **Przeslanka 1.:** Jezeli cos istnieje samodzielnie, to jest substancja.\n- **Przeslanka 2.:** Percepcje (impresje) istnieja samodzielnie.\n- **Wniosek:** Percepcje (impresje) sa substancjami.\n\nSkad bierzemy Przeslanke 2.? Z tekstu Hume'a:\n\n> \"Kazda rzecz, ktora jest rozna od innej, da sie od innej odroznic, a kazda rzecz, ktora da sie od innej odroznic, da sie tez oddzielic w wyobrazni [ ] mozna przyjac, iz moga one istniec z osobna i nie potrzebuja zadnej innej rzeczy, ktora by byla oparciem dla ich istnienia.\"\n\nHume zatem pokazuje, ze przy akceptacji tej definicji substancji - percepcje (ktore sa rozne od siebie i od wszystkiego innego) SPELNIAJA definicje substancji.\n\n## Sposob 2 - rozstrzygniecie i logika reductio ad absurdum\n\nHume stosuje strategie **reductio ad absurdum**: przyjmuje definicje substancji adwersarzy i pokazuje, ze przy tej definicji percepcje staja sie substancjami - co prowadzi do absurdu (niemoznosci odroznienia duszy od jej percepcji). To NIE jest wniosek, ktory Hume chce zaakceptowac, lecz dowod, ze ta definicja substancji jest wadliwa.\n\nKlucz: Hume nie akceptuje wniosku, bo:\n1. Odroznienie duszy od jej percepcji uwaza za bezsporne.\n2. Gdyby percepcje byly substancjami, to dusza = percepcje, czyli nie ma roznicy - absurd.\n3. Zatem definicja \"substancja = to, co istnieje samodzielnie\" jest nieprzydatna.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktow za co\n\n> **Klucz CKE (zadanie 3, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - poprawna przeslanka 2. + trafne rozstrzygniecie z uzasadnieniem\n> - **1 pkt** - TYLKO poprawna przeslanka 2. ALBO TYLKO trafne rozstrzygniecie z uzasadnieniem\n> - **0 pkt** - brak obu lub odpowiedz bledna\n> - Przeslanka 2. musi mowic o samodzielnym istnieniu percepcji (impresji)\n> - Rozstrzygniecie: Hume NIE akceptuje wniosku; uzasadnienie musi wskazac na niemoznosc odroznienia duszy od percepcji\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Reductio ad absurdum** (lac.): metoda dowodzenia polegajaca na przyjecia zalozenia przeciwnego i wyprowadzeniu z niego sprzecznosci lub absurdu.\n> **Substancja** w filozofii Hume'a: pojecie substancji jest puste, gdyz nie ma za nim impresji zmyslowej. Hume redukuje \"ja\" do wiazki percepcji (*bundle theory*) - nie ma stalego, trwalego podmiotu doswiadczenia.\n\n## Typowe pulapki\n\n1. Mylne przyjecie, ze Hume AKCEPTUJE wniosek - Hume uzywa argumentu, zeby pokazac, ze definicja substancji jest wadliwa, nie zeby udowodnic, ze percepcje SA substancjami.\n2. Zbyt ogolna Przeslanka 2. (\"percepcje istnieja\") - musi byc precyzja: \"istnieja SAMODZIELNIE\".\n3. Brak uzasadnienia rozstrzygniecia - sam zapis \"nie akceptuje\" bez wyjasnienia to tylko 0 pkt za uzasadnienie.","image":"img/filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":3,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/4","paper_id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"4","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4. (0-2)\nNa podstawie przytoczonego fragmentu tekstu i wiedzy własnej przedstaw stanowisko\nDawida Hume’a w kwestii natury umysłu (idei jaźni) i wyjaśnij, czym różni się ono od\nstanowiska René Descartes’a w tej kwestii.\nStanowisko Dawida Hume’a:\nRóżnica w stosunku do stanowiska René Descartes’a:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 4. (0-2)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy […]\nfilozoficzne […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający […] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. […]\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź;\nrekonstruuje tezy i argumenty zawarte\nw tekście; w analizie tekstu prawidłowo\nposługuje się pojęciami filozoficznymi […].\nII. Filozofia nowożytna\n1. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii XVII i XVIII w. Zdający:\n2) rekonstruuje i porównuje\nepistemologiczne stanowiska empirystów,\nrekonstruuje wspierające je argumenty\n([…] D. Hume’a i jego sceptyczne\nkonsekwencje).\n2. Problematyka ontologiczna w filozofii\nXVII i XVIII w. Zdający:\n2) prezentuje problem stosunku ciała\ni umysłu, rekonstruuje i porównuje jego\nróżne rozwiązania, rekonstruuje\nwspierające je argumenty (dualizm\npsychofizyczny R. Descartes’a, D. Hume’a\nkrytyka idei jaźni).\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne przedstawienie stanowiska Davida Hume’a oraz wyjaśnienie różnicy\nw stosunku do stanowiska René Descartes’a.\n1 pkt - poprawne przedstawienie stanowiska Davida Hume’a ALBO wyjaśnienie różnicy\nw stosunku do stanowiska René Descartes’a.\n0 pkt - odpowiedź błędna albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\nStanowisko Dawida Hume’a: Nie znamy metafizycznej natury jaźni (umysłu); bezpośredni\ndostęp mamy jedynie do impresji i idei w umyśle.\nRóżnica w stosunku do stanowiska René Descartes’a: René Descartes - wbrew Hume’owi -\nuważał, że znamy metafizyczną naturę umysłu: umysł (dusza) jest substancją myślącą\n(nierozciągłą, niematerialną).","solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**Stanowisko Dawida Hume'a:** Nie znamy metafizycznej natury jazni (umyslu); bezposredni dostep mamy jedynie do impresji i idei w umysle.\n\n**Roznica w stosunku do Rene Descartes'a:** Descartes uwazal, ze znamy metafizyczna nature umyslu - umysl (dusza) jest substancja myslaca (res cogitans), nierozciagla i niematerialna.\n\n## Sposob 1 - analiza stanowiska Hume'a z tekstu\n\nZ tekstu kluczowy fragment:\n\n> \"Ani rozwazajac pierwsze zrodlo idej, ani definiujac substancje, nie jestesmy zdolni dojsc do zadowalajacego pojecia substancji\"\n\nHume stosuje swoja zasade: kazda idea musi wywodzic sie z impresji. Szukajac impresji jazni (\"ja\"), Hume nie znajduje stalej, niezmiennej substancji - znajduje tylko strumieniace sie percepcje: radosc, bol, ciekli, cieplo itd. Zatem:\n\n- NIE mamy impresji jazni jako substancji\n- Idea substancjalnej jazni jest pusta\n- \"Ja\" = wiazka percepcji (*bundle theory of self*)\n\n## Sposob 2 - porownanie z Descartes'em\n\n| Aspekt | Hume | Descartes |\n| Metoda | Empiryczna - weryfikacja przez impresje | Racjonalistyczna - metoda watpienia |\n| Podstawa pewnosci | Doswiadczenie zmyslowe | Rozum, intuicja intelektualna |\n| Natura jazni | Wiazka percepcji, brak stalego \"ja\" | Substancja myslaca (*res cogitans*) |\n| Kogito | Odrzuca pewnosc \"cogito\" | \"Cogito ergo sum\" - punkt wyjscia filozofii |\n| Substancja duszy | Niepoznawalna/nie istnieje | Nierozciagla, niematerialna, myslaca |\n\nDescartes w *Medytacjach* (1641) twierdzi: *\"Sumque res cogitans\"* (Jestem rzecza myslaca). To substancja jasno i wyraznie poznana przez intelekt. Hume odrzuca ta pewnosc - nie ma impresji substancji, tylko impresje poszczegolnych stanow umyslu.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktow za co\n\n> **Klucz CKE (zadanie 4, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - poprawne stanowisko Hume'a + poprawne wyjasnienie roznicy z Descartes'em\n> - **1 pkt** - TYLKO stanowisko Hume'a ALBO TYLKO roznica z Descartes'em\n> - **0 pkt** - brak lub bledna odpowiedz\n> - Stanowisko Hume'a: musi zawierac mysl o braku poznawalnosci metafizycznej natury umyslu / dostepu tylko do percepcji\n> - Roznica z Descartes'em: musi wskazac, ze Descartes uwazal umysl za substancje myslaca\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Jadzin / jazn** (ang. *self*): w filozofii Hume'a nie istnieje jako stala substancja. Jedyne, co dostrzegamy w sobie, to \"wiazka percepcji\" - strumien stanow swiadomosci.\n> **Res cogitans** (lac.): substancja myslaca Descartes'a - pierwsza pewnosc filozoficzna, nierozciagla, niematerialna, rozna od ciala (*res extensa*).\n> **Cogito ergo sum** (lac.): \"Mysle, wiec jestem\" - zdanie Descartes'a z *Medytacji o pierwszej filozofii* (1641), punkt wyjscia jego filozofii.\n\n## Typowe pulapki\n\n1. Mylenie stanowiska Hume'a z totalnym negowaniem istnienia jazni - Hume nie mowi, ze \"ja\" nie istnieje, lecz ze nie istnieje jako substancja; istnieje jako strumien percepcji.\n2. Brak precyzji przy Descartes'ie - nalezy zaznaczyc SUBSTANCJALNA nature umyslu (res cogitans), nie tylko to, ze Descartes uznawal istnienie umyslu.","image":"img/filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-4.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/5","paper_id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"5","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5. (0-1)\nWskaż dowolną sceptyczną konsekwencję epistemologii Davida Hume’a w ontologii,\nniedotyczącą wprost natury substancji.\nEFIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy […]\nfilozoficzne […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający […] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. […]\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź;\nrekonstruuje tezy i argumenty zawarte\nw tekście […].\nII. Filozofia nowożytna.\n1. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii XVII i XVIII w. Zdający:\n2) rekonstruuje i porównuje\nepistemologiczne stanowiska empirystów,\nrekonstruuje wspierające je argumenty\n([…] empiryzm D. Hume’a i jego sceptyczne\nkonsekwencje).\n2. Problematyka ontologiczna w filozofii\nXVII i XVIII w. Zdający:\n2) prezentuje problem stosunku ciała\ni umysłu, rekonstruuje i porównuje jego\nróżne rozwiązania, rekonstruuje\nwspierające je argumenty ([…] D. Hume’a\nkrytyka idei jaźni).\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nZasady oceniania\n1 pkt - prawidłowa odpowiedź.\n0 pkt - odpowiedź błędna lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\nNie ma podstaw do kategorycznego twierdzenia, że istnieją konkretne przedmioty niezależne\n(w swoim istnieniu) od umysłu poznającego.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**Jedna ze sceptycznych konsekwencji epistemologii Hume'a w ontologii (niedotyczaca substancji):**\n\nNie ma podstaw do kategorycznego twierdzenia, ze istnieja konkretne przedmioty niezalezne (w swoim istnieniu) od umyslu poznajacego.\n\n## Sposob 1 - wyjasnij zwiazek epistemologia -> ontologia\n\nEpistemologia Hume'a opiera sie na zasadzie: mamy dostep tylko do impresji i idei - nigdy bezposrednio do rzeczy samych. Stad sceptyczna konsekwencja w ontologii:\n\n**Przykladowe sceptyczne konsekwencje (dowolna akceptowana):**\n\n1. **Brak podstaw dla realizmu zewnetrznego** - nie mozemy dowiesc, ze swiat materialny istnieje niezaleznie od naszego umyslu. Nasze impresje sa jedynymi danymi; czy \"za\" nimi stoi realny swiat - nie wiadomo.\n\n2. **Sceptycyzm wobec zwiazku przyczynowego** - nie mozemy udowodnic, ze przyczyna naprawde \"powoduje\" skutek; widzimy tylko regularnosc nastepowania po sobie zjawisk, a nie metafizyczny zwiazek konieczny.\n\n3. **Sceptycyzm co do trwalej tozsamosci przedmiotow** - nie mamy impresji trwalej, niezmiennej tozsamosci przedmiotu (np. krzesla) - widzimy tylko chwilowe impresje, ktore umysl laczy nawykiem.\n\n## Sposob 2 - polaczenie z tekstem\n\nHume w tekście pisze, ze definicja substancji jako \"czegosc, co moze istniec samo przez sie\" nie pozwala odroznic substancji od accidensu, a duszy od jej percepcji. To samo rozumowanie dotyczy przedmiotow zewnetrznych: skoro mamy dostep tylko do impresji, nie mozemy kategorycznie orzekac o istnieniu rzeczy \"za\" impresami.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktow za co\n\n> **Klucz CKE (zadanie 5, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - dowolna poprawna sceptyczna konsekwencja epistemologii Hume'a w ontologii, ktora nie dotyczy wprost natury substancji\n> - Akceptowane: sceptycyzm wobec realnosci swiata zewnetrznego, sceptycyzm wobec przyczynowosci, sceptycyzm co do trwalej tozsamosci przedmiotow, watpliwosci co do istnienia Boga\n> - **0 pkt** - brak lub bledna odpowiedz lub konsekwencja dotyczaca substancji (bo zadanie wylacza ten obszar)\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Sceptycyzm ontologiczny** Hume'a: nie mozemy wyjsc poza \"zaslon percepcji\" - wszelkie twierdzenia o tym, co istnieje niezaleznie od umyslu, sa nieweryfikowalne.\n> **Zwiazek przyczynowy** u Hume'a: nie jest apriorycznym, koniecznym zwiazkiem metafizycznym, lecz nawykiem umyslu wytworzonym przez obserwacje regularnych nastepstw (*custom and habit*).\n\n## Typowe pulapki\n\n1. Podanie konsekwencji dotyczacej substancji - zadanie EXPLICITE wyklucza te konsekwencje; nalezy podac INNA sceptyczna konsekwencje.\n2. Zbyt ogolna odpowiedz (\"nic nie wiemy\") - nalezy sformulowac konkretna konsekwencje ontologiczna, nie epistemologiczna maxime.","image":"img/filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-5.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/6","paper_id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"6","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6. (0-2)\nPodaj tezę sceptycyzmu metodycznego i na podstawie wiedzy własnej rozstrzygnij, czy\ntę tezę podziela Dawid Hume. Swoje stanowisko uzasadnij.\nTeza:\nRozstrzygnięcie:\nUzasadnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 6. (0-2)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający […] rozpoznaje i rozumie problemy\n[…] filozoficzne […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający […] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. […]\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź;\nrekonstruuje tezy i argumenty zawarte\nw tekście […].\nII. Filozofia nowożytna.\n1. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii XVII i XVIII w. Zdający:\n1) rekonstruuje i porównuje\nepistemologiczne stanowiska racjonalistów,\nrekonstruuje wspierające je argumenty\n(sceptycyzm metodyczny R. Descartesa\n[…]);\n2) rekonstruuje i porównuje\nepistemologiczne stanowiska empirystów,\nrekonstruuje wspierające je argumenty\n([…] empiryzm D. Hume’a i jego sceptyczne\nkonsekwencje).\n2. Problematyka ontologiczna w filozofii\nXVII i XVIII w. Zdający:\n2) prezentuje problem stosunku ciała\ni umysłu, rekonstruuje i porównuje jego\nróżne rozwiązania, rekonstruuje\nwspierające je argumenty (dualizm\npsychofizyczny R. Descartesa, D. Hume’a\nkrytyka idei jaźni).\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne podanie tezy oraz poprawne rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem.\n1 pkt - poprawne podanie tezy ALBO poprawne rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem.\n0 pkt - odpowiedź niepełna lub błędna albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\nTeza: Warunkiem koniecznym uzyskania wiedzy pewnej jest metodyczne wątpienie, czyli\nsystematyczne poddawanie w wątpliwość wiedzy zastanej (różnych jej rodzajów).\nRozstrzygnięcie: Dawid Hume nie jest sceptykiem metodycznym.\nUzasadnienie: Sceptycyzm nie jest punktem wyjścia, lecz punktem dojścia w badaniu świata;\nwiedza pewna jest osiągalna jedynie w matematyce i logice.","solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**Teza sceptycyzmu metodycznego:** Warunkiem koniecznym uzyskania wiedzy pewnej jest metodyczne watpienie, czyli systematyczne poddawanie w watpliwosc wiedzy zastanej.\n\n**Rozstrzygniecie:** Dawid Hume NIE jest sceptykiem metodycznym.\n\n**Uzasadnienie:** U Hume'a sceptycyzm jest PUNKTEM DOJSCIA (wnioskiem badan), nie punktem wyjscia. Ponadto Hume uznaje, ze wiedza pewna dostepna jest tylko w matematyce i logice - nie zmierza do przezwyciezenia watpliwosci i odbudowy fundamentow wiedzy (jak Descartes).\n\n## Sposob 1 - rozroznienie: sceptycyzm metodyczny vs. sceptycyzm jako stanowisko\n\n| Cecha | Sceptycyzm metodyczny (Descartes) | Sceptycyzm Hume'a |\n| Punkt wyjscia | Watpienie jako metoda | Empiryczna analiza poznania |\n| Cel | Znalezc pewnosc, pokonac watpienie | Zbadac granice poznania |\n| Wynik | Cogito ergo sum - pewnosc znaleziona | Sceptycyzm co do metafizyki |\n| Wiedza pewna | Mozliwa szeroko (matematyka + cogito + Bog) | Tylko matematyka i logika |\n| Funkcja watpienia | Narzedzie tymczasowe, do porzucenia | Trwaly wniosek badan |\n\nDescartes stosuje watpienie METODYCZNIE: watpi we wszystko po to, by znalezc to, w co juz watpic nie mozna (*cogito ergo sum*). Nastepnie odbudowuje gmach wiedzy. Watpienie jest srodkiem, nie celem.\n\nHume nie zaczyna od watpienia - bada psychologie poznania i dochodzi do wniosku, ze poza matematyka i logika nie mamy pewnej wiedzy. To wynik badania, nie punkt startowy.\n\n## Sposob 2 - teza sceptycyzmu metodycznego z kontekstu historycznego\n\nSceptycyzm metodyczny to metoda Rene Descartes'a (*Medytacje o pierwszej filozofii*, 1641):\n\n> Watpie we wszystko, co daje sie podac w watpliwosc - zmysly, sny, ewentualny Zly Demon. Po systematycznym watpieniu Descartes odkrywa, ze nie moze watpic w to, ze mysli, bo samo watpienie jest mysleniem. Stad: *cogito ergo sum*.\n\nTeza sceptycyzmu metodycznego: **metodyczne watpienie jest koniecznym narzedziem filozoficznym do osiagniecia pewnej wiedzy.**\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktow za co\n\n> **Klucz CKE (zadanie 6, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - poprawna teza sceptycyzmu metodycznego + poprawne rozstrzygniecie z uzasadnieniem\n> - **1 pkt** - TYLKO teza ALBO TYLKO rozstrzygniecie z uzasadnieniem\n> - **0 pkt** - brak lub blad\n> - Teza musi zawierac mysl: watpienie metodyczne jako warunek wiedzy pewnej\n> - Rozstrzygniecie: Hume NIE jest sceptykiem metodycznym; uzasadnienie musi wskazac, ze sceptycyzm to punkt DOJSCIA, nie wyjscia\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Sceptycyzm metodyczny** (Descartes, XVII w.): watpienie jako metoda filozoficzna, srodek do znalezienia pewnej podstawy wiedzy. Watpienie jest tymczasowe i instrumentalne.\n> **Sceptycyzm Hume'a**: nie jest metodyczny, lecz doktrynalny wobec metafizyki - wynik badan, trwale stanowisko. Pewna wiedza: tylko matematyka i logika formalna (\"relacje idei\"). Wiedza empiryczna (*matters of fact*) jest zawsze tylko prawdopodobna.\n\n## Typowe pulapki\n\n1. Mylenie sceptycyzmu metodycznego z sceptycyzmem jako stanowiskiem (\"Hume i Descartes sa obaj sceptykami\") - to rozne rzeczy: Descartes sceptycyzm przezwyciezyl, Hume go zaakceptowal w obszarze metafizyki.\n2. Zbyt krotka teza (\"trzeba watpic\") - musi byc precyzja: watpienie metodyczne jako warunek PEWNEJ wiedzy.","image":"img/filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-6.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/7","paper_id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"7","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7. (0-2)\nPodaj formalnie poprawne rozumowanie dedukcyjne, złożone z dwóch przesłanek\ni wniosku, za tezą „Dawid Hume jest śmiertelny”. Wyjaśnij różnicę między\nrozumowaniem dedukcyjnym a niededukcyjnym.\nRozumowanie:\nPrzesłanka 1.:\nPrzesłanka 2.:\nWniosek: Dawid Hume jest śmiertelny.\nRóżnica między rozumowaniem dedukcyjnym a niededukcyjnym:\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n4.\n5.\n6.\n7.\nMaks. liczba pkt\n2\n1\n2\n2\nUzyskana liczba pkt\nEFIP-R0_100\nTekst do zadań 8.-11.\nśw. Tomasz z Akwinu\nTraktat o Bogu\nWidzimy [ ], że niektóre byty pozbawione poznania, mianowicie ciała naturalne, działają ze\nwzględu na cel. Widać to z tego, że […] bardzo często działają w taki sam sposób, by osiągnąć\nto, co najlepsze. Stąd jest jasne, że osiągają cel nie z przypadku, ale z zamierzenia. Te byty\nnieposiadające poznania nie zmierzają do celu inaczej jak tylko kierowane przez kogoś\npoznającego i rozumującego, jak strzała przez łucznika. Istnieje zatem coś poznającego\numysłowo, co prowadzi wszystkie rzeczy naturalne do celu, i to nazywamy Bogiem.\nśw. Tomasz z Akwinu, Traktat o Bogu, Kraków 1999.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 7. (0-2)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający […] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi […].\nIV. Umiejętności logiczne. Zdający:\n3. odróżnia przesłanki i wniosek\nw rozumowaniu i potrafi wskazać\nprzesłankę, która nie jest wyrażona wprost;\n4. odróżnia rozumowania dedukcyjne od\nniededukcyjnych (niezawodne od\nzawodnych) […].\nZasady oceniania\n2 pkt - prawidłowe podanie przesłanki 1. i 2. oraz wyjaśnienie różnicy pomiędzy\nrozumowaniem dedukcyjnym a niededukcyjnym.\n1 pkt - prawidłowe podanie przesłanki 1. i 2. ALBO wyjaśnienie różnicy pomiędzy\nrozumowaniem dedukcyjnym a niededukcyjnym.\n0 pkt - odpowiedź niepełna lub błędna albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\nPrzesłanka 1: Każdy człowiek jest śmiertelny.\nPrzesłanka 2: David Hume jest człowiekiem.\nRóżnica między rozumowaniem dedukcyjnym a niededukcyjnym: W przypadku rozumowania\ndedukcyjnego wniosek logicznie wynika z przesłanek. W przypadku rozumowania\nniededukcyjnego przesłanki tylko uprawdopodabniają wniosek.","solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**Rozumowanie dedukcyjne:**\n- Przeslanka 1.: Kazdy czlowiek jest smiertelny.\n- Przeslanka 2.: Dawid Hume jest czlowiekiem.\n- Wniosek: Dawid Hume jest smiertelny.\n\n**Roznica miedzy dedukcja a niededukcja:**\n- W dedukcji: wniosek LOGICZNIE WYNIKA z przeslanek - jesli przeslanki sa prawdziwe, wniosek musi byc prawdziwy.\n- W rozumowaniu niededukcyjnym (np. indukcji): przeslanki tylko UPRAWDOPODABNIAJA wniosek - mozna miec prawdziwe przeslanki i falszywy wniosek.\n\n## Sposob 1 - analiza struktury sylogizmu\n\nTo klasyczny sylogizm Arystotelesa (*Barbara*): Kazdy M jest P. X jest M. Zatem X jest P.\n\nStruktura:\n- **Termin wielki (P):** smiertelny\n- **Termin sredni (M):** czlowiek\n- **Termin maly (X):** Dawid Hume\n\nDlaczego to jest DEDUKCJA?\n1. Przeslanka 1 mowi o WSZYSTKICH ludziach (\"Kazdy czlowiek \")\n2. Przeslanka 2 podpada Hume'a pod ta klase (\"Hume jest czlowiekiem\")\n3. Wniosek wynika z koniecznoscia - nie mozna miec prawdziwych przeslanek i falszywy wniosku\n\nWlasnosc kluczowa: **zachowanie prawdy** (*truth-preserving*) - dedukcja nie generuje nowej wiedzy, lecz wydobywa to, co juz bylo zawarte w przeslankach.\n\n## Sposob 2 - porownanie dedukcji z indukcja (niededukcja)\n\nPrzyklad rozumowania **niededukcyjnego (indukcja):**\n- Przeslanka 1.: Dotychczas obserwowane labedzie sa biale.\n- Przeslanka 2.: Ten ptak to labedz.\n- Wniosek: Ten ptak jest bialy.\n\nPrzeslanki sa \"prawdziwe\" (przez wieki), ale wniosek mozna obalic (czarny labedz w Australii). To jest indukcja - tylko uprawdopodabnia wniosek.\n\n**Kluczowa roznica:**\n| Cecha | Dedukcja | Niededukcja (indukcja) |\n| Zwiazek przeslanek z wnioskiem | Konieczny (logiczny) | Prawdopodobny |\n| Jesli przeslanki prawdziwe | Wniosek MUSI byc prawdziwy | Wniosek moze byc falszywy |\n| Nowa wiedza | Nie - wydobywa zawarte info | Tak - rozszerza wiedze |\n| Ryzyko blednego wniosku | Zero (jesli wnioskowanie poprawne) | Zawsze istnieje |\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktow za co\n\n> **Klucz CKE (zadanie 7, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - obydwie przeslanki poprawne + wyjasnienie roznicy\n> - **1 pkt** - TYLKO poprawne przeslanki ALBO TYLKO wyjasnienie roznicy\n> - **0 pkt** - brak lub blad\n> - Przeslanka 1. musi byc zdaniem ogolnym o ludziach (\"Kazdy czlowiek jest smiertelny\" lub rownowazne)\n> - Przeslanka 2. musi podstawiac Hume'a pod te klase (\"Hume jest czlowiekiem\")\n> - Roznica: musi wskazac koniecznosc wynikania w dedukcji vs. tylko uprawdopodobnienie w niededukcji\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Sylogizm** (gr. *syllogismos*): forma rozumowania dedukcyjnego opisana przez Arystotelesa w *Analitykach*. Trzy terminy i trzy zdania: dwie przeslanki + wniosek.\n> **Indukcja**: rozumowanie od szczegolu do ogolu lub od przeslanek do wniosku, ktory tylko uprawdopodabnia; klasyczny problem indukcji sformulowany przez Hume'a - indukcja nie jest logicznie uzasadniona.\n> **Dedukcja** (lac. *deductio*): wyprowadzanie wniosku z przeslanek z logiczna koniecznoscia.\n\n## Typowe pulapki\n\n1. Przeslanka 1. zbyt szczegolowa (\"Hume byl filozofem XVIII w. i umarl\") - musi byc OGOLNA zasada dotyczaca calej klasy.\n2. Mylenie dedukcji z indukcja w wyjasnieniu roznicy - klucz: w dedukcji wniosek jest konieczny; w indukcji - tylko prawdopodobny.\n3. Pisanie \"dedukcja daje pewnosc\" bez wskazania, ze ta pewnosc jest warunkowa (zalezna od prawdziwosci przeslanek).","image":"img/filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-7.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/8","paper_id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"8","points":1,"ptype":"true_false","subject":"filozofia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8. (0-1)\nNa podstawie fragmentu tekstu św. Tomasza z Akwinu oceń prawdziwość poniższych\nzdań. Zaznacz P, jeżeli zdanie jest prawdziwe, albo F - jeżeli jest fałszywe.\n1.\nWszystkie byty pozbawione poznania działają celowo.\nP\nF\n2.\nCiała naturalne nigdy nie działają w sposób przypadkowy, lecz zawsze\ndążą do tego, co dla nich najlepsze.\nP\nF\n3.\nRelacja między Bogiem a ciałami naturalnymi przypomina relację między\nłucznikiem a strzałami.\nP\nF","answer":null,"answer_text":"Zadanie 8. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy\n[…] filozoficzne […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający […] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych […].\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź;\nrekonstruuje tezy i argumenty zawarte\nw tekście […].\nI. Filozofia starożytna i średniowieczna.\n7. Wybrane zagadnienia związane z recepcją\nmyśli antycznej. Zdający:\n2) przedstawia związek filozofii św. Tomasza\nz arystotelizmem, prezentując różnice między\nnimi wynikające z chrześcijańskiego\ncharakteru myśli tomistycznej (problem\nstworzenia i wieczności świata, rozróżnienie\nistoty i istnienia, idea powszechnej\nhierarchiczności bytu, pojęcie prawa\nnaturalnego);\n3) przeprowadza analizę i interpretację co\nnajmniej jednego z następujących tekstów:\nb) św. Tomasz, Suma teologii (fragment).\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych. Zdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n1 pkt - prawidłowe zaznaczenie trzech odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź niepełna lub błędna albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\n1. F\n2. F\n3. P","solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n1. **F** (Falsz)\n2. **F** (Falsz)\n3. **P** (Prawda)\n\n## Sposob 1 - analiza kazdego zdania z tekstu\n\n**Zdanie 1.: \"Wszystkie byty pozbawione poznania dzialaja celowo.\" - FALSZ**\n\nTomasz pisze:\n> \"Niektore byty pozbawione poznania, mianowicie ciala naturalne, dzialaja ze wzgledu na cel.\"\n\nKlucz: Tomasz mowi o **NIEKTORYCH** bytach pozbawionych poznania (cialach naturalnych), nie o **WSZYSTKICH**. Slowo \"wszystkie\" czyni zdanie 1. falszywe. Byty pozbawione poznania to np. kamien - czy kamien \"dziala celowo\"? Tomasz by sie zwahal; mowi tylko o cialach naturalnych jako kategorii.\n\n**Zdanie 2.: \"Ciala naturalne nigdy nie dzialaja w sposob przypadkowy, lecz zawsze daza do tego, co dla nich najlepsze.\" - FALSZ**\n\nTomasz pisze:\n> \"Dzialaja [ ] **bardzo czesto** w taki sam sposob, by osiagnac to, co najlepsze.\"\n\nKlucz: \"**Bardzo czesto**\", nie \"zawsze\" i \"nigdy przypadkowo\". Zdanie 2. zastepuje \"bardzo czesto\" na \"zawsze\" i \"nigdy\" - to nadinterpretacja. Tomasz nie twierdzi, ze dzialanie celowe jest absolutnie konieczne i bez wyjatkow.\n\n**Zdanie 3.: \"Relacja miedzy Bogiem a cialami naturalnymi przypomina relacje miedzy lucznikiem a strzalami.\" - PRAWDA**\n\nTomasz piszew dosloswnie:\n> \"Te byty nieposiadajace poznania nie zmierzaja do celu inaczej jak tylko kierowane przez kogos poznajacego i rozumujacego, **jak strzala przez lucznika**. Istnieje zatem cos poznajacego umyslowo, co prowadzi wszystkie rzeczy naturalne do celu, i to nazywamy Bogiem.\"\n\nAnalogii: lucznik : strzala = Bog : ciala naturalne. Tomasz sam uzywa tej analogii, wiec zdanie 3. jest prawdziwe.\n\n## Sposob 2 - pulapka kwantyfikatorow\n\nZadania prawda/falsz czesto manipuluja kwantyfikatorami:\n- Tekst: \"**niektore** byty\" → zdanie 1. mowi \"**wszystkie**\" → FALSZ\n- Tekst: \"**bardzo czesto**\" → zdanie 2. mowi \"**zawsze**\" i \"**nigdy**\" → FALSZ\n- Tekst: doslow analogia z lucznikiem → zdanie 3. poprawnie parafrazuje → PRAWDA\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktow za co\n\n> **Klucz CKE (zadanie 8, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - wszystkie trzy odpowiedzi poprawne: F, F, P\n> - **0 pkt** - chociaz jedna bledna lub brak odpowiedzi\n> - Uwaga: za dwie poprawne odpowiedzi rowniez 0 pkt (wszystko albo nic)\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Piec drog** sw. Tomasza z Akwinu (*Summa theologiae*, ok. 1265-1274): seria dowodow na istnienie Boga. Piata droga (z celowosci / *ex fine*) jest opisana w tym fragmencie.\n> **Teleologia** (gr. *telos* = cel, *logos* = nauka): filozofia celu; swiat ma wbudowane cele. Bog jako finalny cel i kierowca wszystkiego.\n> **Deizm vs. teizm**: Bog Tomasza nie tylko stworzyl swiat, ale aktywnie nim kieruje (*Providentia* - Opatrznosc) - to teizm, nie deizm.\n\n## Typowe pulapki\n\n1. Zdanie 1. - lacina uczniow myli \"niektorych\" z \"wszystkimi\"; nalezy czytac klucz kwantyfikatorow.\n2. Zdanie 2. - \"bardzo czesto\" vs. \"zawsze\" - typowy blad: uczen czyta tekst zbyt szybko i nie zauwaza, ze Tomasz sie ogranicza.\n3. Zdanie 3. - uczniowie moga wychac za prawdopodobna, lecz faktycznie to bezposrednie przelozone z tekstu.","image":"img/filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-8.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/9","paper_id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"9","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9. (0-1)\nW powyższym fragmencie tekstu św. Tomasz z Akwinu przedstawia jedną z tzw. pięciu\ndróg, nazywaną drogą z celowości. Pięć dróg to seria argumentów na rzecz określonego\nstanowiska w sporze o istnienie Boga. Podaj nazwę tego stanowiska i jego tezę.\nNazwa stanowiska:\nTeza:\nEFIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 9. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy […]\nfilozoficzne […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający […] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. […]\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź;\nrekonstruuje tezy i argumenty zawarte\nw tekście […].\nI. Filozofia starożytna i średniowieczna.\n8. Wybrane zagadnienia i kontrowersje\nfilozoficzne w myśli chrześcijańskiego\nśredniowiecza. Zdający:\n1) prezentuje i porównuje najważniejsze\ndowody na istnienie Boga ([…] wybrane\nz pięciu dróg św. Tomasza) […];\n3) przeprowadza analizę i interpretację co\nnajmniej jednego z następujących tekstów:\nb) św. Tomasz, Suma teologii (fragment).\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne podanie nazwy stanowiska i tezy.\n0 pkt - odpowiedź niepełna lub błędna albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nNazwa stanowiska: teizm\nTeza: Bóg istnieje","solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**Nazwa stanowiska:** teizm\n\n**Teza:** Bog istnieje.\n\n## Sposob 1 - analiza tekstu i identyfikacja stanowiska\n\nTomasz z Akwinu konczy swoj argument slowami:\n\n> \"Istnieje zatem cos poznajacego umyslowo, co prowadzi wszystkie rzeczy naturalne do celu, i **to nazywamy Bogiem**.\"\n\nCel argumentu (piec drog): **udowodnic, ze Bog istnieje**. To jest stanowisko **teizmu** - Bog jest bytem osobowym, stworca i kierujacym swiatem.\n\nTeizm rozumie sie jako: Bog jest bytem osobowym (transcendentnym i immanentnym), który stworzyl swiat i nim aktywnie kieruje (Opatrznosc).\n\n## Sposob 2 - eliminacja blednych odpowiedzi\n\n| Stanowisko | Teza | Czy Tomasz je broni? |\n| **Teizm** | **Bog istnieje i jest osobowy** | **TAK** |\n| Deizm | Bog stworzyl swiat, ale nim nie kieruje | NIE - Tomasz mowi o Bogu prowadzacym rzeczy |\n| Ateizm | Bog nie istnieje | NIE - Tomasz dowodzi istnienia Boga |\n| Agnostycyzm | Nie wiadomo, czy Bog istnieje | NIE - Tomasz twierdzi, ze wiemy |\n| Panteizm | Bog = swiat/natura | NIE - Bog jest odrebnym bytem u Tomasza |\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktow za co\n\n> **Klucz CKE (zadanie 9, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - nazwa: teizm + teza: Bog istnieje\n> - **0 pkt** - brak lub bledna nazwa albo bledna teza\n> - Wymagane: oba elementy poprawne naraz\n> - Akceptowane warianty tezy: \"Bog istnieje\", \"Bog jest\", rownowaznne formuly\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Teizm** (gr. *theos* = Bog): stanowisko filozoficzno-teologiczne, wedle ktorego Bog istnieje jako byt osobowy, stworzyl swiat i nim aktywnie kieruje.\n> **Piec drog** (*Quinque viae*) sw. Tomasza z Akwinu: argumenty kosmologiczne i teleologiczne na istnienie Boga, zawarte w *Summa theologiae* (I, q.2, a.3).\n> Drogi: z ruchu (prima via), z przyczynowosci (secunda via), z przygodnosci (tertia via), ze stopni doskonalosci (quarta via), z celowosci (quinta via).\n\n## Typowe pulapki\n\n1. Pisanie \"teologia\" zamiast \"teizm\" - teologia to nauka o Bogu, nie stanowisko w sporze o istnienie Boga.\n2. Teza zbyt rozbudowana (\"Bog istnieje, jest osobowy, transcendentny i immanentny\") - klucz akceptuje prosta formule \"Bog istnieje\".\n3. Mylenie teizmu z deizmem - deizm odrzuca Opatrznosc (interwencje Boga w swiat); Tomasz broni Opatrznosci (Bog prowadzi rzeczy do celu).","image":"img/filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-9.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/10","paper_id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"10","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10. (0-2)\nPrzedstaw dowolną z pięciu dróg, inną niż droga z celowości. Określ punkt wyjścia\nwybranej drogi, jej zasadniczą treść oraz punkt dojścia (wniosek).\nPunkt wyjścia:\nTreść:\nPunkt dojścia (wniosek):","answer":null,"answer_text":"Zadanie 10. (0-2)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji [ ].\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy […]\nfilozoficzne.\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi.\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. […]\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź; […]\nw analizie tekstu prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi.\nI. Filozofia starożytna i średniowieczna.\n8. Wybrane zagadnienia i kontrowersje\nfilozoficzne w myśli chrześcijańskiego\nśredniowiecza. Zdający:\n1) prezentuje i porównuje najważniejsze\ndowody na istnienie Boga ([…] wybrane\nz pięciu dróg św. Tomasza) […];\n3) przeprowadza analizę i interpretację co\nnajmniej jednego z następujących tekstów:\nb) św. Tomasz, Suma teologii (fragment).\nZasady oceniania\n2 pkt - pełne przedstawienie jednej z dróg, zawierające poprawnie określony punkt wyjścia,\ntreść oraz punkt dojścia (wniosek).\n1 pkt - niepełne przedstawienie jednej z dróg, zawierające poprawnie określony punkt wyjścia\noraz punkt dojścia (wniosek).\n0 pkt - odpowiedź niepełna lub błędna albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nDroga pierwsza „z ruchu”\nPunkt wyjścia: Rzeczy znajdują się w ruchu.\nTreść: Cokolwiek się porusza, jest poruszane przez coś innego. Ciąg poruszycieli nie może\niść w nieskończoność.\nPunkt dojścia (wniosek): Istnieje nieporuszony poruszyciel, czyli Bóg.\nALBO\nDroga druga „z przyczynowości”\nPunkt wyjścia: W świecie występuje przyczynowość.\nTreść: Żadna rzecz nie może być przyczyną samej siebie, a ciąg przyczyn nie może iść\nw nieskończoność.\nPunkt dojścia (wniosek): Istnieje pierwsza przyczyna (bez swojej przyczyny), czyli Bóg.\nALBO\nDroga trzecia „z przygodności”\nPunkt wyjścia: W świecie występuje przygodność.\nTreść: Istnieją rzeczy, które mogłyby nie istnieć (byty przygodne). Gdyby wszystkie rzeczy\nmiały taki charakter, nic by nie istniało.\nPunkt dojścia (wniosek): Istnieje byt, który nie może nie istnieć (byt konieczny), czyli Bóg.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nALBO\nDroga czwarta „ze stopni doskonałości”\nPunkt wyjścia: W świecie występuje hierarchia doskonałości.\nTreść: Różne stopnie doskonałości w rzeczach są możliwe tylko wtedy, gdy istnieje coś w pełni\ndoskonałego (wzór doskonałości).\nPunkt dojścia: Istnieje byt, który jest najdoskonalszy, czyli Bóg.\nUwaga: Zdający ma za zadanie przedstawić tylko jedną z tych dróg.","solution":"## Poprawna odpowiedz\n\nNalezy przedstawic JEDNA z drog (dowolna, inna niz z celowosci). Ponizej wzorcowa odpowiedz oparta na **Drodze trzeciej z przygodnosci** (najczesciej polecana jako najciekawsza):\n\n**Punkt wyjscia:** W swiecie istnieja rzeczy przygodne - takie, ktore moga istniec lub nie istniec.\n\n**Tresc:** Gdyby wszystkie rzeczy mialy charakter przygodny (moglyby nie istniec), to w jakims momencie nic by nie istnialo. Skoro cos istnieje teraz, musi istniec cos, co istnieje z koniecznosci - byt konieczny, ktory nie moze nie istniec.\n\n**Punkt dojscia (wniosek):** Istnieje byt konieczny (ktory istnieje sam z siebie, bez zewnetrznej przyczyny) - i to nazywamy Bogiem.\n\n## Sposob 1 - wzorcowe opisy wszystkich czterech drog\n\n**Droga pierwsza - z ruchu** (*ex motu*):\n- Punkt wyjscia: Rzeczy w swiecie sa w ruchu.\n- Tresc: Cokolwiek sie porusza, jest poruszane przez cos innego. Ciag poruszycieli nie moze byc nieskonczone - prowadziloby to do regressus in infinitum.\n- Wniosek: Istnieje **Nieporuszony Poruszyciel** - i to jest Bog.\n\n**Droga druga - z przyczynowosci** (*ex causa efficiente*):\n- Punkt wyjscia: W swiecie wystepuje przyczynowosc sprawcza.\n- Tresc: Zadna rzecz nie moze byc przyczyna samej siebie (byloby wczesniej niz sama siebie). Nieskonczone cofanie przyczyn jest niemozliwe.\n- Wniosek: Istnieje **Pierwsza Przyczyna** bez swojej przyczyny - i to jest Bog.\n\n**Droga trzecia - z przygodnosci** (*ex possibili et necessario*):\n- Punkt wyjscia: Istnieja byty przygodne (moglyby nie istniec).\n- Tresc: Jesli wszystko byloby przygodne, mogloby w ogole nie istniec - ale cokolwiek teraz istnieje, nie moglo sie wyloczyc z nicosci samo.\n- Wniosek: Istnieje **Byt Konieczny** - i to jest Bog.\n\n**Droga czwarta - ze stopni doskonalosci** (*ex gradibus*):\n- Punkt wyjscia: Rzeczy roznia sie stopniem doskonalosci (lepsze, gorsze, piekniejsze, brzydsze).\n- Tresc: Stopniowanie mozliwe jest tylko wzgledem maksimum. Musi istniec cos absolutnie doskonalego - wzorzec i przyczyna wszelkiej doskonalosci.\n- Wniosek: Istnieje **Byt Najdoskonalszy** - i to jest Bog.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktow za co\n\n> **Klucz CKE (zadanie 10, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - pelne przedstawienie jednej drogi: punkt wyjscia + tresc + wniosek\n> - **1 pkt** - niepelne: punkt wyjscia + wniosek (bez tresci posredniej)\n> - **0 pkt** - brak lub bledna odpowiedz; droga z celowosci (bo to jest wykluczone)\n> - Nie mozna opisywac drogi z celowosci (z zad. 8) - nalezy wybrac INNA\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Piec drog** (*Quinque viae*): sw. Tomasz z Akwinu, *Summa theologiae*, I, q.2, a.3 (ok. 1265 r.).\n> Korzenie: inspiracja Arystotelesem (Nieporuszony Poruszyciel z *Fizyki* i *Metafizyki*) oraz Awicenna i Majmonides.\n> Drogi 1-3: argumenty kosmologiczne (ze swiata zewnetrznego). Droga 4: argument ze stopni. Droga 5: argument teleologiczny.\n\n## Typowe pulapki\n\n1. Opisywanie drogi z celowosci - zadanie EXPLICITE wyklucza te droge.\n2. Pominieccie tresci posredniej (tylko wyjscie + wniosek) - to tylko 1 pkt.\n3. Mylenie drogi z ruchu z droga z przyczynowosci - ruch to zmiana miejsca/stanu; przyczynowos sprawcza to calkowita geneza bytu. Rozne drogi.","image":"img/filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-10.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/11","paper_id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"11","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11. (0-1)\nW przytoczonym tekście św. Tomasz z Akwinu określa Boga jako: coś poznającego\numysłowo, co prowadzi wszystkie rzeczy naturalne do celu. Przytocz określenie Boga\npodane przez Anzelma z Canterbury w jego dowodzie ontologicznym.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n8.\n9.\n10.\n11.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n2\n1\nUzyskana liczba pkt\nEFIP-R0_100\nTekst do zadań 12.-16.\nKarl Raimund Popper\nSpołeczeństwo otwarte i jego wrogowie\nCo to jest prawda? […] pytanie Piłata można skwitować w prosty i zrozumiały sposób\n[…] jak następuje: twierdzenie, zdanie, przekonanie jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, gdy\npozostaje w zgodzie z faktami.\nCo jednak rozumiemy, mówiąc, że zdanie pozostaje w zgodzie z faktami?\n[…]\nRozważmy następujący tekst:\nZdanie: „Smith wszedł do lombardu krótko po 10.15” odpowiada faktom wtedy\ni tylko wtedy, jeżeli Smith wszedł do lombardu krótko po 10.15.\nPierwsze, co nas w tym zdaniu uderza, to właśnie jego trywialność. Ale nie przejmujmy\nsię nią. Spójrzmy na tekst raz jeszcze, dokładniej, a przekonamy się, że (1) mówiono o zdaniu\ni (2) o pewnych faktach oraz że (3) ustala bardzo oczywiste warunki, które powinny być\nspełnione, jeśli chcemy powiedzieć, że zdanie, o którym mowa, koresponduje z faktami,\no których mówi. […]\nTrzeba zdawać sobie sprawę, że czym innym jest wiedza o tym, co to jest prawda lub pod\njakimi warunkami dane zdanie można nazwać prawdziwym, a czym innym znajomość środków\ndecyzji - tzn. kryteriów decyzji - czy dane zdanie jest prawdziwe, czy fałszywe.\nKarl Raimund Popper, Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie, Warszawa 1993.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 11. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający […] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi.\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. […]\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź;\nrekonstruuje tezy i argumenty zawarte\nw tekście; w analizie tekstu prawidłowo\nposługuje się pojęciami filozoficznymi […].\nI. Filozofia starożytna i średniowieczna.\n8. Wybrane zagadnienia i kontrowersje\nfilozoficzne w myśli chrześcijańskiego\nśredniowiecza. Zdający:\n1) prezentuje i porównuje najważniejsze\ndowody na istnienie Boga (dowód św.\nAnzelma z Proslogionu, wybrane z pięciu\ndróg św. Tomasza); rekonstruuje\nprzykładowe argumenty przeciwko nim;\n3) przeprowadza analizę i interpretację co\nnajmniej jednego z następujących tekstów:\nb) św. Tomasz, Suma teologii (fragment).\nZasady oceniania\n1 pkt - prawidłowa odpowiedź.\n0 pkt - odpowiedź błędna albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\n„To, ponad co nie może być pomyślane nic większego.”\nUwaga: Formułę Anzelma z Canterbury można przedstawić w prostszy sposób własnymi\nsłowami.","solution":"## Poprawna odpowiedz\n\nBog wedlug Anzelma z Canterbury to:\n\n**\"To, ponad co nie moze byc pomyslane nic wiekszego\"** (lac. *id quo maius cogitari nequit*).\n\n## Sposob 1 - kontekst dowodu ontologicznego Anzelma\n\nAnzelm z Canterbury w dziele *Proslogion* (ok. 1077 r.) definiuje Boga nie przez cechy zewnetrzne (jak Tomasz), lecz przez pojecie samego Boga:\n\n> Bog = *id quo maius cogitari non potest* (to, nad co nic wiekszego pomyslec nie mozna)\n\nStruktura dowodu:\n1. Nawet glupiec (ateista) rozumie, czym jest Bog - ma idea Boga w umysle.\n2. Jesli Bog istnieje TYLKO w umysle (jako idea), mozna pomyslec cos wiekszego - tego samego Boga istniejacego realnie (bo istnienie realne jest doskonalsze niz tylko w umysle).\n3. Ale Bog jest tym, nad co nic wiekszego pomyslec nie mozna.\n4. Zatem Bog nie moze istniec TYLKO w umysle - musi istniec realnie.\n5. Wniosek: Bog istnieje.\n\n## Sposob 2 - roznica miedzy Tomaszem a Anzelmem\n\n| Cecha | Tomasz z Akwinu | Anzelm z Canterbury |\n| Typ dowodu | Kosmologiczny / teleologiczny | Ontologiczny |\n| Punkt wyjscia | Empiryczny (ruch, przyczyna, przygodnosc ) | Pojecie Boga w umysle |\n| Metoda | A posteriori (ze swiata) | A priori (z samego pojecia) |\n| Definicja Boga | \"Cos poznajacego umyslowo, prowadzacego do celu\" | \"To, nad co nic wiekszego pomyslec nie mozna\" |\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktow za co\n\n> **Klucz CKE (zadanie 11, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - podanie formuly Anzelma: \"To, ponad co nie moze byc pomyslane nic wiekszego\" lub rownowazne\n> - Akceptowane uproszczenia wlasnosymi slowami: \"istota najdoskonalsza, nad ktora nic doskonalszego nie mozna pomyslec\", \"byt, ktory jest absolutnie najwiekszy z mozliwych do pomyslenia\"\n> - **0 pkt** - bledna odpowiedz lub brak\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Anzelm z Canterbury** (ok. 1033-1109): arcybiskup Canterbury, scholastyk, autor *Cur Deus homo?* i *Proslogion*.\n> **Dowod ontologiczny** (nazwa nadana przez Kanta): dowod na istnienie Boga a priori, ze samego pojecia Boga. Krytykowany przez Tomasza z Akwinu (bo nie mozemy wywnioskowac istnienia ze samej definicji), przez Kanta (istnienie nie jest predykatem), broniony przez Kartezjusza i Leibniza.\n> Formuly lacinska: *\"id quo maius cogitari non potest\"* (Proslogion, rozdz. 2).\n\n## Typowe pulapki\n\n1. Mylenie definicji Anzelma z \"Bogiem jako Stworca\" - klucz wymaga konkretnej formuly z dowodu ontologicznego.\n2. Opisywanie DOWODU zamiast DEFINICJI Boga - zadanie pyta o \"okreslenie Boga\", nie o przebieg dowodu.\n3. Podawanie definicji Tomasza zamiast Anzelma - czytac pytanie uważnie.","image":"img/filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-11.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/12","paper_id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"12","points":1,"ptype":"closed","subject":"filozofia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12. (0-1)\nW przytoczonym fragmencie tekstu Karla Raimunda Poppera pojawia się określenie\nprawdy jako zgodności zdania z faktami. Podaj nazwę tej koncepcji prawdy i wybierz\ndwóch jej reprezentantów spośród wymienionych poniżej.\nProtagoras z Abdery Arystoteles św. Tomasz z Akwinu\nFriedrich Nietzsche William James\nNazwa koncepcji:\nReprezentanci:\nEFIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy […]\nfilozoficzne […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. […]\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź […].\nI. Filozofia starożytna i średniowieczna.\n3. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii starożytnej. Zdający:\n1) rekonstruuje i porównuje główne\nstanowiska w sporze o źródła poznania\ni kryteria prawdy, rekonstruuje wspierające\nje argumenty (spór Sokratesa z sofistami\no obiektywność i relatywność prawdy, […]\narystotelesowskie połączenie empiryzmu\nz racjonalistycznym ideałem wiedzy,\narystotelesowskie sformułowanie\nklasycznej definicji prawdy).\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne podanie nazwy koncepcji oraz nazwisk dwóch jej reprezentantów.\n0 pkt - odpowiedź niepełna lub błędna albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nNazwa koncepcji: klasyczna (korespondencyjna, arystotelesowska) koncepcja prawdy.\nReprezentanci: Arystoteles, św. Tomasz z Akwinu.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**Nazwa koncepcji:** klasyczna (korespondencyjna, arystotelesowska) koncepcja prawdy.\n\n**Reprezentanci:** Arystoteles, sw. Tomasz z Akwinu.\n\n## Sposob 1 - analiza tekstu i identyfikacja koncepcji\n\nPopper piszew:\n\n> \"Twierdzenie, zdanie, przekonanie jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, gdy pozostaje w **zgodzie z faktami**.\"\n\nTo jest definicja **klasycznej (korespondencyjnej) koncepcji prawdy**: prawda jako zgodnosc mysli (sad, zdanie) z rzeczywistoscia.\n\nLacinska formula: *veritas est adaequatio intellectus ad rem* (Tomasz z Akwinu): \"prawda jest przystosowaniem intelektu do rzeczy\".\n\nGreck formula: Arystoteles, *Metafizyka*: \"Mowic o tym, co jest, ze jest, i o tym, co nie jest, ze nie jest - to jest prawda.\"\n\n## Sposob 2 - eliminacja blednych reprezentantow\n\n| Filozof | Koncepcja prawdy | Czy odpowiada klasycznej? |\n| **Arystoteles** | Zgodnosc sadow z rzeczywistoscia | **TAK** |\n| **sw. Tomasz z Akwinu** | *Adaequatio intellectus et rei* | **TAK** |\n| Protagoras z Abdery | \"Czlowiek miara wszechrzeczy\" - prawda relatywna, subiektywna | NIE - to relatywizm/subiektywizm |\n| Friedrich Nietzsche | Prawda to useful fiction, wola mocy | NIE - to perspektywizm |\n| William James | Prawda = co dziala w praktyce | NIE - to pragmatyzm |\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktow za co\n\n> **Klucz CKE (zadanie 12, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - nazwa koncepcji + dwoch poprawnych reprezentantow\n> - Akceptowane nazwy: \"klasyczna koncepcja prawdy\", \"korespondencyjna koncepcja prawdy\", \"arystotelesowska koncepcja prawdy\"\n> - Reprezentanci: Arystoteles + sw. Tomasz z Akwinu (te dwie osoby z listy)\n> - **0 pkt** - brak lub bledna odpowiedz (nawet czesciowa)\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Klasyczna koncepcja prawdy** (gr. *aletheia*, lac. *veritas*): prawda jako zgodnosc (korespondencja) miedzy sadami/zdaniami a rzeczywistoscia.\n> Arystoteles: *Metafizyka* (ok. IV w. p.n.e.) - \"mowic o tym, co jest, ze jest\".\n> Tomasz z Akwinu: *Questiones disputatae de veritate* (1256-1259) - *adaequatio intellectus et rei*.\n> **Pragmatyczna koncepcja prawdy** (James, Peirce, Dewey): prawda = co jest praktycznie uzyteczne / co dziala.\n> **Relatywizm Protagorasa**: *homo mensura* (\"Czlowiek jest miara wszystkich rzeczy\") - nie ma prawdy absolutnej, kazdemu jego wlasna.\n\n## Typowe pulapki\n\n1. Wybor Williama Jamesa - James to pragmatysta, nie klasyczny koncepcjonista prawdy.\n2. Wybor Protagorasa - Protagoras to relatywista, wrecz antypod klasycznej koncepcji.\n3. Brak obu czlonow (tylko nazwa albo tylko reprezentanci) - klucz wymaga obu naraz za 1 pkt.","image":"img/filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-12.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/13","paper_id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"13","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13. (0-2)\nW przytoczonym fragmencie tekstu Karl Raimund Popper, korzystając z metody Alfreda\nTarskiego, wyjaśnia koncepcję prawdy przez podanie przykładu zdania - Smith wszedł do\nlombardu krótko po 10.15 - oraz warunku jego prawdziwości.\nNa tej samej zasadzie wyjaśnij, kiedy zdanie: 31 grudnia 2018 roku padał w Zakopanem\nśnieg, jest prawdziwe (odpowiada faktom). Następnie, posługując się zmienną\nzdaniową p, wyjaśnij analogicznie, pod jakim warunkiem dane zdanie jest prawdziwe.\nZdanie: 31 grudnia 2018 roku padał w Zakopanem śnieg jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy,\njeżeli\nZdanie p jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, jeżeli","answer":null,"answer_text":"Zadanie 13. (0-2)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy […]\nfilozoficzne […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający […] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi […].\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. […]\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź;\nrekonstruuje tezy i argumenty zawarte\nw tekście; w analizie tekstu prawidłowo\nposługuje się pojęciami filozoficznymi […].\nI. Filozofia starożytna i średniowieczna.\n3. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii starożytnej. Zdający:\n1) rekonstruuje i porównuje główne\nstanowiska w sporze o źródła poznania\ni kryteria prawdy, rekonstruuje wspierające\nje argumenty (spór Sokratesa z sofistami\no obiektywność i relatywność prawdy, […]\narystotelesowskie połączenie empiryzmu\nz racjonalistycznym ideałem wiedzy,\narystotelesowskie sformułowanie\nklasycznej definicji prawdy).\nIV. Umiejętności logiczne. Zdający:\n1. w poprawny sposób wykonuje operacje\ndefiniowania, podziału logicznego\n(klasyfikacji) oraz typologii.\nV. Umiejętności w zakresie analizy\ni interpretacji tekstów filozoficznych.\nZdający:\n1. rekonstruuje zawarte w tekście problemy,\ntezy i argumenty.\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne uzupełnienie obydwóch zdań.\n1 pkt - poprawne uzupełnienie jednego zdania.\n0 pkt - odpowiedź błędna albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nZdanie: 31 grudnia 2018 roku padał w Zakopanem śnieg jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy,\njeżeli 31 grudnia padał w Zakopanem śnieg.\nZdanie „p” jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, jeżeli p.","solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**Zdanie 1.:**\nZdanie: \"31 grudnia 2018 roku padal w Zakopanem snieg\" jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, jezeli **31 grudnia 2018 roku padal w Zakopanem snieg**.\n\n**Zdanie 2.:**\nZdanie \"p\" jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, jezeli **p**.\n\n## Sposob 1 - mechanizm konwencji T Tarskiego\n\nPopper odwoluje sie do **konwencji T** (Schema T) Alfreda Tarskiego (*O pojecie prawdy w jezykach nauk dedukcyjnych*, 1933).\n\nSchema T:\n> \"p\" jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, gdy p.\n\nW przykladzie Tarskiego/Poppera:\n> Zdanie: \"Smith wszedl do lombardu krotko po 10.15\" jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, jezeli Smith wszedl do lombardu krotko po 10.15.\n\nW analogii z zad. 13:\n1. W miejsce nazwy zdania wstawiamy nasze zdanie w cudzysłowie.\n2. Po \"jezeli\" wstawiamy TRESC zdania (bez cudzysłowow) - to, co zdanie OPISUJE.\n\nDlaczego to dziala? Bo Schema T nie mowi, KIEDY wiemy, ze jest prawdziwe - mowi tylko, CO to znaczy, ze jest prawdziwe (semantyczna definicja prawdy).\n\n## Sposob 2 - logika bikondikcjonalu\n\nForma: \"A wtedy i tylko wtedy gdy B\" to bikondikcjonal: A ↔ B.\n\nW Schemacie T:\n- A = zdanie jest prawdziwe (meta-poziom - mowimy O zdaniu)\n- B = tresc zdania (poziom jezyka przedmiotowego - opisujemy rzeczywistosc)\n\nDla \"p\" (zmienna zdaniowa): zdanie \"p\" jest prawdziwe ↔ p.\n\nTo jest **semantyczna, nie epistemologiczna** definicja: nie mowi jak sprawdzic, lecz co to znaczy byc prawdziwym.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktow za co\n\n> **Klucz CKE (zadanie 13, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - oba zdania uzupelnione poprawnie\n> - **1 pkt** - jedno zdanie uzupelnione poprawnie\n> - **0 pkt** - oba bledne lub brak\n> - Zdanie 1: po \"jezeli\" musi byc DOSKLADNA tresc zdania (\"31 grudnia 2018 roku padal w Zakopanem snieg\")\n> - Zdanie 2: po \"jezeli\" musi byc TYLKO litera p (bez zadnych dodatkow)\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Alfred Tarski** (1901-1983): logik i matematyk polskiego pochodzenia, autor semantycznej definicji prawdy i konwencji T.\n> **Konwencja T** (Schema T): schemat bikondikcjonalu laczacy uzycie nazwy zdania z jego trescia. Punkt wyjscia Tarskiego: wyeliminowanie paradoksu klamcy przez precyzyjne oddzielenie jezyka od meta-jezyka.\n> **Semantyczna definicja prawdy**: prawda jest wlasnos scia zdan (nie umyslow), jest zdefiniowana relacyjnie (zdanie-rzeczywistosc).\n\n## Typowe pulapki\n\n1. Dodawanie zbednych slow do Zdania 2. (\"jezeli zdanie p jest prawdziwe\" lub \"jezeli p zachodzi\") - wymagane jest tylko \"p\".\n2. Skrot Zdania 1. (\"jezeli padal snieg\") - trzeba przepisac PELNA tresc zdania.\n3. Mylenie tego cwiczenia z pytaniem o kryterium prawdy - Schema T definiuje znaczenie prawdy, nie jak ja sprawdzamy.","image":"img/filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-13.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/14","paper_id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"14","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14. (0-1)\nPodaj nazwę jednej z konkurencyjnych koncepcji prawdy, w stosunku do koncepcji\nbronionej przez Karla Raimunda Poppera. Następnie wyjaśnij, czym jest prawda\nzgodnie z tą koncepcją.\nNazwa koncepcji konkurencyjnej:\nWyjaśnienie:\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n12.\n13.\n14.\nMaks. liczba pkt\n1\n2\n1\nUzyskana liczba pkt\nEFIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 14. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający […] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi […].\nIII. Filozofia współczesna.\n1. Problematyka epistemologiczna\ni problematyka z zakresu filozofii nauki\nw myśli XX w. Zdający:\n3) rekonstruuje i porównuje różne\nkoncepcje prawdy, rekonstruuje\nwspierające je argumenty (koncepcja […]\npragmatyczna).\nZasady oceniania\n1 pkt - prawidłowe podanie nazwy koncepcji oraz wyjaśnienie.\n0 pkt - odpowiedź niepełna lub błędna albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\nNazwa koncepcji konkurencyjnej: pragmatyczna koncepcja prawdy.\nWyjaśnienie: Zgodnie z pragmatyczną koncepcją prawdy prawdziwość zależy od praktycznych\nskutków generowanych przez działanie zrealizowane na bazie stosownego zdania czy myśli\n(zdanie jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, gdy zastosowane w praktyce przynosi korzyść).","solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**Nazwa koncepcji konkurencyjnej:** pragmatyczna koncepcja prawdy.\n\n**Wyjasnienie:** Zgodnie z pragmatyczna koncepcja prawdy zdanie jest prawdziwe wtedy i tylko wtedy, gdy zastosowane w praktyce przynosi korzysc (jest uzyteczne, skuteczne, \"dziala\").\n\n## Sposob 1 - porownanie koncepcji\n\nKoncepcja broniona przez Poppera (klasyczna/korespondencyjna):\n> Prawda = zgodnosc zdania z faktami.\n\nKoncepcja konkurencyjna - **pragmatyczna** (William James, John Dewey, Charles S. Peirce):\n> Prawda = uzytecznosc, skutecznosc praktyczna. Zdanie jest prawdziwe, jesli wiara w nie przynosi korzysci, pozwala osiagnac cele.\n\n**Kontrast:**\n- Dla Poppera: \"31 grudnia padal snieg\" jest prawdziwe, jezeli faktycznie padal - bez wzgledu na korzysc.\n- Dla pragmatystow: zdanie jest prawdziwe, jesli \"dziala\" - przynosi sukces, pozwala nam orientowac sie w rzeczywistosci.\n\n## Sposob 2 - inne akceptowane koncepcje konkurencyjne\n\nKlucz akceptuje DOWOLNA jedna z ponizszych:\n\n1. **Pragmatyczna** (William James): prawda jako uzytecznosc, skutecznosc praktyczna.\n2. **Koherentna (kohezyjno-logiczna)**: prawda jako spojnosc zdania z systemem innych zdad. Zdanie jest prawdziwe, jezeli pasuje do calego systemu wiedzy (np. Hegel, Bradley).\n3. **Konsensusowa (zgody powszechnej)**: zdanie jest prawdziwe, jezeli jest powszechnie akceptowalne.\n4. **Epistemiczna**: zdanie jest prawdziwe, jezeli moze byc poznane lub uzasadnione w idealnych warunkach epistemicznych.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktow za co\n\n> **Klucz CKE (zadanie 14, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - poprawna nazwa koncepcji konkurencyjnej + wyjasnienie czym jest wedlug niej prawda\n> - Akceptowane nazwy: pragmatyczna, koherentna (kohezyjno-logiczna), konsensusowa\n> - **0 pkt** - brak lub niepelna odpowiedz (sama nazwa bez wyjasnienia = 0 pkt)\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Pragmatyczna koncepcja prawdy** (ang. *pragmatism*): William James (\"Pragmatism\", 1907), John Dewey. Kryterium: praktyczna uzytecznosc. Prawda nie jest statyczna - moze sie zmieniac wraz z ewolucja wiedzy i potrzeb.\n> **Koherentna koncepcja prawdy**: Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Francis Herbert Bradley. Prawda = wewnetrzna spojnosc systemu twierdzen.\n> **Koncepcja klasyczna** (Popper, Tarski): prawda = zgodnosc z faktami, bez wzgledu na uzytecznosc czy spojnosc systemu.\n\n## Typowe pulapki\n\n1. Podawanie \"subiektywistycznej\" koncepcji bez nazwy - nalezy podac NAZWA koncepcji, nie tylko jej opis.\n2. Opisywanie koncepcji klasycznej jako \"konkurencyjnej\" - zadanie pyta o koncepcje KONKURENCYJNA wobec tej, ktora broni Popper; nie mozna podac tej samej.\n3. Samo \"pragmatyzm\" bez wyjasnienia - wymagane jest wyjasnienie, na czym polega ta koncepcja.","image":"img/filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-14.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/15","paper_id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"15","points":3,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15. (0-3)\nW przytoczonym tekście Karl Raimund Popper odróżnia określenie prawdy od jej\nkryterium. Wyjaśnij, na czym polega to rozróżnienie, a następnie nazwij i objaśnij jedno\nz kryteriów prawdy. W objaśnieniu użyj przykładu.\nWyjaśnienie rozróżnienia:\nNazwa kryterium:\nObjaśnienie wraz z przykładem:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 15. (0-3)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający […] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi.\nIII. Analiza i interpretacja tekstów\nfilozoficznych. […]\nZdający rekonstruuje problemy (pytania)\nzawarte w tekście filozoficznym lub takie,\nna które tekst stanowi odpowiedź;\nrekonstruuje tezy i argumenty zawarte\nw tekście; w analizie tekstu prawidłowo\nposługuje się pojęciami filozoficznymi […].\nI. Filozofia starożytna i średniowieczna.\n3. Problematyka epistemologiczna\nw filozofii starożytnej. Zdający:\n1) rekonstruuje i porównuje główne\nstanowiska w sporze o źródła poznania\ni kryteria prawdy, rekonstruuje wspierające\nje argumenty ([…] arystotelesowskie\nsformułowanie klasycznej definicji prawdy).\nIII. Filozofia współczesna\n1. Problematyka epistemologiczna\ni problematyka z zakresu filozofii nauki\nw myśli XX w. Zdający:\n3) rekonstruuje i porównuje różne\nkoncepcje prawdy, rekonstruuje\nwspierające je argumenty (koncepcja\nrealistyczna, epistemiczna, pragmatyczna).\n3. Problematyka filozofii polityki i filozofii\nspołecznej w myśli XX wieku. Zdający:\n4) przeprowadza analizę i interpretację co\nnajmniej jednego z następujących tekstów:\na) K.R. Popper, Społeczeństwo otwarte\ni jego wrogowie (fragment).\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n3 pkt - prawidłowe wyjaśnienie rozróżnienia, podanie nazwy kryterium i objaśnienie go na\npodstawie przykładu.\n2 pkt - podanie nazwy kryterium i objaśnienie go na podstawie przykładu\n1 pkt - prawidłowe wyjaśnienie rozróżnienia.\n0 pkt - odpowiedź błędna albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\nWyjaśnienie rozróżnienia: Określenie prawdy mówi, czym prawda jest, a kryterium prawdy, jak\nją rozpoznać (kryterium prawdy pozwala odróżnić zdania prawdziwe od fałszywych).\nNazwa kryterium: kryterium zgody powszechnej.\nObjaśnienie wraz z przykładem: Sprawdzianem, czy zdanie jest prawdziwe jest to, czy jest\npowszechnie akceptowane. Na przykład zdanie: „Ziemia krąży wokół słońca” jest prawdziwe,\nponieważ jest ono powszechnie akceptowalne.","solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**Wyjasnienie rozroznienia:** Okreslenie prawdy mowi, CZYM prawda jest (definicja, istota prawdy). Kryterium prawdy mowi, JAK prawde rozpoznac - jak odroznic zdania prawdziwe od falszywych (kryterium, test, sprawdzian).\n\n**Nazwa kryterium (przykladowe):** kryterium empiryczne (lub: kryterium zgody powszechnej / kryterium logiczne).\n\n**Objasnienie z przykladem (dla kryterium empirycznego):** Sprawdzianem prawdziwosci zdania sa fakty doswiadczalne. Na przyklad zdanie \"Woda wrze w 100 stopniach Celsjusza\" jest prawdziwe, bo mozemy to sprawdzic doswiadczalnie - podgrzac wode i zaobserwowac wrzenie.\n\n## Sposob 1 - rozroznienie definicji prawdy vs. kryterium prawdy\n\nPopper pisze:\n\n> \"Trzeba zdawac sobie sprawe, ze czym innym jest wiedza o tym, co to jest prawda lub pod jakimi warunkami dane zdanie mozna nazwac prawdziwym, a czym innym znajomosc srodkow decyzji - tzn. kryteriow decyzji - czy dane zdanie jest prawdziwe, czy falszywe.\"\n\nAnaliza:\n- **Okreslenie (definicja) prawdy**: \"Co to jest prawda?\" - odpowiedz to: \"Prawda to zgodnosc zdania z faktami\" (klasyczna definicja). Odpowiada na pytanie ontologiczne/semantyczne.\n- **Kryterium prawdy**: \"Jak poznac, ze zdanie jest prawdziwe?\" - odpowiedz to np. weryfikacja empiryczna, sprawdzalnosc logiczna. Odpowiada na pytanie epistemologiczne.\n\n**Analogia:** Definicja zdrowia = brak choroby. Kryterium zdrowia = wyniki badan medycznych. Mozna znac definicje, nie znajac kryterium - i odwrotnie.\n\n## Sposob 2 - przykladowe kryteria prawdy\n\n| Kryterium | Opis | Przyklad |\n| **Empiryczne** | Weryfikacja przez doswiadczenie | \"Woda wrze w 100 st. C\" - sprawdzamy eksperymentem |\n| **Logiczne/koherencji** | Sprawdzalnosc przez zgodnosc z systemem | \"2+2=4\" - logicznie wynika z aksjomatow arytmetyki |\n| **Zgody powszechnej** | Powszechne uznanie | \"Ziemia krazy wokol Slonca\" akceptowane przez wspolnote naukowa |\n| **Pragmatyczne** | Skutecznosc praktyczna | \"Ta droga prowadzi do miasta\" - prawdziwe, jesli dot. na celu |\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktow za co\n\n> **Klucz CKE (zadanie 15, max 3 pkt):**\n> - **3 pkt** - wyjasnienie rozroznienia + nazwa kryterium + objasnienie z przykladem\n> - **2 pkt** - nazwa kryterium + objasnienie z przykladem (BEZ wyjasnienia rozroznienia)\n> - **1 pkt** - TYLKO wyjasnienie rozroznienia (bez kryterium)\n> - **0 pkt** - brak lub bledna odpowiedz\n> - Kryterium musi byc WYMIENIONE z NAZWA i OBJASNIENIEM z PRZYKLADEM - samo wymienienie bez przykladu nie daje 2 pkt\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Okreslenie (definicja) prawdy** (gr. *aletheia*): odpowiedz na pytanie \"Czym jest prawda?\" - semantyczna relacja miedzy zdaniami a rzeczywistoscia.\n> **Kryterium prawdy** (gr. *kriterion* = sprawdzian, miara): odpowiedz na pytanie \"Jak rozpoznac prawde?\" - epistemologiczna metoda weryfikacji.\n> **Popper** (*Spoleczenstwo otwarte i jego wrogowie*, 1945): rozroznia te poziomy, poniewal chce chronic koncepcje prawdy przed zarzutami niepraktycznosci - nawet jesli nie znamy kryterium, mozemy wiedziec, czym jest prawda.\n\n## Typowe pulapki\n\n1. Mylenie definicji z kryterium - to najczestszy blad; zadanie explicite pyta o ROZROZNIENIE miedzy nimi.\n2. Podanie kryterium bez przykladu - za 2 pkt wymagany PRZYKLAD (\"np. zdanie X jest prawdziwe, bo \").\n3. Opisywanie kryterium bez nazwy (\"mozna sprawdzic doswiadczeniem\") - nalezy podac NAZWE: kryterium empiryczne, logiczne, itd.","image":"img/filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-15.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/16","paper_id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"16","points":2,"ptype":"closed","subject":"filozofia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16. (0-2)\nWyjaśnij, na czym według Karla Raimunda Poppera polega różnica między\nspołeczeństwem „otwartym” a społeczeństwem „zamkniętym”, a następnie spośród\nwymienionych poniżej filozofów wybierz dwóch, których Popper uważał za wrogów\nspołeczeństwa „otwartego”.\nPlaton\nArystoteles\nJohn Stuart Mill\nGeorg Wilhelm Hegel\nRóżnica:\nFilozofowie:\nEFIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 16. (0-2)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie\nzawartych w nich informacji.\nZdający rozpoznaje i rozumie problemy […]\nfilozoficzne […].\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający […] prawidłowo posługuje się\npojęciami filozoficznymi […].\nIII. Filozofia współczesna.\n3. Problematyka filozofii polityki i filozofii\nspołecznej w myśli XX w. Zdający:\n3) wyjaśnia pojęcia społeczeństwa\n„otwartego” i „zamkniętego” (K.R. Popper).\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne wyjaśnienie różnicy oraz podanie nazwisk dwóch filozofów.\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie różnicy ALBO podanie nazwisk dwóch filozofów ALBO\npoprawne wyjaśnienie różnicy i podanie jednego nazwiska filozofa.\n0 pkt - odpowiedź niepełna lub błędna albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nRóżnica: Społeczeństwo zamknięte charakteryzuje się sztywną hierarchią społeczną,\nbezkrytycznym podporządkowaniem się władzy, autorytetom i obowiązującym standardom.\nNatomiast istotą społeczeństwa otwartego jest pluralizm poglądów, postaw i instytucji,\nindywidualizm, poszanowanie wolności.\nFilozofowie: Platon, Georg Wilhelm Hegel","solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**Roznica:**\n- **Spoleczenstwo zamkniete**: sztywna hierarchia spoleczna, bezkrytyczne podporzadkowanie sie wladzy i autorytetom, niechec do zmian, holizm zbiorowy nad jednostka.\n- **Spoleczenstwo otwarte**: pluralizm pogladow, postaw i instytucji, indywidualizm, poszanowanie wolnosci, racjonalna krytyka instytucji i polityki.\n\n**Filozofowie wrogowie \"otwartego\" spoleczenstwa:** Platon, Georg Wilhelm Hegel.\n\n## Sposob 1 - analiza koncepcji Poppera\n\nKarl Raimund Popper w *Spoleczenstwie otwartym i jego wrogach* (1945) opisuje dwa modele:\n\n**Spoleczenstwo zamkniete** (tribal society):\n- Wywodzi sie z plemiennego ustroju magicznego\n- Jednostka podporzadkowana plemieniu/grupie\n- Normy niezmienne, niepodlegajace krytyce\n- Wladza opiera sie na tradycji i autorytecie, nie na racjonalnym wyborze\n- Celem: utrzymanie istniejacego ladu (\"utopizm totalny\")\n\n**Spoleczenstwo otwarte** (open society):\n- Oparte na krytycznym racjonalizmie\n- Jednostka ma wolnosc i prawa\n- Instytucje podlegaja racjonalnej ocenie i reformom\n- Demokracja + liberalizm + ochrona przed totalitaryzmem\n- Stopniowe reformy (\"inzynieria fragmentaryczna\"), nie rewolucje\n\n## Sposob 2 - dlaczego Platon i Hegel, nie Mill czy Arystoteles\n\n| Filozof | Stosunek do spoleczenstwa otwartego | Argumenty Poppera |\n| **Platon** | WROGI - totalitaryzm filozoficzny | W *Panstwie* elita filozofow rzadzi niezmiennym ustrojem; jednostka podporzadkowana panstwu; prawda jest dostepna tylko filozofom |\n| **Georg Wilhelm Hegel** | WROGI - \"historycyzm\" | Heglowski determinizm historyczny; Panstwo jako cel sam w sobie; indywiduum podporzadkowane \"Duchowi Dziejow\"; uzasadnienie dla autorytaryzmu |\n| John Stuart Mill | SPRZYMIERZENIEC - liberalizm, wolnosc jednostki | Mill broni wolnosci slowa, tolerancji, demokratycznej dyskusji |\n| Arystoteles | AMBIWALENTNY - pewne elementy zblizone do otwartosci | Arystoteles mniej skrajny niz Platon; Popper krytykuje go lagodniej |\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktow za co\n\n> **Klucz CKE (zadanie 16, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - poprawna roznica + obaj filozofowie: Platon i Hegel\n> - **1 pkt** - TYLKO roznica ALBO TYLKO obaj filozofowie ALBO roznica + jeden filozof\n> - **0 pkt** - brak lub bledna odpowiedz\n> - Filozofowie: TYLKO Platon i Georg Wilhelm Hegel (z listy: Arystoteles i Mill to nie wrogowie otwartego spoleczenstwa w ujecia Poppera)\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Karl Raimund Popper** (1902-1994): *Spoleczenstwo otwarte i jego wrogowie* (1945) - pisane podczas II wojny swiatowej jako odpowiedz na totalitaryzmy.\n> Glowna teza: totalitaryzm (faszyzm, komunizm) ma korzenie filozoficzne: Platona, Hegla, Marksa - \"Wielcy prorocy\" historycyzmu.\n> **Historycyzm** u Poppera: blad polegajacy na wierze, ze historia ma konieczny kierunek i ze mozna go poznac. Prowadzi do utopizmu totalnego i przemocy.\n> **Inzynieria fragmentaryczna**: Popperowski model reform - stopniowe, wymierne, oparte na krytyzmie.\n\n## Typowe pulapki\n\n1. Wybor Arystotelesa lub Milla jako wrogow - Arystoteles nie jest wskazany explicite (Popper atakuje Platona, Hegla, Marksa). Mill jest SPRZYMIERZENCEM.\n2. Opis roznicy zbyt ogolny (\"zamkniete = zle, otwarte = dobre\") - nalezy wskazac konkretne cechy: hierarchia vs. pluralizm; autorytaryzm vs. wolnosc.\n3. Brak obu filozofow (tylko Platon bez Hegla) - za 2 pkt nalezy podac obydwoch.","image":"img/filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-16.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/17","paper_id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"17","points":25,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17. (0-25)\nNapisz wypracowanie na jeden z poniższych tematów.\nTemat 1. We wszystkich naszych spotkaniach, obcowaniach, pseudozbliżeniach, obracamy\nsię w sferze czystej konwencji. Tam, gdzie zaczyna się prawda życia, nikt już z nikim\nsię nie spotyka.\nHenryk Elzenberg\nRozważ problem i uzasadnij swoje stanowisko, odwołując się do wybranych\nkoncepcji współczesnych filozofów.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 17. (0-25)\nII. Tworzenie wypowiedzi.\nZdający formułuje podstawowe pytania (problemy) oraz tezy filozoficzne, prawidłowo\nrekonstruuje poznane argumenty; porównuje różne rozwiązania tego samego problemu; jasno\nprezentuje własne stanowisko w dyskusji, popiera je rzetelną argumentacją oraz przykładami;\nprawidłowo posługuje się pojęciami filozoficznymi, stosuje argumentację filozoficzną do\nrozpatrywania problemów życia codziennego i społecznego.\nTemat 1. We wszystkich naszych spotkaniach, obcowaniach, pseudozbliżeniach, obracamy\nsię w sferze czystej konwencji. Tam, gdzie zaczyna się prawda życia, nikt już z nikim\nsię nie spotyka.\nHenryk Elzenberg\nRozważ problem i uzasadnij swoje stanowisko, odwołując się do wybranych\nkoncepcji współczesnych filozofów.","solution":"## Poprawna odpowiedz - teza i struktura\n\n**Wybrany temat: Temat 2 - Heraklit z Efezu: \"Nie mozna wejsc dwa razy do tej samej rzeki.\"**\n\n**Teza:** Paradoks Heraklita ujawnia fundamentalny spor ontologiczny miedzy zmiennoscia a trwaloscia bytu. Bronie stanowiska, ze tozsamosc przedmiotow jest mozliwa pomimo zmian, lecz wymaga rozroznienia miedzy warstwami bytowymi - forma trwa, materia plynie.\n\n## Sposob 1 - wypracowanie wzorcowe (Temat 2, ~500 slow)\n\n### Wstep - interpretacja paradoksu\n\nSlynne zdanie Heraklita z Efezu - \"Nie mozna wejsc dwa razy do tej samej rzeki\" - jest jednym z najprowokacyjniejszych aforyzmow w historii filozofii. Heraklit, grecki filozof presokratyczny z przelomy VI i V w. p.n.e., uchodzi za mysliciela, ktory uczynii zmiennosc (*panta rhei* - \"wszystko plynie\") fundamentem swojej ontologii. Paradoks rzeki stawia nas przed fundamentalnym pytaniem: czy cokolwiek naprawde trwa, czy tozsamosc jest mozliwa w obliczu nieustannych przemian?\n\nMoje stanowisko jest nastepujace: tozsamosc przedmiotow (i podmiotow) jest mozliwa pomimo zmian, ale wymaga rozroznienia miedzy tym, co sie zmienia, a tym, co stanowi zasade jednosci i trwania. Paradoks Heraklita jest trafna obserwacja fizyczna, lecz jako argument ontologiczny prowadzi do zbyt radykalnych wnioskow.\n\n### Argumentacja - za teza Heraklita\n\nNalezy przyznac Heraklitowi wiele racji. Z perspektywy fizycznej rzeka jest ukladem dynamicznym - woda, ktora plynela przede mna wczoraj, jest dzis setki kilometrow dalej. Nie tylko woda sie zmienia: zmieniam sie tez ja, wchodzacy do rzeki - inne komorki, inne mysli, inne doswiadczenia. Wspolczesna fizyka i biologia w pelni potwierdzaja ten intuicje: komorki naszego ciala sa sukcesywnie zastepowane, strumien swiadomosci nie stoi w miejscu.\n\nFilozof XX w. Alfred North Whitehead, tworca filozofii procesu, radykalizuje Heraklita: podstawowym budulcem rzeczywistosci sa nie \"rzeczy\" (substancje statyczne), lecz \"zdarzenia\" (*events*) i \"processy\". Byt nie jest, lecz sie staje. Podobnie Henri Bergson w koncepcji *elan vital* (pedy zyciowego) podkresla, ze rzeczywistosc jest nieustannym stawaniem sie, a nasze pojecia \"zatrzymuja\" rzeke, zamiast ja opisywac.\n\n### Kontrargument - tozsamosc jest mozliwa\n\nJednak stanowisko absolutnej zmiennosci (panheraklityzm) prowadzi do trudnych konsekwencji. Uczen Heraklita, Kratyl, ponowal twierdzic, ze nie mozna wejsc NAWET RAZ do tej samej rzeki - bo w chwili wchodzenia juz sie zmienia. Doprowadziio go to do milczenia i tylko wskazywania palcem - bo kazde zdanie, zanim je wypowiesz, juz jest nieaktualne. To reductio ad absurdum: konsekwentna filozofia absolutnej zmiennosci unicestwia mozliwosc komunikacji i poznania.\n\nArystoteles odpowiada Heraklitowi, rozrozniajac **forme** (*morphe*) i **materie** (*hyle*). Materia rzeki (woda) sie zmienia, ale jej forma - koryto, srodowisko hydrologiczne, relacje do krajobrazu - moze byc trwala. Tozsamosc rzeki (np. Wisly) nie polega na identycznosci czasteczek wody, lecz na trwalosci formy i funkcji. Podobnie czlowiek: jego atomy sie wymieniaja, ale psychologiczna tozsamosc - pamiec, charakter, trwale relacje - stanowi niespoite jądro osoby.\n\nJohn Locke (XVII w.) rowniez rozroznia tozsamosc materialną (identycznosc czasteczek) od tozsamosci osobowej (ciaglosc swiadomosci i pamieci). Nawet jezeli fizycznie nie jestesmy ci sami co dziesiec lat temu, pamiec o przeszlosci tworzy narracyjna jednosc naszego zycia.\n\n### Krytyka i synteza\n\nAni absolutny nurt Heraklita, ani statyczna ontologia eleatow (Parmenides twierdził, ze zmiana jest iluzja) nie sa zadowalajace. Parmenides zaprzeczal zmiennosci, Heraklit absolutyzował zmiane. Bardziej przekonujaca jest srednia droga: zmiennosc i trwalosc sa dwoma aspektami bytu, nie wyklucza sie wzajemnie.\n\nWspolczesna filozofia analityczna (Derek Parfit, *Reasons and Persons*, 1984) pokazuje, ze tozsamosc osobowa jest gradujaca sie wlasciwoscia - nie jest kwestia 0/1, lecz stopni. Mozemy byc \"bardziej\" lub \"mniej\" ta sama osoba niz bylismy przed laty, co jest subtelniejsza ontologia niz dychotomia \"identyczni albo rozni\".\n\n### Podsumowanie\n\nParadoks Heraklita to jeden z najplodniejszych problemow filozofii. Bronie tezy, ze tozsamosc jest mozliwa pomimo zmian, gdy rozroznimy materię i forme, tozsamosc fizyczna i narracyjna. Rzeka nie jest \"ta sama\" w sensie materialnym - ale jest ta sama jako forma geograficzna, kulturowy symbol, srodowisko ekologiczne. Podobnie czlowiek: plynie jak Heraklitejska rzeka, ale niesie w sobie forme, ktora nazywamy osoba.\n\nHeraklit mial racje, ze rzeczywistosc jest dynamiczna. Mylil sie, jesli stąd wynikalo, ze tozsamosc jest niemozliwa. To, ze wszystko plynie, nie znaczy, ze nie mozna wyroznic nurtow.\n\n## Punkty CKE\n\n> **Kryteria oceniania (max 25 pkt):**\n>\n> **I. Stanowisko (max 3 pkt):** Jasno sformuluj teze juz we wstepie. Wzorcowe sformulowanie: \"Bronie stanowiska, ze tozsamosc jest mozliwa pomimo zmian, gdy rozroznimy forme od materii\". Teza musi sie odnosic do sporu o tozsamosc i zmiennosc bytu - tak jak wymaga temat.\n>\n> **II. Uzasadnienie (max 18 pkt):**\n> - Adekwatne (3 pkt): kazdy akapit musi nawiazywac do tezy - nie odbiegaj na dygresje.\n> - Trafne (4 pkt): podaj argumenty ZA (Heraklit, Whitehead, Bergson) I kontrargumenty (Arystoteles, Locke, krytyka Kratyla). Bez bledow rzeczowych - sprawdz daty i nazwiska.\n> - Poglebione (4 pkt): minimum 2 argumenty za i 2 kontrargumenty; rozpatrz problem z perspektywy ontologicznej I epistemologicznej.\n> - Krytyczne (4 pkt): nie tylko wyliczaj argumenty - oceń je. Napisz DLACZEGO kontrargument jest trafny, DLACZEGO Heraklit ma racje w pewnym zakresie, a nie w innym.\n> - Nawiazania do kultury (3 pkt): odwolaj sie do literatury (np. *Zmiennosc* w poezji, rzeka jako metafora w Marku Aureliu *Rozmyslaniach*), muzyki lub innych dziedzin.\n>\n> **III. Kompozycja (2 pkt):** Wstep (teza) - rozwinięcie (argumenty + kontra) - zakonczenie (synteza). Akapity wyraznie oddzielone.\n>\n> **IV. Jezyk (2 pkt):** Filozoficzna terminologia (tozsamosc, ontologia, materia, forma, zmiennosc, trwalosc). Bez potocznosci.\n\n## Reference filozoficzny\n\n> **Heraklit z Efezu** (ok. 535-475 p.n.e.): presokratyczny filozof z Jonii; fragmenty zebrane przez Diogenesa Laertiosa. Kluczowe pojecia: *logos* (zasada rozumu), *panta rhei* (wszystko plynie), jednosc przeciwienstw.\n> **Parmenides z Elei** (ok. 515-450 p.n.e.): zmiana jest iluzja; byt jest jeden, niezmienny, nieruchomy.\n> **Arystoteles**: hylomorfizm - kazdy byt sklada sie z materii (hyle) i formy (morphe). Forma daje tozsamosc, materia zmiennosc.\n> **John Locke**: tozsamosc osobowa = ciaglosc swiadomosci i pamieci, nie identycznosc materialnej substancji.\n> **Alfred North Whitehead**: filozofia procesu - byt = stawanie sie; zdarzenia, nie rzeczy.\n> **Henri Bergson** (1859-1941): *elan vital*, czas jako trwanie (*duree*) niemierzalne zegarami.\n> **Derek Parfit** (1942-2017): tozsamosc osobowa jest gradujaca sie, nie absolutna.\n\n## Typowe pulapki\n\n1. Brak wyraznej tezy we wstepie - egzaminator musi zobaczyc Twoje stanowisko juz na poczatku.\n2. Tylko argumenty ZA (Heraklit) bez kontrargumentow - to tylko 2 pkt za poglebienie (zamiast 4).\n3. Brak nawiazania do konkretnych filozofow po imieniu i nazwisku - \"pewien filozof powiedzial\" to nie to samo co \"Arystoteles w Metafizyce twierdzi\".\n4. Mieszanie Tematu 1 i Tematu 2 - wybierz jeden i konsekwentnie rozwijaj TYLKO ten temat.","image":"img/filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-17.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/Temat 2","paper_id":"filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"Temat 2","points":null,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Temat 2. Nie można wejść dwa razy do tej samej rzeki.\nHeraklit z Efezu\nRozważ problem i uzasadnij swoje stanowisko w sporze o tożsamość i zmienność\nbytu, odwołując się do znanych Ci poglądów ontologicznych.\nna temat nr\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n15.\n16.\n17.\nMaks. liczba pkt\n3\n2\n25\nUzyskana liczba pkt\nEFIP-R0_100\nEFIP-R0_100\nEFIP-R0_100\nEFIP-R0_100\nEFIP-R0_100\nBRUDNOPIS\n(nie podlega ocenie)","answer":null,"answer_text":"Temat 2. Nie można wejść dwa razy do tej samej rzeki.\nHeraklit z Efezu\nRozważ problem i uzasadnij swoje stanowisko w sporze o tożsamość i zmienność\nbytu, odwołując się do znanych Ci poglądów ontologicznych.\nKryteria oceniania wypracowania z filozofii\nKryterium\nPunktacja\nMax.\nliczba\npunktów\n25\nI\nSformułowanie\nstanowiska\nJasne sformułowanie stanowiska (tezy lub hipotezy), które lokuje się w problematyce pracy.\n3\n3\nStanowisko lokuje się w problematyce pracy, ale jest sformułowane nieprecyzyjnie.\n2\nNiejednoznaczny związek między stanowiskiem a problematyką pracy lub brak stanowiska,\na jedynie kontekst wskazuje na przekonania zdającego.\n1\nII\nUzasadnienie\nstanowiska\na) Adekwatne\nUzasadnienie jest bezpośrednio odniesione do stanowiska (wszystkie\nargumenty wiążą się ze stanowiskiem i przyjętym sposobem rozwiązania\nproblemu).\n3\n3\n18\nLuźny związek uzasadnienia ze stanowiskiem - zdający dostarcza\nargumentów w sprawie drugorzędnych elementów przyjętego rozwiązania\nproblemu.\n1\nb) Trafne\nUzasadnienie poprawne zawierające argumenty za przyjętym\nrozwiązaniem problemu i przeciw przyjętemu rozwiązaniu -\nkontrargumenty (argumenty zgodne oraz logicznie poprawne za przyjętym\nrozwiązaniem problemu i przeciw przyjętemu rozwiązaniu).\nOdwołania do wiedzy nie zawierają błędów rzeczowych i logicznych.\n4\n4\nUzasadnienie na ogół poprawne zawierające argumenty za przyjętym\nrozwiązaniem problemu i przeciw przyjętemu rozwiązaniu (poprawne\noraz na ogół logiczne). Nieliczne usterki rzeczowe i jeden błąd logiczny.\n3\nNa ogół poprawne argumenty tylko za przyjętym rozwiązaniem\nproblemu. Nieliczne usterki rzeczowe i jeden błąd logiczny.\n2\nArgumenty błędne. Rozumowanie zawiera sądy wzajemnie sprzeczne,\nzawiera rozumowania non sequitur. Liczne błędy rzeczowe (w tym rażące)\ni logiczne.\n1\nc) Pogłębione Rozbudowana argumentacja i kontrargumentacja. Zdający posługuje się\nwięcej niż 1 argumentem za swoim stanowiskiem i więcej niż 1\nargumentem podważającym stanowisko; rozpatruje problem z więcej niż\n1 punktu widzenia). Argumenty są ważkie (istotne), ich wprowadzenie\nuzasadnione jest przez zdającego. Swobodne posługiwanie się wiedzą\ni terminologią filozoficzną.\n4\n4\nArgumentacja zrównoważona - zdający posługuje się przynajmniej 1\nważkim argumentem i 1 kontrargumentem. Uzasadnienie argumentacji\nwystarczające dla zrozumienia stanowiska zdającego. Sporadyczne użycie\npojęć filozoficznych.\n3\nArgumentacja wąska - zdający przywołuje jedynie argumenty, a brak\nkontrargumentów lub odwrotnie. Uzasadnienie argumentacji ogólnikowe.\nPojedyncze użycie pojęć filozoficznych lub ich brak.\n2\nArgumentacja wąska -zdający przywołuje jedynie argumenty, a brak\nkontrargumentów lub odwrotnie. Argumenty lub kontrargumenty nieistotne\n(drugorzędne). Uzasadnienie powierzchowne (infantylne).\n1\nd) Krytyczne\nUzasadnienie obejmuje analizę krytyczną argumentów i kontrargumentów,\nzdający rozważa racje przemawiające na rzecz danych argumentów\ni uzasadnia wprowadzenie kontrargumentów.\n4\n4\nAnaliza krytyczna obecna, ale w stopniu niewystarczającym, np. bez\nuzasadnienia kontrargumentacji.\n2\nZasady oceniania rozwiązań zadań\ne) Nawiązania\ndo innych\ndziedzin\nkultury\nZdający swobodnie nawiązuje/wykazuje związek między filozofią a innymi\ndziedzinami kultury (literaturą, sztuką).\n3\n3\nZdający w niewielkim stopniu nawiązuje do innych dziedzin kultury.\n2\nIII\nKompozycja\npracy\nPoprawna i przejrzysta kompozycja pracy - wyodrębnione i konsekwentnie uporządkowane\nczęści pracy niezbędne do jasnego sformułowania i uzasadnienia stanowiska.\n2\n2\nZaburzenia w kompozycji pracy.\n1\nIV\nPoprawność\njęzykowa\nPraca napisana językiem komunikatywnym i na ogół poprawnym pod względem\nskładniowym, leksykalnym, frazeologicznym, fleksyjnym, ortograficznym i interpunkcyjnym.\n2\n2\nPraca napisana językiem w większości komunikatywnym. Występują błędy fleksyjne,\nleksykalne, frazeologiczne, ortograficzne i interpunkcyjne.\n1","solution":null,"image":"img/filozofia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-Temat_2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":null,"text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"}]}