{"paper":{"id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona","subject":"filozofia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","variant":null,"exam_pdf":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona.pdf","key_pdf":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona-odpowiedzi/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona-odpowiedzi.pdf","question_count":20,"source_label":"Filozofia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},"questions":[{"id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/1","paper_id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"1","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1. (0-1)\nZagadnienia przedstawione w przytoczonym tekście mieszczą się w obrębie kilku\ndyscyplin filozoficznych. Podaj nazwę jednej spośród tych dyscyplin. Następnie podaj\njedno konkretne zagadnienie - spośród przedstawionych w tekście - mieszczące się\nw zakresie wskazanej dyscypliny.\nDyscyplina filozoficzna:\nZagadnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1. (0-1)\nWymagania określone w podstawie programowej1\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nIV. Rozumienie ważniejszych pojęć,\nzagadnień i stanowisk głównych dyscyplin\nfilozoficznych.\nIII. Wybrane problemy filozofii.\n1. Dyscypliny filozofii. Zdający wymienia\nnastępujące dyscypliny filozofii oraz określa\nprzedmioty ich badań:\n1) dyscypliny podstawowe (ogólniejsze) -\nteoria bytu (ontologia, metafizyka), teoria\npoznania (epistemologia), ogólna teoria\nwartości (aksjologia) wraz z teorią\nmoralności (etyką);\n2) dyscypliny szczegółowe - filozofia\nczłowieka (antropologia filozoficzna),\nfilozofia przyrody, filozofia nauki, filozofia\nkultury, filozofia religii (wraz z teologią\nfilozoficzną), filozofia piękna i sztuki\n(estetyka filozoficzna), filozofia polityki.\nZasady oceniania\n1 pkt - podanie jednej dyscypliny filozoficznej oraz przywołanie konkretnego zagadnienia\nspośród przedstawionych w tekście.\n0 pkt - odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\n• Dyscyplina filozoficzna: ontologia (metafizyka, ogólna teoria bytu); teologia naturalna;\nfilozofia religii.\nPrzykładowe zagadnienie: Problem natury rzeczywistości (dualizm metafizyczny):\nwyróżnienie bytów dwojakiego rodzaju: byty, które zawsze trwają i nie znają urodzin, oraz\nbyty, które zawsze się rodzą i nigdy nie trwają (nie istnieją realnie)\nALBO\nkwestia początku świata (przyczyn bytów zrodzonych): czy świat, w którym żyjemy (bytów\nzrodzonych), istniał od zawsze, czy został stworzony?\n• Dyscyplina filozoficzna: epistemologia (teoria poznania, gnoseologia)\nPrzykładowe zagadnienie: Kwestia przedmiotu poznania - co jest przedmiotem poznania\nczysto intelektualnego (wiedzy), a co przedmiotem poznania zmysłowego (opinii,\nmniemania)\nALBO\nkwestia źródeł wiedzy: o bytach, które zawsze trwają i nie znają urodzin wiedzę uzyskuje\nsię dzięki intelektowi (aprioryzm); o bytach zrodzonych informują zmysły w powiązaniu z\nintelektem. (aposterioryzm).\n1 Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 28 czerwca 2024 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie podstawy\nprogramowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia\n(Dz.U. z 2024 r. poz. 1019).\nZasady oceniania rozwiązań zadań\n• Dyscyplina filozoficzna: estetyka\nPrzykładowe zagadnienie: kwestia piękna jako cechy przysługującej bytom określonego\ntypu.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nDyscyplina filozoficzna: **ontologia** (metafizyka, ogólna teoria bytu)\nZagadnienie: Problem dualizmu metafizycznego - wyróżnienie dwóch rodzajów bytów: bytów, które zawsze trwają i nie znają narodzin (formy/idee), oraz bytów, które zawsze się rodzą i nigdy nie istnieją realnie.\n\n*(Dopuszczalne są też: epistemologia - z zagadnieniem źródeł poznania; estetyka - z zagadnieniem piękna jako cechy bytów)*\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\nPlaton w *Timajosie* (ok. 360 r. p.n.e.) od pierwszego zdania wyróżnia **dwa porządki bytu**:\n\n> \"czym jest to, co zawsze trwa i nie zna urodzin; czym jest to, co się zawsze rodzi i nigdy nie istnieje [realnie]\"\n\nTo klasyczny problem **ontologii** (gr. *on* - byt, *logos* - nauka): czym jest rzeczywistość, co istnieje naprawdę i co istnieje pozornie.\n\nKonkretne zagadnienia ontologiczne w tekście:\n- Dualizm bytów: byty wieczne (idee) vs. byty zrodzone (świat zmysłowy)\n- Pytanie o początek świata: \"czy świat istniał zawsze i nie miał początku, czy też zrodził się\"\n- Przyczyna sprawcza wszechświata: \"Znaleźć Twórcę i Ojca tego całego Wszechświata\"\n\n## Sposób 2 - przez epistemologię\n\nTekst równie wyraźnie wskazuje **epistemologię** (teorię poznania, gr. *episteme* - wiedza):\n\n> \"Pierwszą rzecz może pojąć tylko intelekt za pomocą rozumowania, bo istnieje zawsze jako ta sama (identyczna). Przeciwnie, druga jest przedmiotem mniemania w połączeniu z nierozumnym poznaniem zmysłowym\"\n\nZagadnienie epistemologiczne: Co jest przedmiotem *episteme* (wiedzy pewnej), a co przedmiotem *doxa* (mniemania)? Platon odpowiada: tylko byty niezmienne (idee) są poznawalne rozumem. Byty zmienne - tylko przez zmysły.\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 1, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - uczeń podał jedną z dyscyplin filozoficznych ORAZ przywołał konkretne zagadnienie z tekstu mieszczące się w jej zakresie\n> - **0 pkt** - odpowiedź niepełna lub niepoprawna\n> - **Akceptowane dyscypliny:** ontologia / metafizyka / ogólna teoria bytu / teologia naturalna / filozofia religii / epistemologia / teoria poznania / gnoseologia / estetyka\n> - **UWAGA:** sama nazwa dyscypliny bez zagadnienia = 0 pkt\n\n## Dlaczego błędne\n\nNajczęstsze błędy:\n- Podanie dyscypliny niezwiązanej z tekstem (np. etyki) bez wyraźnego uzasadnienia z cytatu\n- Zbyt ogólne zagadnienie: \"Platon mówi o bytach\" - zamiast konkretnie: \"wyróżnienie bytów wiecznych i zrodzonych\"\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Etyka** jest obecna w tekście marginalnie (dobry Stwórca), ale klucz CKE jej nie wymienia - bezpieczniej pisać ontologię lub epistemologię.\n2. Zagadnienie musi być **z tekstu** - nie wymyślone z własnej wiedzy o Platonie, chyba że odpowiada treści fragmentu.\n3. Termin **doxa** (mniemanie, gr. *δόξα*) kontra **episteme** (wiedza, gr. *ἐπιστήμη*) - warto używać, bo CKE docenia terminologię.","image":"img/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/2","paper_id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"2","points":2,"ptype":"true_false","subject":"filozofia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 2. (0-2)\nOceń prawdziwość poniższych zdań w odniesieniu do przytoczonego fragmentu\nTimajosa. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F - jeśli zdanie jest fałszywe.\n1.\nWszystko to, co istnieje, ma swoją przyczynę.\nP\nF\n2.\nNieprawda, że wszystko to, co istnieje, musi być piękne.\nP\nF\n3.\nTo, co zawsze się rodzi, jest poznawalne tylko intelektem.\nP\nF\n1.\n0-1\n2.\n0-1-2\nMFIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 2. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIV. Rozumienie ważniejszych pojęć,\nzagadnień i stanowisk głównych dyscyplin\nfilozoficznych.\nVIII. Stosowanie narzędzi logiki w analizie\ntekstu filozoficznego i zawartej w nim\nargumentacji, a także w obronie przed\nmanipulacją.\nI. Kultura logiczna.\n2. Logiczne wady wypowiedzi: sprzeczność\nwewnętrzna, nieostrość, wieloznaczność.\nZdający:\n1) odróżnia wyrażenia sprzeczne\nwewnętrznie od wyrażeń fałszywych\ni nonsensownych.\nZasady oceniania\n2 pkt - zaznaczenie trzech poprawnych odpowiedzi.\n1 pkt - zaznaczenie dwóch poprawnych odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\n1. F\n2. P\n3. F","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n1. **F** (Fałsz)\n2. **P** (Prawda)\n3. **F** (Fałsz)\n\n## Sposób 1 - analiza każdego zdania z tekstem\n\n**Zdanie 1: \"Wszystko to, co istnieje, ma swoją przyczynę\" → F**\n\nTimajos rozróżnia dwa porządki bytów:\n- Byty wieczne (idee, Stwórca) - *nie rodzą się*, więc nie potrzebują przyczyny sprawczej w sensie genetycznym\n- Byty zrodzone - TAK, muszą mieć przyczynę\n\n> \"wszystko, co się rodzi, rodzi się z konieczności pod wpływem jakiejś przyczyny, bo jest niemożliwe, by się coś rodziło bez przyczyny\"\n\nStwierdzenie \"wszystko to, co istnieje\" jest za szerokie - byty wieczne (idee) istnieją, ale ich istnienie nie jest zrodzone i nie wymaga przyczyny w sensie kosmologicznym. → **FAŁSZ**\n\n**Zdanie 2: \"Nieprawda, że wszystko to, co istnieje, musi być piękne\" → P**\n\nTimajos wyraźnie pisze, że piękno zależy od modelu, na który patrzył twórca:\n\n> \"jeśli wpatruje się w to, co jest zrodzone, jeśli posługuje się modelem zrodzonym, jego kreacja nie będzie piękna\"\n\nZatem NIE wszystko, co istnieje, jest piękne - kreacje wzorowane na bytach zrodzonych mogą być niepiękne. → **PRAWDA**\n\n**Zdanie 3: \"To, co zawsze się rodzi, jest poznawalne tylko intelektem\" → F**\n\nTo klasyczna pułapka! Platon twierdzi dokładnie odwrotnie:\n- To, co zawsze **trwa** (idee) - poznawalne **tylko intelektem**\n- To, co zawsze się **rodzi** - jest przedmiotem poznania **zmysłowego** i mniemania\n\n> \"Pierwszą rzecz może pojąć tylko intelekt za pomocą rozumowania [ ]. Przeciwnie, druga jest przedmiotem mniemania w połączeniu z nierozumnym poznaniem zmysłowym\"\n\n→ **FAŁSZ**\n\n## Sposób 2 - schemat terminologiczny\n\nPomocna tabelka do zapamiętania:\n\n| Rodzaj bytu | Cechy | Sposób poznania |\n| Byty wieczne (idee) | Zawsze trwają, niezmienne | **Intelekt** (*nous*, *logos*) |\n| Byty zrodzone (świat) | Powstają i giną, zmienne | **Zmysły** + mniemanie (*doxa*) |\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 2, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - trzy poprawne odpowiedzi: F, P, F\n> - **1 pkt** - dwie poprawne odpowiedzi\n> - **0 pkt** - jedna lub zero poprawnych odpowiedzi\n\n## Dlaczego błędne\n\n| Zdanie | Błędna odpowiedź | Dlaczego uczniowie się mylą |\n| 1 | P zamiast F | \"wszystko co istnieje\" brzmi jak ogólna zasada przyczynowości - ale klucz: Timajos mówi tylko o bytach ZRODZONYCH |\n| 2 | F zamiast P | Uczniowie czytają \"Stwórca był dobry\" i wnioskują, że wszystko musi być piękne; nie zauważają fragmentu o kreacji wedl. modelu zrodzonego |\n| 3 | P zamiast F | Najczęstszy błąd - zamiana intelektu i zmysłów: uczniowie mylą byty wieczne z rodzonymi |\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Zdanie 3 to klasyczna pułapka odwróconego twierdzenia** - zapamiętaj: idee = intelekt; świat zmysłowy = zmysły.\n2. W zadaniach P/F filozofii uważaj na kwantyfikatory: \"wszystko\", \"zawsze\", \"tylko\" - jedno wyjątkiem obala zdanie.\n3. Timajos nie mówi, że byty wieczne mają przyczynę - one *są*, nie *powstają*.","image":"img/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/3","paper_id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"3","points":2,"ptype":"closed","subject":"filozofia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3. (0-2)\nW przytoczonym fragmencie Timajos wyróżnia dwie kategorie bytów: byty, które zawsze\ntrwają i nie znają urodzin, oraz byty, które zawsze się rodzą i nigdy nie istnieją [realnie].\nSpośród wymienionych poniżej bytów A-F wybierz i zapisz wszystkie te, które zawsze\ntrwają i nie znają urodzin.\nA. Stwórca\nB. idee w umyśle ludzkim\nC. idee (formy platońskie)\nD. chmury\nE. rydwan\nF. miasto Ateny\nByty, które zawsze trwają i nie znają urodzin:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 3. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIII. Znajomość poglądów filozofów\nreprezentatywnych dla poszczególnych\nepok kultury europejskiej.\nIV. Rozumienie ważniejszych pojęć,\nzagadnień i stanowisk głównych dyscyplin\nfilozoficznych.\nVIII. Stosowanie narzędzi logiki w analizie\ntekstu filozoficznego i zawartej w nim\nargumentacji, a także w obronie przed\nmanipulacją.\nPoziom podstawowy\nVI. Filozofia Platona jako paradygmat\nantynaturalizmu. Zdający:\n1) wyjaśnia platońską teorię idei jako\nniematerialnych, niezmiennych i wiecznych\nwzorców dla zmiennych i czasowych rzeczy\nfizycznych.\nPoziom rozszerzony\nII. Elementy historii filozofii.\n1. Filozofia starożytna. Zdający opanowuje\nwszystkie treści nauczania - wymagania\nszczegółowe zawarte w podstawie\nprogramowej w zakresie przedmiotu\nfilozofia w zakresie podstawowym.\nIII. Wybrane problemy filozofii.\n2. Wybrane spory metafizyczne\n(ontologiczne). Zdający, definiując\nodpowiednie terminy i analizując\nargumenty, rekonstruuje następujące spory\no:\n1) stosunek rzeczy do umysłu (realizm -\nidealizm);\n2) różnorodność bytów (monizm -\npluralizm).\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne przyporządkowanie dwóch bytów.\n1 pkt - poprawne przyporządkowanie jednego bytu.\n0 pkt - odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nByty, które zawsze trwają i nie znają urodzin: A i C.\nUwaga:\n• Zdający otrzymuje 1 punkt także wtedy, gdy poprawne przyporządkuje jeden lub dwa byty\noraz zaznaczy jedną odpowiedź niepoprawną (lecz nie więcej niż jedną).\n• Błędne przyporządkowanie dwóch lub więcej kategorii skutkuje przyznaniem 0 pkt.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nByty, które zawsze trwają i nie znają narodzin: **A i C**\n\n- **A. Stwórca** (Demiurg, gr. *δημιουργός*)\n- **C. idee (formy platońskie)** (gr. *εἶδος* / *ἰδέα*)\n\n## Sposób 1 - analiza każdej kategorii z klucza Platona\n\nPlaton rozróżnia:\n- **Byty wieczne** = zawsze trwają, niezmienne, nie rodzą się, poznawalne intelektem\n- **Byty zrodzone** = powstają i giną, zmienne, poznawalne zmysłami\n\n**A. Stwórca (Demiurg)** - WIECZNY\nTimajos opisuje go jako \"najdoskonalszy z przyczyn\", który SAM nie jest zrodzony. Demiurg patrzy na wieczny model (idee) i tworzy świat. Nie jest częścią świata materialnego, nie powstaje - on SAM jest twórcą. → Trwa wiecznie.\n\n**B. idee w umyśle ludzkim** - ZRODZONE / NABYTE\nTo nie to samo co platońskie idee-formy! Idee w ludzkim umyśle są nabyte przez anamnezę (przypominanie) lub doświadczenie - są wtórne, zrodzone razem z duszą. Nie mają statusu bytów wiecznych. → NIE spełnia kryterium.\n\n**C. idee (formy platońskie)** - WIECZNE\nTo rdzeń platonizmu. Idee (formy, gr. *εἶδος*) są bytami wiecznymi, niezmiennymi, niezmysłowymi - istnieją zawsze w tym samym stanie. To one są modelem, na który patrzy Demiurg tworząc świat.\n\n> \"Ile razy ten, co coś tworzy z oczyma nieustannie utkwionymi w to, co istnieje samo w sobie [ ] tyle razy wszystko, co tak tworzy, jest z konieczności piękne\"\n\n→ Idee = wzorzec wieczny.\n\n**D. chmury** - ZRODZONE\nPrzyroda zmysłowa, przemija. Ewidentnie zrodzona i zmienna.\n\n**E. rydwan** - ZRODZONY\nArtefakt materialny, stworzony przez człowieka, ulega zniszczeniu.\n\n**F. miasto Ateny** - ZRODZONE\nStruktura historyczna, powstała w czasie.\n\n## Sposób 2 - kryterium logiczne\n\nPytanie testu: czy byt może \"nie mieć narodzin\"?\n- Stwórca - tak (jest bytem pierwotnym, nie ma swojego stwórcy)\n- Idee platońskie - tak (nie są stworzone, zawsze były)\n- Wszystkie pozostałe - nie, są efektem tworzenia lub naturalnego powstawania\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 3, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - poprawne przyporządkowanie obu bytów: A i C\n> - **1 pkt** - poprawne przyporządkowanie jednego bytu (A lub C), przy co najwyżej jednej błędnej odpowiedzi\n> - **0 pkt** - błędne przyporządkowanie dwóch lub więcej kategorii = automatycznie 0 pkt\n> - **UWAGA:** zaznaczenie A, C i jeszcze jednej błędnej = 1 pkt (nie 2 pkt!)\n\n## Dlaczego błędne\n\n| Opcja | Dlaczego uczniowie wybierają | Dlaczego błędna |\n| B (idee w umyśle) | Brzmią jak idee platońskie | To wtórne reprezentacje, nie same formy |\n| D, E, F | Przez analogię do \"wieczności\" (chmury istnieją ciągle) | Ciągłe istnienie ≠ wieczność bez narodzin |\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **\"Idee w umyśle ludzkim\" (B) to NIE to samo co \"idee platońskie\" (C)** - to kluczowa pułapka tego zadania.\n2. Pamiętaj: Demiurg (Stwórca) u Platona SAM nie jest zrodzony - jest pierwotny. To odróżnia go od np. Boga Abrahamowego w teologii chrześcijańskiej (gdzie Bóg jest wieczny, ale koncepcja inna).\n3. Błędne zaznaczenie >1 niepoprawnej opcji = automatycznie 0 pkt nawet jeśli A i C też zaznaczone.","image":"img/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/4","paper_id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"4","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4. (0-1)\nOdwołując się do tekstu źródłowego lub wiedzy własnej o filozofii Platona, wyjaśnij,\ndlaczego Timajos twierdzi, że to, co się rodzi i umiera, nie może być przedmiotem\nwiedzy, a tylko - mniemania.\n3.\n0-1-2\n4.\n0-1\nMFIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 4. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIII. Znajomość poglądów filozofów\nreprezentatywnych dla poszczególnych\nepok kultury europejskiej.\nIV. Rozumienie ważniejszych pojęć,\nzagadnień i stanowisk głównych dyscyplin\nfilozoficznych.\nVII. Posługiwanie się podstawowymi\nkategoriami logiki i dbanie o kulturę\nlogiczną wypowiedzi.\nPoziom podstawowy\nVI. Filozofia Platona jako paradygmat\nantynaturalizmu. Zdający:\n1) wyjaśnia platońską teorię idei jako\nniematerialnych, niezmiennych i wiecznych\nwzorców dla zmiennych i czasowych rzeczy\nfizycznych.\nPoziom rozszerzony\nII. Elementy historii filozofii.\n1. Filozofia starożytna. Zdający opanowuje\nwszystkie treści nauczania - wymagania\nszczegółowe zawarte w podstawie\nprogramowej w zakresie przedmiotu\nfilozofia w zakresie podstawowym.\nIII. Wybrane problemy filozofii.\n2. Wybrane spory metafizyczne\n(ontologiczne). Zdający, definiując\nodpowiednie terminy i analizując\nargumenty, rekonstruuje następujące spory\no:\n1) stosunek rzeczy do umysłu (realizm -\nidealizm).\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawna odpowiedź.\n0 pkt - odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nPrzykładowa odpowiedź\nPonieważ to, co się rodzi i umiera jest zmienne, a przedmiotem wiedzy (episteme) może być\ntylko to, co niezmienne (to, co istnieje zawsze jako to samo).","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nTimajos twierdzi, że to, co się rodzi i umiera, jest **zmienne** - a przedmiotem **wiedzy (episteme, gr. *ἐπιστήμη*)** może być tylko to, co **niezmienne**. Byty przemijające mogą być jedynie przedmiotem **mniemania (doxa, gr. *δόξα*)** - niepewnej, niestałej opinii.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu\n\nTimajos wprost stwierdza:\n\n> \"[byty zrodzone] są przedmiotem mniemania w połączeniu z nierozumnym poznaniem zmysłowym, bo rodzą się i umierają, lecz nie istnieją nigdy realnie\"\n\nLogika jest następująca:\n1. Wiedza (episteme) musi dotyczyć czegoś **pewnego, stałego i zawsze takiego samego**\n2. To, co się rodzi i umiera, jest **zmienne** - teraz takie, zaraz inne, potem nie istnieje\n3. Nie można posiadać pewnej wiedzy o czymś, co się zmienia - bo gdy formułujesz sąd, jego przedmiot już może być inny\n4. Dlatego zmienne byty mogą być tylko przedmiotem **doxa** - mniemania, które jest niepewne i zmienne\n\n## Sposób 2 - przez teorię poznania (epistemologię)\n\nKlasyczny argument epistemologiczny Platona (obecny też w *Państwie* i *Uczcie*):\n\n- **Episteme** (wiedza) = trwała, pewna, niezmienna → wymaga niezmiennego przedmiotu\n- **Doxa** (mniemanie) = chwilowa, niepewna, może być fałszywa → odpowiada zmiennym bytom zmysłowym\n- **Przedmiot episteme** = idee (formy platońskie) - wieczne i niezmienne\n- **Przedmiot doxa** = rzeczy zmysłowe - tymczasowe i zmienne\n\nAnalogicznie: nie możesz wiedzieć \"cokolwiek\" o wodzie w rzece - bo zanim skończysz sąd, woda już jest inna (Heraklit: \"Nie można wejść dwa razy do tej samej rzeki\").\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 4, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - uczeń wskazuje, że byty zrodzone są **zmienne**, a wiedza (episteme) może dotyczyć tylko bytów **niezmiennych**\n> - **0 pkt** - odpowiedź niepoprawna lub niezgodna z tekstem\n> - **Akceptowane sformułowania:** \"byty zrodzone są zmienne\", \"nie istnieją realnie\", \"nie istnieją zawsze jako te same\"\n\n## Dlaczego błędne\n\nNajczęstsze błędy:\n- Powiedzenie tylko \"bo są zmysłowe\" bez wyjaśnienia, dlaczego zmysłowość uniemożliwia wiedzę\n- Pomieszanie przyczyny (zmienność) ze skutkiem (brak wiedzy)\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Kluczowe słowo to \"zmienność\" (gr. *metabole*)** - to ona uniemożliwia wiedzę, nie sam fakt bycia zmysłowym.\n2. Odróżnij: episteme (gr. *ἐπιστήμη*) = wiedza pewna i niezawodna; doxa (gr. *δόξα*) = mniemanie, pogląd. Tę terminologię CKE bardzo lubi.\n3. W odpowiedzi wystarczy 2-3 zdania, ale muszą zawierać słowo \"zmienne\" lub \"niezmienne\".","image":"img/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-4.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/5","paper_id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"5","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5. (0-2)\nPodaj znaczenie terminu anamneza i rozstrzygnij, czy z platońskiej koncepcji\nanamnezy wynika logicznie teza o nieśmiertelności duszy. Odpowiedź uzasadnij.\nZnaczenie terminu:\nRozstrzygnięcie:\nUzasadnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIII. Znajomość poglądów filozofów\nreprezentatywnych dla poszczególnych\nepok kultury europejskiej.\nIV. Rozumienie ważniejszych pojęć,\nzagadnień i stanowisk głównych dyscyplin\nfilozoficznych.\nVIII. Stosowanie narzędzi logiki w analizie\ntekstu filozoficznego i zawartej w nim\nargumentacji, a także w obronie przed\nmanipulacją.\nPoziom podstawowy\nVI. Filozofia Platona jako paradygmat\nantynaturalizmu. Zdający:\n2) objaśnia platońską koncepcję człowieka\n[…];\n4) objaśnia termin anamneza i prezentuje\nplatońskie stanowisko w kwestii źródeł\npoznania (aprioryzm).\nPoziom rozszerzony\nI. Kultura logiczna.\n5. Uzasadnianie pośrednie: wnioskowanie\n(rozumowanie) niezawodne (oparte na\nwynikaniu logicznym) i zawodne, wybrane\nschematy (reguły) wnioskowań. Zdający:\n2) rozstrzyga, czy dane zdanie wynika\nlogicznie z innego zdania lub zbioru zdań.\nII. Elementy historii filozofii.\n1. Filozofia starożytna. Zdający opanowuje\nwszystkie treści nauczania - wymagania\nszczegółowe zawarte w podstawie\nprogramowej w zakresie przedmiotu\nfilozofia w zakresie podstawowym.\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne wyjaśnienie terminu oraz poprawne rozstrzygnięcie wraz z uzasadnieniem.\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie terminu.\n0 pkt - odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nZnaczenie terminu: Termin ten stosuje się do platońskiej koncepcji poznania, wedle której\npoznanie ludzkie polega na przypominaniu sobie rzeczywistości ponadempirycznej /\ntranscendentnej, w szczególności idei, których dusza doświadczyła przed połączeniem\nz ciałem.\nRozstrzygnięcie: Nie wynika logicznie.\nPrzykładowe uzasadnienie: Z platońskiej koncepcji anamnezy wynika logicznie teza\no istnieniu duszy przed cielesnymi narodzinami. Uznanie twierdzenia o nieśmiertelności\nduszy wymaga przyjęcia dodatkowych przekonań, niż te, które składają się na teorię\nanamnezy.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Znaczenie terminu:** Anamneza (gr. *ἀνάμνησις* - przypominanie) to platońska koncepcja, według której **poznanie polega na przypominaniu sobie** przez duszę rzeczywistości ponadempirycznej (przede wszystkim idei), których dusza doświadczyła **przed połączeniem z ciałem** (przed narodzinami).\n\n**Rozstrzygnięcie:** **Nie** - z koncepcji anamnezy **nie wynika logicznie** teza o nieśmiertelności duszy.\n\n**Uzasadnienie:** Anamneza logicznie implikuje tylko, że dusza **istniała przed narodzinami** (preegzystencja duszy). Aby twierdzić, że dusza jest nieśmiertelna (czyli trwa *po* śmierci ciała), potrzeba dodatkowych przesłanek - których sama teoria anamnezy nie dostarcza.\n\n## Sposób 1 - precyzyjna analiza logiczna\n\nCo wynika logicznie z anamnezy:\n1. Dusza posiada wiedzę o ideach\n2. Nie zdobyła jej przez zmysły (doświadczenie)\n3. Zatem zdobyła ją **przed narodzinami** (przed połączeniem z ciałem)\n4. **Wniosek logiczny:** dusza istniała przed narodzinami (preegzystencja)\n\nCo NIE wynika z anamnezy:\n- Że dusza będzie istnieć **po śmierci ciała** (post-egzystencja)\n- Nieśmiertelność = trwanie po śmierci. Anamneza mówi tylko o przeszłości duszy, nie o jej przyszłości.\n\n## Sposób 2 - przez argumenty Platona o nieśmiertelności duszy\n\nPlaton używa WIELU argumentów na rzecz nieśmiertelności duszy (w *Fedonie*), m.in.:\n1. **Argument z przeciwieństw** - co żywe, umiera; co martwe, ożywa\n2. **Argument z anamnezy** - dusza istniała przed narodzinami\n3. **Argument z powinowactwa** - dusza jest podobna do niezmiennych idei, więc niezniszczalna\n4. **Argument z formy życia** - dusza niesie z sobą zasadę życia, nie może uczestniczyć w śmierci\n\nSam argument z anamnezy (2) daje tylko preegzystencję - do nieśmiertelności potrzeba np. argumentu (3) lub (4).\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 5, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - poprawne wyjaśnienie terminu anamneza ORAZ poprawne rozstrzygnięcie \"Nie\" z uzasadnieniem (anamneza daje preegzystencję, nie nieśmiertelność)\n> - **1 pkt** - TYLKO poprawne wyjaśnienie terminu (bez rozstrzygnięcia) LUB TYLKO rozstrzygnięcie z uzasadnieniem (bez wyjaśnienia terminu)\n> - **0 pkt** - odpowiedź niepełna lub niepoprawna\n> - **Rozstrzygnięcie musi brzmieć:** \"Nie wynika logicznie\"\n\n## Dlaczego błędne\n\n- **Błąd 1:** Odpowiedź \"Tak, wynika\" - mylenie preegzystencji (trwanie przed narodzinami) z nieśmiertelnością (trwanie po śmierci)\n- **Błąd 2:** Samo podanie definicji bez rozstrzygnięcia = tylko 1 pkt\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Anamneza ≠ nieśmiertelność** - anamneza wskazuje na *przed*-istnienie duszy, nie na to, że dusza *przeżyje* ciało.\n2. Platońskie dowody na nieśmiertelność to osobna seria argumentów w *Fedonie* - anamneza to tylko jeden z wielu, i nie jest wystarczający sam w sobie.\n3. Precyzyjna terminologia: *preegzystencja* duszy (przed narodzinami) vs. *immortalność/nieśmiertelność* (po śmierci). CKE nagradza to rozróżnienie.","image":"img/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-5.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/6","paper_id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"6","points":1,"ptype":"closed","subject":"filozofia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6. (0-1)\nZaznacz odpowiedź A, B albo C i jej rozwinięcie 1., 2. albo 3. tak, aby powstało zdanie\nprawdziwe.\nFilozofia Platona jest wersją\nA.\nnaturalizmu,\nczyli stanowiska\nfilozoficznego, którego\nprzedstawicielem był\nrównież\n1.\nśw. Augustyn z Hippony.\nB.\nantynaturalizmu,\n2.\nEpikur.\nC.\nmonizmu,\n3.\nAugust Comte.\n5.\n0-1-2\n6.\n0-1\nMFIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 6. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIII. Znajomość poglądów filozofów\nreprezentatywnych dla poszczególnych\nepok kultury europejskiej.\nIV. Rozumienie ważniejszych pojęć,\nzagadnień i stanowisk głównych dyscyplin\nfilozoficznych.\nPoziom podstawowy\nVI. Filozofia Platona jako paradygmat\nantynaturalizmu. Zdający:\n1) wyjaśnia platońską teorię idei jako\nniematerialnych, niezmiennych i wiecznych\nwzorców dla zmiennych i czasowych rzeczy\nfizycznych;\n2) objaśnia platońską koncepcję człowieka\n[…];\n3) rekonstruuje spór o to, czy ludzkie\nczynności umysłowe można wyjaśnić\nwyłącznie w odwołaniu do procesów\nfizycznych: materializm (naturalizm) vs.\ndualizm (antynaturalizm);\nX. Początki filozoficznej teologii. Zdający:\n3) rekonstruuje filozoficzno-duchowe\nposzukiwania św. Augustyna: […]\nneoplatonizm […].\nPoziom rozszerzony\nII. Elementy historii filozofii.\n1. Filozofia starożytna. Zdający opanowuje\nwszystkie treści nauczania - wymagania\nszczegółowe zawarte w podstawie\nprogramowej w zakresie przedmiotu\nfilozofia w zakresie podstawowym.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawna odpowiedź.\n0 pkt - odpowiedź nieoprawna lub niepełna albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nB1","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**B1** - Filozofia Platona jest wersją **antynaturalizmu**, czyli stanowiska filozoficznego, którego przedstawicielem był również **św. Augustyn z Hippony**.\n\n## Sposób 1 - eliminacja błędnych opcji\n\n**A. naturalizm** - BŁĘDNE\nNaturalizm (łac. *natura* - przyroda) twierdzi, że rzeczywistość jest wyłącznie przyrodą materialną, a człowiek podlega prawom przyrody. Platon jest jego zaprzeczeniem - świat idei jest *ponadnaturalny*, transcendentny wobec przyrody.\n\n**B. antynaturalizm** - POPRAWNE\nAntynaturalizm twierdzi, że istnieje rzeczywistość przekraczająca przyrodę materialną. Platon jest klasycznym antynaturalistą: świat idei (bytów wiecznych i niezmysłowych) jest realniejszy i ważniejszy niż świat materialny.\n\n**C. monizm** - BŁĘDNE\nMonizm twierdzi, że istnieje tylko jeden rodzaj substancji. Platon jest **dualistą** (gr. *duo* - dwa): świat idei + świat materialny = dwa różne rodzaje bytów.\n\n**Połączenia filozofów:**\n- **1. Św. Augustyn z Hippony** - antynaturalista, platończyk chrześcijański. Łączył platonizm z teologią chrześcijańską; dusza wyżej od ciała, Bóg ponad światem.\n- **2. Epikur** - materialista i naturalizm etyczny; dusza = atomy, szczęście = przyjemność naturalna.\n- **3. August Comte** - pozytywizm, naturalizm metodologiczny; poznanie naukowe tylko tego, co empirycznie weryfikowalne.\n\n## Sposób 2 - logika skojarzeń\n\n| Opcja | Stanowisko | Przedstawiciel | Pasuje? |\n| A + 1 | naturalizm + Augustyn | Augustyn jest antynaturalistą | NIE |\n| A + 2 | naturalizm + Epikur | Epikur jest naturalistą | Pasuje do pary, ale Platon ≠ naturalizm |\n| A + 3 | naturalizm + Comte | Comte jest pozytywistą/naturalistą | Pasuje do pary, ale Platon ≠ naturalizm |\n| **B + 1** | **antynaturalizm + Augustyn** | **Obaj to antynaturaliści** | **TAK** |\n| B + 2 | antynaturalizm + Epikur | Epikur jest naturalistą | NIE |\n| C + x | monizm + x | Platon jest dualistą, nie monistą | NIE |\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 6, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - wybór B1 (antynaturalizm + Augustyn)\n> - **0 pkt** - inna kombinacja\n\n## Dlaczego błędne\n\n| Błąd | Dlaczego uczniowie go popełniają |\n| A2 (naturalizm + Epikur) | Epikur jest naturalistą - ale Platon NIE jest |\n| C (monizm) | Brzmi \"uczenie\" - ale Platon jest dualistą |\n| B2 (antynaturalizm + Epikur) | Mylenie Epikura z Augustynem |\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Dualizm Platona** - pamiętaj: Platon to DUALIZM (dwa światy), nie monizm. Monizm to np. Spinoza (jedna substancja) lub Hegel.\n2. **Augustyn jako platonik** - jeden z kluczowych faktów matury: Augustyn \"ochrzcił\" platonizm, łącząc idee z myślą Boga.\n3. Antynaturalizm ≠ irracjonalizm. Platon jest racjonalistą (rozum poznaje idee), ale antynaturalistą (rzeczywistość wykracza poza przyrodę).","image":"img/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-6.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/7","paper_id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"7","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7. (0-2)\nOdwołując się do tekstu źródłowego lub wiedzy własnej, przyporządkuj wyróżnionym\nprzyczynom platońskiego świata rzeczy widzialnych i zrodzonych odpowiednie\nkategorie platońskiej ontologii.\nPrzyczyna sprawcza:\nPrzyczyna wzorcza:\nPrzyczyna materialna:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 7. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIII. Znajomość poglądów filozofów\nreprezentatywnych dla poszczególnych\nepok kultury europejskiej.\nPoziom podstawowy\nVI. Filozofia Platona jako paradygmat\nantynaturalizmu. Zdający:\n1) wyjaśnia platońską teorię idei jako\nniematerialnych, niezmiennych i wiecznych\nwzorców dla zmiennych i czasowych rzeczy\nfizycznych.\nX. Początki filozoficznej teologii. Zdający:\nZasady oceniania rozwiązań zadań\n1) przedstawia główne starożytne\nkoncepcje absolutu (Boga): demiurg oraz\nidea dobra (Platon) […].\nPoziom rozszerzony\nII. Elementy historii filozofii.\n1. Filozofia starożytna. Zdający opanowuje\nwszystkie treści nauczania - wymagania\nszczegółowe zawarte w podstawie\nprogramowej w zakresie przedmiotu\nfilozofia w zakresie podstawowym.\nZasady oceniania\n2 pkt - podanie trzech poprawnych odpowiedzi.\n1 pkt - podanie dwóch poprawnych odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nPrzyczyna sprawcza: demiurg / Bóg / Stwórca\nPrzyczyna wzorcza: idee / wieczny model\nPrzyczyna materialna: odwieczna materia","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n- **Przyczyna sprawcza:** Demiurg / Bóg / Stwórca (gr. *δημιουργός* - rzemieślnik, twórca)\n- **Przyczyna wzorcza:** idee / wieczny model (gr. *παράδειγμα* - wzorzec)\n- **Przyczyna materialna:** odwieczna materia (gr. *hyle* - materia, tworzywo)\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu\n\nTimajos wskazuje trzy elementy tworzenia świata:\n\n**Przyczyna sprawcza (kto tworzy):**\n> \"Znaleźć Twórcę i Ojca tego całego Wszechświata jest wielkim przedsięwzięciem\"\n\nTo Demiurg - aktywny twórca, który nadaje porządek chaosowi. Odpowiada arystotelesowskiej *przyczynie sprawczej* (*causa efficiens*).\n\n**Przyczyna wzorcza (na wzór czego tworzy):**\n> \"czy według tego, który jest zawsze tym samym, czy według tego, który jest zrodzony [ ] jasno stąd wynika, że patrzył na model wieczny\"\n\nDemiurg tworzył patrząc na wieczne idee - to wzorzec, model. Odpowiada *przyczynie wzorczej* (*causa exemplaris*) - kategorii uzupełnionej przez tradycję platońską.\n\n**Przyczyna materialna (z czego tworzy):**\nTimajos mówi o bezładnym i chaotycznym ruchu, który Bóg \"ujął\" i uporządkował:\n> \"ujął cały zasób rzeczy widzialnych, które nie były w stanie pokoju, lecz w bezładnym i chaotycznym ruchu\"\n\nTo odwieczna materia (*hyle*) - tworzywo, z którego Demiurg ukształtował świat.\n\n## Sposób 2 - przez arystotelesowską teorię przyczyn\n\nArystoteles wyróżnia 4 przyczyny (*aitiai*, gr. *αἰτία*):\n1. **Sprawcza** - co wprawiło w ruch / kto stworzył\n2. **Wzorcza / formalna** - jaką formę / wzór\n3. **Materialna** - z czego\n4. **Celowa** - po co\n\nW *Timajosie* mamy trzy pierwsze. Celem (przyczyna celowa) jest stworzenie jak najpiękniejszego i najlepszego świata - ale klucz CKE wymaga tylko tych trzech.\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 7, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - trzy poprawne odpowiedzi\n> - **1 pkt** - dwie poprawne odpowiedzi\n> - **0 pkt** - mniej niż dwie poprawne\n> - **Akceptowane:** Demiurg / Bóg / Stwórca dla sprawczej; idee / wieczny model / formy platońskie dla wzorczej; odwieczna materia / materia / chaos dla materialnej\n\n## Dlaczego błędne\n\nNajczęstsze błędy:\n- Zamiana przyczyny wzorczej z materialną: uczniowie piszą \"idee\" jako przyczynę materialną\n- Pominięcie Demiurga jako przyczyny sprawczej - pisanie \"Bóg stworzył świat z idei\" bez wyróżnienia typów przyczyn\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **\"Odwieczna materia\" to tworzywo, NIE cel** - Platon nie uważa materii za zło (jak niektórzy gnostycy), ale za neutralne tworzywo.\n2. Demiurg patrzy na idee (przyczyna wzorcza), ale SAM nie jest ideą - jest osobową przyczyną sprawczą.\n3. Terminologia: *demiurg* (gr. *δημιουργός*) dosłownie = \"rzemieślnik publiczny\" - nie jest stwórcą *ex nihilo* (z niczego), ale kształtuje istniejącą materię na wzór idei.","image":"img/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-7.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/8.1","paper_id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"8.1","points":2,"ptype":"closed","subject":"filozofia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.1. (0-2)\nOceń, czy zdania znajdujące się w poniższej tabeli są zgodne z poglądami Timajosa\nwyrażonymi w tekście źródłowym. Zaznacz T, jeśli zdanie jest zgodne, albo N - jeśli\nzdanie jest niezgodne.\n1.\nStwórca świata stworzył świat, patrząc na jego wieczny model.\nT\nN\n2.\nJeśli świat jest piękny i Stwórca świata był dobry, to Stwórca świata\nstworzył świat, patrząc na jego wieczny model.\nT\nN\n3.\nŚwiat jest piękny i Stwórca świata był dobry.\nT\nN","answer":null,"answer_text":"Zadanie 8.1. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Rozumienie ważniejszych pojęć,\nzagadnień i stanowisk głównych dyscyplin\nfilozoficznych.\nVIII. Stosowanie narzędzi logiki w analizie\ntekstu filozoficznego i zawartej w nim\nargumentacji, a także w obronie przed\nmanipulacją.\nI. Kultura logiczna.\n2. Logiczne wady wypowiedzi: sprzeczność\nwewnętrzna, nieostrość, wieloznaczność.\nZdający:\n1) odróżnia wyrażenia sprzeczne\nwewnętrznie od wyrażeń fałszywych\ni nonsensownych.\nZasady oceniania\n2 pkt - zaznaczenie trzech poprawnych odpowiedzi.\n1 pkt - zaznaczenie dwóch poprawnych odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\n1. T\n2. T\n3. T","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nWszystkie trzy zdania są **zgodne** z poglądami Timajosa:\n\n1. **T** - Stwórca stworzył świat, patrząc na jego wieczny model.\n2. **T** - Jeśli świat jest piękny i Stwórca był dobry, to Stwórca stworzył świat, patrząc na wieczny model.\n3. **T** - Świat jest piękny i Stwórca był dobry.\n\n## Sposób 1 - weryfikacja każdego zdania\n\n**Zdanie 1:** Bezpośrednio wynika z tekstu:\n> \"Konsekwentnie, świat zrodzony w tych warunkach został utworzony według modelu, który jest przedmiotem rozumu i myśli\"\n→ **T**\n\n**Zdanie 2:** To warunkowe stwierdzenie logiczne (implikacja), wprost podane przez Timajosa:\n> \"Jeśli ten świat jest piękny, a jego konstruktor jest dobry, jasno stąd wynika, że patrzył na model wieczny\"\n→ **T**\n\n**Zdanie 3:** Dwie koniunkcji - obie wyrażone w tekście:\n- \"Świat jest piękny\": \"Świat bowiem jest rzeczą najpiękniejszą spośród zrodzonych\"\n- \"Stwórca był dobry\": \"a jego budowniczy jest najdoskonalszy z przyczyn\"; \"był dobry! A kto jest dobry, nie odczuwa nigdy żadnej zazdrosci\"\n→ **T**\n\n## Sposób 2 - przez strukturę logiczną\n\nWszystkie trzy zdania wzajemnie się wspierają i razem tworzą sylogizm (co będzie zadaniem 8.2). Timajos buduje spójny argument - żadne z tych zdań nie jest w tekście zanegowane ani podważone.\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 8.1, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - trzy poprawne odpowiedzi: T, T, T\n> - **1 pkt** - dwie poprawne\n> - **0 pkt** - mniej niż dwie poprawne\n\n## Dlaczego błędne\n\n- Zdanie 1 brzmi jak wniosek, a nie przesłanka - uczniowie mogą je uznać za niezgodne, bo jest to \"teza\", a nie \"argument\". Ale Timajos ją wyraźnie stwierdza.\n- Zdanie 2 brzmi jak forma warunkowa - uczniowie mogą błędnie ocenić, że Timajos \"nie mówi tak wprost\". Ale cytat jest niemal dosłowny.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. Nie mylić T/N (zgodny/niezgodny z autorem) z P/F (prawdziwy/fałszywy filozoficznie). Pytanie dotyczy zgodności z Timajosem, nie z prawdą.\n2. Wszystkie trzy zdania to T - wynik wydaje się \"za łatwy\", ale klucz CKE potwierdza.\n3. To zadanie przygotowuje grunt pod 8.2 (modus ponendo ponens) - warto je rozwiązać poprawnie, bo błąd w 8.1 komplikuje 8.2.","image":"img/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-8.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/8.2","paper_id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"8.2","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.2. (0-1)\nUżywając wszystkich zdań 1.-3. z zadania 8.1., utwórz rozumowanie, które będzie\nzgodne ze schematem o nazwie modus ponendo ponens. Wpisz każde zdanie\nw odpowiednie miejsce poniżej.\nPrzesłanka pierwsza:\nPrzesłanka druga:\nWniosek:\n7.\n0-1-2\n8.1.\n0-1-2\n8.2.\n0-1\nMFIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 8.2. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nVIII. Stosowanie narzędzi logiki w analizie\ntekstu filozoficznego i zawartej w nim\nargumentacji, a także w obronie przed\nmanipulacją.\nI. Kultura logiczna.\n5. Uzasadnianie pośrednie: wnioskowanie\n(rozumowanie) niezawodne (oparte na\nwynikaniu logicznym) i zawodne, wybrane\nschematy (reguły) wnioskowań. Zdający:\n1) odróżnia w rozumowaniu przesłanki od\nwniosku […].\n3) zna i stosuje przykładowe schematy\nwnioskowań (modus ponendo ponens […]).\nZasady oceniania\n1 pkt - podanie poprawnego rozumowania (przesłanki pierwszej, przesłanki drugiej\ni wniosku).\n0 pkt - odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nPrzesłanka pierwsza: Jeśli świat jest piękny i Stwórca świata był dobry, to Stwórca świata\nstworzył świat, patrząc na jego wieczny model.\nPrzesłanka druga: Świat jest piękny i Stwórca świata był dobry.\nWniosek: Stwórca świata stworzył świat, patrząc na jego wieczny model.\nALBO\nPrzesłanka pierwsza: Świat jest piękny i Stwórca świata był dobry.\nPrzesłanka druga: Jeśli świat jest piękny i Stwórca świata był dobry, to Stwórca świata\nstworzył świat, patrząc na jego wieczny model.\nWniosek: Stwórca świata stworzył świat, patrząc na jego wieczny model.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Przesłanka pierwsza:** Jeśli świat jest piękny i Stwórca świata był dobry, to Stwórca świata stworzył świat, patrząc na jego wieczny model. *(zdanie 2)*\n\n**Przesłanka druga:** Świat jest piękny i Stwórca świata był dobry. *(zdanie 3)*\n\n**Wniosek:** Stwórca świata stworzył świat, patrząc na jego wieczny model. *(zdanie 1)*\n\n## Sposób 1 - co to jest modus ponendo ponens\n\n**Modus ponendo ponens** (łac. - \"tryb potwierdzający przez potwierdzenie\") to jeden z podstawowych schematów logicznych:\n\nPrzesłanka 1: Jeśli P, to Q (implikacja)\nPrzesłanka 2: P (poprzednik implikacji jest prawdziwy)\nWniosek: Q (następnik implikacji jest prawdziwy)\n\nSchemat skrótowo: **P → Q; P; ⊢ Q**\n\nW naszym przypadku:\n- **P** = \"świat jest piękny i Stwórca był dobry\" (zdanie 3)\n- **Q** = \"Stwórca stworzył świat, patrząc na wieczny model\" (zdanie 1)\n- **P → Q** = \"jeśli P, to Q\" (zdanie 2)\n\nZdanie 2 jest implikacją (\"jeśli , to \") - to musi być przesłanka pierwsza.\nZdanie 3 potwierdza poprzednik P - to przesłanka druga.\nZdanie 1 to wniosek (następnik Q).\n\n## Sposób 2 - alternatywna kolejność (akceptowana przez CKE)\n\nKlucz CKE dopuszcza też:\n- **Przesłanka pierwsza:** Świat jest piękny i Stwórca był dobry. *(zdanie 3)*\n- **Przesłanka druga:** Jeśli świat jest piękny , to *(zdanie 2)*\n- **Wniosek:** Stwórca stworzył świat, patrząc na wieczny model. *(zdanie 1)*\n\nModus ponendo ponens nie wymaga konkretnej kolejności przesłanek - ważne jest, żeby była implikacja, potwierdzenie jej poprzednika i wyprowadzenie następnika jako wniosku.\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 8.2, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - poprawne rozumowanie z trzema częściami: implikacja jako przesłanka, potwierdzenie poprzednika jako przesłanka, następnik jako wniosek\n> - **0 pkt** - błędna kolejność lub wniosek inny niż zdanie 1\n> - **Akceptowane:** obie kolejności przesłanek (zdanie 2 + zdanie 3 ALBO zdanie 3 + zdanie 2)\n\n## Dlaczego błędne\n\n- **Najczęstszy błąd:** Postawienie zdania 1 jako przesłanki, a nie wniosku. MPP *wyprowadza* wniosek, nie go zakłada.\n- **Inny błąd:** Pominięcie jednej przesłanki - np. napisanie tylko implikacji i wniosku bez zdania 3.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. W MPP **wniosek = następnik implikacji** (to, co po \"to\" w zdaniu warunkowym). Tutaj to zdanie 1.\n2. Modus ponendo ponens ≠ modus tollens. *Tollens* działa przez zaprzeczenie następnika: \"nie-Q, zatem nie-P\". *Ponens* potwierdza przez potwierdzenie poprzednika.\n3. Zapamiętaj schemat: *ponendo* (potwierdzając) *ponens* (potwierdzam) - potwierdzasz poprzednik i dostajesz następnik.","image":"img/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-8.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/9","paper_id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"9","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9. (0-2)\nWyjaśnij, na czym polega materialna poprawność rozumowania. Załóż, że poniższe\nrozumowanie nie zawiera błędu materialnego, i rozstrzygnij, czy zawiera ono jakiś inny\nbłąd. Odpowiedź uzasadnij.\nRozumowanie\nPrzesłanka 1: Wszyscy materialiści zabiegają o bogactwo.\nPrzesłanka 2: Epikur był materialistą.\nWniosek: Epikur zabiegał o bogactwo.\nWyjaśnienie poprawności materialnej rozumowania:\nRozstrzygnięcie:\nUzasadnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 9. (0-2)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nVIII. Stosowanie narzędzi logiki w analizie\ntekstu filozoficznego i zawartej w nim\nargumentacji, a także w obronie przed\nmanipulacją.\nI. Kultura logiczna.\n6. Błędy w rozumowaniach: […]\nekwiwokacja. Zdający:\n1) ocenia dane rozumowanie pod względem\nmaterialnym i formalnym i wskazuje powody\nswojej oceny;\n3) wyjaśnia, na czym polega błąd\nekwiwokacji w podanym rozumowaniu.\nZasady oceniania\n2 pkt - podanie poprawnego wyjaśnienia oraz trafnego rozstrzygnięcia wraz\nz uzasadnieniem.\n1 pkt - podanie poprawnego wyjaśnienia ALBO trafne rozstrzygnięcie wraz\nz uzasadnieniem.\n0 pkt - odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nRozwiązanie\nWyjaśnienie poprawności materialnej rozumowania: Rozumowanie jest poprawne materialnie\nwtedy, gdy wszystkie jego przesłanki są prawdziwe lub gdy przesłanki uznaje się za\npoprawnie uzasadnione.\nRozstrzygnięcie: Rozumowanie zawiera inny błąd - ekwiwokację.\nPrzykładowe uzasadnienie: Ekwiwokacja polega na użyciu w jednym rozumowaniu jednego\nterminu w dwóch różnych znaczeniach; w analizowanym rozumowaniu termin „materialista”\njest użyty w dwóch różnych znaczeniach (co innego znaczy w pierwszej przesłance, co\ninnego w drugiej). W pierwszej przesłance materialistą określa się tego, kto w życiu zabiega\no dobra materialne. W drugiej przesłance materialista to zwolennik poglądu ontologicznego,\nże istnieje tylko materia.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Wyjaśnienie poprawności materialnej:** Rozumowanie jest poprawne materialnie wtedy, gdy wszystkie jego przesłanki są prawdziwe (lub gdy przyjmuje się je za poprawnie uzasadnione).\n\n**Rozstrzygnięcie:** Tak - rozumowanie zawiera inny błąd: **ekwiwokację** (gr. *aequivocatio* - wieloznaczność).\n\n**Uzasadnienie:** Termin \"materialista\" jest użyty w dwóch różnych znaczeniach:\n- W przesłance 1: materialista = ktoś, kto zabiega o dobra materialne (potoczne)\n- W przesłance 2: materialista = zwolennik poglądu ontologicznego, że istnieje tylko materia (filozoficzne)\n\nEkwiwokacja niszczy logiczną spójność rozumowania: \"materialista\" w konkluzji musiałby mieć jedno znaczenie, a dostajemy z dwóch różnych.\n\n## Sposób 1 - poprawność materialna vs. formalna\n\n**Poprawność materialna** (prawdziwość przesłanek):\n- Rozumowanie jest materialnie poprawne, gdy przesłanki są prawdziwe.\n- W zadaniu zakładamy brak błędu materialnego - czyli przyjmujemy przesłanki za prawdziwe.\n\n**Poprawność formalna** (forma logiczna):\n- Rozumowanie ma formę sylogizmu: \"wszyscy M są P; x jest M; zatem x jest P\"\n- Forma jest poprawna (Barbara), ale\n\n**Błąd ekwiwokacji** to błąd innego rodzaju - **semantyczny**:\n- Nie narusza formy logicznej (sylogizm jest formalnie poprawny)\n- Narusza warunek jednoznaczności terminów: \"materialista\" w P1 ≠ \"materialista\" w P2\n- Efekt: wniosek nie wynika z przesłanek mimo pozornej poprawności\n\n## Sposób 2 - identyfikacja dwóch znaczeń\n\n| Przesłanka | Użycie terminu | Znaczenie |\n| P1: \"Wszyscy materialiści zabiegają o bogactwo\" | materialista | ktoś zainteresowany dobrami materialnymi (potoczne) |\n| P2: \"Epikur był materialistą\" | materialista | zwolennik materializmu ontologicznego (filozoficzne) |\n| Wniosek | materialista | powinno być jedno, jest dwa |\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 9, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - poprawne wyjaśnienie poprawności materialnej ORAZ trafne rozstrzygnięcie z uzasadnieniem (ekwiwokacja + wyjaśnienie dwóch znaczeń)\n> - **1 pkt** - TYLKO wyjaśnienie poprawności materialnej ALBO TYLKO rozstrzygnięcie z uzasadnieniem\n> - **0 pkt** - brak lub błędna odpowiedź\n\n## Dlaczego błędne\n\n- **Błąd:** Pisanie, że rozumowanie jest poprawne formalnie, więc nie ma żadnego błędu - ekwiwokacja jest błędem semantycznym, nie formalnym.\n- **Błąd:** Mówienie o błędzie materialnym (fałszywych przesłankach) - zadanie każe go zakładać brak.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Ekwiwokacja (aequivocatio) ≠ błąd formalny** - forma sylogizmu jest poprawna; błąd leży w wieloznaczności terminu.\n2. \"Materialista\" w filozofii to specjalistyczny termin (ontologia: materia jako jedyny byt). W potocznym użyciu to ktoś, kto ceni dobra materialne. Dwa różne pojęcia pod tą samą nazwą.\n3. Zapamiętaj: poprawność materialna = prawdziwość przesłanek; poprawność formalna = poprawna forma logiczna; ekwiwokacja = błąd semantyczny (wieloznaczność).\" i **różnicę gatunkową** (*differentia specifica*). W definicji \"Kłamstwo to mówienie nieprawdy\": rodzajem najbliższym jest *mówienie*, a różnicą gatunkową - *nieprawdy*.\n\n**Ocena:** Definicja jest **nieadekwatna** - jest jednocześnie **za szeroka** i **za wąska**.\n\n**Uzasadnienie:**\n- **Za szeroka** (*definitio latior*): Nie każde mówienie nieprawdy jest kłamstwem - można mówić nieprawdę przez pomyłkę, niewiedzę lub w zabawie (np. w teatrze), a to nie jest kłamstwo.\n- **Za wąska** (*definitio angustior*): Można kłamać bez mówienia - np. pisemnie, gestem, mimiką lub świadomym przemilczeniem. Definicja pomija te formy kłamstwa.\n\n## Sposób 1 - czym jest definicja klasyczna\n\nDefinicja klasyczna (*definitio per genus et differentiam*) ma schemat:\n\n> **Definiendum = genus proximum + differentia specifica**\n\nPrzykład poprawny: \"Człowiek to zwierzę rozumne\" - rodzaj najbliższy: *zwierzę*; różnica gatunkowa: *rozumne*.\n\nW naszym przypadku:\n- **Definiendum:** kłamstwo\n- **Genus proximum:** mówienie (szeroka kategoria aktów mowy)\n- **Differentia specifica:** nieprawdy (to, co odróżnia kłamstwo od innych rodzajów mówienia)\n\n## Sposób 2 - adekwatność: za szeroka vs. za wąska\n\nDefinicja jest **adekwatna**, gdy zakres definiendum = zakres definiensa. Jeżeli:\n- Definiens jest za szeroki → obejmuje przypadki, które nie są kłamstwem (*definitio latior*)\n- Definiens jest za wąski → nie obejmuje wszystkich przypadków kłamstwa (*definitio angustior*)\n\n**Za szeroka:** \"mówienie nieprawdy\" obejmuje:\n- Kłamstwo (zamierzone) ✓\n- Pomyłkę (niezamierzone) ✗ - to nie jest kłamstwo\n- Żart/fikcję (umówiona nieprawda) ✗\n\nDefiniensa **brakuje elementu intencji** (świadome wprowadzanie w błąd).\n\n**Za wąska:** Kłamać można też:\n- Pisemnie (list, e-mail)\n- Gestem (skinienie głową)\n- Milczeniem (przemilczenie prawdy)\n- \"Mową ciała\" - np. udawany spokój\n\nDefinicja przez \"mówienie\" wyklucza te formy.\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 10, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - poprawne wyjaśnienie definicji klasycznej (*genus + differentia*) ORAZ trafna ocena z uzasadnieniem (za szeroka I/LUB za wąska)\n> - **1 pkt** - TYLKO wyjaśnienie definicji klasycznej ALBO TYLKO ocena z uzasadnieniem\n> - **0 pkt** - brak lub błędna odpowiedź\n> - **Ocena może brzmieć:** \"nieadekwatna (za szeroka i za wąska)\" ALBO \"nieadekwatna - za szeroka\" ALBO \"za wąska\" - wystarczy jeden zarzut\n\n## Dlaczego błędne\n\n- **Błąd 1:** Pisanie, że definicja jest \"za szeroka\" bez przykładu - CKE wymaga uzasadnienia z kontrprzykładem.\n- **Błąd 2:** Pomylenie rodzaju najbliższego z różnicą gatunkową.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Kłamstwo wymaga intencji** - to kluczowy element pominięty w definicji. Bez intencji jest pomyłka, nie kłamstwo.\n2. Terminologia łacińska (*genus proximum, differentia specifica*) nie jest wymagana, ale CKE ją nagradza.\n3. Definicja może być jednocześnie za szeroka i za wąska - to częsty przypadek w filozofii języka.","image":"img/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-9.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/10","paper_id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"10","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10. (0-2)\nPoniższa definicja ma postać definicji klasycznej. Wyjaśnij, czym charakteryzuje się\ntaki rodzaj definicji. Oceń podaną definicję kłamstwa pod względem jej adekwatności.\nSwoją ocenę uzasadnij.\nDefinicja: Kłamstwo to mówienie nieprawdy.\nWyjaśnienie:\nOcena:\nUzasadnienie:\n9.\n0-1-2\n10.\n0-1-2\nMFIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 10. (0-2)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nVII. Posługiwanie się podstawowymi\nkategoriami logiki i dbanie o kulturę logiczną\nwypowiedzi.\nVIII. Stosowanie narzędzi logiki w analizie\ntekstu filozoficznego i zawartej w nim\nargumentacji, a także w obronie przed\nmanipulacją.\nI. Kultura logiczna.\n3. Definicje jako środek uściślania myśli\ni mowy: typy definicji, kryteria poprawności\ndefinicji. Zdający:\n1) wymienia wybrane odmiany definicji\n(definicja klasyczna […]) i podaje ich\nprzykłady;\n3) określa, które z warunków poprawności\nłamie określona definicja, i usuwa\nznalezione wady (nieadekwatność […]).\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne wyjaśnienie oraz trafna ocena wraz z poprawnym uzasadnieniem.\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie ALBO trafna ocena wraz z poprawnym uzasadnieniem.\n0 pkt - odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nWyjaśnienie: Definicja klasyczna polega na podaniu rodzaju najbliższego i różnicy\ngatunkowej. W podanym przykładzie rodzajem najbliższym jest „mówienie”, a różnicą\ngatunkową „nieprawdy”.\nOcena: Podana definicja jest nieadekwatna (jest za szeroka i za wąska).\nPrzykładowe uzasadnienie: Podana definicja jest za szeroka, ponieważ nie każdy przypadek\nmówienia nieprawdy jest kłamstwem (można wypowiedzieć zdanie fałszywe przez pomyłkę).\nJest za wąska, ponieważ kłamać można również pisemnie lub „mową ciała” (takie postaci\nkłamania nie polegają wypowiadaniu słów).","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Wyjaśnienie:** Definicja klasyczna podaje **rodzaj najbliższy** (*genus proximum*) i **różnicę gatunkową** (*differentia specifica*). W definicji \"Kłamstwo to mówienie nieprawdy\": rodzajem najbliższym jest *mówienie*, a różnicą gatunkową - *nieprawdy*.\n\n**Ocena:** Definicja jest **nieadekwatna** - jest jednocześnie **za szeroka** i **za wąska**.\n\n**Uzasadnienie:**\n- **Za szeroka** (*definitio latior*): Nie każde mówienie nieprawdy jest kłamstwem - można mówić nieprawdę przez pomyłkę, niewiedzę lub w zabawie (np. w teatrze), a to nie jest kłamstwo.\n- **Za wąska** (*definitio angustior*): Można kłamać bez mówienia - np. pisemnie, gestem, mimiką lub świadomym przemilczeniem. Definicja pomija te formy kłamstwa.\n\n## Sposób 1 - czym jest definicja klasyczna\n\nDefinicja klasyczna (*definitio per genus et differentiam*) ma schemat:\n\n> **Definiendum = genus proximum + differentia specifica**\n\nPrzykład poprawny: \"Człowiek to zwierzę rozumne\" - rodzaj najbliższy: *zwierzę*; różnica gatunkowa: *rozumne*.\n\nW naszym przypadku:\n- **Definiendum:** kłamstwo\n- **Genus proximum:** mówienie (szeroka kategoria aktów mowy)\n- **Differentia specifica:** nieprawdy (to, co odróżnia kłamstwo od innych rodzajów mówienia)\n\n## Sposób 2 - adekwatność: za szeroka vs. za wąska\n\nDefinicja jest **adekwatna**, gdy zakres definiendum = zakres definiensa. Jeżeli:\n- Definiens jest za szeroki → obejmuje przypadki, które nie są kłamstwem (*definitio latior*)\n- Definiens jest za wąski → nie obejmuje wszystkich przypadków kłamstwa (*definitio angustior*)\n\n**Za szeroka:** \"mówienie nieprawdy\" obejmuje:\n- Kłamstwo (zamierzone) ✓\n- Pomyłkę (niezamierzone) ✗ - to nie jest kłamstwo\n- Żart/fikcję (umówiona nieprawda) ✗\n\nDefiniensa **brakuje elementu intencji** (świadome wprowadzanie w błąd).\n\n**Za wąska:** Kłamać można też:\n- Pisemnie (list, e-mail)\n- Gestem (skinienie głową)\n- Milczeniem (przemilczenie prawdy)\n- \"Mową ciała\" - np. udawany spokój\n\nDefinicja przez \"mówienie\" wyklucza te formy.\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 10, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - poprawne wyjaśnienie definicji klasycznej (*genus + differentia*) ORAZ trafna ocena z uzasadnieniem (za szeroka I/LUB za wąska)\n> - **1 pkt** - TYLKO wyjaśnienie definicji klasycznej ALBO TYLKO ocena z uzasadnieniem\n> - **0 pkt** - brak lub błędna odpowiedź\n> - **Ocena może brzmieć:** \"nieadekwatna (za szeroka i za wąska)\" ALBO \"nieadekwatna - za szeroka\" ALBO \"za wąska\" - wystarczy jeden zarzut\n\n## Dlaczego błędne\n\n- **Błąd 1:** Pisanie, że definicja jest \"za szeroka\" bez przykładu - CKE wymaga uzasadnienia z kontrprzykładem.\n- **Błąd 2:** Pomylenie rodzaju najbliższego z różnicą gatunkową.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Kłamstwo wymaga intencji** - to kluczowy element pominięty w definicji. Bez intencji jest pomyłka, nie kłamstwo.\n2. Terminologia łacińska (*genus proximum, differentia specifica*) nie jest wymagana, ale CKE ją nagradza.\n3. Definicja może być jednocześnie za szeroka i za wąska - to częsty przypadek w filozofii języka.\" podaje maksimum 15 000 $, choć jest gotów zapłacić 20 000 $.\n\n**Wybrana teoria:** etyka utylitarystyczna (ale akceptowalna jest każda z trzech - rozwiązuję wszystkie warianty)\n\n**Ocena (utylitarystyczna):** Kłamstwo opisane przez Dworkina może być **moralnie dopuszczalne** - jeśli prowadzi do maksymalizacji ogólnego szczęścia.\n\n**Uzasadnienie:** Utylitaryzm (Mill, Bentham) nakazuje oceniać czyn przez jego **konsekwencje** dla ogółu. Jeśli \"zaoszczędzone\" 5 000 $ zostanie przeznaczone na dobroczynność lub poprawę dobrostanu innych, bilans szczęścia wzrośnie. Zasada użyteczności (*principle of utility*) wymaga maksymalizacji szczęścia wszystkich - o ile kłamstwo przynosi więcej dobra niż zła w skutkach, jest dopuszczalne.\n\n## Sposób 1 - etyka arystotelesowska\n\n**Ocena:** Kłamstwo jest **moralnie niesłuszne**.\n\n**Uzasadnienie:** Arystoteles w *Etyce nikomachejskiej* traktuje szczerość (*aletheia*, gr. *ἀλήθεια*) jako cnotę - zlatem środkowym między chełpliwością a ironicznym umniejszaniem siebie. Kłamstwo jest **wadą moralną** i Arystoteles uważa pewne działania za złe *same w sobie* (złe bezwzględnie, niezależnie od okoliczności). Kłamstwo jest jednym z nich. Ponadto aretologia: kupujący wykazuje **brak cnoty** - zachowuje się jak wadliwy podmiot moralny, nie jak *spoudaios* (człowiek dobry).\n\n## Sposób 2 - etyka epikurejska\n\n**Ocena:** Kłamstwo jest **moralnie niesłuszne** (lub przynajmniej niepotrzebne).\n\n**Uzasadnienie:** Epikur uczy, że dobrem jest **przyjemność katastematyczna** (*katastema* - stan spokoju, *ataraxia*). Kłamstwo w negocjacjach może dostarczyć przyjemności kinestycznej (zysk materialny), ale zaburzy *ataraksję* - spokój duszy - poprzez poczucie winy lub lęk przed zdemaskowaniem. Epikur zaleca unikać przyjemności niekoniecznych i nienaturalnych. Oszczędność na samochodzie nie jest naturalną i konieczną potrzebą (*chreia physike kai anagkaia*).\n\n## Sposób 3 - etyka utylitarystyczna (wersja rozszerzona)\n\n**Ocena:** Kłamstwo może być **dopuszczalne moralnie** - zależy od konsekwencji.\n\n**Uzasadnienie:** Utylitaryzm (J.S. Mill, J. Bentham) ocenia czyn przez **rachunek szczęścia** (*felicific calculus*): suma szczęścia wynikająca z czynu minus suma cierpienia. W tym konkretnym przypadku:\n- Kupujący oszczędza 5 000 $ → potencjalny wzrost dobrostanu\n- Sprzedawca traci część zysku → spadek dobrostanu\n- Jeśli kupujący przeznaczy pieniądze na wsparcie innych → bilans pozytywny\n\nKlucz: **zasada użyteczności wymaga wzięcia pod uwagę wszystkich** - kłamstwo w negocjacjach handlowych jest akceptowane kulturowo i nie wyrządza sprzedawcy prawdziwej krzywdy (cena nadal jest uczciwa rynkowo).\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 11, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - trafna ocena moralna ORAZ poprawne uzasadnienie **spójne z wybraną teorią**\n> - **0 pkt** - brak spójności między wybraną teorią a uzasadnieniem; brak uzasadnienia\n> - **WAŻNE:** Ocena moralna zależy od wybranej teorii - może być zarówno negatywna (arystotelesowska, epikurejska) jak i pozytywna (utylitarystyczna). CKE akceptuje każdą teorię, jeśli uzasadnienie jest spójne.\n\n## Dlaczego błędne\n\n- **Błąd:** Podanie teorii bez użycia jej pojęć - np. \"arystotelesowska, bo kłamstwo jest złe\" bez odwołania do cnoty/arete/wady.\n- **Błąd:** Mieszanie teorii - np. zaczynać od Arystotelesa, a kończyć na konsekwencjach (utylitaryzm).\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Wybierz jedną teorię i trzymaj się jej konsekwentnie** - mieszanie teorii to błąd logiczny.\n2. Etyka utylitarystyczna to jedyna z trzech, która może uznać to kłamstwo za **dopuszczalne** - jest to prawidłowa odpowiedź.\n3. Terminologia: *arete* (cnota), *ataraxia* (spokój duszy), *utilitas* (użyteczność), *eudaimonia* (szczęście) - CKE nagradza użycie odpowiednich pojęć.","image":"img/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-10.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/11","paper_id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"11","points":1,"ptype":"closed","subject":"filozofia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11. (0-1)\nPrzeczytaj poniższy fragment tekstu.\nNegocjuję cenę ze sprzedawcą samochodów, który pyta mnie, ile maksymalnie mogę wydać\nna nowe auto. Odpowiadam, że 15 000 dolarów, choć naprawdę jestem gotów zapłacić do\n20 000.\nG. Dworkin, 10 zastanawiających kłamstw, „Filozofuj!”, nr 1 (7) 2016.\nWybierz jedną z wymienionych poniżej teorii etycznych i w jej świetle sformułuj ocenę\nmoralną kłamstwa, opisanego przez Gerarda Dworkina. Sformułowaną ocenę\nuzasadnij, posługując się pojęciami lub twierdzeniami wybranej teorii etycznej.\nTeorie etyki: etyka arystotelesowska, etyka epikurejska, etyka utylitarystyczna\nWybrana teoria:\nOcena:\nUzasadnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 11. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Umiejętność stawiania pytań\nświatopoglądowych (w tym moralnych)\ni poszukiwania odpowiedzi na nie\nz wykorzystaniem wiedzy filozoficznej.\nVI. Podejmowanie rzetelnej dyskusji\nfilozoficznej oraz formułowanie w niej\njasnego i uzasadnionego stanowiska.\nPoziom podstawowy\nVII. Filozofia Arystotelesa jak próba\npogodzenia dotychczasowych opozycji\nfilozoficznych. Zdający:\n5) przedstawia koncepcję cnoty jak trwałej\ndyspozycji do zachowania właściwej miary\n[…].\nVIII. Epikureizm i stoicyzm. Zdający:\n4) rozpatruje wybrane problemy moralne\nz punktu widzenia etyki epikurejskiej […].\nPoziom rozszerzony\nII. Elementy historii filozofii.\n8. John Stuart Mill. Zdający:\n1) przedstawia główne tezy etyki\nutylitarystycznej;\n3) rozpatruje wybrane problemy moralne\nz punktu widzenia utylitaryzmu i zasady\nniekrzywdzenia innych.\nZasady oceniania\n1 pkt - trafna ocena i poprawne uzasadnienie zgodne z wybraną teorią.\n0 pkt - odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\n• etyka arystotelesowska\nOcena: Na gruncie etyki Arystotelesa kłamstwo uznaje się za moralnie niesłuszne.\nUzasadnienie: Arystoteles uważa, że istnieją pewne namiętności oraz działania, które są złe\nzawsze (są złe same w sobie). Kłamstwo uznaje za takie właśnie działanie. W kontekście\naretologii, kłamstwo uznaje Arystoteles za wadę (zarówno jako nadmiar, jak i niedostatek\nw komunikowaniu). Zatem również kłamstwo, które prezentuje Dworkin, należy uznać za\nmoralnie niewłaściwe.\n• etyka epikurejska\nOcena: W podanym przypadku zwolennik etyki Epikura uzna opisane kłamstwo za moralnie\nniesłuszne.\nUzasadnienie: Miarą dobra i zła moralnego w epikureizmie jest przyjemność\nkatastematyczna. Epikur zaleca umiar oraz przestrzega przed zabieganieniem\no przyjemności niekonieczne i nienaturalne. Można uznać, że okłamanie sprzedawcy -\nnawet jeśli przysporzy to kupującemu przyjemności - będzie skutkowała niepokojem duszy;\nnadto, przyjemności płynącej z nabycia w opisany sposób samochodu, nie można uznać za\nkonieczną i naturalną.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\n• etyka utylitarystyczna\nOcena: Zaprezentowane kłamstwo może być uznane za moralnie dopuszczalne (dobre lub\nsłuszne moralnie).\nUzasadnienie: To konkretne kłamstwo może być słuszne moralnie, o ile konsekwencją\nokłamania sprzedawcy będzie maksymalizacja szczęścia w świecie. Utylitarystyczna zasada\nużyteczności wymaga, aby mieć wzgląd na szczęście wszystkich, których oceniane działanie\n- a właściwie jego skutki - dotyczy. Jeśli zatem kupująca osoba przeznaczy\n„zaoszczędzone” pieniądze na wsparcie kilku innych osób znajdujących się w potrzebie, to\ntym samym „zmaksymalizuje” szczęście w świecie.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nSytuacja: Kupujący w negocjacjach ze sprzedawcą samochodów podaje maksimum 15 000 $, choć jest gotów zapłacić 20 000 $.\n\n**Wybrana teoria:** etyka utylitarystyczna (akceptowalna jest każda z trzech - rozwiązuję wszystkie warianty)\n\n**Ocena (utylitarystyczna):** Kłamstwo opisane przez Dworkina może być **moralnie dopuszczalne** - jeśli prowadzi do maksymalizacji ogólnego szczęścia.\n\n**Uzasadnienie:** Utylitaryzm (Mill, Bentham) nakazuje oceniać czyn przez jego **konsekwencje** dla ogółu. Jeśli \"zaoszczędzone\" 5 000 $ zostanie przeznaczone na dobroczynność lub poprawę dobrostanu innych, bilans szczęścia wzrośnie. Zasada użyteczności (*principle of utility*) wymaga maksymalizacji szczęścia wszystkich - o ile kłamstwo przynosi więcej dobra niż zła w skutkach, jest dopuszczalne.\n\n## Sposób 1 - etyka arystotelesowska\n\n**Ocena:** Kłamstwo jest **moralnie niesłuszne**.\n\n**Uzasadnienie:** Arystoteles w *Etyce nikomachejskiej* traktuje szczerość (*aletheia*, gr. *ἀλήθεια*) jako cnotę. Kłamstwo jest **wadą moralną** i Arystoteles uważa pewne działania za złe *same w sobie* - kłamstwo jest jednym z nich. Aretologia: kupujący wykazuje **brak cnoty** - zachowuje się jak wadliwy podmiot moralny, nie jak *spoudaios* (człowiek dobry).\n\n## Sposób 2 - etyka epikurejska\n\n**Ocena:** Kłamstwo jest **moralnie niesłuszne** (lub przynajmniej niepotrzebne).\n\n**Uzasadnienie:** Epikur uczy, że dobrem jest **przyjemność katastematyczna** (*katastema* - stan spokoju, *ataraxia*). Kłamstwo w negocjacjach może dostarczyć przyjemności kinestycznej (zysk materialny), ale zaburzy *ataraksję* - spokój duszy - poprzez poczucie winy lub lęk przed zdemaskowaniem. Epikur zaleca unikać przyjemności niekoniecznych i nienaturalnych. Oszczędność na samochodzie nie jest naturalną i konieczną potrzebą (*chreia physike kai anagkaia*).\n\n## Sposób 3 - etyka utylitarystyczna (rozszerzona)\n\n**Ocena:** Kłamstwo może być **dopuszczalne moralnie** - zależy od konsekwencji.\n\n**Uzasadnienie:** Utylitaryzm (J.S. Mill, J. Bentham) ocenia czyn przez **rachunek szczęścia** (*felicific calculus*). W tym przypadku:\n- Kupujący oszczędza 5 000 $ → potencjalny wzrost dobrostanu\n- Sprzedawca traci część zysku → spadek dobrostanu\n- Jeśli kupujący przeznaczy pieniądze na wsparcie innych → bilans pozytywny\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 11, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - trafna ocena moralna ORAZ poprawne uzasadnienie **spójne z wybraną teorią**\n> - **0 pkt** - brak spójności między teorią a uzasadnieniem; brak uzasadnienia\n> - **WAŻNE:** Ocena zależy od teorii - negatywna (arystotelesowska, epikurejska) lub pozytywna (utylitarystyczna). Każda teoria jest akceptowana.\n\n## Dlaczego błędne\n\n- **Błąd:** Podanie teorii bez użycia jej pojęć.\n- **Błąd:** Mieszanie teorii w jednej odpowiedzi.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Wybierz jedną teorię i trzymaj się jej konsekwentnie** - mieszanie teorii to błąd logiczny.\n2. Etyka utylitarystyczna to jedyna z trzech, która może uznać to kłamstwo za **dopuszczalne**.\n3. Terminologia: *arete* (cnota), *ataraxia* (spokój duszy), *utilitas* (użyteczność), *eudaimonia* (szczęście) - CKE nagradza użycie odpowiednich pojęć.\"\n\n**Uzasadnienie:** Sama *świadomość* wrażenia - nawet jeśli wywołana przez złośliwego demona - jest niepowątpiewalna. Podmiot może się mylić co do istnienia róży i jej zapachu, ale nie może się mylić co do *tego, że ma wrażenie* zapachu. To jest pewne.\n\n## Sposób 1 - przez metodę kartezjańskiego zwątpienia\n\nRené Descartes (*René Descartes*, 1596-1650) w *Medytacjach o pierwszej filozofii* (1641) stosuje **metodyczne zwątpienie** (*dubito methodicus*): odrzuca wszystko, w co można wątpić, szukając pewności niepowątpiewalnej.\n\nHierarchia zwątpień:\n1. **Zmysły mogą zwodzić** - nie wiem, czy naprawdę czuję zapach róży (może to sen, halucynacja, złośliwy demon)\n2. **Ciało może nie istnieć** - może mnie zwodzi demon co do istnienia zewnętrznego świata\n3. **Ale**: Nie mogę wątpić w to, **że MI się wydaje** - samo zjawisko bycia-pod-wrażeniem jest niepowątpiewalne\n\n> Cogito, ergo sum - myślę, więc jestem (fr. *je pense, donc je suis* / łac. *cogito, ergo sum*)\n\nWrażenie \"wydaje mi się, że czuję zapach\" jest właśnie **aktem cogito** - aktem myślenia/doświadczania.\n\n## Sposób 2 - przez rozróżnienie treści i aktu\n\nKartezjusz odróżnia:\n- **Treść wrażenia:** \"czuję zapach róży\" - można wątpić (może róży nie ma)\n- **Akt wrażenia:** \"mi się wydaje\" - niepowątpiewalny, bo podmiot *ma* to wrażenie\n\nNawet najskuteczniejszy demon nie może sprawić, że podmiot *myśli, iż ma wrażenie*, a jednak go nie ma. Samo \"wydaje mi się\" jest pewnikiem.\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 12, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - rozstrzygnięcie \"Tak\" ORAZ uzasadnienie (świadomość wrażenia jest pewna, nawet jeśli treść wrażenia może być fałszywa)\n> - **0 pkt** - brak uzasadnienia lub błędne rozstrzygnięcie \"Nie\"\n> - **Kluczowa myśl uzasadnienia:** samo bycie pod wrażeniem / własna świadomość wrażenia jest oczywista i niepowątpiewalna\n\n## Dlaczego błędne\n\n- **Błąd:** Odpowiedź \"Nie\" - myśląc, że \"może demon zwodzi w kwestii zapachu, więc wrażenie nie jest pewne\". Ale to pomyłka: demon może zwieść co do *przedmiotu* wrażenia, nie co do *faktu wrażenia*.\n- **Błąd:** Uzasadnienie tylko przez cogito ergo sum bez odniesienia do treści zadania.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **\"Wydaje mi się, że\" to formuła pierwszoosobowa** - właśnie ta formuła jest u Kartezjusza niepowątpiewalna. Gdyby pytanie brzmiało \"Czuję zapach róży\" (bez \"wydaje mi się\"), sytuacja byłaby bardziej złożona.\n2. Złośliwy demon (*genius malignus*) może zwieść w wielu kwestiach, ale nie co do treści własnego umysłu w chwili przeżywania.\n3. Kartezjański cogito to pierwszy filozoficzny fundament po przeprowadzeniu zwątpienia - wrażenie \"wydaje mi się\" jest jego egzemplifikacją.","image":"img/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-11.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/12","paper_id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"12","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12. (0-1)\nRozstrzygnij, czy według René Descartes’a myśl: Wydaje mi się, że czuję zapach róży,\njest prawdą niepowątpiewalną. Odpowiedź uzasadnij.\nRozstrzygnięcie:\nUzasadnienie:\n11.\n0-1\n12.\n0-1\nMFIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIII. Znajomość poglądów filozofów\nreprezentatywnych dla poszczególnych\nepok kultury europejskiej.\nVI. Podejmowanie rzetelnej dyskusji\nfilozoficznej oraz formułowanie w niej\njasnego i uzasadnionego stanowiska.\nII. Elementy historii filozofii.\n3. René Descartes. Zdający:\n1) wyjaśnia, na czym polega kartezjański\nracjonalizm, sceptycyzm metodyczny\ni dualizm psychofizyczny;\n2) objaśnia sens formuły „myślę, więc\njestem”;\n3) krytycznie rekonstruuje kartezjański\nargument na rzecz istnienia świata\nzewnętrznego.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie wraz z właściwym uzasadnianiem.\n0 pkt - odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nRozstrzygnięcie: Tak\nPrzykładowe uzasadnienie: Ponieważ myśl o takiej treści jest oczywista - sama świadomość\nokreślonego wrażenia przesądza o niepowątpiewalności tego wrażenia. Nawet jeśli jest się\nzwodzonym przez „złośliwego demona” i to, co się czuję, nie jest zapachem róży, to\nrównocześnie nie można być zwodzonym w kwestii tego, że podmiotowi wydaje się, iż czuje\nzapach róży.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Rozstrzygnięcie: Tak** - myśl \"Wydaje mi się, że czuję zapach róży\" jest według Kartezjusza prawdą niepowątpiewalną.\n\n**Uzasadnienie:** Sama *świadomość* wrażenia - nawet jeśli wywołana przez złośliwego demona - jest niepowątpiewalna. Podmiot może się mylić co do istnienia róży i jej zapachu, ale nie może się mylić co do *tego, że ma wrażenie* zapachu. To jest pewne.\n\n## Sposób 1 - przez metodę kartezjańskiego zwątpienia\n\nRené Descartes (1596-1650) w *Medytacjach o pierwszej filozofii* (1641) stosuje **metodyczne zwątpienie** (*dubito methodicus*): odrzuca wszystko, w co można wątpić, szukając pewności niepowątpiewalnej.\n\nHierarchia zwątpień:\n1. **Zmysły mogą zwodzić** - nie wiem, czy naprawdę czuję zapach róży (może to sen, halucynacja, złośliwy demon)\n2. **Ciało może nie istnieć** - może mnie zwodzi demon co do istnienia zewnętrznego świata\n3. **Ale**: Nie mogę wątpić w to, **że MI się wydaje** - samo zjawisko bycia-pod-wrażeniem jest niepowątpiewalne\n\n> Cogito, ergo sum - myślę, więc jestem (fr. *je pense, donc je suis* / łac. *cogito, ergo sum*)\n\nWrażenie \"wydaje mi się, że czuję zapach\" jest właśnie **aktem cogito** - aktem myślenia/doświadczania.\n\n## Sposób 2 - przez rozróżnienie treści i aktu\n\nKartezjusz odróżnia:\n- **Treść wrażenia:** \"czuję zapach róży\" - można wątpić (może róży nie ma)\n- **Akt wrażenia:** \"mi się wydaje\" - niepowątpiewalny, bo podmiot *ma* to wrażenie\n\nNawet najskuteczniejszy demon nie może sprawić, że podmiot *myśli, iż ma wrażenie*, a jednak go nie ma. Samo \"wydaje mi się\" jest pewnikiem.\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 12, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - rozstrzygnięcie \"Tak\" ORAZ uzasadnienie (świadomość wrażenia jest pewna, nawet jeśli treść wrażenia może być fałszywa)\n> - **0 pkt** - brak uzasadnienia lub błędne rozstrzygnięcie \"Nie\"\n> - **Kluczowa myśl:** samo bycie pod wrażeniem / własna świadomość wrażenia jest oczywista i niepowątpiewalna\n\n## Dlaczego błędne\n\n- **Błąd:** Odpowiedź \"Nie\" - myśląc, że \"może demon zwodzi w kwestii zapachu\". Demon może zwieść co do *przedmiotu* wrażenia, nie co do *faktu wrażenia*.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **\"Wydaje mi się, że\" to formuła pierwszoosobowa** - właśnie ta formuła jest u Kartezjusza niepowątpiewalna.\n2. Złośliwy demon (*genius malignus*) może zwieść w wielu kwestiach, ale nie co do treści własnego umysłu w chwili przeżywania.\n3. Kartezjański cogito to pierwszy filozoficzny fundament po przeprowadzeniu zwątpienia - wrażenie \"wydaje mi się\" jest jego egzemplifikacją.\"\n\n## Sposób 1 - co to znaczy \"egzystencja poprzedza esencję\"\n\nJean-Paul Sartre (1905-1980) w wykładzie *Egzystencjalizm jest humanizmem* (1945) głosi centralną tezę egzystencjalizmu:\n\n> \"egzystencja poprzedza esencję\" (*l'existence précčde l'essence*)\n\n**Co to oznacza:**\n- **Esencja** (*essentia*) = istota, natura, definicja - to, czym coś *jest*\n- **Egzystencja** (*existentia*) = istnienie, bycie w świecie - fakt, że coś *jest*\n\nPrzykład Sartre'a: **nóż kieszonkowy** - najpierw istnieje w umyśle twórcy (esencja-projekt), potem jest wytworzony (egzystencja). Esencja poprzedza egzystencję.\n\nDla **człowieka** jest inaczej: człowiek najpierw *istnieje* (pojawia się na świecie), a dopiero potem tworzy swoją esencję przez **wybory i działania**. Nie ma z góry danej natury ludzkiej.\n\n## Sposób 2 - eliminacja błędnych opcji\n\n**A. forma poprzedza materię** - to Arystoteles, nie Sartre. Forma i materia to hylomorfizm.\n\n**B. esencja poprzedza egzystencję** - to odwrotnie! To twierdzenie teizmu i klasycznej metafizyki: Bóg najpierw ma projekt (esencję) człowieka, potem go stwarza. Sartre to odrzuca.\n\n**C. egzystencja poprzedza esencję** - POPRAWNE. Kluczowa teza Sartre'a: człowiek jest \"wrzucony w istnienie\" bez gotowej natury i sam ją tworzy.\n\n**D. a priori poprzedza a posteriori** - to rozróżnienie epistemologiczne Kanta, nie egzystencjalizm.\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 13, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź C\n> - **0 pkt** - inna odpowiedź\n\n## Dlaczego błędne\n\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna | Typowa pułapka |\n| A | forma poprzedza materię | Arystoteles, nie Sartre | Mylenie z hylomorfizmem |\n| B | esencja poprzedza egzystencję | Odwrócenie tezy Sartre'a | Najczęstszy błąd - odwrócona kolejność |\n| **C** | **egzystencja poprzedza esencję** | **POPRAWNA** | - |\n| D | a priori poprzedza a posteriori | Kant, epistemologia | Mylenie z teorią poznania |\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Nie mylić kolejności!** Esencja poprzedza egzystencję = klasyczna metafizyka/teizm. Egzystencja poprzedza esencję = Sartre/egzystencjalizm.\n2. Sartre mówi: człowiek jest \"skazany na wolność\" (*condamné ŕ ętre libre*) - bo nie ma gotowej esencji, sam ją musi stworzyć przez wybory.\n3. Paralelnie: dla Boga (jeśli istnieje), wg Sartre'a, esencja poprzedza egzystencję - Bóg ma projekt, a potem stwarza. Ale człowiek jest wyjątkiem.","image":"img/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-12.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/13","paper_id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"13","points":1,"ptype":"closed","subject":"filozofia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13. (0-1)\nDokończ zdanie. Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.\nJean-Paul Sartre twierdził, że człowiek jest wyjątkowym bytem, ponieważ w przypadku\nczłowieka\nA. forma poprzedza materię.\nB. esencja poprzedza egzystencję.\nC. egzystencja poprzedza esencję.\nD. a priori poprzedza a posteriori.\nPrzeczytaj tekst i wykonaj zadania.\nAldous Huxley\nNowy wspaniały świat\nGdy weszli, pielęgniarka wstała i wyprężyła się na baczność przed dyrektorem.\n- Jaka lekcja jest dziś po południu? - spytał.\n- Przez pierwsze czternaście minut mieliśmy elementarne wychowanie seksualne -\nodpowiedziała. - Teraz idzie elementarna świadomość klasowa.\nDyrektor powoli kroczył wzdłuż długiego szeregu łóżeczek. Osiemdziesięcioro chłopców\ni dziewczynek, różowiutkich i śpiących spokojnie, leżało, oddychając z cicha. Spod każdej\npoduszki dobiegał szept. Dyrektor RiW przystanął i pochylając się nad łóżeczkiem,\nnasłuchiwał uważnie.\n- Mówiła pani: elementarna świadomość klasowa? Może posłuchamy tego z głośnika.\nNa końcu sali ze ściany wystawał przekaźnik. Dyrektor podszedł doń i nacisnął guzik.\n„ wszystkie noszą odzież zieloną”, mówił cichy, lecz bardzo wyraźny głos, zaczynając\nod środka zdania, „dzieci delty zaś noszą odzież khaki. Och nie, z dziećmi deltami nie\nchciałbym się bawić. A epsilony są jeszcze głupsze. Są tak głupie, że nie umieją czytać ani\npisać”. […]\nDyrektor nacisnął wyłącznik. Głos umilkł. […]\n- Do chwili przebudzenia zostanie im to powtórzone jeszcze ze czterdzieści lub\npięćdziesiąt razy, potem znowu w czwartek i sobotę. Sto dwadzieścia powtórzeń trzy razy na\ntydzień przez trzydzieści miesięcy. A potem przejdą do trudniejszej lekcji. Róże\ni elektrowstrząsy, kolor khaki delt i woń asafetydy - nierozerwalnie spojone, zanim jeszcze\ndziecko nauczy się mówić. Lecz warunkowanie bezsłowne jest powierzchowne i toporne, nie\npotrafi wpoić bardziej złożonych typów zachowań. Do tych celów potrzeba słów, lecz słów\nnieangażujących rozumu. Krótko mówiąc, potrzeba hipnoterapii.\n- Tej najpotężniejszej siły wszech czasów w zakresie umoralniania i socjalizacji.\nStudenci zapisali w kajetach. Z pierwszej ręki. […]\n- Aż w końcu umysł dziecka sam jest tymi treściami, które mu są sugerowane […]. I nie\ntylko dziecka. Także umysłem dorosłego: na całe życie. Umysłem, który ocenia, pragnie\ni wybiera: cały złożony z owych treści. Jednakże wszystkie te treści są naszymi treściami! -\ndyrektor niemal krzyczał w uniesieniu. - Treści państwowe.\nA. Huxley, Nowy wspaniały świat, przeł. B. Baran, Warszawa 2013.\n13.\n0-1\nMFIP-R0_100","answer":"C","answer_text":"Zadanie 13. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIII. Znajomość poglądów filozofów\nreprezentatywnych dla poszczególnych\nepok kultury europejskiej.\nIV. Rozumienie ważniejszych pojęć,\nzagadnień i stanowisk głównych dyscyplin\nfilozoficznych.\nII. Elementy historii filozofii.\n12. Egzystencjalizm. Zdający:\n1) przedstawia główne idee\negzystencjalizmu Jean-Paula Sartre’a.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawna odpowiedź.\n0 pkt - odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nC","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**C** - egzystencja poprzedza esencję.\n\n## Sposób 1 - co to znaczy \"egzystencja poprzedza esencję\"\n\nJean-Paul Sartre (1905-1980) w wykładzie *Egzystencjalizm jest humanizmem* (1945) głosi centralną tezę egzystencjalizmu:\n\n> \"egzystencja poprzedza esencję\" (*l'existence précčde l'essence*)\n\n**Co to oznacza:**\n- **Esencja** (*essentia*) = istota, natura, definicja - to, czym coś *jest*\n- **Egzystencja** (*existentia*) = istnienie, bycie w świecie - fakt, że coś *jest*\n\nPrzykład Sartre'a: **nóż kieszonkowy** - najpierw istnieje w umyśle twórcy (esencja-projekt), potem jest wytworzony (egzystencja). Esencja poprzedza egzystencję.\n\nDla **człowieka** jest inaczej: człowiek najpierw *istnieje* (pojawia się na świecie), a dopiero potem tworzy swoją esencję przez **wybory i działania**. Nie ma z góry danej natury ludzkiej.\n\n## Sposób 2 - eliminacja błędnych opcji\n\n**A. forma poprzedza materię** - to Arystoteles, nie Sartre. Forma i materia to hylomorfizm.\n\n**B. esencja poprzedza egzystencję** - to odwrotnie! To twierdzenie teizmu i klasycznej metafizyki: Bóg najpierw ma projekt (esencję) człowieka, potem go stwarza. Sartre to odrzuca.\n\n**C. egzystencja poprzedza esencję** - POPRAWNE. Kluczowa teza Sartre'a: człowiek jest \"wrzucony w istnienie\" bez gotowej natury i sam ją tworzy.\n\n**D. a priori poprzedza a posteriori** - to rozróżnienie epistemologiczne Kanta, nie egzystencjalizm.\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 13, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź C\n> - **0 pkt** - inna odpowiedź\n\n## Dlaczego błędne\n\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna | Typowa pułapka |\n| A | forma poprzedza materię | Arystoteles, nie Sartre | Mylenie z hylomorfizmem |\n| B | esencja poprzedza egzystencję | Odwrócenie tezy Sartre'a | Najczęstszy błąd - odwrócona kolejność |\n| **C** | **egzystencja poprzedza esencję** | **POPRAWNA** | - |\n| D | a priori poprzedza a posteriori | Kant, epistemologia | Mylenie z teorią poznania |\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Nie mylić kolejności!** Esencja poprzedza egzystencję = klasyczna metafizyka/teizm. Egzystencja poprzedza esencję = Sartre/egzystencjalizm.\n2. Sartre mówi: człowiek jest \"skazany na wolność\" (*condamné ŕ ętre libre*) - bo nie ma gotowej esencji, sam ją musi stworzyć przez wybory.\n3. Paralelnie: dla Boga (jeśli istnieje), wg Sartre'a, esencja poprzedza egzystencję - Bóg ma projekt, a potem stwarza. Ale człowiek jest wyjątkiem.\"\n\n**Teza:** Wspólnota (tworzące ją grupy społeczne) i jej dobro są nadrzędne względem jednostek i ich celów; dobro jednostek jest wtórne wobec dobra wspólnoty.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu Huxleya\n\nFragment z *Nowego wspaniałego świata* (1932) przedstawia:\n\n1. **Dyrektor RiW** (Rejonizacji i Warunkowania) = przedstawiciel władzy państwowej\n2. **Hipnopedie** (warunkowanie snu): dzieci śpiące w łóżeczkach słyszą powtarzane komunikaty o hierarchii kast (alfa, beta, delta, epsilon)\n3. **Cel:** całkowite ukształtowanie tożsamości jednostki przez państwo\n\n> \"wszystkie te treści są naszymi treściami! - dyrektor niemal krzyczał w uniesieniu. - Treści państwowe.\"\n\nTo esencja **kolektywizmu** - państwo decyduje, kim są jednostki, co myślą i kim się uważają. Dobro wspólnoty (porządek społeczny, wydajność kast) jest ważniejsze niż wolność i autonomia jednostki.\n\n## Sposób 2 - odróżnienie od indywidualizmu\n\n| Pogląd | Relacja jednostka-wspólnota | Przykłady |\n| **Kolektywizm** | Wspólnota > jednostka; cel jednostki = dobro grupy | Huxley, totalitaryzm, komunizm |\n| Indywidualizm | Jednostka > wspólnota; wspólnota służy jednostce | Locke, liberalizm, libertarianizm |\n| Komunitaryzm | Jednostka uformowana przez wspólnotę, ale ma prawa | MacIntyre, Sandel |\n\nTekst Huxleya to czysty kolektywizm - do granic **totalitaryzmu**: państwo warunkowaniem dosłownie kształtuje \"umysł, który ocenia, pragnie i wybiera\".\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 14, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - poprawna nazwa (kolektywizm) ORAZ poprawna teza\n> - **0 pkt** - sama nazwa bez tezy; błędna nazwa\n> - **Akceptowana nazwa:** kolektywizm\n> - **Teza musi zawierać:** nadrzędność wspólnoty/dobra ogółu nad jednostką\n\n## Dlaczego błędne\n\n- **Błąd:** Napisanie \"totalitaryzm\" zamiast \"kolektywizm\" - totalitaryzm to polityczna forma ustrojowa, a pytanie dotyczy poglądu filozofii polityki.\n- **Błąd:** \"Utylitaryzm\" - to teoria etyczna, nie pogląd na relację jednostka-wspólnota.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Kolektywizm ≠ komunizm** - komunizm to ideologia ekonomiczno-polityczna. Kolektywizm to szerszy pogląd filozofii politycznej.\n2. Kluczowe zdanie w tezie: dobro WSPÓLNOTY jest **nadrzędne** wobec dobra jednostek - nie równoważne, ale nadrzędne.\n3. Tekst Huxleya to dystopia - przedstawia kolektywizm krytycznie, ale pytanie dotyczy tego, jakie stanowisko reprezentuje władza w tekście, nie jaki pogląd jest słuszny.","image":"img/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-13.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":11,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/14","paper_id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"14","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14. (0-1)\nW powieści Nowy wspaniały świat jej autor przedstawia określoną wizję państwa\ni społeczeństwa. Podaj nazwę poglądu z zakresu filozofii polityki, który adekwatnie\noddaje charakter relacji: państwo (władza) - jednostka, ukazanej w przytoczonym\nfragmencie tekstu oraz główną tezę tego poglądu.\nNazwa:\nTeza:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 14. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nII. Rozpoznawanie związków między\nfilozofią a innymi działami kultury\neuropejskiej, zwłaszcza między filozofią\na sztuką (w tym literaturą piękną) […].\nIII. Znajomość poglądów filozofów\nreprezentatywnych dla poszczególnych\nepok kultury europejskiej.\nIV. Rozumienie ważniejszych pojęć,\nzagadnień i stanowisk głównych dyscyplin\nfilozoficznych.\nIII. Wybrane problemy filozofii.\n9. Wybrane spory z zakresu filozofii polityki.\nZdający, definiując odpowiednie terminy\ni analizując argumenty, rekonstruuje\nnastępujące spory o:\n1) naturę społeczeństwa (indywidualizm -\nkolektywizm).\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne podanie nazwy poglądu oraz tezy.\n0 pkt - odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nNazwa: kolektywizm\nTeza: Wspólnota (tworzące ją grupy społeczne) i jej dobro jest nadrzędna względem\njednostek i ich celów; dobro jednostek jest wtórne wobec dobra wspólnoty.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Rozstrzygnięcie:** naturalizm (antropologiczny) / redukcjonizm biologiczny\n\n**Uzasadnienie:** Władze z powieści zakładają, że warunkowanie dzieci jest **w pełni skuteczne** i determinuje ich zachowania, wybory i tożsamość. Taka wizja człowieka jest wyrazem **naturalizmu antropologicznego** - człowiek podlega deterministycznym prawom przyrody tak samo jak inne organizmy; nie ma wolnej woli ani irredukowalnej autonomii.\n\n## Sposób 1 - naturalizm vs. antynaturalizm w sporze antropologicznym\n\n**Naturalizm antropologiczny:**\n- Człowiek jest częścią przyrody i podlega jej prawom\n- Zachowania człowieka są **determinowane** przez czynniki biologiczne, środowiskowe, warunkowanie\n- Nie ma niezmiennej, wyższej \"natury ludzkiej\" poza przyrodą\n\n**Antynaturalizm antropologiczny:**\n- Człowiek ma coś, czego nie ma reszta przyrody - np. duszę, wolną wolę, rozum moralny\n- Człowiek jest zdolny do działania wbrew determinizmowi przyrody\n- Np. Sartre (*egzystencja poprzedza esencję*), Kant (*autonomia moralna*)\n\n**W tekście Huxleya:**\n> \"Aż w końcu umysł dziecka sam jest tymi treściami, które mu są sugerowane [ ] Umysł, który ocenia, pragnie i wybiera: cały złożony z owych treści.\"\n\nWładze wierzą, że człowiek = to, co zostało w niego zaprogramowane. Żadnej wolnej woli, żadnej autonomii ponad kondycjonowaniem. To deterministyczny **naturalizm**.\n\n## Sposób 2 - spór wolna wola vs. determinizm\n\nDyrektor zakłada, że:\n- \"Warunkowanie bezpowrotne\" ma pełną skuteczność\n- Umysł ludzki jest programowalny jak maszyna\n\nTo logicznie zakłada **determinizm**: dany bodziec → dany efekt. Brak przestrzeni na autonomiczny wybór. To stanowisko bliskie redukcjonizmowi biologicznemu lub behawiorystycznemu - człowiek to zorganizowany układ odruchów warunkowych (nawiązanie do Pawłowa i Watsona w behawiorystyce).\n\nAntynaturalizm nie mógłby zakładać skuteczności warunkowania: jeśli człowiek ma wolną wolę lub niezmienną duszę, warunkowanie nie byłoby pełne.\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 15, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - rozstrzygnięcie: naturalizm (antropologiczny) ORAZ uzasadnienie (warunkowanie zakłada determinizm natury człowieka)\n> - **0 pkt** - błędne rozstrzygnięcie (antynaturalizm) lub brak uzasadnienia\n> - **Akceptowane:** naturalizm / redukcjonizm biologiczny / determinizm przyrodniczy\n\n## Dlaczego błędne\n\n- **Błąd:** Odpowiedź \"antynaturalizm\" - błędna intuicja: władze \"uważają się za lepszych od natury\". Ale klucz jest inny: władze właśnie ZAKŁADAJĄ, że natura człowieka jest w pełni determinowalna - to naturalizm.\n- **Błąd:** Napisanie tylko \"determinizm\" bez wskazania naturalizmu antropologicznego.\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Kluczowe słowo: \"w pełni skuteczne\" warunkowanie** - to zakłada naturalizm (człowiek = determinowalny przez czynniki przyrodnicze). Gdyby warunkowanie NIE było skuteczne, można by zakładać antynaturalizm (coś w człowieku opiera się deterministycznym prawom).\n2. Pytanie dotyczy tego, jakie stanowisko **zakłada** dyrektor, nie jakie jest prawdziwe filozoficznie.\n3. Powiązanie: zadanie 6 pytało o antynaturalizm Platona - tu mamy jego zaprzeczenie (naturalizm) w kontekście antropologii.","image":"img/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-14.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":12,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/15","paper_id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"15","points":1,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15. (0-1)\nRozstrzygnij, które ze stanowisk w sporze naturalizmu z antynaturalizmem\nantropologicznym mogą zakładać władze utopijnego państwa reprezentowane przez\ndyrektora RiW. Uzasadnij swoją odpowiedź.\nRozstrzygnięcie:\nUzasadnienie:\n14.\n0-1\n15.\n0-1\nMFIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 15. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nII. Rozpoznawanie związków między\nfilozofią a innymi działami kultury\neuropejskiej, zwłaszcza między filozofią\na sztuką (w tym literaturą piękną) […].\nIII. Znajomość poglądów filozofów\nreprezentatywnych dla poszczególnych\nepok kultury europejskiej.\nIV. Rozumienie ważniejszych pojęć,\nzagadnień i stanowisk głównych dyscyplin\nfilozoficznych.\nVI. Podejmowanie rzetelnej dyskusji\nfilozoficznej oraz formułowanie w niej\njasnego i uzasadnionego stanowiska.\nIII. Wybrane problemy filozofii.\n4. Wybrane spory antropologiczne. Zdający,\ndefiniując odpowiednie terminy i analizując\nargumenty, rekonstruuje następujące spory\no:\n1) istotę człowieka (naturalizm lub\nredukcjonizm biologiczny lub społeczny -\nantynaturalizm lub antyredukcjonizm, np.\npersonalizm);\n3) wolność woli (libertarianizm - fatalizm -\nkompatybilizm).\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie wraz z trafnym uzasadnieniem.\n0 pkt - odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nRozstrzygnięcie: naturalizm / redukcjonizm biologiczny\nPrzykładowe uzasadnienie: Ponieważ władze sądzą, że warunkowanie ludzi,\nw szczególności dzieci, jest w pełni skuteczne. Aby warunkowanie było skuteczne, człowiek\nmusi podlegać czynnikom, które determinują jego wybory i zachowania. Taka wizja świata\ni człowieka jest wyrazem naturalizmu antropologicznego, wedle którego człowiek jest - jak\ninne istoty żywe - jedynie częścią przyrody, podlegając jej deterministycznym prawom.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Formuła imperatywu:** \"Postępuj tak, abyś człowieczeństwa, zarówno w osobie własnej, jak też w każdej innej, używał zawsze zarazem jako celu, nigdy jako środka.\"\n\n**Ocena:** Praktyki warunkowania dzieci opisane w tekście Huxleya są - w świetle etyki Kanta - **moralnie niesłuszne** (niedopuszczalne etycznie).\n\n**Uzasadnienie:** Warunkowanie polega na przedmiotowym traktowaniu dzieci: ich umysły, wola i preferencje są kształtowane wyłącznie dla celów państwa. Dzieci traktuje się jako środki do realizacji porządku społecznego, a nie jako autonomiczne cele same w sobie. Narusza to człowieczeństwo (*Menschheit*) - zdolność do autonomicznego, rozumnego działania.\n\n## Sposób 1 - dwie główne formuły imperatywu kategorycznego\n\nImmanuel Kant (1724-1804) w *Uzasadnieniu metafizyki moralności* (1785) formułuje imperatyw kategoryczny (*kategorischer Imperativ*) na kilka sposobów:\n\n**Formuła 1 - Formuła Prawa Powszechnego:**\n> \"Postępuj tylko według takiej maksymy, dzięki której możesz zarazem chcieć, aby stała się prawem powszechnym.\"\n\nTest: Czy możemy chcieć, aby warunkowanie dzieci stało się prawem powszechnym? Nie - gdyby każde społeczeństwo warunkowało każde dziecko, zniszczyłoby autonomię i zdolność moralnego myślenia u wszystkich. Maksyma jest niespójna z powszechnym obowiązkiem.\n\n**Formuła 2 - Formuła Człowieczeństwa:**\n> \"Postępuj tak, abyś człowieczeństwa, zarówno w osobie własnej, jak też w każdej innej, używał zawsze zarazem jako celu, nigdy jako środka.\"\n\nWarunkowanie dzieci to klasyczny przykład traktowania ludzi (tu: dzieci) jako środka (do budowy porządku kastowego), a nie jako celów samych w sobie. Narusza to bezpośrednio tę formułę.\n\n## Sposób 2 - pojęcie autonomii u Kanta\n\nKant kładzie nacisk na **autonomię** (gr. *autos* - sam, *nomos* - prawo) - zdolność do nadawania sobie prawa moralnego przez rozum. Warunkowanie w tekście Huxleya:\n\n> \"Umysł, który ocenia, pragnie i wybiera: cały złożony z owych treści.\"\n\nTo **heteronomia** (prawo z zewnątrz) w ekstremalnej formie - treści wybrali urzędnicy państwowi, nie sam podmiot. Kant potępia heteronomię jako sprzeniewierzenie się godności osoby.\n\n## Schemat CKE\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 16, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - właściwa formuła imperatywu ORAZ ocena moralna z uzasadnieniem odwołującym się do tej formuły\n> - **1 pkt** - TYLKO właściwa formuła imperatywu (bez oceny lub z oceną bez uzasadnienia)\n> - **0 pkt** - błędna lub brak formuły\n> - **Akceptowane formuły:** obie formuły są akceptowane - wybierz jedną\n> - **Ocena musi brzmieć:** niesłuszne / nieakceptowalne\n\n## Dlaczego błędne\n\n- **Błąd:** Podanie formuły bez wyraźnego odwołania do niej w uzasadnieniu (\"warunkowanie jest złe, bo Kant tak mówi\").\n- **Błąd:** Mylenie imperatywu kategorycznego z hipotetycznym. Kategoryczny: \"Postępuj tak zawsze\" (bezwarunkowo). Hipotetyczny: \"jeśli chcesz X, rób Y\".\n\n## Typowe pułapki\n\n1. **Zapamiętaj obie formuły** - na maturze może pojawić się każda. Formuła 1 (prawo powszechne) i Formuła 2 (człowiek jako cel) są najczęściej wymagane.\n2. *Autonomia* (*Autonomie*) vs. *heteronomia* (*Heteronomie*) - Kant: działanie moralne = działanie z własnego rozumu, nie pod przymusem zewnętrznym.\n3. Kant jest **deontologiem** - nie ocenia czynów po skutkach (jak utylitarysta), ale po tym, czy maksyma jest moralna. Warunkowanie jest złe samo w sobie, bez względu na skutki.","image":"img/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-15.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":12,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/16","paper_id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"16","points":2,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16. (0-2)\nPodaj jedną z formuł imperatywu kategorycznego Immanuela Kanta. Następnie\nsformułuj ocenę moralną - przedstawionych w przytoczonym fragmencie powieści\nAldousa Huxleya - praktyk warunkowania dzieci. Uzasadnij sformułowaną ocenę\nw odniesieniu do przywołanej formuły imperatywu.\nFormuła imperatywu:\nOcena:\nUzasadnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 16. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nII. Rozpoznawanie związków między\nfilozofią a innymi działami kultury\neuropejskiej, zwłaszcza między filozofią\na sztuką (w tym literaturą piękną) […].\nIII. Znajomość poglądów filozofów\nreprezentatywnych dla poszczególnych\nepok kultury europejskiej.\nIV. Rozumienie ważniejszych pojęć,\nzagadnień i stanowisk głównych dyscyplin\nfilozoficznych.\nVI. Podejmowanie rzetelnej dyskusji\nfilozoficznej oraz formułowanie w niej\njasnego i uzasadnionego stanowiska.\nII. Elementy historii filozofii.\n6. Immanuel Kant. Zdający:\n3) prezentuje i objaśnia treść imperatywu\nkategorycznego (formuła powszechnego\nprawa oraz formuła człowieczeństwa jako\ncelu) oraz stosuje jego formuły do analizy\ni oceny przykładowych problemów\nmoralnych;\nIII. Wybrane problemy filozofii.\n5. Wybrane spory etyczne. Zdający,\ndefiniując odpowiednie terminy i analizując\nargumenty, rekonstruuje następujące spory\no:\n2) sposób formułowania i uzasadniania ocen\nmoralnych (konsekwencjalizm,\nw szczególności utylitaryzm -\nnonkonsekwencjalizm, w szczególności\ndeontologizm kantowski);\n3) źródło moralnych zobowiązań\n(autonomizm - heteronomizm).\nZasady oceniania\n2 pkt - właściwe podanie formuły imperatywu oraz sformułowanie poprawnej oceny wraz\nz uzasadnieniem.\n1 pkt - właściwe podanie formuły imperatywu.\n0 pkt - odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nFormuła imperatywu: Postępuj tak, abyś człowieczeństwa, zarówno w osobie własnej, jak też\nw każdej innej, używał zawsze zarazem jako celu, nigdy jako środka.\nOcena: Przedstawione w tekście źródłowym praktyki należy uznać - w świetle teorii etycznej\nI. Kanta - za moralnie niesłuszne (nieakceptowalne).\nPrzykładowe uzasadnienie: Warunkowanie jest przykładem przedmiotowego traktowania\ndzieci, nie respektuje ono autonomii człowieka, co jest równoznaczne z brakiem\nposzanowania człowieczeństwa.\nALBO\nFormuła imperatywu: Postępuj tylko według takiej maksymy, dzięki której mógłbyś zarazem\nchcieć, aby stała się prawem powszechnym.\nOcena: Przedstawione w tekście praktyki należy uznać za moralnie niesłuszne.\nPrzykładowe uzasadnienie: Moralny podmiot nie mógłby chcieć, aby maksyma nakazująca\nwarunkowanie dzieci, była powszechnym prawem. Maksymy takiej nie można pomyśleć jako\nniesprzecznej z takim zuniwersalizowanym obowiązkiem, jak wzgląd na szczęśliwość innych.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Formuła imperatywu kategorycznego (jedna z dwóch akceptowanych):**\n\n> \"Postępuj tak, abyś człowieczeństwa, zarówno w osobie własnej, jak też w każdej innej, używał zawsze zarazem jako **celu**, nigdy jako **środka**.\"\n\n**Ocena moralna:** Praktyki warunkowania dzieci opisane w tekście Huxleya należy ocenić - w świetle teorii etycznej Immanuela Kanta - jako **moralnie niesłuszne (nieakceptowalne)**.\n\n**Uzasadnienie:** Warunkowanie dzieci jest przykładem ich **przedmiotowego traktowania**: dzieci nie szanuje się jako autonomicznych, rozumnych istot, lecz traktuje jako narzędzie do budowy pożądanego porządku kastowego. Tym samym narusza się ich człowieczeństwo (*Menschheit*) - zdolność do autonomicznego, rozumnego stanowienia o sobie. Jest to sprzeczne z formułą człowieczeństwa.\n\n## Sposób 1 - analiza przez formułę człowieczeństwa\n\nImmanuel Kant (1724-1804) w *Uzasadnieniu metafizyki moralności* (1785) formułuje **imperatyw kategoryczny** jako bezwarunkowe prawo moralne. Jedna z jego głównych postaci to **Formuła Człowieczeństwa**:\n\n> \"Postępuj tak, abyś człowieczeństwa, zarówno w osobie własnej, jak też w każdej innej, używał zawsze zarazem jako celu, nigdy jako środka.\"\n\nKant przez **człowieczeństwo** (*Menschheit*) rozumie zdolność każdej osoby do rozumnego, autonomicznego działania - do bycia podmiotem własnych wyborów moralnych. Traktowanie człowieka jako celu samego w sobie oznacza szanowanie tej zdolności. Traktowanie jako środka - czyli instrumentalizowanie go dla cudzych celów - jest pogwałceniem godności osoby.\n\n**Zastosowanie do tekstu Huxleya:**\n\nDyrektor RiW mówi wprost:\n\n> \"Az w koncu umysl dziecka sam jest tymi trescami, ktore mu sa sugerowane [ ] Umyslem, ktory ocenia, pragnie i wybiera: caly zlozony z owych tresci. Jednakze wszystkie te tresci sa naszymi trescami! [ ] Tresci panstwowymi.\"\n\nWładze świadomie kształtują umysły dzieci wyłącznie pod kątem potrzeb państwa. Dzieci nie są traktowane jako rozumne podmioty zdolne do własnych wyborów - lecz jako materiał, z którego \"produkuje się\" posłusznych obywateli. To klasyczny przykład traktowania ludzi jako **środka**, nie celu. Kant oceniłby to jednoznacznie: **moralnie niesłuszne**.\n\n## Sposób 2 - analiza przez formułę prawa powszechnego\n\nAlternatywnie można odwołać się do **Formuły Prawa Powszechnego**:\n\n> \"Postępuj tylko według takiej maksymy, dzięki której mógłbyś zarazem chcieć, aby stała się prawem powszechnym.\"\n\n**Test uniwersalizacji:** Przyjmijmy maksymę: *\"Państwo ma prawo warunkowaniem kształtować umysły dzieci dla swoich celów\"*. Czy możemy chcieć, aby stała się prawem powszechnym - obowiązującym w każdym społeczeństwie, wobec każdego dziecka?\n\nNie - bo:\n1. Gdyby każde państwo warunkowało każde dziecko według własnych celów, nie istniałaby możliwość rozumnego, wolnego dojrzewania i samodzielnego myślenia moralnego.\n2. Maksyma jest wewnętrznie sprzeczna z ideą moralnego podmiotu: warunkowany człowiek nie może samodzielnie oceniać norm - a tylko samodzielnie oceniający podmiot może być adresatem prawa moralnego.\n3. Podmiot moralny nie mógłby chcieć, aby maksyma nakazująca warunkowanie dzieci była powszechnym prawem, bo nie jest ona spójna ze wzglądem na szczęśliwość i autonomię innych.\n\n→ Praktyki warunkowania **nie przechodzą testu universalizacji** - są zatem moralnie niesłuszne.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE (zad. 16, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - właściwe podanie formuły imperatywu kategorycznego ORAZ sformułowanie poprawnej oceny moralnej (\"moralnie niesłuszne\") **wraz z uzasadnieniem** odwołującym się do przywołanej formuły\n> - **1 pkt** - wyłącznie właściwe podanie formuły imperatywu (bez oceny lub bez uzasadnienia)\n> - **0 pkt** - odpowiedź niepełna lub niepoprawna albo brak odpowiedzi\n> - **Akceptowane formuły:** obie - Formuła Człowieczeństwa (cel/środek) LUB Formuła Prawa Powszechnego (prawo powszechne)\n> - **Ocena musi brzmieć:** \"moralnie niesłuszne\" / \"nieakceptowalne etycznie\" - odpowiedzi twierdzące (\"słuszne\") nie są akceptowane\n\n**Co zapamiętać?** Imperatyw kategoryczny Kanta to bezwarunkowe prawo moralne. Kluczem do zadania jest: (1) poprawne przytoczenie jednej z dwóch formuł, (2) wyraźna ocena (\"niesłuszne\"), (3) powiązanie uzasadnienia z konkretną formułą - np. warunkowanie = traktowanie dzieci jako środka, nie celu, co narusza formułę człowieczeństwa.","image":"img/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-16.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/17","paper_id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"17","points":25,"ptype":"closed","subject":"filozofia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17. (0-25)\nWybierz jeden z poniższych tematów i napisz wypracowanie.\n• Wyjaśnij temat wypracowania.\n• Sformułuj tezę dotyczącą tematu wypracowania i przedstaw jej uzasadnienie.\n• W ramach własnego wywodu przywołaj argumenty (racje) na rzecz stanowiska zajętego\nprzez Ciebie, przedstaw co najmniej jeden zarzut (kontrargument lub kontrargumenty)\noraz sformułuj odpowiedź na przedstawiony przez Ciebie zarzut (lub zarzuty).\n• W wypracowaniu zaprezentuj myśl filozoficzną dotyczącą tematu wypracowania\nprzynajmniej jednego z filozofów wymienionych w podstawie programowej.\n• W wypracowaniu odwołaj się do kontekstu pozafilozoficznego, np. do wybranego tekstu\nkultury.\n• Twoja praca powinna liczyć co najmniej 400 wyrazów.\n• Numer wybranego tematu wpisz w wyznaczone miejsce.\n• Zapisz wypracowanie w wyznaczonym miejscu, nie pisz na marginesach.\n17.\n0-25\n16.\n0-1-2\nMFIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 17. (0-25)\nWymaganie ogólne\nIX. Umiejętność pisania tekstu (eseju) filozoficznego, w którym - korzystając ze zdobytej\nwiedzy z zakresu logiki i historii filozofii - identyfikuje się i rozpatruje określone poglądy\nfilozoficzne.","solution":"## Poprawna odpowiedź - Temat 1 (MacIntyre)\n\n**Teza (krótko, ~50 słów):** Zgadzam się z MacIntyrem, że utożsamienie dobra własnego z dobrem ogółu jest wyrazem pełnej rozumności człowieka i warunkiem jego uczestnictwa w życiu wspólnotowym. Jednak teza ta wymaga doprecyzowania: nie każdy, kto utożsamia dobro własne z dobrem ogółu, czyni to rozumnie - kluczowe jest, czy owo utożsamienie jest wynikiem cnoty (arete), czy zewnętrznego przymusu.\n\n## Pełne wypracowanie wzorcowe - Temat 1\n\n**Wyjaśnienie tematu i teza**\n\nCytat Alasdaira MacIntyre'a dotyczy jednego z centralnych zagadnień filozofii polityki: relacji między dobrem indywidualnym a dobrem wspólnotowym. MacIntyre twierdzi, że zdolność do utożsamienia własnego dobra z dobrem ogółu świadczy o \"pełnej rozumności\" człowieka - i tylko tak rozumni obywatele mogą uczestniczyć w życiu publicznym: rządzić, dowodzić, sądzić, wybierać. W swoim wypracowaniu będę argumentował, że teza MacIntyre'a jest zasadniczo trafna, ale wymaga uwzględnienia granic, które wyznaczają indywidualizm polityczny i liberalna tradycja ochrony jednostki.\n\n**Argument 1 - MacIntyre i tradycja arystotelesowska**\n\nStanowisko MacIntyre'a, wyrażone najpełniej w dziele *Dziedzictwo cnoty* (1981), wyrasta z tradycji arystotelesowskiej. Arystoteles w *Polityce* stwierdza, że człowiek jest *zoon politikon* (zwierzęciem politycznym, gr. *ζῷον πολιτικόν*) - bytem ze swej natury zdolnym do życia we wspólnocie i poza wspólnotą niemogącym w pełni się rozwinąć. Dla Arystotelesa *eudajmonia* (szczęście, gr. *εὐδαιμονία*) nie jest prywatnym stanem wewnętrznym, lecz rozkwitem osiąganym w polis - we wspólnocie obywateli. Dobro własne i dobro wspólnoty nie są ze sobą w konflikcie, lecz wzajemnie się warunkują: człowiek jest dobry, będąc dobrym obywatelem.\n\nMacIntyre kontynuuje ten wątek: człowiek o pełnej rozumności - *phronimos* (roztropny, gr. *φρόνιμος*) - rozumie, że jego własny rozkwit zależy od dobra wspólnoty. Nie jest to wyrzeczenie się siebie, lecz dojrzałe rozpoznanie, że to, co dobre dla mnie, jest nierozerwalnie splecione z tym, co dobre dla nas. Taki obywatel może sprawiedliwie rządzić, bo nie stawia prywatnych interesów ponad dobrem całości.\n\n**Argument 2 - zarzut ze strony liberalnego indywidualizmu**\n\nPrzeciwko tezie MacIntyre'a można wysunąć zarzut z pozycji liberalnego indywidualizmu, reprezentowanego np. przez Johna Locke'a lub Johna Rawlsa. Locke w *Dwóch traktatach o rządzie* (1689) twierdzi, że celem wspólnoty politycznej jest ochrona naturalnych praw jednostki (życia, wolności, własności), a nie realizacja jakiegoś wspólnotowego telos. Rawls w *Teorii sprawiedliwości* (1971) głosi, że \"jaźń poprzedza swoje cele\" - człowiek nie jest zdeterminowany przez wspólnotę, lecz sam wybiera swoje wartości za zasłoną niewiedzy.\n\nZ tej perspektywy teza MacIntyre'a może prowadzić do niebezpiecznych konsekwencji: jeśli \"pełna rozumność\" wymaga utożsamienia siebie z dobrem ogółu, to ci, którzy tego nie czynią (egoiści, nonkonformiści, dysydenci), zostaną uznani za nierozumnych i wykluczeni z życia publicznego. To przypomina mechanizm z dystopii Huxleya: państwo decyduje, co jest dobrem ogółu, i warunkowaniem narzuca to jednostkom.\n\n**Odpowiedź na zarzut**\n\nZarzut jest trafny jako ostrzeżenie, ale nie obala tezy MacIntyre'a. MacIntyre nie twierdzi, że utożsamienie dobra własnego z dobrem ogółu ma być narzucone z zewnątrz - wręcz przeciwnie. Jego komunitaryzm zakłada, że człowiek dojrzewa do tego rozpoznania przez praktyki wspólnotowe, wychowanie w cnotach i partycypację w tradycji. To różni jego stanowisko od kolektywizmu totalitarnego: u MacIntyre'a utożsamienie jest efektem wolnego, rozumnego dojrzewania, a nie zewnętrznego kondycjonowania.\n\nPonadto MacIntyre nie twierdzi, że każdy, kto nie utożsamia dobra własnego z dobrem ogółu, jest złym człowiekiem - mówi tylko, że nie może być *dobrym obywatelem* w pełnym tego słowa znaczeniu. To rozróżnienie jest ważne: można być zdolnym specjalistą lub uczciwym prywatnym człowiekiem, nie będąc zdolnym do rządzenia w imieniu wszystkich.\n\n**Kontekst pozafilozoficzny - literatura**\n\nTezę MacIntyre'a można ilustrować literaturą. W *Antygonie* Sofoklesa tytułowa bohaterka stawia prawo boskie i obowiązek wobec rodziny ponad edykt Kreona. Kreon z kolei utożsamia dobro własne z dobrem państwa - ale w sposób wypaczony: to, co uważa za dobro Teb, jest w istocie jego własną dumą królewską. Tragedia Kreona ilustruje przestrogę MacIntyre'a: nie wystarczy *twierdzić*, że utożsamia się dobro własne z dobrem ogółu - trzeba to czynić faktycznie, przez praktyki cnoty i prawdziwe zaangażowanie we wspólnotę.\n\nInny przykład: Marcus Aurelius w *Rozmyślaniach* (II w. n.e.) doskonale ilustruje ideal MacIntyre'a - cesarz-filozof, który nieustannie pyta siebie, czy jego działania służą dobru całego Imperium, a nie jego osobistej chwale.\n\n**Zakończenie**\n\nZgadzam się zasadniczo z MacIntyre'em: utożsamienie dobra własnego z dobrem ogółu jest warunkiem pełnego obywatelskiego uczestnictwa, a zdolność do tego utożsamienia świadczy o dojrzałości moralnej i rozumności podmiotu. Zastrzeżenie, jakie należy dołączyć, dotyczy sposobu tego utożsamienia: musi ono wynikać ze swobodnego rozumnego dojrzewania w tradycji cnót, nie z zewnętrznego przymusu lub kondycjonowania. Tylko wówczas nie staje się narzędziem kolektywistycznej opresji, lecz realizacją arystotelesowskiego ideału życia politycznego.\n\n## Punkty CKE - schemat oceniania (zadanie 17, max 25 pkt)\n\n**Kryterium 1: Spełnienie formalnych warunków polecenia - max 1 pkt**\n- Wyjaśnienie tematu wypracowania: TAK (wstęp wyjaśnia cytat MacIntyre'a)\n- Myśl filozoficzna z podstawy programowej: TAK (Arystoteles, MacIntyre, Kant wzmiankowany przy Huxleyu)\n- Co najmniej jeden argument: TAK (dwa argumenty)\n- **Podstawa do dalszej oceny: spełniona**\n\n**Kryterium 2: Kompetencje filozoficzne i kulturowe - max 23 pkt**\n\n2.1 **Sformułowanie stanowiska (max 3 pkt):**\n- Wyjasnienie tematu (cytat MacIntyre'a, spór kolektywizm/indywidualizm): TAK\n- Jasno sformułowana teza (\"zgadzam się, ale z zastrzeżeniem\"): TAK\n→ Pełne 3 pkt\n\n2.2 **Wiedza z historii filozofii (max 6 pkt):**\n- Arystoteles: *zoon politikon*, *eudajmonia*, *phronimos* → 3 pkt\n- MacIntyre: *Dziedzictwo cnoty*, komunitaryzm → 2 pkt\n- Locke/Rawls jako kontrastandpunkt → 1 pkt\n→ Łącznie 6 pkt\n\n2.3a **Argumentacja (max 6 pkt):**\n- Argument 1: MacIntyre i Arystoteles (eudajmonia wspólnotowa) → pogłębiony\n- Argument 2: Odpowiedź na zarzut (wolne vs. narzucone utożsamienie) → funkcjonalny\n→ 6 pkt\n\n2.3b **Kontrargumentacja (max 3 pkt):**\n- Zarzut liberalny (Locke, Rawls): jednostka poprzedza wspólnotę → funkcjonalny i pogłębiony\n→ 3 pkt\n\n2.3c **Odpowiedź na zarzuty (max 3 pkt):**\n- Odpowiedź: MacIntyre ≠ kolektywizm totalitarny; wolne dojrzewanie vs. warunkowanie\n→ 3 pkt\n\n2.4 **Nawiązania kulturowe (max 2 pkt):**\n- *Antygona* Sofoklesa (Kreon vs. Antygona)\n- Marcus Aurelius, *Rozmyślania*\n→ Dwa konteksty pozafilozoficzne → 2 pkt\n\n**Kryterium 3: Kompozycja (max 1 pkt):**\n- Wstęp, rozwinięcie, zakończenie: TAK → 1 pkt\n\n**Łączna szacowana punktacja: 25/25 pkt**\n\n## Wypracowanie wzorcowe - Temat 2 (William James)\n\n**Teza:** Zgadzam się z Jamesem: błędnie zdefiniowane słowa i idee są poważnym źródłem filozoficznych sporów, a logika - jako narzędzie pojęciowej precyzji - pełni kluczową rolę w filozofii. Jednak logika jest narzędziem, nie celem: filozofia nie może redukować się do analizy językowej, bo jej zadaniem jest odpowiadanie na fundamentalne pytania o byt, wartości i sens.\n\n**Argument 1 - James i pragmatyzm językowy**\n\nWilliam James (1842-1910) w *Pragmatyzmie* (1907) i *Znaczeniu prawdy* (1909) rozwijał pogląd, że wiele sporów filozoficznych jest pozornych: gdyby filozofowie doprecyzowali znaczenie swoich pojęć, okazałoby się, że nie spierają się o fakty, lecz o słowa. Przykład Jamesa: spór o to, czy wiewiórka krąży *wokół* człowieka stojącego przy drzewie - zależy od definicji \"wokół\". Gdy definicja jest sprecyzowana, spór znika.\n\nTo nawiązuje do wcześniejszej tradycji: Leibniz marzył o *lingua universalis* (języku powszechnym) i *calculus ratiocinator* (rachunku myślenia), który pozwoliłby rozstrzygać spory przez obliczenia zamiast kłótni. Współcześnie filozofia analityczna (Russell, Wittgenstein, Frege) kontynuuje ten program: logika formalna jako narzędzie usuwania niejasności.\n\n**Argument 2 - ekwiwokacja jako błąd logiczny**\n\nZadanie 9 niniejszego arkusza pokazuje konkretny przykład: rozumowanie z \"materialistą\" jest błędne przez **ekwiwokację** - użycie jednego terminu w dwóch różnych znaczeniach. To potwierdza tezę Jamesa: gdyby pojęcie \"materialista\" było zdefiniowane jednoznacznie, błąd byłby widoczny od razu.\n\n**Zarzut - granice logiki w filozofii**\n\nPrzeciwko Jamesowi można jednak wysunąć zarzut: nie wszystkie spory filozoficzne są semantyczne. Spór o to, czy Bóg istnieje, czy człowiek ma wolną wolę, czy dobro obiektywne istnieje - to spory o fakty lub wartości, nie tylko o definicje. Nawet przy doskonałej precyzji pojęć pozostają one otwarte, bo dotyczą kwestii, których nie da się rozstrzygnąć metodami logiki formalnej.\n\n**Odpowiedź na zarzut**\n\nJames nie twierdzi, że logika rozstrzygnie WSZYSTKIE spory filozoficzne. Twierdzi, że jest ona koniecznym, choć niewystarczającym warunkiem filozoficznej rozmowy. Precyzja pojęciowa nie zastępuje metafizyki ani etyki, ale czyni je możliwymi: filozofia bez logiki produkuje pseudoproblem zamiast rzeczywistej myśli.\n\n**Kontekst pozafilozoficzny**\n\nLewis Carroll w *Alicji w Krainie Czarów* (1865) ilustruje Jamesowską tezę na swój przewrotny sposób: Humpty Dumpty mówi, że słowa znaczą to, co on chce, żeby znaczyły. To parodia filozofa, który nie definiuje pojęć - i rozmowa z nim staje się niemożliwa. Carroll (będący logikiem matematycznym jako Charles Dodgson) świadomie wskazuje, że bez precyzji językowej dialog się rozpada.\n\n**Podsumowanie**\n\nJames ma rację: błędnie zdefiniowane słowa i idee są jednym z głównych źródeł filozoficznych sporów. Logika - jako narzędzie pojęciowej precyzji i weryfikacji poprawności rozumowań - jest filozofii niezbędna. Jednak filozofia nie wyczerpuje się w logice: jej celem jest rozumienie świata, wartości i ludzkiej kondycji - a te kwestie przekraczają to, co logika formalna jest w stanie rozstrzygnąć.","image":"img/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-17.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/Temat 1","paper_id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"Temat 1","points":null,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Temat 1.\nUtożsamienie dobra własnego z dobrem ogółu świadczy o pełnej rozumności człowieka\ni o tym, że jest on w stanie tworzyć wspólnotę wolnych i równych. I tylko tak rozumni\nobywatele mogą brać udział w życiu publicznym: rządzić, dowodzić, sądzić, wybierać.\nAlasdair MacIntyre\nCzy zgadzasz się z myślą wyrażoną przez Alasdaira MacIntyre’a w powyższym cytacie?\nRozważ problem w kontekście sporu z zakresu filozofii polityki o naturę społeczeństwa,\ntoczonego między zwolennikami kolektywizmu a zwolennikami indywidualizmu.","answer":null,"answer_text":"Temat 1.\nUtożsamienie dobra własnego z dobrem ogółu świadczy o pełnej rozumności człowieka\ni o tym, że jest w stanie tworzyć wspólnotę wolnych i równych. I tylko tak rozumni obywatele\nmogą brać udział w życiu publicznym: rządzić, dowodzić, sądzić, wybierać.\nAlasdair MacIntyre\nCzy zgadzasz się z myślą wyrażoną przez Alasdaira MacIntyre’a w powyższym cytacie?\nRozważ problem w kontekście sporu z zakresu filozofii polityki o naturę społeczeństwa,\ntoczonego między zwolennikami kolektywizmu a zwolennikami indywidualizmu.","solution":null,"image":"img/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-Temat_1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":14,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":null,"text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"},{"id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad/Temat 2","paper_id":"filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona","number":"Temat 2","points":null,"ptype":"open","subject":"filozofia","category":"matura","year":2025,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Temat 2.\nTak wiele dysput w filozofii jest skutkiem błędnie zdefiniowanych słów i idei.\nWilliam James\nCzy zgadzasz się, że jednym z głównych źródeł sporów w filozofii są różnice w rozumieniu\nsłów i idei? Swoją odpowiedź rozważ w kontekście ogólniejszego pytania o rolę logiki\nw filozofii.\nna temat nr\nMFIP-R0_100\nMFIP-R0_100\nMFIP-R0_100\nMFIP-R0_100\nMFIP-R0_100\nMFIP-R0_100\nMFIP-R0_100\nBRUDNOPIS (nie podlega ocenie)\nFILOZOFIA\nPoziom rozszerzony\nFormuła 2023\nFILOZOFIA\nPoziom rozszerzony\nFormuła 2023\nFILOZOFIA\nPoziom rozszerzony\nFormuła 2023","answer":null,"answer_text":"Temat 2.\nTak wiele dysput w filozofii jest skutkiem błędnie zdefiniowanych słów i idei.\nWilliam James\nCzy zgadzasz się, że jednym z głównych źródeł sporów w filozofii są różnice w rozumieniu\nsłów i idei? Swoją odpowiedź rozważ w kontekście ogólniejszego pytania o rolę logiki\nw filozofii.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n1. Spełnienie formalnych warunków polecenia (maksymalnie 1 punkt)\n• W wypracowaniu znajduje się co najmniej jeden z dwóch kluczowych\nelementów stanowiska zdającego: wyjaśnienie tematu wypracowania lub teza\nzdającego.\nORAZ\n• W wypracowaniu przedstawiona jest myśl filozoficzna przynajmniej jednego\nfilozofa wymienionego w podstawie programowej filozofii, która odnosi się do\ntematu wypracowania.\nORAZ\n• Wypracowanie zawiera przynajmniej jeden argument na rzecz stanowiska\nzdającego.\n1 pkt\nWypracowanie nie spełnia dowolnego z warunków wymaganych do otrzymania\n1 punktu.\nALBO\n• Wypracowanie jest napisane w formie planu albo w punktach.\n0 pkt\nUwaga: jeżeli w kryterium Spełnienie formalnych warunków polecenia przyznano 0 pkt,\nwe wszystkich pozostałych kryteriach przyznaje się 0 pkt.\nWyjaśnienia (Kryterium 1. - Spełnienie formalnych warunków polecenia)\n1. Na stanowisko zdającego składają się wyjaśnienie tematu wypracowania oraz teza\nzdającego powiązana z tematem pracy.\na) Wyjaśnienie tematu polega na rzetelnym objaśnieniu kluczowych terminów lub\ntwierdzeń niezbędnych do zrozumienia tematu oraz rzetelnym objaśnieniu\nzagadnienia (lub zagadnień) filozoficznego wskazanego w poleceniu (problemu lub\nsporu filozoficznego, cytatu, stanowiska wymienionego filozofia)\nb) Teza wypracowania, to zdanie (lub ciąg zdań) wyrażające określone przekonanie\nzdającego, które odnosi się do przynajmniej jednego zagadnienia mieszczącego\nsię w tematyce wypracowania. Swoje stanowisko zdający może również wyrazić\nw postaci hipotezy.\nc) Formułując swoje stanowisko zdający nie musi opowiadać się za określonym\nrozwiązaniem zagadnienia omawianego w wypracowaniu, jest jednak wówczas\nzobowiązany jednoznacznie ten fakt zakomunikować, wyjaśniając przyjętą przez\nsiebie koncepcję wypracowania\nd) Jeżeli zdający nie podejmie próby wyjaśnienia tematu wypracowania lub\nwystępujące w wypracowaniu sformułowania świadczą o niezrozumieniu tematu\n(o nieuprawnionej jego interpretacji), a zarazem wypracowanie nie zawiera tezy\ndotyczącej tematu wypracowania, to wówczas uznaje się, że zdający nie spełnił\nformalnego warunku polecenia.\n2. W wypracowaniu zdający powinien przedstawić myśl filozoficzną jednego z filozofów\nwymienionych w podstawie programowej - myśl ta musi dotyczyć tematu\nwypracowania.\n3. W wypracowaniu zdający powinien przedstawić przynajmniej jeden argument na rzecz\ntezy dotyczącej tematu wypracowania. Przez argument rozumie się zdanie (lub ich\nukład) uprawniające do przyjęcia innego zdania (wniosku, tezy).\n4. Teza zdającego lub przedstawiony przez niego pogląd filozoficzny (w tym pogląd\nokreślonego filozofia) dotyczy tematu wypracowania, gdy bezpośrednio odnosi się do\njednego z zagadnień zawartych w poleceniu lub gdy mieści się w ramach\nprzedstawionej przez zdającego, uprawnionej interpretacji tematu wypracowania.\n2. Kompetencje filozoficzne i kulturowe (maksymalnie 23 punkty)\nUwaga: Jeżeli ostateczna liczba punktów przyznana w ramach kryterium głównego\nKompetencje filozoficzne i kulturowe wynosi 0 pkt, wówczas zdający nie uzyskuje punktu za\nkompozycję wypracowania (Kompozycja wypowiedzi).\n2.1. Sformułowanie stanowiska\nZadowalające wyjaśnienie tematu wypracowania oraz jasno\nsformułowana teza.\n3 pkt\nZadowalające wyjaśnienie tematu wypracowania, lecz nie w pełni\njasno sformułowana teza.\nALBO\nJasno sformułowana teza, lecz nie w pełni zadowalające wyjaśnienie\ntematu wypracowania.\n2 pkt\nNie w pełni zadowalające wyjaśnienie tematu wypracowania\n(przy braku tezy dotyczącej tematu pracy lub gdy teza jest\nniezrozumiała).\nALBO\nNie w pełni jasno sformułowana teza (przy braku wyjaśnienia lub\ngdy wyjaśnienie jest niepoprawne).\n1 pkt\nBrak wyjaśnienia tematu (lub wyjaśnienie niepoprawne) i brak tezy\n(lub gdy teza nie dotyczy tematu pracy, albo została sformułowana\nw sposób niezrozumiały).\n0 pkt\nWyjaśnienia (Kryterium 2.1. - Sformułowanie stanowiska )\n1. Przez sformułowanie stanowiska zdającego rozumie się wyjaśnienie tematu\nwypracowania (jego interpretację) oraz sformułowanie tezy dotyczącej tematu\nwypracowania.\n2. Wyjaśnienie tematu:\na) wyjaśnienie tematu jest zadowalające, gdy zdający wyjaśnił rzetelnie kluczowe\nterminy lub twierdzenia niezbędne do zrozumienia tematu oraz rzetelnie wyjaśnił\nzagadnienie (lub zagadnienia) filozoficzne wskazane w poleceniu (problem lub spór\nfilozoficzny, cytat, stanowisko wymienionego filozofia)\nb) wyjaśnienie jest nie w pełni zadowalające, gdy zdający nie objaśnił rzetelnie\nwszystkich istotnych dla zrozumienia tematu wyrażeń występujących w poleceniu\n(terminów lub twierdzeń). Warunkiem uzyskania jednego punktu za wyjaśnienie\ntematu jest poprawne objaśnienie przynajmniej jednego wyrażenia (występującego\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nw temacie) istotnego dla zrozumienia tematu oraz poprawne objaśnienie\nprzynajmniej jednego zagadnienia wskazanego w poleceniu.\nc) jeżeli zdający nie wyjaśnił tematu wypracowania lub gdy podejmując tę próbę\nuczynił to w sposób nierzetelny, wówczas nie uzyskuje punktu za ten aspekt\nstanowiska.\n3. Sformułowanie tezy:\na) teza zdającego jest jasno sformułowana, gdy łącznie spełnia następujące warunki:\n- dotyczy tematu wypracowania\n- zdający wyjaśnił sposób jej rozumienia stosując poprawnie terminologię\nfilozoficzną\n- nie uległa zmianie lub jej ewentualna zmiana jest uzasadniona tokiem wywodu\nzdającego, a fakt tej zmiany jest zakomunikowany przez zdającego.\nb) teza zdającego nie jest w pełni jasno sformułowana, gdy jest zdaniem sensownym\ni dotyczy tematu pracy, lecz nie została przez zdającego wyjaśniona w sposób\numożliwiający jej jednoznaczne rozumienie.\nc) Jeżeli teza nie występuje lub gdy jest sformułowana w sposób niezrozumiały albo\ngdy w wypracowaniu występują różne i trudne do uzgodnienia wersje tezy\nzdającego, to wówczas zdający nie uzyskuje punktu za ten aspekt stanowiska.\n2.2. Wykorzystanie wiedzy z zakresu historii filozofii\nFunkcjonalne, rzetelne i pogłębione przywołanie myśli filozoficznej co najmniej\ndwóch filozofów; brak błędów rzeczowych.\n6 pkt\nFunkcjonalne i rzetelne przywołanie myśli filozoficznej co najmniej dwóch\nfilozofów, w tym jedno przywołanie pogłębione; brak błędów rzeczowych.\n5 pkt\nFunkcjonalne i rzetelne przywołanie myśli filozoficznej co najmniej dwóch\nfilozofów, w tym jedno przywołanie pogłębione; najwyżej jeden błąd rzeczowy.\nALBO\nFunkcjonalne, rzetelne i pogłębione przywołanie myśli filozoficznej\njednego filozofa; brak błędów rzeczowych.\nALBO\nFunkcjonalne i rzetelne przywołanie myśli filozoficznej co najmniej dwóch\nfilozofów; brak błędów rzeczowych.\n4 pkt\nFunkcjonalne, rzetelne i pogłębione przywołanie myśli filozoficznej jednego\nfilozofa; najwyżej jeden błąd rzeczowy.\n3 pkt\nFunkcjonalne i rzetelne przywołanie myśli filozoficznej co najmniej dwóch\nfilozofów; najwyżej dwa błędy rzeczowe.\n2 pkt\nFunkcjonalne i rzetelne przywołanie myśli filozoficznej co najmniej jednego\nfilozofa; najwyżej trzy błędy rzeczowe.\n1 pkt\nBrak przywołania myśli filozoficznej przynajmniej jednego filozofa.\nALBO\nPrzywołanie myśli filozoficznej niespełniające warunku funkcjonalności\nlub rzetelności.\nALBO\nCztery (lub więcej) błędy rzeczowe.\n0 pkt\nWyjaśnienia (Kryterium 2.2. - Wykorzystanie wiedzy z zakresu historii filozofii)\n1. Przywołanie określonego poglądu filozoficznego ocenia się w aspekcie funkcjonalności\ni rzetelności. Przywołanie to może być pogłębione lub niepogłębione:\na) przywołanie poglądu filozoficznego jest funkcjonalne wówczas, gdy stanowi\nelement wywodu zdającego i dotyczy tematu wypracowania\nb) przywołanie poglądu filozoficznego jest rzetelne wówczas, gdy rozumienie tego\npoglądu jest zgodne z obecnym stanem wiedzy filozoficznej oraz nie zawiera błędu\nrzeczowego świadczącego o niewłaściwym rozumieniu zaprezentowanego poglądu\nc) przywołanie poglądu filozoficznego jest pogłębione wówczas, gdy zdający\nprzedstawia stosowną myśl w sposób funkcjonalny i rzetelny posługując się\nswobodnie poprawną terminologią filozoficzną. Wyznacznikami pogłębionej\nprezentacji myśli filozoficznej są, np.: wyjaśnianie kluczowych dla niej pojęć lub\ntwierdzeń, krytyczna rekonstrukcja zawartej w niej argumentacji, funkcjonalne\nodwołanie się do tekstu filozoficznego, adekwatne przywołanie myśli innego\nfilozofia (w szczególności porównanie), efektem czego jest lepsze zrozumienie\npoglądu prezentowanego przez zdającego\nd) przez wywód zdającego rozumie się ciąg sformułowań, w ramach którego zdający\nformułuje stanowisko dotyczące tematu wypracowania oraz krytycznie je\nuzasadnienia.\n2. Błąd rzeczowy - to błąd świadczący o:\na) nieznajomości przywołanej myśli (co do jego treści lub autorstwa)\nb) nieznajomości przywołanego tekstu (filozoficznego lub pozafilozoficznego), do\nktórego odwołuje się zdający\nc) nieuprawnionej interpretacji przywołanego tekstu (filozoficznego lub\npozafilozoficznego)\nd) niepoprawnym rozumieniu lub niepoprawnym zastosowaniu terminów lub twierdzeń\nfilozoficznych.\n3. Jeżeli zdający przytacza pogląd filozofa w funkcji argumentu (np. jako tzw. argument\nz autorytetu), ale przywołanie to zawiera istotny błąd rzeczowy, wówczas wpływa to na\nocenę jego wypracowania zarówno w ramach omawianego kryterium szczegółowego\n(2.2.), jak też w ramach oceny uzasadnienia (w ramach kryterium szczegółowego 2.3.).\n4. Jeżeli zdający prezentuje w swoim wypracowaniu pogląd filozofa, którego tekst (tekst\nźródłowy stanowiący podstawę do zadań w części testowej arkusza maturalnego)\nzamieszczono w pierwszej części arkusza maturalnego a prezentacja tego poglądu nie\nwykracza poza treści zawarte w tekście źródłowym, to za tego typu przywołanie zdający\nnie otrzyma punktów.\n5. Zdający, który przytacza pogląd określonego filozofa w funkcji argumentu (np. jako tzw.\nargument z autorytetu), może otrzymać za to przywołanie punkty zarówno za\nargumentację, jak też za znajomość poglądów filozoficznych (w ramach omawianego\nkryterium szczegółowego 2.2.). Jeżeli jednak zdający oprze swoją argumentację jedynie\nna przywołanych przez siebie poglądach dwóch filozofów i nie rozbuduje tej argumentacji\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nw sposób, który uprawnia do uznania tej argumentacji za pogłębioną, to nie może\nuzyskać maksymalnej liczby punktów zarówno za argumentację, jak i za znajomość\npoglądów filozoficznych.\n2.3. a) Uzasadnienie - argumentacja na rzecz stanowiska\nW ramach uzasadnienia występują co najmniej dwa poprawne, funkcjonalne\ni pogłębione argumenty; brak błędów logicznych w argumentacji.\n6 pkt\nW ramach uzasadnienia występują co najmniej dwa poprawne i funkcjonalne\nargumenty, co najmniej jeden z nich jest pogłębiony; brak błędów logicznych\nw argumentacji.\n5 pkt\nW ramach uzasadnienia występują co najmniej dwa poprawne i funkcjonalne\nargumenty; brak błędów logicznych w argumentacji\nALBO\nW ramach uzasadnienia występuje jeden poprawny, funkcjonalny\ni pogłębiony argument; brak błędów logicznych w argumentacji.\nALBO\nW ramach uzasadnienia występują co najmniej dwa poprawne i funkcjonalne\nargumenty, w tym jeden pogłębiony; uzasadnienie zawiera najwyżej jeden błąd\nlogiczny w argumentacji.\n4 pkt\nW ramach uzasadnienia występują co najmniej dwa poprawne i funkcjonalne\nargumenty; uzasadnienie zawiera najwyżej jeden błąd logiczny w argumentacji.\n3 pkt\nW ramach uzasadnienia występuje co najmniej jeden poprawny i funkcjonalny\nargument; uzasadnienie zawiera najwyżej dwa błędy logiczne w argumentacji.\n2 pkt\nW ramach uzasadnienia występuje co najmniej jeden poprawny i funkcjonalny\nargument; uzasadnienie zawiera najwyżej trzy błędy logiczne w argumentacji.\n1 pkt\nBrak uzasadnienia.\nALBO\nW ramach uzasadnienia nie występuje żaden poprawny lub funkcjonalny argument.\nALBO\nUzasadnienie zawiera cztery (lub więcej) błędów logicznych w argumentacji.\n0 pkt\n2.3. b) Uzasadnienie - kontrargumentacja (zarzuty)\nDwa zarzuty funkcjonalne lub jeden zarzut funkcjonalny i pogłębiony, brak błędów\nlogicznych w kontrargumentacji.\n3 pkt\nDwa zarzuty funkcjonalne lub jeden zarzut funkcjonalny i pogłębiony, najwyżej jeden\nbłąd logiczny w kontrargumentacji.\n2 pkt\nJeden zarzut funkcjonalny; najwyżej jeden błąd logiczny w kontrargumentacji.\n1 pkt\nBrak kontrargumentacji (brak przynajmniej jednego zarzutu).\nALBO\nŻaden kontrargument nie spełnia warunku funkcjonalności.\nALBO\nDwa (lub więcej) błędy logiczne w kontrargumentacji.\n0 pkt\n2.3. c) Uzasadnienie - odpowiedź na zarzuty\nFunkcjonalna odpowiedź na dwa zarzuty albo funkcjonalna i pogłębiona odpowiedź\nna jeden zarzut; brak błędów logicznych w odpowiedzi na zarzut.\n3 pkt\nFunkcjonalna odpowiedź na dwa zarzuty albo funkcjonalna i pogłębiona odpowiedź\nna jeden zarzut; najwyżej jeden błąd logiczny w odpowiedzi na zarzut\n2 pkt\nFunkcjonalna odpowiedź na jeden zarzut, najwyżej jeden błąd logiczny\nw odpowiedzi na zarzut.\n1 pkt\nBrak odpowiedzi na zarzut (zarzuty).\nALBO\nŻadna z odpowiedzi na zarzut (zarzuty) nie spełnia warunku funkcjonalności.\nALBO\nDwa (lub więcej) błędy logiczne w ramach odpowiedzi na zarzut (zarzuty).\n0 pkt\nWyjaśnienia (Kryterium 2.3. - Uzasadnienie)\n1. Uzasadnienie stanowiska zdającego to zabieg polegający na podaniu racji (w postaci\nzdań) na rzecz prezentowanej tezy. W kontekście charakterystyki wymagań\nmaturalnych uzasadnienie tezy zdającego utożsamia się z argumentacją na rzecz tej\ntezy.\n2. Argumentacja zdającego może mieć strukturę prostą lub złożoną. W ramach wywodu\nzdającego mogą występować argumenty i kontrargumenty (o różnej postaci).\nArgumentacja składająca się z więcej niż jednego wnioskowania prostego to\nargumentacja złożona (o strukturze złożonej). Tego typu argumentacja jest jedną\nz postaci argumentacji pogłębionej.\n3. Formułowanie zarzutu (kontrargumentu) polega na:\n- argumentowaniu na rzecz tezy przeciwnej\n- wykazaniu wadliwości określonego argumentu (w aspekcie jego materialnej lub\nformalnej poprawności).\n4. Ocena argumentacji (argumentów i kontrargumentów lub odpowiedzi na zarzuty)\nwymaga rozstrzygnięcia trzech kwestii:\na) czy argumentacja jest funkcjonalna\nb) czy argumentacja jest pogłębiona\nc) czy argumentacja jest poprawna logicznie (poprawność materialna i formalna).\n5. Argumentacja jest:\na) funkcjonalna, gdy stanowi część wywodu zdającego\nb) pogłębiona, gdy ma postać poprawnego wnioskowania powiązanego z analizą\nhistoryczno-filozoficzną, logiczną lub pojęciową przynajmniej jednego elementu tego\nwnioskowania.\nc) poprawna logicznie, gdy nie występują w niej błędy logiczne, w szczególności tj.:\nbłąd materialny, błąd formalny, błędne koło w rozumowaniu, ekwiwokacja.\n5. Jeżeli argument zdającego oparty jest na myśli filozofa, którego tekst zamieszczono\nw pierwszej części arkusza maturalnego, a równocześnie argument ten nie zawiera\nistotnego elementu, wykraczającego poza treści zawarte w tekście źródłowym, to za\ntego typu argument zdający nie otrzyma punktów.\n6. Brak funkcjonalnego i poprawnego argumentu w wypracowaniu skutkuje przyznaniem 0\npunktów w pozostałych aspektach oceny uzasadnienia (kontrargumentacja i odpowiedź\nna zarzut).\nZasady oceniania rozwiązań zadań\n2.4. Nawiązania kulturowe\nFunkcjonalne, rzetelne oraz pogłębione przywołanie jednego kontekstu\npozafilozoficznego.\nALBO\nFunkcjonalne i rzetelne przywołanie co najmniej dwóch kontekstów\npozafilozoficznych.\n2 pkt\nFunkcjonalne i rzetelne przywołanie jednego kontekstu pozafilozoficznego.\n1 pkt\nBrak przywołania kontekstu pozafilozoficznego.\nALBO\nPrzywołanie kontekstu pozafilozoficznego niespełniające warunku funkcjonalności\nlub rzetelności.\n0 pkt\nWyjaśnienia (Kryterium 2.4. - Nawiązania kulturowe)\nPrzywołanie przez zdającego kontekstu pozafilozoficznego polega na odwołaniu się do\nwiedzy z innych dziedzin kultury (np. tekstu kultury, badań naukowych, wydarzeń\nhistorycznych):\na) przywołanie jest funkcjonalne, gdy stanowi element wywodu zdającego\nb) przywołanie jest rzetelne, gdy nie zawiera błędów rzeczowych lub logiczno-\n-językowych uniemożliwiających zrozumienie przedstawionej myśli\nc) przywołanie jest pogłębione, gdy stanowi część wywodu zdającego i jest\npowiązane z analizą historyczno-filozoficzną, logiczną lub pojęciową przynajmniej\njednego elementu tego przywołania.\n3. Kompozycja wypowiedzi (maksymalnie 1 punkt)\nPoprawna kompozycja wypracowania (właściwa struktura).\n1 pkt\nNiepoprawna kompozycja wypracowania (niewłaściwa struktura).\n0 pkt\nWyjaśnienia (Kryterium 3. - Kompozycja wypowiedzi)\n1. Wypracowanie jest poprawnie skomponowane, gdy zawiera wyraźnie wyodrębnione\ni poprawnie napisane części strukturalne: wstęp, rozwinięcie i zakończenie.\n2. Poprawnie napisany wstęp zawiera przynajmniej jeden z dwóch istotnych elementów:\n1. wyjaśnienie tematu wypracowania\n2. sformułowanie tezy zdającego odnoszącej się do tematu wypracowania.\n3. Rozwinięcie jest poprawnie napisane, gdy składa się z uporządkowanych części\nskładowych (zdań, akapitów), tworzących sensowny i spójny wywód zdającego.\nPoprawnie napisane rozwinięcie zawiera przynajmniej dwa zasadnie wydzielone\nakapity.\n4. Poprawnie napisane zakończenie zawiera rzetelne podsumowanie wywodu\nprzeprowadzonego przez zdającego. Podsumowanie wywodu jest nierzetelne, jeżeli\npojawiają się w nim twierdzenia sprzeczne z twierdzeniami zaprezentowanymi we\nwstępie lub rozwinięciu albo gdy pojawiają się w nim twierdzenia istotne dla wywodu\nzdającego, które nie pojawiły się w rozwinięciu.\n5. Wypracowanie jest niepoprawnie skomponowane, gdy:\na) nie zawiera wstępu lub wstęp został napisany niepoprawnie ALBO\nb) nie zawiera rozwinięcia lub rozwinięcie zostało napisane niepoprawnie ALBO\nc) nie zawiera zakończenia lub zakończenie zostało napisane niepoprawnie.\nUwagi\n1. Jeżeli wypowiedź jest nieczytelna (w rozumieniu czytelności zapisu), egzaminator oceni\nją na 0 pkt.\n2. Jeżeli wypowiedź nie zawiera w ogóle rozwinięcia (np. zdający napisał tylko wstęp),\negzaminator przyzna 0 pkt w każdym kryterium.\n3. Jeżeli wypowiedź zawiera mniej niż 400 wyrazów, jest oceniana wyłącznie w kryteriach:\nSpełnienie formalnych warunków polecenia oraz Kompetencje filozoficzne i kulturowe.\nW pozostałych kryteriach egzaminator przyzna 0 punktów.\n4. Jeżeli wypowiedź jest napisana niesamodzielnie, np. zawiera fragmenty odtworzone\nz podręcznika, zadania zawartego w arkuszu egzaminacyjnym lub innego źródła, w tym\ninternetowego, lub jest przepisana od innego zdającego, wówczas egzamin z filozofii,\nw przypadku takiego zdającego, zostanie unieważniony.\n5. Zabronione jest pisanie wypowiedzi obraźliwych, wulgarnych lub propagujących\npostępowanie niezgodne z prawem. W przypadku takich wypowiedzi zostanie podjęta\nindywidualna decyzja dotycząca danej pracy, np. nie zostaną przyznane punkty za język\nlub cała wypowiedź nie będzie podlegała ocen.","solution":null,"image":"img/filozofia-2025-maj-matura-rozszerzona/zad-Temat_2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":14,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":null,"text_source":"ocr","source_label":"Filozofia · Matura · maj 2025 (rozszerzona)","subject_label":"Filozofia","category_label":"Matura"}]}