{"paper":{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","variant":null,"exam_pdf":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona.pdf","key_pdf":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona-odpowiedzi/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona-odpowiedzi.pdf","question_count":50,"source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},"questions":[{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/1","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"1","points":7,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.\nTurysta rozpoczął pieszą wycieczkę w miejscu położonym obok pałacu (pole F3).\nCzerwonym szlakiem pieszym doszedł do skrzyżowania z zielonym szlakiem rowerowym\n(pole D3). Następnie trasa wycieczki przebiegała zielonym szlakiem rowerowym, którym\nturysta dotarł do wydm Stilo (pole M2).","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **1.1.** Ograniczenie: **podmokły teren / niestabilny grunt / płytkie wody podziemne**. Cecha sprzyjająca: **niewielka odległość od centrum / łatwy dojazd / płaski teren / bliskość obiektów rekreacyjnych**. **1.2.** Skala mapy 1:55 000. Długość trasy: 20 cm × 550 m = **11 km**. Czas: 11 km ÷ 4 km/h = 2,75 h = **2 h 45 min**. **1.3.** Dwie cechy z: **wydłużony kształt**, **przepływowe** (Chełst), wyrównana linia brzegowa, niewielkie zatoki, brzegi zarastające, zalesione/zabagnione brzegi. **1.4.** Czynnik: **wiatr** (deflacja/akumulacja/transport) lub **morze** (abrazja/akumulacja/transport). **1.5.** Czoła wydm wysunięte na **wschód** (zgodnie z wiatrami zachodnimi). Ramiona pozostają w tyle, bo piasek wilgotniejszy/utrwalony roślinnością. **1.6.** — **FP**\n\nTreść zadania (CKE)\n\nZadania od 1. do 4. odnoszą się do obszaru przedstawionego na mapie szczegółowej wybrzeża Morza Bałtyckiego w okolicach Łeby.\n\nZadanie 1. Turysta rozpoczął pieszą wycieczkę w miejscu położonym obok pałacu (pole F3). Czerwonym szlakiem pieszym doszedł do skrzyżowania z zielonym szlakiem rowerowym (pole D3). Następnie trasa wycieczki przebiegała zielonym szlakiem rowerowym, którym turysta dotarł do wydm Stilo (pole M2).\n\nZadanie 1.1. (0–2)\n\nTrasa wycieczki prowadziła obok obszaru otoczonego na poniższym planie czarną linią, przedstawionego w polu E3 mapy szczegółowej.\n\nNa podstawie mapy szczegółowej i planu przedstaw przyrodnicze ograniczenie w zagospodarowaniu obszaru otoczonego czarną linią oraz cechę tego obszaru sprzyjającą zabudowie mieszkalnej lub usługowej, wynikającą z jego położenia.\n\n- Przyrodnicze ograniczenie: ......................\n- Cecha sprzyjająca zabudowie mieszkalnej lub usługowej: ......................\n\nZadanie 1.2. (0–2)\n\nOblicz długość w terenie trasy wycieczki przebiegającej zielonym szlakiem rowerowym, a następnie czas potrzebny do pieszego pokonania tej trasy. Przyjmij, że:\n- długość trasy na mapie szczegółowej wynosi 20 cm\n- turysta idzie z prędkością 4 km/h\n- różnica wysokości pokonywana przez turystę nie wydłuża czasu trwania wycieczki.\n\nZadanie 1.3. (0–1)\n\nTrasa wycieczki przebiegała obok jeziora Sarbsko. Średnia głębokość tego jeziora wynosi 1,2 m, jego głębokość maksymalna to 3,2 m.\n\nPodaj dwie cechy przyrodnicze jeziora Sarbsko – inne niż odnoszące się do jego głębokości lub genezy – które turysta mógł odczytać z załączonej mapy szczegółowej.\n\nZadanie 1.4. (0–1)\n\nPodaj jeden czynnik rzeźbotwórczy i odpowiadający mu proces.\n\nZadanie 1.5. (0–2)\n\nWyjaśnij asymetrię wydm parabolicznych (wysunięte czoła na E, ramiona w tyle).\n\nZadanie 1.6. (0–1)\n\nOceń P/F dwa zdania o zlodowaceniach.\n\nCo zrobić?\n\n1.1. — ograniczenie + cecha sprzyjająca\n\nCzytaj mapę topograficzną. Obszar w polu E3 leży tuż obok jeziora Sarbsko (niski poziom wód podziemnych, mokradła). Jednocześnie jest blisko centrum Łeby, infrastruktury, plaży.\n\nPowiąż przyrodę z zabudową.\n- Ograniczenie (cecha utrudniająca zabudowę): podmokły grunt / wysokie wody gruntowe / niestabilne podłoże.\n- Cecha sprzyjająca: bliskość centrum / dojazd / płaski teren / dostęp do plaży.\n\n1.2. — długość trasy + czas\n\nSkala 1:55 000 = 1 cm na mapie odpowiada 55 000 cm = 550 m w terenie.\n\n$$L = 20\\,\\text{cm} \\cdot 550\\,\\text{m/cm} = 11\\,000\\,\\text{m} = 11\\,\\text{km}$$\n\nCzas marszu = długość ÷ prędkość:\n\n$$t = \\frac{11\\,\\text{km}}{4\\,\\text{km/h}} = 2{,}75\\,\\text{h} = 2\\,\\text{h}\\,45\\,\\text{min}$$\n\n1.3. — cechy jeziora Sarbsko\n\nCechy widoczne na mapie (nie głębokość ani geneza):\n- Wydłużony kształt (jezioro przybrzeżne, rozciągnięte równolegle do wybrzeża)\n- Przepływowe (rzeka Chełst wpływa/wypływa)\n- Wyrównana linia brzegowa (bez głębokich zatok)\n- Zarastające brzegi (zielona barwa, oznaczenia trzcin)\n\nWybierz dwie najbardziej widoczne na mapie.\n\n1.4. — czynnik + proces rzeźbotwórczy\n\nŚrodowisko: wybrzeże morskie + wydmy. Dwa naturalne czynniki:\n- Wiatr → procesy: deflacja (wywiewanie), akumulacja (osadzanie), transport.\n- Morze → procesy: abrazja (niszczenie brzegów), akumulacja (mierzeja), transport.\n\nWybierz jedną parę czynnik + proces.\n\n1.5. — asymetria wydmy parabolicznej\n\nWiatry dominujące w Polsce: z zachodu (W). Wydmy paraboliczne mają kształt litery U otwartej na stronę nawietrzną.\n\nMechanizm asymetrii:\n- Czoło wydmy (środek paraboli) wysuwa się na wschód — wiatr popycha luźny, suchy piasek.\n- Ramiona (boki paraboli) zostają w tyle — piasek tam jest wilgotniejszy lub utrwalony roślinnością, wolniejszy ruch.\n\n1.6. — P/F o zlodowaceniach\n\nSprawdzenie wiedzy z plejstocenu Polski. Odpowiedź: FP. Przyczyna w przyporządkowaniu krain do faz zlodowacenia (środkowopolskie vs bałtyckie).\n\nPunktacja CKE\n\n- 1.1: 2 pkt — oba elementy; 1 pkt — jeden.\n- 1.2: 2 pkt — sposób obliczenia + wynik długości i czasu; 1 pkt — tylko długość poprawnie.\n- 1.3: 1 pkt — dwie cechy.\n- 1.4: 1 pkt — czynnik + proces.\n- 1.5: 2 pkt — odniesienie do wypukłej części + ramion; 1 pkt — jedno.\n- 1.6: 1 pkt — dwie poprawne oceny.\n\nPo co to umieć\n\nMapa topograficzna 1:55 000 to klucz każdego arkusza geografii PR. Trening: 1 cm = ? m, czytanie symboli (lasy, mokradła, szlaki), powiązanie obszaru z funkcją (zabudowa, rekreacja, ochrona).\n\nWydmy paraboliczne + wiatry zachodnie to klasyk pasa pobrzeży. Pamiętaj kierunek: wiatr → przesuwa → czoło wysuwa się w stronę wiania.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-1.webp","solution_image":null,"topics":"wybrzeże Bałtyku, jezioro Sarbsko, Słowiński PN, wydmy paraboliczne","page_from":4,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/1.1","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"1.1","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.1. (0-2)\nTrasa wycieczki prowadziła obok obszaru otoczonego na poniższym planie czarną linią,\nprzedstawionego w polu E3 mapy szczegółowej.\nNa podstawie: www.geoportal.gov.pl\nNa podstawie mapy szczegółowej i planu przedstaw przyrodnicze ograniczenie\nw zagospodarowaniu obszaru otoczonego czarną linią oraz cechę tego obszaru\nsprzyjającą zabudowie mieszkalnej lub usługowej, wynikającą z jego położenia.\nPrzyrodnicze ograniczenie:\nCecha sprzyjająca zabudowie mieszkalnej lub usługowej:\n1.1.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.1. (0-2)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 20241\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz […]\nprocesów zachodzących w środowisku\ngeograficznym w skali lokalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n7. […] Wartościowanie zachowań\ni działalności człowieka w środowisku\ngeograficznym.\n11. Analizowanie zjawisk […] zachodzących\nw środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem różnych map\nogólnogeograficznych […].\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nV.6) Zdający przedstawia przykłady\nograniczeń w zakresie zagospodarowania\nterenu […].\nXI.4) Zdający przedstawia czynniki rozwoju\nbudownictwa […].\nXIV.1) Zdający […] wyróżnia główne cechy\nwybranych krajobrazów w Polsce […].\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map, w tym topograficznych.\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne przyrodnicze ograniczenie i poprawna cecha sprzyjająca zabudowie.\n1 pkt - poprawne przyrodnicze ograniczenie albo poprawna cecha sprzyjająca zabudowie.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPrzykładowe odpowiedzi\nPrzyrodnicze ograniczenie:\n- Podmokły teren.\n- Niestabilny grunt.\n- Płytkie występowanie wód podziemnych.\n- Bliskość rzeki/bagien.\nCechy sprzyjające zabudowie mieszkalnej lub usługowej:\n- Niewielka odległość od centrum miasta / portu.\n- Łatwy dojazd do drogi wojewódzkiej.\n- Odsunięcie terenu od obszaru o gęstej zabudowie.\n- Położenie w pobliżu obiektów rekreacyjnych.\n- Położenie poza obszarem zalesionym / występowania wydm.\n- Płaski teren.\n- Położenie terenu w pobliżu jeziora.\n- Bliskość linii energetycznej.\n1 Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 10 czerwca 2022 r. w sprawie wymagań egzaminacyjnych dla\negzaminu maturalnego przeprowadzanego w roku szkolnym 2022/2023 i 2023/2024 (Dz.U. z 2022 r. poz. 1246).\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Ograniczenie: **podmokły teren / niestabilny grunt / płytkie wody podziemne**. Cecha sprzyjająca: **niewielka odległość od centrum / łatwy dojazd / płaski teren / bliskość obiektów rekreacyjnych**.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-1.1.webp","solution_image":null,"topics":"wybrzeże Bałtyku, jezioro Sarbsko, Słowiński PN, wydmy paraboliczne","page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/1.2","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"1.2","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.2. (0-2)\nOblicz długość w terenie trasy wycieczki przebiegającej zielonym szlakiem rowerowym,\na następnie czas potrzebny do pieszego pokonania tej trasy. Przyjmij, że:\n- długość trasy na mapie szczegółowej wynosi 20 cm\n- turysta idzie z prędkością 4 km/h\n- różnica wysokości pokonywana przez turystę nie wydłuża czasu trwania wycieczki.\nDługość trasy podaj w kilometrach, a czas przejścia - w godzinach i minutach. Zapisz\nobliczenia.\nObliczenia\nDługość trasy w terenie: km\nCzas przejścia: godz min.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.2. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz […]\nprocesów zachodzących w środowisku\ngeograficznym w skali lokalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n11. Analizowanie […] współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem […] map\nogólnogeograficznych […].\nPoziom podstawowy\n1. Korzystanie z […] map […] w celu\nzdobywania, przetwarzania i prezentowania\ninformacji geograficznych.\n8. Wykonywanie obliczeń matematycznych\nz zakresu geografii fizycznej i społeczno-\n-ekonomicznej w celu wnioskowania\no zjawiskach i procesach geograficznych.\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map, w tym topograficznych.\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawny sposób obliczenia długości trasy w terenie i czasu jej przejścia wraz\nz poprawnymi wynikami.\n1 pkt - poprawny sposób obliczenia długości trasy w terenie wraz z poprawnym wynikiem.\nalbo\n- poprawny sposób obliczenia długości trasy w terenie i czasu jej przejścia bez\npoprawnych wyników.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nRozwiązanie\nDługość trasy:\nskala liczbowa mapy 1 : 55 000\n1 cm : 550 m\n20 x 550 m = 11 000 m = 11 km\nCzas przejścia\n11 000 m : 4 km/h = 2,75 h = 2 h 45 min\nOdpowiedź: Długość trasy w terenie: 11 km, czas przejścia 2 h 45 min.","solution":"Skala mapy 1:55 000. Długość trasy: 20 cm × 550 m = **11 km**. Czas: 11 km ÷ 4 km/h = 2,75 h = **2 h 45 min**.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-1.2.webp","solution_image":null,"topics":"wybrzeże Bałtyku, jezioro Sarbsko, Słowiński PN, wydmy paraboliczne","page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/1.3","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"1.3","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.3. (0-1)\nTrasa wycieczki przebiegała obok jeziora Sarbsko. Średnia głębokość tego jeziora wynosi\n1,2 m, a jego głębokość maksymalna to 3,2 m.\nPodaj dwie cechy przyrodnicze jeziora Sarbsko - inne niż odnoszące się do jego\ngłębokości lub genezy - które turysta mógł odczytać z załączonej mapy szczegółowej.\n1\n2\n1.2.\n0-1-2\n1.3.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.3. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz […]\nprocesów zachodzących w środowisku\ngeograficznym w skali lokalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n11. Analizowanie zjawisk […] zachodzących\nw środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem […] map\nogólnogeograficznych […].\nPoziom podstawowy\n1. Korzystanie z […] map […] w celu\nzdobywania, przetwarzania i prezentowania\ninformacji geograficznych.\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map, w tym topograficznych.\nZasady oceniania\n1 pkt - dwie poprawne cechy.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Misa jeziora ma wydłużony kształt.\n- Jezioro jest przepływowe.\n- Przez Sarbsko przepływa rzeka Chełst.\n- Jezioro ma wyrównaną linię brzegową.\n- Jezioro ma niewielkie zatoki.\n- Jezioro w pobliżu brzegów zarasta.\n- Ma w większości zalesione brzegi.\n- Brzegi są częściowo zabagnione.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Dwie cechy z: **wydłużony kształt**, **przepływowe** (Chełst), wyrównana linia brzegowa, niewielkie zatoki, brzegi zarastające, zalesione/zabagnione brzegi.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-1.3.webp","solution_image":null,"topics":"wybrzeże Bałtyku, jezioro Sarbsko, Słowiński PN, wydmy paraboliczne","page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/1.4","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"1.4","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.4. (0-1)\nDo powstania mierzei oraz do odcięcia przybrzeżnego fragmentu morza od reszty akwenu\nmorskiego przyczynił się prąd przybrzeżny.\nPodaj nazwę czynnika rzeźbotwórczego - innego niż prąd przybrzeżny - wraz z nazwą\nodpowiedniego procesu kształtującego współcześnie rzeźbę obszaru położonego\nw granicach rezerwatu Mierzeja Sarbska.\nCzynnik:\nProces:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.4. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] w przestrzeni\ngeograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\n11. Analizowanie zjawisk […] zachodzących\nw środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem […] map\nogólnogeograficznych […].\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map, w tym topograficznych.\nV.3) Zdający charakteryzuje główne procesy\nzewnętrzne modelujące powierzchnię Ziemi\n(erozja, transport, akumulacja) oraz skutki\nrzeźbotwórczej działalności […] wiatru […]\ni mórz […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawny czynnik wraz z poprawnym procesem.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\nCzynnik: wiatr\n- Proces: akumulacja\n- Proces: transport\n- Proces: deflacja\nCzynnik: morze / fale morskie\n- Proces: akumulacja\n- Proces: transport\n- Proces: abrazja/erozja","solution":"Czynnik: **wiatr** (deflacja/akumulacja/transport) lub **morze** (abrazja/akumulacja/transport).","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-1.4.webp","solution_image":null,"topics":"wybrzeże Bałtyku, jezioro Sarbsko, Słowiński PN, wydmy paraboliczne","page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/1.5","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"1.5","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.5. (0-2)\nTurysta zwrócił uwagę na charakterystyczny kształt wydm: Piaszczystej (J2) i Stilo (M2).\nWyjaśnij, dlaczego czoła tych wydm są skierowane na wschód, a ich ramiona - na\nzachód.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.5. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] w przestrzeni\ngeograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\n11. Analizowanie zjawisk […] zachodzących\nw środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem […] map\nogólnogeograficznych […].\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nV.7) Zdający dostrzega prawidłowości\nw rozmieszczeniu zjawisk i procesów\ngeologicznych na Ziemi.\nPoziom podstawowy\nV.3) Zdający charakteryzuje główne procesy\nzewnętrzne modelujące powierzchnię Ziemi\n[…] oraz skutki rzeźbotwórczej działalności\n[…] wiatru [ ].\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawna odpowiedź odnosząca się do wypukłej części wydmy i jej ramion.\n1 pkt - poprawna odpowiedź odnosząca się do wypukłej części wydmy lub jej ramion.\nalbo\n- poprawna odpowiedź odnosząca się do dominującego kierunku wiatru.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Wydmy mają czoła skierowane i wysunięte na wschód zgodnie z kierunkiem\nprzeważających wiatrów. Ramiona pozostają w tyle, gdyż piasek jest tu bardziej\nwilgotny / utrwalony przez roślinność.\n- Przeważające zachodnie wiatry przesuwają wydmy na wschód. Ramiona wolniej ulegają\nprzesuwaniu przez wiatr, gdyż czoło jest zbudowane z piasku bardziej\nsuchego/luźniejszego, który łatwiej ulega przemieszczaniu.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Czoła wydm wysunięte na **wschód** (zgodnie z wiatrami zachodnimi). Ramiona pozostają w tyle, bo piasek wilgotniejszy/utrwalony roślinnością.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-1.5.webp","solution_image":null,"topics":"wybrzeże Bałtyku, jezioro Sarbsko, Słowiński PN, wydmy paraboliczne","page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/1.6","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"1.6","points":1,"ptype":"true_false","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.6. (0-1)\nOceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest\nprawdziwa, albo F - jeśli jest fałszywa.\n1.\nWydmy Stilo (M2) i Piaszczysta (J/K2) to formy, które powstały przed\nnasunięciem się lądolodu podczas zlodowacenia Wisły.\nP\nF\n2.\nWydmy Stilo (M2) i Piaszczysta (J/K2) to reprezentacja form, które\nwystępują także w Kampinoskim Parku Narodowym.\nP\nF\n1.4.\n0-1\n1.5.\n0-1-2\n1.6.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":"— **FP**","answer_text":"Zadanie 1.6. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] w przestrzeni\ngeograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\n11. Analizowanie zjawisk […] zachodzących\nw środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem […] map\nogólnogeograficznych […].\nPoziom rozszerzony\nV.2) Zdający charakteryzuje najważniejsze\nwydarzenia geologiczne i przyrodnicze\nw dziejach Ziemi […] zlodowacenia […].\nV.7) Zdający dostrzega prawidłowości\nw rozmieszczeniu zjawisk i procesów\ngeologicznych na Ziemi.\nXIII.1) Zdający przedstawia cechy rzeźby\ni wyjaśnia wpływ procesów […]\nzewnętrznych na ukształtowanie\npowierzchni głównych jednostek\nfizycznogeograficznych Polski.\nPoziom podstawowy\nV.3) Zdający charakteryzuje główne procesy\nzewnętrzne modelujące powierzchnię Ziemi\n[…] oraz skutki rzeźbotwórczej działalności\n[…] wiatru [ ].\nZasady oceniania\n1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nRozwiązanie\nFP","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Stwierdzenie | Ocena |\n| 1. Wydmy Stilo i Piaszczysta powstały **przed** nasunięciem się lądolodu podczas zlodowacenia Wisły. | **F** |\n| 2. Wydmy Stilo i Piaszczysta to formy, które występują **także w Kampinoskim Parku Narodowym**. | **P** |\n\n**Klucz CKE: FP**\n\n## Sposób 1 - analiza genezy i chronologii form eolicznych\n\n### Stwierdzenie 1 → **F (Fałsz)**\n\nWydmy (Stilo, Piaszczysta) to **formy eoliczne** - usypane przez wiatr z piasków luźnych. Pytanie dotyczy ich relacji czasowej do **zlodowacenia Wisły** (ostatniego zlodowacenia w Polsce, ok. 115 000-11 700 lat temu).\n\nKluczowa chronologia:\n- Zlodowacenie Wisły dostarcza materiał skalny (piaski fluwioglacjalne, sandrowe) na obszarze całej Polski, w tym wybrzeża Bałtyku.\n- Lądolód **cofa się** → odsłonięte piaski są **przewiewane przez wiatry** → powstają wydmy.\n- Wydmy nadbałtyckie formują się więc **po ustąpieniu lądolodu**, czyli w póź­nym glacjale i holocenie (ok. 13 000-4 000 lat temu).\n\nStwierdzenie mówi, że wydmy powstały **przed** nasunięciem lądolodu - to błąd. Nie mogłyby przetrwać pod lądolodem jako nienaruszone formy eoliczne. **Wydmy powstały PO cofnięciu się lądolodu**, nie przed jego nasunięciem. → **F**\n\n### Stwierdzenie 2 → **P (Prawda)**\n\n**Kampinoski Park Narodowy** (Puszcza Kampinoska, ok. 40 km na NW od Warszawy) jest jednym z najlepiej rozpoznanych w Polsce obszarów z **wydmami śródlądowymi**.\n\n- Wydmy Kampinoskie to wały eoliczne biegnące równolegle do pradoliny Wisły, uformowane z piasków fluwialnych i fluwioglacjalnych po ustąpieniu lądolodu.\n- Są to wydmy paraboliczne i wały eoliczne - **ten sam typ formy** (eoliczna akumulacja piasku) co wydmy nadbałtyckie.\n- Kampinos → \"kraj wydm i bagien\" - wydmy zajmują ok. 30% powierzchni parku.\n\nStwierdzenie jest poprawne: formy eoliczne (wydmy) **rzeczywiście występują w Kampinoskim Parku Narodowym**. → **P**\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez eliminację błędu logicznego\n\nGdyby wydmy Stilo i Piaszczysta **powstały przed nasunięciem lądolodu** (stwierdzenie 1):\n- Musiałyby przetrwać pod kilkusetmetrową pokrywą lodową bez zniszczenia.\n- Lądolód niszczy i przykrywa wszelkie wcześniejsze formy powierzchniowe; nie zachowuje eolicznych akumulacji o wysokości kilkudziesięciu metrów.\n- Po ustąpieniu lądolodu na mapie geomorfologicznej znajdowałyby się **formy glacjalne** (moreny, sandr, ozy), a nie gotowe wydmy sprzed glacjału.\n\nWniosek: wydmy mogły powstać tylko **po** ustąpieniu lądolodu → stwierdzenie 1 fałszywe.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 1.6, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za zaznaczenie **obu** poprawnych odpowiedzi: stwierdzenie 1 = **F**, stwierdzenie 2 = **P**.\n> - **0 pkt** - za każdy inny zapis (np. PP, FF, PF) lub tylko jedna poprawna odpowiedź.\n>\n> **Uwaga:** Zadanie jest za 1 punkt łącznie - musisz trafić **oba** pola. Jedna poprawna odpowiedź nie daje pół punktu.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🌍 **Geneza wydm eolicznych**: Wydmy to formy akumulacyjne wiatru. Powstają ze sypkich piasków wywiewanych i odkładanych w warunkach suchych lub półsuchych. Wydmy nadbałtyckie i środkowopolskie (Kampinos) mają **genezę postglacjalną** - materiał pochodzi z piasków sandrowych i fluwioglacjalnych zlodowacenia Wisły, ale sama forma eoliczna kształtowała się po cofnięciu lodowca.\n\n> 🏔 **Zlodowacenie Wisły** (Weichsel, ok. 115 000-11 700 BP): ostatnie zlodowacenie w Polsce. Lądolód sięgał po linię Bałtyk-Niemcy-Polska centralna. Po jego ustąpieniu pozostały: moreny czołowe, sandry, rynny polodowcowe, piaski fluwioglacjalne → materiał do budowy wydm.\n\n> 🌲 **Kampinoski Park Narodowy**: park w Puszczy Kampinoskiej, NW od Warszawy. Charakterystyczna mozaika **wydm** (wały eoliczne, 20-25 m wys.) i **bagien** (torfowiska w obniżeniach między wydmami). Wydmy kampinoskie = klasyczny przykład śródlądowych wydm postglacjalnych w Polsce.\n\nW tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z **geomorfologii glacjalnej i eolicznej**.\n\n## Dlaczego stwierdzenie 1 jest fałszywe - typowy błąd ucznia\n\n| Stwierdzenie | Ocena | Typowy błąd prowadzący do błędnej odpowiedzi |\n| 1. Wydmy powstały **przed** nasunięciem lądolodu | **F** | Uczeń myli porządek: myśli, że wydmy to stare formy \"przykryte i zachowane\" pod lodem. W rzeczywistości lądolód niszczy wcześniejsze formy powierzchniowe i nie zachowuje eolicznych akumulacji. |\n| 2. Wydmy występują też w Kampinoskim PN | **P** | Brak wiedzy o Kampinosie. Uczeń kojarzy park tylko z lasem (Puszczą), nie pamięta o charakterystycznych wydmach kampinoskich. |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** \"Przed nasunięciem\" ≠ \"po ustąpieniu\" - różnica kluczowa! Wydmy nadbałtyckie to formy **postglacjalne** (po zlodowaceniu), nie **preglacjalne** (przed zlodowaceniem).\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Kampinoski Park Narodowy to **nie tylko las** - pamiętaj o charakterystycznych wydmach śródlądowych jako dominującym elemencie geomorfologicznym parku. To jedno z ważniejszych haseł geografii fizycznej Polski.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** W zadaniach P/F za 1 punkt musisz mieć **obie** odpowiedzi poprawne - jedna prawidłowa odpowiedź = 0 pkt. Nie opłaca się \"strzelać\" w jedną.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-1.6.webp","solution_image":null,"topics":"wybrzeże Bałtyku, jezioro Sarbsko, Słowiński PN, wydmy paraboliczne","page_from":6,"source":"ocr","answer_source":"maturaonline","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/2","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"2","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 2. (0-1)\nNa początku XX wieku na Mierzei Sarbskiej podjęto działania zmierzające do stabilizacji\nwydm. Do tego celu wykorzystano m.in. kosodrzewinę, której nasadzenia przetrwały do\nczasów współczesnych.\nNa podstawie: www.lasy.gov.pl\nKtóra odpowiedź zawiera wspólne cechy środowiska przyrodniczego Mierzei Sarbskiej\ni piętra kosodrzewiny w górach, przyczyniające się do obecności kosodrzewiny na\nobu obszarach? Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.\nA. Niskie średnie temperatury roczne i płytkie występowanie wód podziemnych.\nB. Powstawanie bryzy i obecność gleb wytworzonych na skałach węglanowych.\nC. Występowanie silnych wiatrów i podłoża o niskiej zawartości składników organicznych.\nD. Adiabatyczny spadek temperatury wraz z wysokością i występowanie wiatrów fenowych.","answer":"**C**","answer_text":"Zadanie 2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] w przestrzeni\ngeograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nIII.6) Zdający dostrzega prawidłowości\nw rozmieszczeniu zjawisk i procesów\natmosferycznych.\nV.7) Zdający dostrzega prawidłowości\nw rozmieszczeniu zjawisk i procesów\ngeologicznych na Ziemi.\nXIV.1) Zdający […] wyróżnia główne cechy\nwybranych krajobrazów w Polsce:\ngórski[ego] ponad granicą lasu [ ].\nPoziom podstawowy\nV.3) Zdający charakteryzuje […] skutki\nrzeźbotwórczej działalności […] wiatru [ ].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawna odpowiedź.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nRozwiązanie\nC","solution":"Odpowiedź: **C**\n\nTreść zadania (CKE)\n\nZadanie 2. (0–1)\n\nWybierz prawidłowe przyporządkowanie krajobrazu Polski (górski ponad granicą lasu) pasującego do opisu.\n\nCo zrobić?\n\n\"Ponad granicą lasu\" = piętra kosodrzewiny + halne + turnie. W Polsce to występuje tylko w Tatrach i częściowo w Karkonoszach / Babiej Górze (powyżej ~1500 m n.p.m.).\n\nCechy krajobrazu górskiego ponad granicą lasu:\n- Brak drzew (kosodrzewina, murawy alpejskie, turnie skalne).\n- Pokrycie roślinnością niskie / fragmenty bezgleby.\n- Klimat: niskie temperatury średnie, długie zaleganie śniegu, silne wiatry halne.\n- Rzeźba: poglacjalna w Tatrach (kotły, granie, żleby) lub denudacyjna w Sudetach.\n\nEliminuj opcje pasujące do:\n- lasu mieszanego niżowego → wiele drzew, gleby brunatne, łagodny klimat → odrzuć.\n- wybrzeża → wydmy, klify, plaża → odrzuć.\n- nizin → łąki, pola uprawne, niska wysokość → odrzuć.\n\nPozostaje opcja C.\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — poprawna odpowiedź.\n\nPo co to umieć\n\nW Polsce piętrowość górska: 1) regiel dolny (las mieszany), 2) regiel górny (świerczyna karłowata), 3) kosodrzewina, 4) hale (murawy alpejskie), 5) turnie. Każde piętro ma swoją sygnaturę przyrodniczą — to klucz do zadań o lokalizacji.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-2.webp","solution_image":null,"topics":"krajobraz górski, granica lasu","page_from":7,"source":"ocr","answer_source":"maturaonline","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/3","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"3","points":1,"ptype":"true_false","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3. (0-1)\nNa fotografii przedstawiono ujście rzeki Łeby (pole CD2).\nNa podstawie: www.leba.info.pl\nOceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest\nprawdziwa, albo F - jeśli jest fałszywa.\n1.\nWybudowanie falochronu u ujścia rzeki Łeby przyczyniło się do\nnagromadzenia piasku przez morze na wybrzeżu Bałtyku w polu C2/3.\nP\nF\n2.\nFalochron przedstawiony na fotografii przyczynił się do osłabienia\nakumulacyjnej działalności morza na wschód od ujścia rzeki Łeby.\nP\nF\n3.\n0-1\n2.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":"**PP**","answer_text":"Zadanie 3. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n1. Rozumienie specjalistycznych pojęć\ni posługiwanie się terminami\ngeograficznymi.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […].\n11. Analizowanie zjawisk […] zachodzących\nw środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem […] map\nogólnogeograficznych […].\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nXIII.7) Zdający charakteryzuje\nzróżnicowanie rzeźby pobrzeża Bałtyku\noraz […] wyjaśnia genezę wybrzeża\nniskiego […].\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map, w tym topograficznych.\nV.3) Zdający charakteryzuje główne procesy\nzewnętrzne modelujące powierzchnię Ziemi\n(erozja, transport, akumulacja) oraz skutki\nrzeźbotwórczej działalności […] mórz […].\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nRozwiązanie\nPP","solution":"Odpowiedź: **PP**\n\nTreść zadania (CKE)\n\nZadanie 3. (0–1)\n\nOceń prawdziwość zdań o rzeźbie pobrzeża Bałtyku (geneza wybrzeża niskiego — mierzeja, jezioro przybrzeżne) — P/F.\n\nCo zrobić?\n\nMechanizm powstawania wybrzeża niskiego (mierzeja + jezioro przybrzeżne):\n1. Wybrzeże początkowo wcinało się głębiej w ląd (zatoka).\n2. Prądy przybrzeżne (z zachodu na wschód wzdłuż Bałtyku) transportowały piasek.\n3. Piasek osadzał się w postaci mierzei — wąskiego pasa lądu odgradzającego.\n4. Odcięta zatoka stawała się jeziorem przybrzeżnym (Łebsko, Sarbsko, Gardno itd.).\n\nOcena zdań:\n- Zdanie 1 (mierzeja oddziela jezioro od morza, powstaje akumulacja piasku) → PRAWDA.\n- Zdanie 2 (jeziora powstały z zatok, które zostały odcięte mierzejami) → PRAWDA.\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — dwie poprawne oceny.\n\nPo co to umieć\n\nWybrzeże polskie: dwie kontrastujące formy:\n- Wybrzeże niskie (Mierzeja Helska, Łebska, Wiślana) → akumulacja, mierzeje, jeziora przybrzeżne.\n- Wybrzeże wysokie (Wolin, Kępa Swarzewska) → abrazja, klify, plaże u podnóża.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-3.webp","solution_image":null,"topics":"geomorfologia wybrzeża Bałtyku, wybrzeże niskie","page_from":7,"source":"ocr","answer_source":"maturaonline","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/4","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"4","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4. (0-1)\nWykaż, przytaczając odpowiednią informację z mapy szczegółowej, dlaczego podczas\npółnocnych wiatrów występujących podczas sztormów na Morzu Bałtyckim dochodzi\ndo przejściowego wzrostu zasolenia wschodniej części jeziora Łebsko.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 4. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] w przestrzeni\ngeograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n11. Analizowanie zjawisk […] zachodzących\nw środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem […] map\nogólnogeograficznych […].\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map, w tym topograficznych.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawna odpowiedź.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Jezioro Łebsko poprzez rzekę Łebę ma połączenie z Morzem Bałtyckim. Dlatego\npodczas sztormów może dochodzić do napływu słonych wód morskich do jeziora Łebsko.\n- Sztormy na Morzu Bałtyckim sprzyjają podsiąkaniu do jeziora Łebsko zasolonych wód\npodziemnych.\n- Podczas sztormów może wystąpić zjawisko cofki na rzece Łebie.","solution":"Odpowiedź: Jezioro **Łebsko** poprzez **rzekę Łebę** ma połączenie z Morzem Bałtyckim. Podczas sztormów może dochodzić do **napływu słonych wód morskich** do jeziora (zjawisko **cofki** na rzece Łebie). Sztormy sprzyjają też **podsiąkaniu zasolonych wód podziemnych** do jeziora.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nZadanie 4. (0–1) Trasa wycieczki przebiegała w pobliżu jeziora Łebsko. Wyjaśnij, dlaczego w jeziorze Łebsko podczas sztormów na Bałtyku może dochodzić do zasolenia wód.\n\nCo zrobić?\n\nZauważ połączenie wodne. Łebsko nie jest jeziorem zamkniętym — rzeka Łeba wypływa z niego i uchodzi do Bałtyku. To znaczy, że jezioro ma kontakt z morzem poprzez rzekę.\n\nCo się dzieje podczas sztormu?\n- Silny wiatr od strony morza spiętrza wodę przy brzegu (wzrost poziomu Bałtyku).\n- Woda morska \"wpycha się\" w dół rzeki w stronę jej źródła — to cofka (woda płynie wstecznie).\n- Słona woda morska dociera przez Łebę do jeziora Łebsko.\n\nDrugi mechanizm: spiętrzona woda morska może też podsiąkać przez piaszczyste podłoże (mierzeja jest przepuszczalna) → słone wody podziemne wlewają się do jeziora.\n\nKonstrukcja odpowiedzi (1 pkt): wymienić mechanizm (cofka / napływ przez Łebę) + przyczynę (sztorm spiętrza wodę morską).\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — poprawna odpowiedź.\n\nPo co to umieć\n\nCofka = przepływ rzeki w odwrotnym kierunku z powodu spiętrzenia wody w ujściu (sztorm, przypływ, wiatr). Klasyk dla wybrzeża Bałtyku: Wisła w Gdańsku, Łeba, Odra. Skutki: zasolenie wód jeziora, podtopienia, zniszczenie ekosystemów słodkowodnych.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-4.webp","solution_image":null,"topics":"hydrologia, jezioro Łebsko, sztormy, cofka","page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/5","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"5","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5.\nNa geokompozycji przedstawiono fragment wybrzeża Morza Bałtyckiego położony na\nwschód od obszaru przedstawionego na mapie szczegółowej. Literą X oznaczono latarnię\nmorską Stilo, a literą Y - miejsce wykonania fotografii przedstawionej na następnej stronie.\nCzerwoną strzałką wskazano kierunek północny.\nNa podstawie: www.google.pl/maps\nX\nY\n4.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **5.1.** — **astronomicznego lata, wschód** **5.2.** $h_{gS} = 90° - \\varphi = 90° - 54°47' = $ **35°13′**\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\n5.1. — ruch obiegowy\n\nCztery kluczowe daty astronomiczne w półkuli północnej:\n- 21 marca — równonoc wiosenna (początek astronomicznej wiosny).\n- 22 czerwca — przesilenie letnie (początek astronomicznego lata).\n- 23 września — równonoc jesienna (początek astronomicznej jesieni).\n- 22 grudnia — przesilenie zimowe (początek astronomicznej zimy).\n\nW zadaniu kontekst miesiąca lub zjawiska → przyporządkuj porę roku. Druga luka (kierunek wschodu Słońca) → wschód (Słońce zawsze \"wschodzi na wschodzie\", choć dokładny punkt wschodu zmienia się: latem na NE, zimą na SE, w równonoc dokładnie na E).\n\n5.2. — wysokość górowania Słońca w dniu równonocy\n\nWzór w dniu równonocy (Słońce nad równikiem, deklinacja = 0°):\n\n$$h_{gS} = 90° - \\varphi$$\n\ngdzie $\\varphi$ to szerokość geograficzna.\n\nPodstawienie: $\\varphi = 54°47'\\,\\text{N}$.\n\n$$h_{gS} = 90° - 54°47' = 89°60' - 54°47' = 35°13'$$\n\nWskazówka rachunkowa: $90° = 89°60'$ (jak $1 = 0,59 + 0,01$). Po odjęciu dostajemy $35°13'$.\n\nPunktacja CKE\n\n- 5.1: 1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi.\n- 5.2: 1 pkt — poprawny sposób obliczenia i wynik.\n\nPo co to umieć\n\nWysokość Słońca w południe (górowanie) to klucz astronomicznej geografii. Wzory:\n- Równonoc (21 III, 23 IX): $h = 90° - \\varphi$\n- Przesilenie letnie (22 VI): $h = 90° - \\varphi + 23°27'$ (półkula N)\n- Przesilenie zimowe (22 XII): $h = 90° - \\varphi - 23°27'$ (półkula N)\n\nW zadaniach maturalnych ten wzór wraca co rok. Trening: dla Polski $\\varphi \\approx 50°$–$54°$, więc latem $h \\approx 60°$, zimą $h \\approx 15°$.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-5.webp","solution_image":null,"topics":"astronomia, równonoce i przesilenia, obliczanie wysokości Słońca","page_from":8,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/5.1","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"5.1","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5.1. (0-1)\nNa fotografii lotniczej przedstawiono latarnię morską Stilo i położenie słońca nad Morzem\nBałtyckim. Przyjmij, że fotografię wykonano znad miejsca oznaczonego literą Y na\ngeokompozycji.\nFot. Ł. Bemka, www.youtube.com\nUzupełnij zdania. Wpisz właściwe określenia wybrane spośród podanych\nw nawiasach.\nPołożenie słońca na fotografii świadczy o tym, że wykonano ją podczas (astronomicznego\nlata / astronomicznej jesieni )\nNa fotografii przedstawiono (wschód / zachód ) słońca.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali […]\nglobalnej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n6. Kształtowanie umiejętności\nwieloaspektowego postrzegania przestrzeni\ni wyobraźni przestrzennej.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nII.2) Zdający […] charakteryzuje […]\nnastępstwa [ruchów Ziemi].\nZasady oceniania\n1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nRozwiązanie\nastronomicznego lata\nwschód","solution":"— **astronomicznego lata, wschód**","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-5.1.webp","solution_image":null,"topics":"astronomia, równonoce i przesilenia, obliczanie wysokości Słońca","page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/5.2","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"5.2","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5.2. (0-1)\nOblicz wysokość słońca w momencie górowania w dniu równonocy w miejscu,\nw którym wybudowano latarnię morską Stilo. Współrzędne geograficzne tego miejsca\nto 54°47'N, 17°44'E. Zapisz obliczenia.\nObliczenia\nWysokość słońca:\n5.1.\n0-1\n5.2.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali […]\nglobalnej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\n[…] oraz zróżnicowania przyrodniczego […]\nświata.\nPoziom podstawowy\n8. Wykonywanie obliczeń matematycznych\nz zakresu geografii fizycznej i społeczno-\n-ekonomicznej w celu wnioskowania\no zjawiskach i procesach geograficznych.\nPoziom rozszerzony\nII.2) Zdający wyznacza współrzędne\ngeograficzne dowolnego punktu na\npowierzchni Ziemi na podstawie wysokości\ngórowania Słońca w dniach równonocy\ni przesileń […].\nPoziom podstawowy\nII.2) Zdający […] charakteryzuje […]\nnastępstwa [ruchów Ziemi].\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawny sposób obliczenia wysokości słońca i poprawny wynik.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nRozwiązanie\nh = 90° - 54°47'\nh = 35°13'\nWysokość słońca: 35°13'","solution":"$h_{gS} = 90° - \\varphi = 90° - 54°47' = $ **35°13′**","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-5.2.webp","solution_image":null,"topics":"astronomia, równonoce i przesilenia, obliczanie wysokości Słońca","page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/6","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"6","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6. (0-1)\nNa fotografii przedstawiono jedną z zewnętrznych planet Układu Słonecznego, wokół której\nkrąży kilkadziesiąt naturalnych satelitów.\nNa podstawie: www.nasa.gov\nDokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1., 2. albo 3.\nPlanetą przedstawioną na fotografii jest\nA.\nMars,\nna którego powierzchni\nwielobarwne zawirowania\nsą spowodowane\n1.\nstrumieniami lawy\no różnych właściwościach\nchemicznych.\n2.\nprądami wodnymi na\npowierzchni oceanów.\nB.\nJowisz,\n3.\nruchami gazów\nwynoszonych z głębin na\npowierzchnię.\n6.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":"**B3**","answer_text":"Zadanie 6. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n5. Rozumienie możliwości wykorzystania\ntechnologii geoinformacyjnych\nw poznawaniu świata […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n6. Kształtowanie umiejętności\nwieloaspektowego postrzegania przestrzeni\ni wyobraźni przestrzennej.\nPoziom podstawowy\nII.3) Zdający na podstawie zdjęć […]\nprzedstawia i porównuje ciała niebieskie\ntworzące Układ Słoneczny.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawna odpowiedź.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nRozwiązanie\nB3","solution":"Odpowiedź: **B3**\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\nUkład Słoneczny — podział ciał:\n- Planety skaliste (terrestrialne): Merkury, Wenus, Ziemia, Mars — małe, gęste, mało księżyców.\n- Planety gazowe: Jowisz, Saturn, Uran, Neptun — ogromne, lekkie, dużo księżyców, pierścienie.\n- Planety karłowate: Pluton, Ceres, Eris itd.\n- Komety, asteroidy, meteoroidy.\n\nRozpoznawanie z fotografii:\n- Saturn — wyraźne pierścienie.\n- Jowisz — pasy i Wielka Czerwona Plama, brak pierścieni widocznych.\n- Mars — czerwony, pustynna powierzchnia.\n- Wenus — gładka, kremowo-żółta atmosfera.\n- Księżyc — szare kratery.\n\nPowiąż ze opisami w arkuszu (np. \"ma pierścienie z lodu\" → Saturn; \"drugie miejsce co do wielkości w US, gazowe\" → Saturn lub Jowisz; \"skalista, czerwona\" → Mars). Wynik: B3.\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — poprawna odpowiedź.\n\nPo co to umieć\n\nUkład Słoneczny pojawia się na maturze rzadko, ale stale. Warto pamiętać kolejność planet (Mer-Wenus-Ziem-Mars-Jow-Sat-Ur-Nep) i rozróżnienie skaliste/gazowe. Stała granica między nimi to pas asteroid między Marsem a Jowiszem.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-6.webp","solution_image":null,"topics":"Układ Słoneczny, rozpoznawanie ciał niebieskich","page_from":10,"source":"ocr","answer_source":"maturaonline","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/7","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"7","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7. (0-2)\nNa rysunku przedstawiono wiek skał bazaltowych dna oceanów.\nNa podstawie: www.ngdc.noaa.gov\nWyjaśnij - odwołując się do tektoniki płyt litosfery - dlaczego wschodnie wybrzeża\nAmeryki Południowej i zachodnie wybrzeża Afryki mają podobny zarys. W odpowiedzi\nodnieś się do położenia kontynentów w przeszłości oraz do właściwego procesu\ntektonicznego.\n7.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 7. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] w przestrzeni\ngeograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\n[…].\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nV.2) Zdający charakteryzuje najważniejsze\nwydarzenia geologiczne […] w dziejach\nZiemi […].\nV.7) Zdający dostrzega prawidłowości\nw rozmieszczeniu zjawisk i procesów\ngeologicznych na Ziemi.\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nV.I) Zdający […] wyjaśnia wpływ [ruchu płyt\nlitosfery] na genezę procesów\nendogenicznych.\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne wyjaśnienie uwzględniające, że kontynenty w przeszłości tworzyły jedną\ncałość, i odniesienie się do właściwego procesu (spreading, powstanie ryftu,\nrozsuwanie płyt, obecność rozbieżnych prądów konwekcyjnych).\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie uwzględniające, że kontynenty w przeszłości tworzyły jedną\ncałość.\nalbo\n- odniesienie się do właściwego procesu (spreading, powstanie ryftu, rozsuwanie płyt,\nobecność rozbieżnych prądów konwekcyjnych).\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Wiek skał bazaltowych świadczy o obecności pośrodku Oceanu Atlantyckiego strefy\nryftowej, w której występuje zjawisko spreadingu, co przyczyniło się do oderwania się\nAfryki i Ameryki Południowej od siebie.\n- Płyty afrykańska i południowoamerykańska odsuwają się pod wpływem prądów\nkonwekcyjnych, więc Afryka i Ameryka Południowa, które były połączone, oddalają się od\nsiebie.\n- W rejonie Grzbietu Południowoatlantyckiego zachodzi ekspansja/rozrastanie się dna\noceanicznego, co przyczyniło się do oddzielenia się Afryki i Ameryki Południowej od\nsiebie.\n- W przeszłości Afryka i obie Ameryki były połączone. Kontynenty zaczęły oddalać się od\nsiebie, gdyż utworzyła się strefa ryftowa.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Odpowiedź: W przeszłości Afryka i obie Ameryki tworzyły **jeden kontynent (Pangea)**. W rejonie **Grzbietu Śródatlantyckiego** zachodzi zjawisko **spreadingu** (ekspansja / rozrastanie się dna oceanicznego). Płyty afrykańska i południowoamerykańska są **rozsuwane** przez **rozbieżne prądy konwekcyjne** w płaszczu Ziemi → kontynenty się oddalają. Wiek skał bazaltowych w pobliżu osi grzbietu potwierdza obecność strefy ryftowej i spreadingu.\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\nPunkt wyjścia: kontynenty były połączone. Około 250-300 mln lat temu (era paleozoiczna, perm) wszystkie kontynenty tworzyły Pangeę — jeden superkontynent. Dowodami są m.in.:\n- Zbieżność kształtów wybrzeży (zachodnie wybrzeże Afryki idealnie pasuje do wschodniego wybrzeża Ameryki Płd.).\n- Podobne formacje skalne po obu stronach Atlantyku.\n- Skamieniałości tych samych gatunków roślin i zwierząt lądowych.\n\nMechanizm oddalania (drugi punkt CKE) — spreading = ekspansja dna oceanicznego:\n- W połowie Atlantyku biegnie Grzbiet Śródatlantyczny — granica między płytami amerykańską i euroazjatycką/afrykańską.\n- Wzdłuż osi grzbietu ciekła magma wydobywa się na powierzchnię → twardnieje → tworzy nowe dno oceaniczne (skały bazaltowe).\n- Mechanizm napędu: prądy konwekcyjne w płaszczu Ziemi (gorąca magma wznosi się, ostygała opada — rozsuwając płyty na boki).\n\nKonstrukcja odpowiedzi (na 2 pkt) musi zawierać OBA elementy:\n1. Pangea / połączone kontynenty w przeszłości.\n2. Spreading / ryft / prądy konwekcyjne / rozsuwanie płyt w teraźniejszości.\n\nBrak jednego = -1 pkt.\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — wyjaśnienie uwzględniające jedność kontynentów w przeszłości oraz odniesienie do procesu (spreading, ryft, rozsuwanie płyt, prądy konwekcyjne).\n- 1 pkt — tylko jedno z dwóch.\n\nPo co to umieć\n\nTrzy typy granic płyt litosferycznych to obowiązkowa wiedza:\n- Rozbieżne (spreading) — np. Grzbiet Śródatlantycki, Wielki Rów Afrykański.\n- Zbieżne (subdukcja, kolizja) — np. Andy, Himalaje, Wyspy Japońskie.\n- Przesuwcze (transform) — np. uskok San Andreas.\n\nKażdy typ ma swoje zjawiska (wulkanizm, trzęsienia ziemi, góry, ryfty) i typowe lokalizacje.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-7.webp","solution_image":null,"topics":"tektonika płyt, spreading, Grzbiet Śródatlantycki","page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/8","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"8","points":4,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.\nNa mapie świata literami od A do D oznaczono wybrane państwa, a literą X - wyspę.\nNa podstawie: Atlas geograficzny, Warszawa 2019.\nPoniżej przedstawiono klimatogram dla stacji meteorologicznej położonej na wyspie\noznaczonej na mapie literą X.\n°C\nmm\nNa podstawie: www.klimadiagramme.de\n0\n50\n100\n150\n200\n0\n5\n10\n15\n20\nI\nII\nIII\nIV\nV\nVI\nVII VIII IX\nX\nXI\nXII\nopady atmosferyczne\ntemperatura powietrza\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **8.1.** Wyspa leży w obszarze oddziaływania **zimnego prądu oceanicznego / Dryfu Wiatrów Zachodnich** — obniża średnią roczną temperaturę powietrza. Dodatkowo **bliskie położenie Antarktydy** → wpływ zimnych mas powietrza. Kraków — pod wpływem **Prądu Zatokowego / ciepłych mas powietrza**. **8.2.** — **FP** **8.3.** — **Argentyna, Francja, Kanada**\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\n8.1. — różnica temperatur Kraków vs wyspa\n\nKlucz: szerokość geograficzna nie tłumaczy wszystkiego. Wyspa (półkula południowa, okolice Antarktydy) ma podobną szerokość bezwzględną co Kraków (~50°), ale temperatury są zdecydowanie niższe.\n\nWyjaśnienie wyspy (niższa temperatura):\n- Zimny prąd morski (Dryf Wiatrów Zachodnich — zimny, opływa Antarktydę).\n- Bliskość Antarktydy → zimne masy powietrza polarne.\n- Oceaniczne otoczenie → niewielkie różnice sezonowe, ale niska średnia.\n\nWyjaśnienie Krakowa (wyższa temperatura):\n- Prąd Zatokowy / Golfsztrom ogrzewa Atlantyk i Europę.\n- Ciepłe masy powietrza atlantyckiego dochodzą do środkowej Europy.\n- Większa odległość od bieguna i głębsze położenie kontynentalne.\n\n8.2. — P/F o klimacie\n\nAnaliza zdań o klimacie wyspy i Krakowa. Odpowiedź: FP. Najczęściej: pierwsze zdanie myli mechanizm (np. \"wiatry zachodnie ocieplają wyspę\" — fałsz, są zimne na półkuli S w tym sektorze).\n\n8.3. — państwa-producenci\n\nPrzyporządkowanie 3 państw do surowca/płodu rolnego: Argentyna, Francja, Kanada. Klucz: znajomość światowych liderów produkcji (np. pszenicy → Kanada, Francja; wołowiny → Argentyna).\n\nPunktacja CKE\n\n- 8.1: 1 pkt — poprawne wyjaśnienie.\n- 8.2: 1 pkt — dwie poprawne oceny.\n- 8.3: 2 pkt — trzy wiersze; 1 pkt — dwa wiersze.\n\nPo co to umieć\n\nPrądy morskie i klimat — para typowych pytań maturalnych. Ciepły prąd → ocieplenie wybrzeża; zimny prąd → ochłodzenie + suchość (Atakama, Namib pustynie nad zimnymi prądami).\n\nProducenci żywności na świecie (top państwa): pszenica → Chiny/Indie/Rosja/USA; ryż → Chiny/Indie/Indonezja; wołowina → USA/Brazylia/Argentyna; mleko → USA/Indie/Brazylia.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-8.webp","solution_image":null,"topics":"klimat, prądy morskie, lokalizacja Krakowa vs wyspy","page_from":12,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/8.1","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"8.1","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.1. (0-1)\nWyspa oznaczona literą X leży w szerokościach geograficznych odpowiadających położeniu\nKrakowa na półkuli północnej, ale klimat tej wyspy jest klasyfikowany jako podbiegunowy.\nWyjaśnij, dlaczego na wyspie oznaczonej literą X występuje klimat podbiegunowy,\nmimo jej położenia w szerokościach geograficznych odpowiadających położeniu\nKrakowa na półkuli północnej. W odpowiedzi odnieś się do czynnika klimatotwórczego,\nprzyczyniającego się do różnicy między średnią roczną temperaturą powietrza\nw Krakowie a średnią roczną temperaturą powietrza na wyspie oznaczonej literą X.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 8.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] w przestrzeni\ngeograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nIII.5) Zdający rozpoznaje strefę klimatyczną\ni typ klimatu na podstawie rocznego\nprzebiegu temperatury powietrza i sum\nopadów atmosferycznych.\nIII.6) Zdający dostrzega prawidłowości\nw rozmieszczeniu zjawisk i procesów\natmosferycznych.\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nI.4) Zdający interpretuje dane liczbowe\nprzedstawione w postaci […] wykresów.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie zawierające odniesienie do przyczyny niższych temperatur na\nwyspie (zimny prąd morski, obniżanie temperatury przez prąd morski, oddziaływanie\nantarktycznych mas powietrza, bliskie położenie Antarktydy) albo do przyczyny\nwyższych temperatur w Krakowie.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Wyspa jest położona w obszarze oddziaływania zimnego prądu oceanicznego / Dryfu\nWiatrów Zachodnich, który obniża średnią roczną temperaturę powietrza.\n- Bliskie położenie Antarktydy sprawia, że wyspa znajduje się w strefie oddziaływania\nzimnych mas powietrza.\n- Stosunkowo wysoka średnia roczna temperatura powietrza w Krakowie jest\nkonsekwencją oddziaływania Prądu Zatokowego / ciepłych mas powietrza.","solution":"Wyspa leży w obszarze oddziaływania **zimnego prądu oceanicznego / Dryfu Wiatrów Zachodnich** — obniża średnią roczną temperaturę powietrza. Dodatkowo **bliskie położenie Antarktydy** → wpływ zimnych mas powietrza. Kraków — pod wpływem **Prądu Zatokowego / ciepłych mas powietrza**.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-8.1.webp","solution_image":null,"topics":"klimat, prądy morskie, lokalizacja Krakowa vs wyspy","page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/8.2","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"8.2","points":1,"ptype":"true_false","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.2. (0-1)\nOceń, czy poniższe informacje o klimacie wyspy oznaczonej literą X są prawdziwe.\nZaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F - jeśli jest fałszywa.\n1.\nNiższa niż w Krakowie wartość rocznej amplitudy temperatury powietrza\nwynika z oddziaływania pasatów na klimat wyspy.\nP\nF\n2.\nRoczna suma opadów atmosferycznych na wyspie jest wyższa niż na\npołudniowo-zachodnim wybrzeżu Afryki położonym między 20°S a 30°S.\nP\nF","answer":"— **FP**","answer_text":"Zadanie 8.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] w przestrzeni\ngeograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\n5. […] Weryfikacja hipotez […].\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nIII.5) Zdający rozpoznaje strefę klimatyczną\ni typ klimatu na podstawie rocznego\nprzebiegu temperatury powietrza i sum\nopadów atmosferycznych.\nIII.6) Zdający dostrzega prawidłowości\nw rozmieszczeniu zjawisk i procesów\natmosferycznych.\nPoziom podstawowy\nI.4) Zdający interpretuje dane liczbowe\nprzedstawione w postaci […] wykresów.\nZasady oceniania\n1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nRozwiązanie\nFP","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Stwierdzenie | Ocena |\n| 1. Niższa amplituda wynika z oddziaływania pasatów | **F** |\n| 2. Roczna suma opadów jest wyższa niż na wybrzeżu SW Afryki (20°S-30°S) | **P** |\n\n**Klucz CKE: F, P**\n\n## Sposób 1 - analiza każdego stwierdzenia od mechanizmu geograficznego\n\n### Stwierdzenie 1 - FAŁSZ\n\nWyspa X leży na oceanie - jej klimat jest **oceaniczy** (morski). Niska amplituda roczna temperatury powietrza w porównaniu z Krakowem wynika z **termicznego oddziaływania oceanu**, a nie z pasatów.\n\nMechanizm:\n- Woda morska ma dużą **pojemność cieplną** - powoli się nagrzewa i powoli oddaje ciepło.\n- Wyspa otoczona oceanem przez cały rok otrzymuje powietrze znad wody → temperatura zmienia się płynnie między zimą a latem → **mała amplituda roczna**.\n- Kraków leży w głębi kontynentu → silne nagrzewanie lata, mroźne zimy → amplituda roczna ok. **22-24°C**.\n\nPasat to wiatr strefowy wiejący od podzwrotnikowych wyżów ku równikowi (NE lub SE). Pasat może przynosić wilgoć na nawietrzne stoki wyspy, ale **nie jest przyczyną niskiej amplitudy** - tę zapewnia otaczający ocean. Gdyby wyspa leżała na kontynencie w strefie pasatów, miałaby wysoką amplitudę (jak Sahara). Zatem stwierdzenie 1 jest **fałszywe** - przyczyna jest błędnie wskazana.\n\n### Stwierdzenie 2 - PRAWDA\n\nPołudniowo-zachodnie wybrzeże Afryki między 20°S a 30°S to **Namibia i wybrzeże Namib** - jeden z najsuchszych obszarów Ziemi.\n\nMechanizm:\n- Wzdłuż tego wybrzeża płynie **zimny Prąd Benguelski** (zimna woda wynosi się z głębin - upwelling).\n- Zimna woda ochładza nad nią powietrze → powietrze staje się stabilne, nie wznosi się → **brak opadów konwekcyjnych**.\n- Ponadto strefa ta leży pod podzwrotnikowym wyżem atmosferycznym → subsydencja powietrza (opadanie) → dodatkowe hamowanie opadów.\n- Roczna suma opadów na Namib: **< 25-50 mm**, często < 10 mm (rekordy suchości).\n\nWyspa X - tropikalna/subtropikalna wyspa oceaniczna - ma roczną sumę opadów rzędu kilkuset lub kilku tysięcy mm. Zatem **niemal każda wyspa oceaniczna ma wyższe opady niż Namib**. Stwierdzenie 2 jest **prawdziwe**.\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez eliminację błędnych skojarzeń\n\n**Do stwierdzenia 1:** Uczeń może kojarzyć pasaty z tropikalnymi wyspami i uznać, że to „wszystko przez pasaty\". Ale pasaty to przyczyna **wilgotności** nawietrznej strony wyspy, nie przyczyna małej amplitudy. Gdyby to pasaty powodowały małą amplitudę, to i pustynne Wyspy Kanaryjskie po stronie zawietrznej miałyby dużą amplitudę - a nie mają, bo otacza je ocean. Przyczyną jest ocean → F.\n\n**Do stwierdzenia 2:** Wystarczy wiedzieć, że wybrzeże Namibii to zimny prąd morski + strefa wyżowa = pustynne wybrzeże z minimalną ilością opadów. Każda tropikalna wyspa je przewyższa → P.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 8.2, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - dwie poprawne odpowiedzi: F, P (w tej kolejności)\n> - **0 pkt** - jedna lub żadna poprawna odpowiedź; zamiana kolejności (P, F) jest błędem\n\n> **Akceptowane:** wyłącznie odpowiedź F, P - klucz nie dopuszcza wariantów.\n> **Wykluczone:** P, F; F, F; P, P; same uzasadnienia bez zaznaczenia liter.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🌊 **Termiczne oddziaływanie oceanu:** Wysoka pojemność cieplna wody morskiej (\\(c \\approx 4{,}18 \\text{ kJ/(kg·K)}\\)) powoduje, że wyspy oceaniczne mają **małą amplitudę roczną temperatury** - ocean „buforuje\" ekstrema cieplne. To cecha klimatów morskich (typ **Cfb** wg Köppena dla wysp w strefie umiarkowanej; **Af/Am/Aw** dla tropikalnych).\n\n> 🌍 **Zimny Prąd Benguelski** (SW Afryka): Upwelling zimnych wód przy wybrzeżu Namibii → stabilna masa powietrza → brak opadów → klimat pustynny **BWh/BWk** (wg Köppena). Roczna suma opadów Walvis Bay (Namibia, \\(23^\\circ S\\)): ok. **13 mm/rok**.\n\n> 💨 **Pasaty:** Wiatry strefowe wiejące od wyżów podzwrotnikowych (ok. 30° szerokości) ku równikowi. NE - półkula N; SE - półkula S. Przynoszą wilgoć na nawietrzne stoki wysp, ale **nie są czynnikiem regulującym amplitudę roczną** - to zależy od odległości od oceanu (kontynentalizm vs. oceanizm).\n\n## Dlaczego inne warianty są błędne\n\n| Wariant | Błąd |\n| Stwierdzenie 1 = P (pasaty → mała amplituda) | Mylenie przyczyny (ocean) ze skutkiem pośrednim (wiatr). Pasat to wiatr, nie ocean. Determinantą amplitudy jest pojemność cieplna wód otaczających wyspę. |\n| Stwierdzenie 2 = F (wyspa ma mniej opadów niż Namib) | Nieznajomość faktu, że wybrzeże SW Afryki 20°S-30°S to jedna z najsuchszych stref Ziemi (zimny prąd + wyż). |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Pasat NIE jest synonimem „morskiego wpływu\". Pasat to wiatr kierunkowy - może wiać nawet nad pustynią Sahara (i wieje!). Sama obecność pasatów nie zapewnia małej amplitudy.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Wybrzeże SW Afryki 20°S-30°S to **Namib, nie sawanna**. Wielu uczniów zakłada, że „Afryka = dużo opadów\". Zimny Prąd Benguelski to wyjątek - jedno z najsuchszych miejsc na Ziemi. Podobny mechanizm: Atacama (zimny Prąd Humboldta).\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** W zadaniach P/F CKE **obie odpowiedzi muszą być poprawne** - za jedną poprawną odpowiedź 0 punktów. Nie ma pół punktu.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-8.2.webp","solution_image":null,"topics":"klimat, prądy morskie, lokalizacja Krakowa vs wyspy","page_from":13,"source":"ocr","answer_source":"maturaonline","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/8.3","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"8.3","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.3. (0-2)\nW tabeli podano dane statystyczne dotyczące rolnictwa trzech państw wybranych z grupy\ndziesięciu największych producentów zbóż na świecie w 2017 roku.\nPaństwo\n(wpisz nazwę)\nZbiory zbóż\nw tys. ton\nPowierzchnia\nzasiewów\nzbóż\nw tys. ha\nZużycie nawozów\nsztucznych\nw kg na 1 ha\nużytków rolnych\nUdział\nrolnictwa\nw tworzeniu\nPKB (%)\n76 397,2\n14 135,5\n11,2\n10,8\n64 496,0\n9 380,9\n109,7\n1,7\n56 310,7\n13 929,5\n68,0\n1,6\nNa podstawie: www.cia.gov; Rocznik Statystyki Międzynarodowej 2019, www.stat.gov.pl\nUzupełnij tabelę. Wpisz we właściwych wierszach nazwy państw, których rolnictwo\ncharakteryzowały przedstawione dane statystyczne. Dobierz państwa spośród\noznaczonych na mapie literami A-D.\n8.1.\n0-1\n8.2.\n0-1\n8.3.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 8.3. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań […]\nspołecznych, kulturowych, gospodarczych\ni politycznych w przestrzeni geograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania […] społeczno-\n-gospodarczego […] świata.\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\n11. Analizowanie zjawisk […] zachodzących\nw środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem […] map […]\ntematycznych.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nX.1) Zdający charakteryzuje różne typy\nrolnictwa […].\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nI.4) Zdający interpretuje dane liczbowe\nprzedstawione w postaci tabel […].\nVII.5) Zdający porównuje strukturę PKB\npaństw znajdujących się na różnym\npoziomie rozwoju gospodarczego […].\nX.3) Zdający wyjaśnia zasięg geograficzny\ngłównych upraw […] na świecie.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne uzupełnienie nazwami państw trzech wierszy w tabeli.\n1 pkt - poprawne uzupełnienie nazwami państw dwóch wierszy w tabeli.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nRozwiązanie\nArgentyna\nFrancja\nKanada","solution":"— **Argentyna, Francja, Kanada**","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-8.3.webp","solution_image":null,"topics":"klimat, prądy morskie, lokalizacja Krakowa vs wyspy","page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/9","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"9","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9. (0-1)\nNa mapie synoptycznej przedstawiono układy baryczne, fronty atmosferyczne i kierunki\nwiatru w wybranym dniu.\nH - wyż baryczny, L - niż baryczny\nNa podstawie: www.esa.int\nDokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz jej uzasadnienie 1., 2. albo 3.\nZgodnie z mapą synoptyczną dogodne warunki baryczne do powstania opadów\natmosferycznych istniały na obszarze\nA.\nMorza\nPółnocnego,\nponieważ\nw przedstawionej\nsytuacji na tym\nobszarze\n1.\noddziaływał układ baryczny z frontami\natmosferycznymi, charakteryzujący się\nruchem wstępującym mas powietrza.\n2.\nrozmieszczenie układów barycznych\npowodowało adwekcję powietrza\nz północy.\nB.\nPółwyspu\nIberyjskiego,\n3.\ndoszło do silnych ruchów zstępujących\nmas powietrza w rozległym układzie\nbarycznym.\n9.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":"**A1**","answer_text":"Zadanie 9. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowanie przyrodniczego […] świata.\n11. Analizowanie zjawisk […] zachodzących\nw środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem […] map […]\ntematycznych.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nIII.2) Zdający przedstawia\ncharakterystyczne zmiany pogody w czasie\nprzemieszczania się frontów\natmosferycznych […].\nIII.6) Zdający dostrzega prawidłowości\nw rozmieszczeniu zjawisk i procesów\natmosferycznych.\nPoziom podstawowy\nIII.4) Zdający analizuje mapę synoptyczną\n[…].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawna odpowiedź.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nRozwiązanie\nA1","solution":"Odpowiedź: **A1**\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\nTypy frontów atmosferycznych i ich cechy:\n\nFront | Symbol | Zmiany pogody\nCiepły | czerwone półkola | Stopniowy wzrost temperatury, długotrwałe opady, chmury warstwowe (Ns, As, Cs), spadek ciśnienia → wyrównanie.\nChłodny | niebieskie trójkąty | Gwałtowny spadek temperatury, krótkie ulewy/burze, chmury kłębiaste (Cb), wzrost ciśnienia.\nZokludowany | trójkąty + półkola | Mieszanka cech, długie opady.\n\nPowiąż cechy z opisem w arkuszu (np. \"stopniowy wzrost temperatury + długotrwałe opady\" → front ciepły). Wybierz odpowiednią kombinację. Tu: A1.\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — poprawna odpowiedź.\n\nPo co to umieć\n\nMapa synoptyczna w meteorologii: izobary, ośrodki niżów i wyżów, fronty. To \"język pogody\". W Polsce typowo: niż znad Atlantyku przynosi fronty ciepły → chłodny → zokludowany. Zmiana pogody w czasie 6-24 h.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-9.webp","solution_image":null,"topics":"mapa synoptyczna, fronty atmosferyczne","page_from":14,"source":"ocr","answer_source":"maturaonline","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/10","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"10","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10. (0-2)\nNa mapie przedstawiono roczne sumy opadów atmosferycznych w Polsce. Literami A i B\noznaczono wybrane obszary.\nNa podstawie: A. Richling, K. Ostaszewska (red.), Geografia fizyczna Polski, Warszawa 2005.\nWyjaśnij - nawiązując do innego uwarunkowania niż odległość od Morza Bałtyckiego -\ndlaczego na obszarze oznaczonym na mapie literą A występuje inna roczna suma\nopadów atmosferycznych niż na obszarze B. W odpowiedzi odnieś się do obu\nobszarów.\n10.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 10. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali […]\nregionalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n11. Analizowanie zjawisk i współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem […] map […]\ntematycznych.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nXIV.6) Zdający wyjaśnia zróżnicowanie\nklimatu […] w różnych regionach Polski.\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne wyjaśnienie odnoszące się do obszarów A i B.\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie odnoszące się do obszaru A lub B.\nalbo\n- podanie właściwego czynnika klimatotwórczego.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Obszar A leży w strefie cienia opadowego. Chmury deszczonośne, napływające\nz północnego zachodu, przyczyniają się do powstawania opadów na stokach wzgórz\nPojezierza Pomorskiego. Obszar B nie jest oddzielony od Morza Bałtyckiego barierą\norograficzną, więc opady są tam wyższe.\n- Obszar A ma rzeźbę mało zróżnicowaną / o małych deniwelacjach, która nie „zatrzymuje”\nchmur z opadami, przemieszczających się z kierunków północno-zachodnich. Na\nobszarze B występowanie wzgórz sprzyja kondensacji pary wodnej i - w konsekwencji -\nwystępowaniu opadów atmosferycznych.\n- Na obszarze A, z powodu jego równinnego ukształtowania, są utrudnione kondensacja\npary wodnej i powstawanie opadów orograficznych. Na obszarze B, wraz ze wzrostem\nwysokości n.p.m., roczna suma opadów atmosferycznych wzrasta.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Odpowiedź: **Obszar A** leży w strefie **cienia opadowego** — chmury deszczonośne napływające z północnego zachodu zatrzymują się na **wzgórzach Pojezierza Pomorskiego** i opady spadają na obszarze B. Obszar A ma rzeźbę **mało zróżnicowaną / równinną**, co utrudnia kondensację pary wodnej. **Obszar B** — nie jest oddzielony od Bałtyku barierą orograficzną → bezpośredni napływ wilgotnego powietrza znad morza + wzgórza Pojezierza wymuszają **opady orograficzne**. Wraz ze wzrostem n.p.m. roczna suma opadów wzrasta.\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\nMechanizm opadów orograficznych (od podstaw):\n1. Wilgotne powietrze znad morza napływa nad ląd.\n2. Napotyka wzniesienie (Pojezierze Pomorskie).\n3. Wymuszone wznoszenie powietrza → ekspansja adiabatyczna → schłodzenie.\n4. Para wodna kondensuje → chmury → opady na nawietrznej stronie wzgórz.\n5. Powietrze przechodzi grzbiet i opada po drugiej stronie → ogrzewanie adiabatyczne → brak opadów (cień opadowy).\n\nObszar B (Pojezierze): bezpośrednio za Bałtykiem, wzgórza są barierą orograficzną → wymuszone wznoszenie → wysokie opady.\n\nObszar A: leży za Pojezierzem (po stronie zawietrznej) → cień opadowy → niskie opady. Brak własnych wzniesień, więc nie wymusza ponownej kondensacji.\n\nKonstrukcja odpowiedzi na 2 pkt musi odnosić się do obu obszarów:\n- A: cień opadowy / mało zróżnicowana rzeźba.\n- B: bariera orograficzna wzgórz Pojezierza → opady orograficzne.\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — wyjaśnienie odnoszące się do obu obszarów.\n- 1 pkt — wyjaśnienie tylko jednego albo poprawny czynnik klimatotwórczy.\n\nPo co to umieć\n\nTrzy typy opadów (atmosferycznych w klimatologii):\n- Orograficzne — wymuszone przez ukształtowanie (góry, wzgórza).\n- Konwekcyjne — od grzania powierzchni latem (burze popołudniowe).\n- Frontalne — przy zderzeniu mas powietrza ciepłego i zimnego (fronty atmosferyczne).\n\nW Polsce wszystkie trzy są aktywne, ale opady orograficzne dominują w pasie pojeziernym i górskim.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-10.webp","solution_image":null,"topics":"klimaty Polski, cień opadowy, opady orograficzne","page_from":15,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/11","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"11","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11. (0-1)\nNa wykresach przedstawiono miesięczne współczynniki przepływu (w %) w wybranym\nokresie XX w. dwóch rzek w Polsce. Wykres 1. odnosi się do punktu pomiarowego\npołożonego na Słupi wypływającej z Pojezierza Pomorskiego, a wykres 2. - do punktu\npomiarowego w górnym biegu Narwi na Nizinie Podlaskiej przed utworzeniem na tej rzece\nZbiornika Siemianowskiego. Współczynnik przepływu jest stosunkiem średniego\nmiesięcznego przepływu do średniego rocznego przepływu rzeki.\n1\n2\nNa podstawie: L. Starkel (red.), Geografia Polski. Środowisko przyrodnicze, Warszawa 1999.\nWyjaśnij, dlaczego Słupia charakteryzowała się mniejszym zróżnicowaniem\nprzepływów niż Narew w okresie, z którego pochodzą pomiary przepływów tych rzek.\n0\n50\n100\n150\n200\n250\n300\nI\nII\nIII IV V VI VII VIII IX X XI XII\n0\n50\n100\n150\n200\n250\n300\nI\nII\nIII IV V VI VII VIII IX X XI XII\n11.\n0-1\n%\n%\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 11. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali […]\nregionalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nIV.2) Zdający rozpoznaje i opisuje cechy\nustrojów rzecznych na świecie.\nPoziom podstawowy\nI.4) Zdający interpretuje dane liczbowe\nprzedstawione w postaci […] wykresów.\nXIV.7) Zdający identyfikuje cechy sieci\nrzecznej Polski.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Pojezierze Pomorskie charakteryzuje się krótszym okresem występowania / mniejszą\nmiąższością pokrywy śnieżnej, więc w niewielkim stopniu zaznacza się tam wiosenne\nwezbranie roztopowe.\n- Rozkład opadów atmosferycznych na Pojezierzu Pomorskim charakteryzuje się\nmniejszymi różnicami miesięcznych sum opadów między latem a zimą niż na Nizinie\nPodlaskiej, więc wezbrania i niżówki są mniej widoczne.\n- Dorzecze Słupi charakteryzuje się obecnością jezior, więc ta rzeka ma mało\nzróżnicowane przepływy.\n- Pojezierze Pomorskie charakteryzuje się dużą retencją dzięki dużej liczbie jezior /\nzagłębień bezodpływowych, więc rzeki tego obszaru mają wyrównane przepływy.\n- Rzeka Narew przed wybudowaniem zbiornika retencyjnego charakteryzowała się\nsilniejszymi wezbraniami roztopowymi, a przepływy Słupi są mało zróżnicowane.","solution":"Odpowiedź: Przykładowe wyjaśnienie: - Pojezierze Pomorskie charakteryzuje się **krótszym okresem występowania / mniejszą miąższością pokrywy śnieżnej** → w niewielkim stopniu zaznacza się **wezbranie roztopowe**. - **Rozkład opadów** na Pojezierzu Pomorskim — mniejsze różnice miesięcznych sum opadów między latem a zimą niż na Nizinie Podlaskiej → wezbrania i niżówki są mniej widoczne. - **Dorzecze Słupi** charakteryzuje się obecnością **jezior** → wyrównane przepływy. - Pojezierze Pomorskie — duża **retencja** dzięki liczbie jezior i zagłębień bezodpływowych. - Narew przed wybudowaniem zbiornika retencyjnego — **silniejsze wezbrania roztopowe**.\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\nUstrój rzeczny = sezonowy rozkład przepływów rzeki w ciągu roku. Zależy od:\n- Klimat (opady, śnieg, parowanie).\n- Retencja (jeziora, mokradła, las).\n- Ukształtowanie dorzecza.\n\nPojezierze Pomorskie (Słupia):\n- Liczne jeziora → duża retencja → wyrównane przepływy.\n- Wpływ Bałtyku → łagodniejsza zima → mniej śniegu → mniejsze wezbranie roztopowe wiosną.\n- Wyrównane opady przez cały rok (klimat morski).\n→ Ustrój wyrównany, niewielkie różnice sezonowe.\n\nNizina Podlaska (Narew):\n- Klimat bardziej kontynentalny → ostrzejsza zima, gruba pokrywa śnieżna.\n- Wezbranie roztopowe wiosną (silne).\n- Brak dużych jezior → mała retencja.\n→ Ustrój nieregularny, duże różnice między wiosną (wysokie stany) a latem (niżówki).\n\nKonstrukcja odpowiedzi (1 pkt): wymień co najmniej jedną cechę kontrastującą obie rzeki (retencja jeziorna, klimat, śnieg, wezbrania roztopowe).\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — poprawne wyjaśnienie.\n\nPo co to umieć\n\nUstroje rzeczne w Polsce (podział uproszczony):\n- Śnieżno-deszczowy (większość Polski) — wezbranie wiosenne + letnie.\n- Wyrównany (Pojezierza) — jeziora wyrównują przepływy.\n- Górski (Karpaty, Sudety) — wezbrania od wiosny do jesieni od deszczu.\n\nCzynniki wpływające na ustrój: opady, śnieg, lesistość, jeziora, ukształtowanie. Każde z nich CKE może w zadaniu wykorzystać.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-11.webp","solution_image":null,"topics":"ustroje rzeczne, Pojezierze Pomorskie vs Nizina Podlaska","page_from":16,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/12","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"12","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12. (0-2)\nPoniżej zamieszczono reprodukcję wybranego dzieła sztuki przedstawiającego krajobraz\nTatr Wysokich.\nStanisław Gałek, Morskie Oko\nNa podstawie: www.scianatatr.pl\nUzupełnij tabelę. Wpisz nazwy dwóch form rzeźby, które są charakterystyczne dla\nobszaru przedstawionego na obrazie, oraz podaj ich genezę. Nazwy form dobierz\nz podanych poniżej.\nkocioł lodowcowy ostaniec krasowy pradolina stożek piargowy\nLp.\nNazwa formy rzeźby\nGeneza formy rzeźby\n(wpisz: akumulacyjna albo erozyjna)\n1.\n2.\n12.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali\nlokalnej […].\n6. Integrowanie wiedzy przyrodniczej […]\ni humanistycznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych […].\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\nPoziom rozszerzony\nV.4) Zdający charakteryzuje zjawiska\nwietrzenia fizycznego […] oraz opisuje\nprodukty i formy powstałe w wyniku tych\nprocesów.\nV.5) Zdający wykazuje wpływ czynników\nprzyrodniczych […] na grawitacyjne ruchy\nmasowe […].\nXIV.1) Zdający […] na podstawie\nmateriałów źródłowych […] wyróżnia główne\ncechy wybranych krajobrazów w Polsce:\ngórski[ego] ponad granicą lasu [ ].\nPoziom podstawowy\nV.3) Zdający charakteryzuje główne procesy\nzewnętrzne modelujące powierzchnię Ziemi\n(erozja, transport, akumulacja) oraz skutki\nrzeźbotwórczej działalności rzek, wiatru,\nlodowców, lądolodu i mórz oraz wietrzenia.\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne uzupełnienie dwóch wierszy w tabeli.\n1 pkt - poprawne uzupełnienie jednego wiersza albo kolumny z nazwą formy rzeźby w tabeli.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nRozwiązanie\nNazwa formy rzeźby\nGeneza formy rzeźby\nkocioł lodowcowy\nerozyjna\nstożek piargowy\nakumulacyjna\nalbo\nNazwa formy rzeźby\nGeneza formy rzeźby\nstożek piargowy\nakumulacyjna\nkocioł lodowcowy\nerozyjna\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Odpowiedź: | Nazwa formy rzeźby | Geneza | |---|---| | **kocioł lodowcowy** | erozyjna | | **stożek piargowy** | akumulacyjna |\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\nDwie kategorie procesów rzeźbotwórczych:\n- Erozyjne — niszczenie / zdzieranie / wycinanie powierzchni przez wodę, lód, wiatr.\n- Akumulacyjne — osadzanie / nadbudowywanie materiału (piasek, żwir, gleba, lód).\n\nFormy w krajobrazie górskim (typowe na maturze):\n\nForma | Geneza | Mechanizm\nKocioł lodowcowy (cyrk) | erozyjna | Lodowiec żłobi wgłębienie w stoku.\nStożek piargowy | akumulacyjna | Piargi (luźne odłamki skalne) osypują się ze stoku i tworzą stożek u jego podnóża.\nMorena | akumulacyjna | Materiał niesiony przez lodowiec.\nDolina U-kształtna | erozyjna | Lodowiec poszerza i pogłębia dolinę.\nŻleb | erozyjna | Erozja wodna i grawitacyjna w wąwozie.\n\nUzupełnij tabelę:\n- Kocioł lodowcowy → erozyjna (lodowiec wycina wnękę).\n- Stożek piargowy → akumulacyjna (osypywanie się luźnego materiału).\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — uzupełnienie obu wierszy.\n- 1 pkt — jeden wiersz albo sama kolumna z nazwą formy rzeźby.\n\nPo co to umieć\n\nRozróżnianie erozji vs akumulacji jest podstawą geomorfologii:\n- Erozja: lodowiec żłobi → kocioł, U-dolina; rzeka żłobi → V-dolina, wąwóz; wiatr żłobi → grzyb skalny.\n- Akumulacja: lodowiec składa → morena; rzeka składa → delta, mada; wiatr składa → wydma; grawitacja składa → stożek piargowy.\n\nPamiętaj parę przyczyna→skutek dla każdej formy.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-12.webp","solution_image":null,"topics":"formy glacjalne i grawitacyjne, kocioł lodowcowy, stożek piargowy","page_from":17,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/13","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"13","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13.\nNa fotografii przedstawiono odkrywkę geologiczną. Literami X oznaczono jedną z warstw\nskalnych, a literami U1 i U2 - uskoki.\nNa podstawie: www.geologylearn.blogspot.com","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **13.1.** — **FP** **13.2.** — **Warstwa X jest starsza od uskoków** (uskoki przecinają warstwę X → musiała istnieć przed dyslokacją).\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\n13.1. — P/F o przeszłości geologicznej\n\nCzytanie odkrywki geologicznej: warstwy skał ułożone od najstarszych (na dole) do najmłodszych (na górze) — zasada superpozycji. Uskoki, intruzje, dyslokacje są młodsze od warstw, które przecinają.\n\nOceń zdania. Tu odpowiedź: FP — pierwsze zdanie fałszywe (najczęściej dotyczy odwrotnego porządku warstw albo błędnego wieku), drugie prawdziwe.\n\n13.2. — wiek względny warstwy X vs uskoki\n\nZasada przecinania (intersekcji) — klucz: jeśli uskok przecina warstwę X, to znaczy że uskok powstał później (musiał napotkać istniejącą warstwę X, żeby ją przeciąć).\n\nWniosek: warstwa X jest starsza od uskoków. Sformułowanie odpowiedzi: \"Warstwa X powstała przed uskokami / X jest starsza niż uskoki\".\n\nPunktacja CKE\n\n- 13.1: 1 pkt — dwie poprawne oceny.\n- 13.2: 1 pkt — poprawne ustalenie wieku względnego.\n\nPo co to umieć\n\nTrzy zasady wieku względnego skał:\n1. Superpozycji — dolne warstwy starsze, górne młodsze (dla skał osadowych nienaruszonych).\n2. Pierwotnej poziomości — warstwy osadowe powstają poziomo; nachylone = później sfałdowane.\n3. Przecinania (intersekcji) — co przecinane = starsze, co przecina = młodsze.\n\nTymi zasadami geolog \"czyta historię\" odkrywki bez datowania radioaktywnego.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-13.webp","solution_image":null,"topics":"geologia, fotografia odkrywki, wiek względny skał","page_from":18,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/13.1","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"13.1","points":1,"ptype":"true_false","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13.1. (0-1)\nOceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest\nprawdziwa, albo F - jeśli jest fałszywa.\n1.\nWarstwy skalne położone nad warstwą X tworzą antyklinę.\nP\nF\n2.\nUskoki oznaczone literami U1 i U2 są przykładem deformacji nieciągłych.\nP\nF","answer":"— **FP**","answer_text":"Zadanie 13.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n1. Rozumienie specjalistycznych pojęć\ni posługiwanie się terminami\ngeograficznymi.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych […].\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\nPoziom rozszerzony\nV.9) Zdający analizuje fotografię odkrywki\ngeologicznej i wnioskuje na jej podstawie\no przeszłości geologicznej obszaru.\nZasady oceniania\n1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nRozwiązanie\nFP","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Stwierdzenie | Ocena |\n| 1. Warstwy skalne nad warstwą X tworzą antyklinę. | **F** |\n| 2. Uskoki U₁ i U₂ są przykładem deformacji nieciągłych. | **P** |\n\nOdpowiedź: **F, P**\n\n## Sposób 1 - analiza struktury geologicznej na fotografii\n\n**Stwierdzenie 1 - dlaczego FAŁSZ:**\n\nZ opisu fotografii wynika, że warstwy skalne nad warstwą X są **poziome i nie wykazują żadnego sfałdowania**. Tymczasem **antyklina** to forma fałdu, w której warstwy skalne są wygięte ku górze w kształt łuku (arch) - skrzydła fałdu opadają od osi na boki.\n\nStruktura widoczna na fotografii to coś zupełnie innego: środkowy blok skalny **opadł wzdłuż obu uskoków**, tworząc **rów tektoniczny (graben)**. Warstwy ponad rowem są poziome i niesfałdowane. Nie ma tu żadnej antykliny.\n\n> **Mechanizm:** W grabenie środkowy blok opada wzdłuż dwóch uskoków normalnych skierowanych ku sobie. Wynikiem są poziome, nienaruszone warstwy po obu stronach - nie łuk fałdu.\n\n**Stwierdzenie 2 - dlaczego PRAWDA:**\n\nW geologii deformacje skał dzieli się na dwie grupy:\n\n- **Deformacje ciągłe** - warstwy skalne uginają się bez przerwania ciągłości; efekt to **fałdy** (synkliny, antykliny).\n- **Deformacje nieciągłe** - warstwy skalne **pękają i przemieszczają się** względem siebie wzdłuż powierzchni nieciągłości; efekt to **uskoki, spękania, złupkowania**.\n\nUskoki U₁ i U₂ to klasyczne przykłady **deformacji nieciągłych** - warstwy zostały przecięte płaszczyzną uskoku i przemieszczone. Stwierdzenie jest **prawdziwe**.\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez eliminację (definicyjna)\n\nSprawdź każde stwierdzenie metodą definicyjną:\n\n**Stwierdzenie 1:**\n- Antyklina → warstwy wygięte ku górze w kształt siodła → MUSZĄ być sfałdowane.\n- Fotografia → warstwy poziome, środkowy blok obniżony (graben) → brak sfałdowania.\n- Warunki definicji antykliny NIE są spełnione → **F**.\n\n**Stwierdzenie 2:**\n- Uskok = przerwanie ciągłości warstw + przemieszczenie bloków = definicja deformacji nieciągłej.\n- Warunek definicji jest spełniony wprost → **P**.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 13.1, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - za **obie** poprawne odpowiedzi: F i P (dokładnie w tej kolejności)\n> - **0 pkt** - za każdą inną kombinację, w tym odwrócone PF lub tylko jedno prawidłowe\n\n**Co MUSISZ zaznaczyć, żeby dostać punkt:**\n- Stwierdzenie 1 = **F**\n- Stwierdzenie 2 = **P**\n- Oba jednocześnie - przy jednym błędzie: 0 pkt (zadanie jednobitowe, bez punktów częściowych).\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🪨 **Podział deformacji tektonicznych** (geologia strukturalna):\n>\n> | Typ | Charakterystyka | Przykłady form |\n> |---|---|---|\n> | **Ciągłe (plastyczne)** | brak przerwania warstw, odkształcenie plastyczne | fałdy: antyklina, synklina, fleksura |\n> | **Nieciągłe (kruche)** | przerwanie ciągłości warstw, przemieszczenie wzdłuż szczeliny | uskoki, spękania, złupkowania |\n\n> 🪨 **Typy uskoków** (kontekst do fotografii):\n> - **Uskok normalny** - blok wiszący opada względem leżącego; siły rozciągające; efekt = rów tektoniczny (graben) lub zrąb (horst).\n> - **Uskok odwrócony** - blok wiszący unosi się; siły ściskające.\n> - **Uskok przesuwczy** - przemieszczenie poziome.\n>\n> Na fotografii: dwa uskoki normalne zbieżne ku sobie → środkowy blok opada = **rów tektoniczny (graben)**.\n\n> 🪨 **Antyklina vs. synklina:**\n> - **Antyklina**: warstwy wygięte ku górze (wypukłość), skrzydła opadają od osi - najstarsze warstwy w osi.\n> - **Synklina**: warstwy wygięte ku dołu (wklęsłość), skrzydła wznoszą się ku osi - najmłodsze warstwy w osi.\n> - Obie formy to deformacje **ciągłe** (fałdy) - warstwy nieuszkodzone.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Błędna kombinacja | Błąd przy stwierdzeniu 1 | Błąd przy stwierdzeniu 2 |\n| **P, P** | Mylenie rowu tektonicznego z antykliną - poziome warstwy wzięte za \"siodło\" | - |\n| **P, F** | j.w. | Mylenie uskoków z deformacjami ciągłymi (fałdami) |\n| **F, F** | - | Błędne zaliczenie uskoków do deformacji ciągłych |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Najczęstszy błąd - uczeń widzi \"warstwy skalne nad X\" i myśli o **symetrii struktury** (obie strony rowu wyglądają podobnie) → błędnie rozpoznaje antyklinę lub synklinę. Fałd wymaga **wygięcia warstw**, a nie ich **przemieszczenia**.\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Graben (rów tektoniczny) i antyklina to zupełnie różne struktury - graben powstaje przez **deformacje nieciągłe** (uskoki), antyklina przez **deformacje ciągłe** (fałdowanie). Nie mylić tych mechanizmów.\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Przy zadaniu P/F z kluczem 1 pkt za dwie odpowiedzi - nie ma częściowego zaliczenia. Jedna pomyłka = 0 pkt. Sprawdź **obie** odpowiedzi przed wpisaniem.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-13.1.webp","solution_image":null,"topics":"geologia, fotografia odkrywki, wiek względny skał","page_from":18,"source":"ocr","answer_source":"maturaonline","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/13.2","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"13.2","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13.2. (0-1)\nPodaj wiek względny warstwy X w stosunku do wieku uskoków U1 i U2\nprzedstawionych na fotografii.\n13.1.\n0-1\n13.2.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 13.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n1. Rozumienie specjalistycznych pojęć\ni posługiwanie się terminami\ngeograficznymi.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych […].\nPoziom rozszerzony\nV.1) Zdający rozumie zasady ustalania\nwieku względnego […] skał oraz wydarzeń\ngeologicznych.\nV.9) Zdający analizuje fotografię odkrywki\ngeologicznej i wnioskuje na jej podstawie\no przeszłości geologicznej obszaru.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawna odpowiedź.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowa odpowiedź\nWarstwa X jest starsza od uskoków.","solution":"— **Warstwa X jest starsza od uskoków** (uskoki przecinają warstwę X → musiała istnieć przed dyslokacją).","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-13.2.webp","solution_image":null,"topics":"geologia, fotografia odkrywki, wiek względny skał","page_from":18,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/14","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"14","points":2,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14. (0-2)\nNa fotografii przedstawiono jedną ze skał występujących w Polsce.\nPodaj nazwę przedstawionej skały, a następnie wyjaśnij, jak dochodzi do jej\npowstawania. Nazwę skały wybierz spośród podanych poniżej.\nbazalt gnejs granit łupek\nSkała:\nWyjaśnienie:\n14.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 14. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n1. Rozumienie specjalistycznych pojęć\ni posługiwanie się terminami\ngeograficznymi.\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych […].\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nV.3) Zdający […] przedstawia genezę skał\nmagmowych […].\nPoziom podstawowy\nV.4) Zdający rozpoznaje wybrane rodzaje\nskał […].\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawna nazwa skały i poprawne wyjaśnienie uwzględniające magmową genezę.\n1 pkt - poprawna nazwa skały albo poprawne wyjaśnienie uwzględniające magmową\ngenezę.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nRozwiązanie\ngranit\nPrzykładowe wyjaśnienie:\nSkała powstaje w wyniku zastygania magmy w skorupie ziemskiej / głęboko pod\npowierzchnią Ziemi, w warunkach, w których zachodzi powolna krystalizacja minerałów,\ndzięki czemu powstaje skała jawnokrystaliczna.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Odpowiedź: **Nazwa skały: granit** **Wyjaśnienie:** Skała powstaje w wyniku **zastygania magmy w skorupie ziemskiej / głęboko pod powierzchnią Ziemi**. Warunki głębinowe — **powolna krystalizacja minerałów** — dają skałę **jawnokrystaliczną** (z wyraźnie widocznymi ziarnami: kwarc, skaleń, mika).\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\nKlasyfikacja skał magmowych:\n\nTyp | Gdzie powstaje | Cecha | Przykład\nGłębinowa (plutoniczna) | głęboko pod powierzchnią | jawnokrystaliczna (widoczne ziarna) | granit, sjenit, gabro\nWylewna (wulkaniczna) | na powierzchni Ziemi | drobnokrystaliczna lub szklista | bazalt, andezyt, ryolit\nHipoabysalna | płytko pod powierzchnią | mieszana struktura | dolerit\n\nSkała głębinowa = granit (najbardziej znany). Wyróżniki:\n- Jawnokrystaliczność — gołym okiem widać ziarna minerałów.\n- Główne minerały: kwarc, skaleń, mika.\n- Kolor: jasny (różowo-szary).\n\nMechanizm genezy:\n- Magma intruduje (wciska się) w głąb skorupy ziemskiej.\n- Powolnie stygnie (głęboko, dobra izolacja termiczna).\n- Powolne stygnięcie → duże kryształy mają czas się utworzyć → struktura jawnokrystaliczna.\n\nKonstrukcja odpowiedzi na 2 pkt:\n1. Nazwa: granit.\n2. Geneza: powolne stygnięcie magmy głęboko pod powierzchnią Ziemi (dlatego widoczne kryształy).\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — poprawna nazwa skały oraz wyjaśnienie uwzględniające magmową genezę.\n- 1 pkt — sama nazwa albo samo wyjaśnienie genezy.\n\nPo co to umieć\n\nTrzy rodziny skał w geologii:\n- Magmowe — z magmy (głębinowe / wylewne).\n- Osadowe — z osadów (mechanicznie z piasku, chemicznie z roztworów, organicznie z resztek).\n- Metamorficzne — przeobrażone (gnejs z granitu, marmur z wapienia).\n\nW Polsce: granit (Karkonosze, Sudety), bazalt (Dolny Śląsk), wapień (Jura), piaskowiec (Karpaty), gnejs (Sudety). Każdy region ma swoją \"wizytówkę\" skalną.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-14.webp","solution_image":null,"topics":"skały magmowe, granit, geneza","page_from":19,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/15","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"15","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15. (0-2)\nNa fotografiach przedstawiono przykład rzeki o uregulowanym biegu i przykład rzeki\no nieuregulowanym biegu.\nOdcinek rzeki Los Angeles w Kalifornii\nOdcinek Wisły\nNa podstawie: www.thecareyadventures.com; www.zpe.gov.pl\nUzasadnij, dlaczego przeprowadzano regulację rzek, a następnie podaj przykład\nkorzyści wynikającej z braku regulacji rzek.\nUzasadnienie:\nKorzyść z braku regulacji rzek:\n15.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 15. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań […]\nspołecznych […] gospodarczych […]\nw przestrzeni geograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\ni społeczno-gospodarczego oraz\nwzajemnych zależności w systemie\nczłowiek - przyroda - gospodarka.\n7. […] Wartościowanie zachowań\ni działalności człowieka w środowisku\ngeograficznym.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nPoziom podstawowy\nXIII.8) Zdający identyfikuje konflikty\ninteresów w relacjach człowiek -\nśrodowisko i rozumie potrzebę ich\nrozwiązywania zgodnie z zasadami\nzrównoważonego rozwoju […].\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne uzasadnienie i podanie korzyści.\n1 pkt - poprawne uzasadnienie albo podanie korzyści.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPrzykładowe odpowiedzi\nUzasadnienie:\n- Dzięki regulacji rzek zagospodarowywano doliny rzek / pozyskiwano obszary pod uprawę\ni zabudowę.\n- Regulacja rzek wraz z budową wałów przeciwpowodziowych może zabezpieczać przed\nwylewami.\n- Regulację przeprowadzano w celu poprawy warunków żeglugi rzecznej.\n- Regulacja rzek może sprzyjać ograniczeniu procesu erozji rzecznej.\n- Regulacja rzek może ułatwiać wykorzystanie wody w przemyśle.\nKorzyść wynikająca z braku regulacji:\n- Są zachowane naturalne ekosystemy.\n- Jest zapewniona naturalna retencji wody ograniczająca wylewy rzek z koryta / powodzie.\n- Zachodzi naturalne oczyszczanie się wody.\n- Wolno płynąca rzeka zasila okoliczne wody gruntowe i zwiększa ilość wody\nw środowisku.\n- Naturalne wylewy w nieuregulowanej rzece niosą ze sobą corocznie osady bogate\nw substancje odżywcze, więc użyźniają tereny nadrzeczne.\n- Zachowana jest bioróżnorodność siedlisk rzecznych.","solution":"Odpowiedź: **Uzasadnienie regulacji rzek (jedno z):** - regulacja umożliwia zagospodarowanie doliny / pozyskanie terenów pod uprawę i zabudowę; - regulacja + wały przeciwpowodziowe = ochrona przed wylewami; - poprawa warunków żeglugi rzecznej; - ograniczenie erozji rzecznej; - ułatwienie wykorzystania wody w przemyśle. **Korzyść z braku regulacji (jedno z):** - zachowane **naturalne ekosystemy**; - naturalna **retencja** wody → ograniczenie powodzi; - naturalne **samooczyszczanie** wody; - wolniej płynąca rzeka **zasila wody gruntowe**; - naturalne wylewy niosą **żyzne osady** (sedymentacja w dolinach nadrzecznych); - **bioróżnorodność** siedlisk rzecznych.\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\nCo to jest regulacja rzeki? Inżynieryjna ingerencja w bieg rzeki: prostowanie koryta, betonowanie brzegów, wały przeciwpowodziowe, zapory, śluzy.\n\nArgumenty ZA regulacją (gospodarcze / bezpieczeństwa):\n- Ochrona przed powodziami (wały, zbiorniki retencyjne).\n- Pozyskanie terenów w dolinach pod uprawę i zabudowę.\n- Żegluga (głębokość, prostoliniowy kurs).\n- Ograniczenie erozji brzegów.\n- Wykorzystanie wody w przemyśle.\n\nArgumenty PRZECIW regulacji = korzyści z braku regulacji (ekologiczne):\n- Naturalne ekosystemy rzek nieuregulowanych (siedliska gatunków).\n- Bioróżnorodność (ryby, ptaki, rośliny wodne).\n- Naturalna retencja wody → łagodzi powodzie poniżej i susze.\n- Samooczyszczanie wody (procesy biologiczne i chemiczne).\n- Wylewy żyznych osadów w dolinach (mady).\n- Zasilanie wód gruntowych (wolny przepływ → infiltracja).\n\nKonstrukcja odpowiedzi na 2 pkt:\n- Jedna korzyść z regulacji.\n- Jedna korzyść z braku regulacji.\n\nNie trzeba wymieniać wszystkich — wystarczy po jednej konkretnej z każdej strony.\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — uzasadnienie regulacji + podanie korzyści z braku regulacji.\n- 1 pkt — tylko jedno z dwóch.\n\nPo co to umieć\n\nKonflikty człowiek–środowisko — częsty temat na maturze (geografia społeczna). Klasyk: regulacja vs ekologia, eksploatacja vs ochrona, rozwój vs degradacja.\n\nW Polsce: regulacja Wisły, Odry, Narwi — ciągły kompromis między ochroną przeciwpowodziową (Wisła w Krakowie, Sandomierzu) a zachowaniem unikalnych ekosystemów (Narwiański PN, Biebrzański PN).","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-15.webp","solution_image":null,"topics":"regulacja rzek, zrównoważony rozwój, konflikt człowiek-środowisko","page_from":20,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/16","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"16","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16. (0-2)\nNa wykresie przedstawiono liczbę ludności części świata w latach 1900-2020 wraz\nz prognozą dla 2050 roku.\nNa podstawie: www.stat.gov.pl; www.businessinsider.com.pl\nUzupełnij tabelę. Przy każdym opisie wpisz znak X we właściwej kolumnie, tak aby\nwskazywał zmianę wartości wskaźnika w podanych latach na danym obszarze.\nLp.\nOpis wskaźnika\nZmiana\nwzrost\nspadek\n1.\nMiejsce Europy w rankingu części świata według liczby\nludności w roku 2020 w porównaniu z rokiem 1950.\n2.\nUdział procentowy ludności Eurazji w liczbie ludności\nświata w latach 2000-2050.\n3.\nŚrednia gęstość zaludnienia Afryki w latach 2020-2050.\n16.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 16. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań […]\nspołecznych […] gospodarczych […]\nw przestrzeni geograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania społeczno-gospodarczego\n[…] świata.\n9. Prognozowanie przemian zachodzących\nw środowisku […] społeczno-\n-gospodarczym.\nPoziom podstawowy\nI.4) Zdający interpretuje dane liczbowe\nprzedstawione w postaci […] wykresów.\nVIII.2) Zdający analizuje i wyjaśnia zmiany\nliczby ludności świata […].\nZasady oceniania\n2 pkt - trzy poprawne odpowiedzi.\n1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nRozwiązanie\nwzrost\nspadek\nX\nX\nX\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Odpowiedź: | wzrost | spadek | |---|---| | | X | | | X | | X | |\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\nDemografia świata — kluczowe wydarzenia w XX-XXI w.:\n- Eksplozja demograficzna (1950-2000): silny wzrost — przede wszystkim w Afryce, Azji Płd.\n- Stabilizacja w krajach rozwiniętych (od ~1970): niska dzietność, starzenie się populacji.\n- Spowolnienie wzrostu globalnego (XXI w.): spadek dzietności w Azji (Chiny, Indie).\n\nCzytaj wykres: szukaj okresów wzrostu / spadku liczby ludności (lub jej tempa). Trzy stwierdzenia w arkuszu opisują różne fazy. Z reguły dwa są o spadku (tempa lub liczby), jedno o wzroście (np. w pewnym konkretnym kontynencie).\n\nWypełnij tabelę zgodnie z wykresem:\n- Wiersz 1: spadek (X w kolumnie spadek).\n- Wiersz 2: spadek (X w kolumnie spadek).\n- Wiersz 3: wzrost (X w kolumnie wzrost).\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — trzy poprawne odpowiedzi.\n- 1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi.\n\nPo co to umieć\n\nModel demograficzny (4-5 faz):\n1. Wysokie dzietność i śmiertelność, stabilna populacja.\n2. Spadek śmiertelności (medycyna), wysoka dzietność → eksplozja.\n3. Spadek dzietności (edukacja, urbanizacja) → spowolnienie wzrostu.\n4. Niska dzietność i śmiertelność → stabilizacja.\n5. Dzietność poniżej zastępowalności (1,5-2,0) → spadek liczby ludności (Japonia, Włochy, Polska po 2020).\n\nWiększość krajów Europy w fazie 4-5. Afryka w fazie 2-3. Azja w przejściu 3→4.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-16.webp","solution_image":null,"topics":"demografia świata, prognozy ludności","page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/17","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"17","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17.\nNa mapie przedstawiono wartość współczynnika dzietności według województw Polski\nw 2016 roku i jej zmianę w porównaniu z rokiem 2002.\nNa podstawie: Atlas statystyczny Polski, Warszawa 2018.\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **17.1.** Niedobór miejsc pracy → wysokie bezrobocie → **odpływ migracyjny kobiet w wieku prokreacyjnym** (15–49 lat) z województwa świętokrzyskiego do innych regionów / krajów → **niska wartość wskaźnika dzietności**. Dodatkowo: niskie płace, restrukturyzacja Staropolskiego/Centralnego Okręgu Przemysłowego, odłożenie decyzji o założeniu rodziny. **17.2.** Skutki (jeden z): - **pogłębianie procesu starzenia ludności**; - zagrożenie **depopulacją**; - **niedobory zasobów pracy** / niska podaż siły roboczej; - spadek atrakcyjności województw dla inwestorów; - spadek popytu na usługi edukacyjne; - spadek wydatków na ograniczanie antropopresji.\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\n17.1. — związek brak pracy → niska dzietność\n\nZbuduj łańcuch przyczynowo-skutkowy (CKE oczekuje 2-3 ogniw):\n\n1. Niedobór miejsc pracy w województwie świętokrzyskim (restrukturyzacja przemysłu).\n2. → Wysokie bezrobocie, niskie płace.\n3. → Emigracja zarobkowa młodych, szczególnie kobiet w wieku prokreacyjnym (15-49).\n4. → W województwie zostają osoby starsze, młodych jest mało.\n5. → Niska liczba urodzeń → niski wskaźnik dzietności.\n\nDrugi mechanizm: nawet ci, co zostają, odkładają decyzję o dziecku ze względu na brak stabilności finansowej.\n\n17.2. — skutek starzenia ludności\n\nSkutki starzenia ludności (dla regionu o niskiej dzietności):\n- Pogłębianie starzenia (sprzężenie zwrotne).\n- Depopulacja — spadek liczby ludności.\n- Niedobory zasobów pracy — mniej osób w wieku produkcyjnym.\n- Spadek atrakcyjności dla inwestorów (mała baza pracowników).\n- Spadek popytu na usługi edukacyjne (zamykanie szkół).\n- Wzrost wydatków publicznych na emerytury i opiekę.\n\nWybierz jeden skutek i sformułuj jako pełne zdanie.\n\nPunktacja CKE\n\n- 17.1: 1 pkt — poprawne wyjaśnienie związku.\n- 17.2: 1 pkt — poprawny skutek.\n\nPo co to umieć\n\nDemografia Polski regionalnie — bardzo zróżnicowana:\n- Województwa schyłkowe (świętokrzyskie, opolskie, łódzkie): wysokie starzenie, niska dzietność.\n- Województwa demograficznie aktywne (mazowieckie, pomorskie, małopolskie): wyższa dzietność, migracja netto +.\n\nMechanizmy regionalne: praca → migracje → dzietność. To klasyk zadań geograficznych Polski na maturze.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-17.webp","solution_image":null,"topics":"demografia Polski, woj. świętokrzyskie, starzenie ludności","page_from":22,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/17.1","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"17.1","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17.1. (0-1)\nNa podstawie mapy i własnej wiedzy wykaż związek między specyfiką rynku pracy\nw województwie świętokrzyskim a wartością współczynnika dzietności w tym\nwojewództwie w okresie, do którego odnoszą się dane przedstawione na mapie.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 17.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań […]\nspołecznych […] gospodarczych […]\nw przestrzeni geograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania […] społeczno-gospodarczego\n[…] świata.\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\n11. Analizowanie zjawisk i współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem […] map […] tematycznych.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nXV.2) Zdający analizuje zróżnicowanie\nprzestrzenne zachowań prokreacyjnych\nPolaków i wykazuje ich związek\nz uwarunkowaniami społeczno-kulturowymi\n[…].\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nXV.4) Zdający […] podaje przyczyny\nmigracji wewnętrznych […].\nXV.5) Zdający […] analizuje przestrzenne\nzróżnicowanie rynku pracy w Polsce.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawna odpowiedź odnosząca się do związku między niedoborem miejsc pracy\ni niską wartością współczynnika dzietności w województwie świętokrzyskim.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- W województwie świętokrzyskim rynek pracy charakteryzował się niskim popytem na\npracę ze strony pracodawców i dużą jej podażą wynikającą z liczby osób bezrobotnych\ni zatrudnionych, więc duża liczba osób w wieku prokreacyjnym wyjeżdżała z tego\nwojewództwa w celu podjęcia pracy.\n- Niedobór miejsc pracy poza rolnictwem w województwie świętokrzyskim / duża stopa\nbezrobocia ogółem przyczynia się do ujemnego salda migracji kobiet w wieku 15-49 lat.\n- Pracodawcy w tym województwie oferują stosunkowo niskie płace, co przyczynia się do\nmigracji młodych ludzi do dużych aglomeracji w sąsiednich województwach / do innych\nkrajów i do zakładania tam rodzin.\n- To województwo charakteryzuje się stosunkowo wysokim udziałem ludności wiejskiej,\nwśród której występuje liczebna przewaga mężczyzn w wieku prokreacyjnym, wynikająca\nz niedoboru miejsc pracy dla kobiet w usługach.\n- W tym województwie występowała stosunkowo wysoka stopa bezrobocia, co\nspowodowało odłożenie decyzji o założeniu rodziny / podjęcie decyzji o migracji z tego\nwojewództwa, przyczyniającej się do niskiej wartości wskaźnika dzietności.\n- Niektóre miasta Staropolskiego Okręgu Przemysłowego / Centralnego Okręgu\nPrzemysłowego charakteryzowały się obecnością dużego zakładu przemysłowego,\nktórego restrukturyzacja/likwidacja przyczyniła się do wystąpienia stosunkowo wysokiego\nbezrobocia w mieście, a w konsekwencji do odkładania decyzji o założeniu rodziny /\nmigracji z tego województwa.\n- Przemysł tego województwa / przemysł materiałów budowlanych charakteryzuje się\nstosunkowo niskimi nakładami na badania i rozwój, co przyczynia się do podjęcia decyzji\no wyjeździe przez osoby o wysokich kwalifikacjach, które nie mogą podjąć pracy\nw województwie świętokrzyskim, i zakładania rodzin poza jego obszarem.","solution":"Niedobór miejsc pracy → wysokie bezrobocie → **odpływ migracyjny kobiet w wieku prokreacyjnym** (15–49 lat) z województwa świętokrzyskiego do innych regionów / krajów → **niska wartość wskaźnika dzietności**. Dodatkowo: niskie płace, restrukturyzacja Staropolskiego/Centralnego Okręgu Przemysłowego, odłożenie decyzji o założeniu rodziny.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-17.1.webp","solution_image":null,"topics":"demografia Polski, woj. świętokrzyskie, starzenie ludności","page_from":23,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/17.2","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"17.2","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17.2. (0-1)\nPodaj skutek społeczno-gospodarczy, który może wynikać ze spadku dzietności dla\ntych województw, w których zjawisko to wystąpiło.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 17.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań […]\nspołecznych […] gospodarczych […]\nw przestrzeni geograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska […] społeczno-\n-gospodarczego oraz wzajemnych\nzależności w systemie człowiek - przyroda\n- gospodarka.\n9. Prognozowanie przemian zachodzących\nw środowisku […] społeczno-\n-gospodarczym.\n11. Analizowanie zjawisk i współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem […] map […]\ntematycznych.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nXV.2) Zdający analizuje zróżnicowanie\nprzestrzenne zachowań prokreacyjnych\nPolaków i wykazuje ich związek\nz uwarunkowaniami społeczno-kulturowymi\n[…].\nXXI.1) Zdający charakteryzuje problemy\ndemograficzne w skali […] krajowej […].\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nXV.3) Zdający […] prognozuje skutki\nwspółczesnych przemian demograficznych\nw Polsce […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawny skutek.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- W tych województwach pogłębia się proces starzenia ludności.\n- Występuje zagrożenie depopulacją tych województw.\n- Mogą wystąpić niedobory zasobów pracy w wyniku niskiej podaży siły roboczej.\n- Może wystąpić spadek atrakcyjności województw dla inwestorów z powodu niedoborów\nzasobów pracy.\n- Spadek popytu na usługi edukacyjne.\n- Spadek wydatków na ograniczenie skutków antropopresji.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Skutki (jeden z): - **pogłębianie procesu starzenia ludności**; - zagrożenie **depopulacją**; - **niedobory zasobów pracy** / niska podaż siły roboczej; - spadek atrakcyjności województw dla inwestorów; - spadek popytu na usługi edukacyjne; - spadek wydatków na ograniczanie antropopresji.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-17.2.webp","solution_image":null,"topics":"demografia Polski, woj. świętokrzyskie, starzenie ludności","page_from":23,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/18","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"18","points":2,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 18. (0-2)\nLourdes we Francji, Medziugorie w Bośni i Hercegowinie oraz Santiago de Compostela\nw Hiszpanii to miejscowości, do których corocznie odbywają się migracje tego samego typu\no charakterze krótkotrwałym, spowodowane przyczyną pozaekonomiczną.\nSpośród A-E wybierz i zaznacz dwie litery oznaczające miejsca, których rozwój\nwynika z migracji takiego samego typu, jak do miejscowości wskazanych powyżej.\nA. Doha w Katarze\nB. Fatima w Portugalii\nC. Bangalur w Indiach\nD. Sophia Antipolis we Francji\nE. Mekka w Arabii Saudyjskiej\n17.1.\n0-1\n17.2.\n0-1\n18.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":"**B, E**","answer_text":"Zadanie 18. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\n[…] procesów zachodzących w środowisku\ngeograficznym w skali lokalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania […] społeczno-\n-gospodarczego i kulturowego świata.\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\nPoziom rozszerzony\nXI.2) Zdający wskazuje […] technopolie […].\nXII.5) Zdający analizuje mapę miejsc\npielgrzymkowych na świecie […].\nXXI.4) Zdający klasyfikuje migracje […].\nPoziom podstawowy\nVIII.6) Zdający charakteryzuje główne\nkierunki i przyczyny migracji ludności na\nświecie.\nVIII.10) Zdający charakteryzuje […] wpływ\nreligii na życie społeczne […].\nZasady oceniania\n2 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.\n1 pkt - jedna poprawna odpowiedź.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nRozwiązanie\nB, E","solution":"Odpowiedź: **B, E**\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\nGłówne ośrodki pielgrzymkowe świata:\n- Chrześcijaństwo: Watykan (Rzym), Jerozolima, Santiago de Compostela, Lourdes (Francja), Fatima (Portugalia), Częstochowa.\n- Islam: Mekka (najważniejsza — hadżdż), Medina (Arabia Saudyjska).\n- Judaizm: Jerozolima (Ściana Płaczu).\n- Hinduizm: Waranasi (nad Gangesem), Hardwar, Allahabad.\n- Buddyzm: Lhasa (Tybet), Lumbini (Nepal), Bodhgaya (Indie).\n\nOdrzuć technopolie (pozostałe miasta z opcji):\n- Bangalore, Hyderabad — IT/tech w Indiach.\n- Boston, San Francisco / Dolina Krzemowa — USA tech.\n- Shenzhen — Chiny tech.\n- Tel Awiw — high-tech, ale Jerozolima obok = religijna.\n\nPozostają miasta religijne → odpowiedzi B, E.\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — dwie poprawne odpowiedzi.\n- 1 pkt — jedna poprawna odpowiedź.\n\nPo co to umieć\n\nReligie świata i ich centra są kluczowe dla geografii społecznej. Pielgrzymka jako forma migracji — czasowa, zorganizowana, w celu religijnym. Wpływa na transport, hotelarstwo, gospodarkę miast (Mekka, Watykan, Lourdes — wielka skala obsługi turystów religijnych).","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-18.webp","solution_image":null,"topics":"migracje religijne, miejsca pielgrzymkowe, technopolie","page_from":23,"source":"ocr","answer_source":"maturaonline","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/19","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"19","points":3,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 19.\nNa wykresie przedstawiono miasta najwyżej ocenione w 2015 roku w Rankingu polskich\nmiast zrównoważonych, w którym sklasyfikowano 50 miast według kryteriów społecznych,\nśrodowiskowych i gospodarczych.\nNa podstawie: www.teraz-srodowisko.pl; www.arcadis.com\nNa mapie przedstawiono rozmieszczenie wybranych przedsiębiorstw wchodzących w skład\n„Doliny Lotniczej”.\nNa podstawie: www.zpe.gov.pl\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **19.1.** — **Lublin, Bielsko-Biała, Rzeszów** **19.2.** Kraków uzyskał niską ocenę środowiskową, ponieważ w mieście występuje **zanieczyszczenie powietrza / smog**, czemu sprzyjają: - położenie w **dolinie Wisły** (koncentracja zanieczyszczeń); - dominujące **wiatry zachodnie** niosące zanieczyszczenia z uprzemysłowionych obszarów; - emisja z **pieców domowych**; - **ciasna zabudowa** miasta utrudniająca przewietrzanie; - duża koncentracja ludności → wytwarzanie odpadów / ścieków / hałasu.\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\n19.1. — przyporządkowanie miast\n\nPolskie miasta wojewódzkie — ich cechy:\n- Lublin — duże miasto wschodniej Polski, akademickie, niska intensywność przemysłu.\n- Bielsko-Biała — Beskidy, blisko gór, średniej wielkości miasto.\n- Rzeszów — Podkarpackie, dynamicznie rozwijające się (Dolina Lotnicza).\n\nPrzyporządkuj do opisów w arkuszu CKE (np. \"miasto akademickie wschodniej Polski\" → Lublin; \"miasto u podnóża gór\" → Bielsko-Biała; \"ośrodek high-tech / lotnictwa\" → Rzeszów).\n\n19.2. — niska ocena środowiskowa Krakowa\n\nCzynniki sprzyjające smogowi w Krakowie:\n- Położenie w dolinie Wisły — niska zlewnia powietrza, brak przewietrzania.\n- Inwersja temperatury — chłodne powietrze \"siedzi\" w dolinie zimą.\n- Wiatry zachodnie niosące zanieczyszczenia z Górnego Śląska (Katowic, Krakowa-Nowej Huty).\n- Piece domowe opalane węglem (tzw. \"kopciuchy\") — niska emisja.\n- Ciasna zabudowa historycznego centrum utrudnia ruch powietrza.\n- Duże skupienie ludności + transport drogowy.\n\nWybierz 2-3 najważniejsze czynniki i sformułuj uzasadnienie. Klucz: położenie w dolinie + niska emisja z pieców.\n\nPunktacja CKE\n\n- 19.1: 2 pkt — trzy wiersze poprawnie; 1 pkt — dwa wiersze.\n- 19.2: 1 pkt — poprawne uzasadnienie.\n\nPo co to umieć\n\nWskaźniki jakości życia w miastach — wielowymiarowe:\n- Środowisko (powietrze, hałas, zieleń).\n- Mieszkania (ceny, dostępność, jakość).\n- Praca (rynek pracy, zarobki).\n- Usługi (zdrowie, edukacja, kultura).\n- Bezpieczeństwo.\n\nKraków — wysoki w usługach i kulturze, niski w środowisku (smog). Warszawa — wysoki w pracy, niski w mieszkaniach (ceny). To zrozumienie kompromisów jakości życia.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-19.webp","solution_image":null,"topics":"jakość życia w polskich miastach, smog Krakowa","page_from":24,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/19.1","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"19.1","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 19.1. (0-2)\nWspólną cechą miast opisanych w poniższej tabeli jest obecność przedsiębiorstw\nwchodzących w skład „Doliny Lotniczej”.\nUzupełnij tabelę. Wpisz obok każdego opisu nazwę odpowiedniego miasta wybranego\nspośród przedstawionych w obu źródłach informacji - na wykresie i na mapie.\nOpis miasta\nNazwa miasta\nMiasto wojewódzkie wysoko ocenione według kryteriów\nśrodowiskowych. Atrakcyjność kulturowa tego miasta\ni obecność uczelni przyczyniają się do wysokiej oceny\nwedług kryteriów społecznych. Jest ważnym węzłem\nkolejowym na trasie z Warszawy do przejścia granicznego\nw Dorohusku.\nMiasto wśród wymienionych na wykresie nie należy do\nnajludniejszych, nie jest też miastem wojewódzkim od\n1999 roku. Charakteryzuje się atrakcyjnym położeniem\nw obszarze fałdowań alpejskich. Do najwyższej oceny\nwedług kryteriów środowiskowych przyczyniły się\nnowoczesne rozwiązania w zakresie gospodarki odpadami.\nNa ocenę tego miasta wojewódzkiego według kryteriów\nśrodowiskowych wpływają bliskość Karpat i stosunkowo mało\nprzekształcone środowisko przyrodnicze jego otoczenia, a na\nocenę walorów gospodarczych - obecność w województwie\nwielu przedsiębiorstw wchodzących w skład „Doliny\nLotniczej”.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 19.1. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali\nlokalnej, regionalnej, krajowej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania […] społeczno-\n-gospodarczego i kulturowego świata.\n7. Waloryzowanie zjawisk i procesów\nprzyrodniczych oraz wartościowanie\nzachowań i działalności człowieka\nw środowisku geograficznym.\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\nPoziom rozszerzony\nXV.1) Zdający porównuje poziom życia\nludności (w zakresie stanu środowiska,\nwarunków mieszkaniowych, infrastruktury\nkomunalnej, dostępu do kultury, oświaty\ni ochrony zdrowia) w wybranych regionach\nPolski.\nXV.5) Zdający identyfikuje cechy\nindywidualne wybranych miast w Polsce\n[…].\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nI.4) Zdający interpretuje dane liczbowe\nprzedstawione w postaci […] wykresów.\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne uzupełnienie trzech wierszy.\n1 pkt - poprawne uzupełnienie dwóch wierszy.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nRozwiązanie\nLublin\nBielsko-Biała\nRzeszów\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"— **Lublin, Bielsko-Biała, Rzeszów**","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-19.1.webp","solution_image":null,"topics":"jakość życia w polskich miastach, smog Krakowa","page_from":25,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/19.2","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"19.2","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 19.2. (0-1)\nUzasadnij, z czego wynika - przedstawiona na wykresie - ocena Krakowa według\nkryteriów środowiskowych.\n19.1.\n0-1-2\n19.2.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 19.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali\nlokalnej, regionalnej, krajowej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n7. Waloryzowanie zjawisk i procesów\nprzyrodniczych oraz wartościowanie\nzachowań i działalności człowieka\nw środowisku geograficznym.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nXV.1) Zdający porównuje poziom życia\nludności (w zakresie stanu środowiska,\nwarunków mieszkaniowych, infrastruktury\nkomunalnej, dostępu do kultury, oświaty\ni ochrony zdrowia) w wybranych regionach\nPolski.\nXV.5) Zdający identyfikuje cechy\nindywidualne wybranych miast w Polsce\n[…].\nPoziom podstawowy\nI.4) Zdający interpretuje dane liczbowe\nprzedstawione w postaci […] wykresów.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne uzasadnienie.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Kraków uzyskał niską ocenę według kryterium środowiskowego, ponieważ w mieście\nwystępuje zanieczyszczenie powietrza / często smog, któremu sprzyjają:\npołożenie w dolinie Wisły, umożliwiające koncentrację zanieczyszczeń\nwystępowanie dominujących zachodnich wiatrów niosących zanieczyszczenia\nz uprzemysłowionych obszarów\nemisja zanieczyszczeń, które pochodziły z pieców domowych\nciasna zabudowa miasta, ułatwiająca koncentrację zanieczyszczeń emitowanych\nprzez pojazdy lub zakłady przemysłowe.\n- W Krakowie koncentruje się duża liczba ludności, z czym wiąże się wytwarzanie dużej\nilości odpadów komunalnych / ścieków, emisja hałasu.","solution":"Kraków uzyskał niską ocenę środowiskową, ponieważ w mieście występuje **zanieczyszczenie powietrza / smog**, czemu sprzyjają: - położenie w **dolinie Wisły** (koncentracja zanieczyszczeń); - dominujące **wiatry zachodnie** niosące zanieczyszczenia z uprzemysłowionych obszarów; - emisja z **pieców domowych**; - **ciasna zabudowa** miasta utrudniająca przewietrzanie; - duża koncentracja ludności → wytwarzanie odpadów / ścieków / hałasu.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-19.2.webp","solution_image":null,"topics":"jakość życia w polskich miastach, smog Krakowa","page_from":25,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/20","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"20","points":3,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 20.\nNa mapie oznaczonej literą A przedstawiono strukturę wielkości gospodarstw rolnych, a na\nmapie oznaczonej literą B - towarowość produkcji rolnej w Polsce.\nA\nB\nNa podstawie:\nzpe.gov.pl\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **20.1.** **Woj. zachodniopomorskie** (duże gospodarstwa): - niska **gęstość zaludnienia** → sieć osadnicza nie ogranicza wielkości gospodarstw; - po II wojnie światowej **wysiedlenia** + utworzenie **PGR-ów** (duże powierzchnie); - **prywatyzacja PGR-ów** sprzyjała powstaniu gospodarstw > 15 ha; - rzeźba terenu nie ogranicza wielkości; rolnictwo wysokotowarowe. **Woj. śląskie** (małe gospodarstwa): - niski udział PGR-ów przed 1990 → brak prywatyzacji; - wysoki udział **ludności dwuzawodowej / chłoporobotników** w PRL; - zasada **dziedziczenia** → rozdrobnienie; - duża **urbanizacja / uprzemysłowienie / gęstość zaludnienia** ograniczają wielkość gospodarstw; - górski/wyżynny południowy obszar, gleby słabej jakości. **20.2.** Niska towarowość → **małe gospodarstwa < 5 ha** → dominuje **produkcja na własne potrzeby**, mniejsze nadwyżki na sprzedaż.\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\n20.1. — wielkość gospodarstw w dwóch województwach\n\nZachodniopomorskie (DUŻE gospodarstwa) — kontekst historyczny:\n- Po II WŚ obszar wysiedlony (Niemcy), zasiedlony nową ludnością.\n- Utworzono PGR-y (Państwowe Gospodarstwa Rolne) na byłych majątkach niemieckich — gospodarstwa wielohektarowe.\n- Po 1990 r. PGR-y prywatyzowano w wielkich blokach → powstały gospodarstwa rolne rzędu kilkudziesięciu - kilkuset hektarów.\n- Niska gęstość zaludnienia, dobre gleby (Pojezierze Pomorskie) → rolnictwo wysokotowarowe.\n\nŚląskie (MAŁE gospodarstwa) — kontekst:\n- Brak PGR-ów w PRL (przed 1990) → kontynuacja drobnej własności prywatnej.\n- Dziedziczenie: gospodarstwo dzielone między synów → rozdrabnianie.\n- Wysoka urbanizacja i uprzemysłowienie (Górnośląski Okręg Przemysłowy) → mało gruntów na rolnictwo.\n- Ludność dwuzawodowa (chłoporobotnicy) — gospodarstwo + praca w fabryce.\n- Częściowo górzysty / wyżynny obszar, słabe gleby → niska opłacalność powiększania.\n\n20.2. — niska towarowość = małe gospodarstwa\n\nMechanizm: małe gospodarstwo (&lt;5 ha) → niska produktywność → dominacja produkcji na własne potrzeby (samozaopatrzenie) → mała nadwyżka na sprzedaż = niska towarowość.\n\nPunktacja CKE\n\n- 20.1: 2 pkt — wyjaśnienie dla obu województw; 1 pkt — dla jednego.\n- 20.2: 1 pkt — poprawne wyjaśnienie.\n\nPo co to umieć\n\nStruktura agrarna Polski — historycznie zróżnicowana:\n- Północ i zachód (Pomorze, Lubuskie, Warmia): duże gospodarstwa po PGR-ach.\n- Południe (Małopolska, Świętokrzyskie, Podkarpacie): bardzo małe gospodarstwa, rozdrobnienie.\n- Centrum i wschód: średnie gospodarstwa rodzinne.\n\nTo wynik historii politycznej (zabory, II WŚ, PRL) + warunków przyrodniczych.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-20.webp","solution_image":null,"topics":"rolnictwo Polski, woj. zachodniopomorskie vs śląskie, struktura gospodarstw","page_from":26,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/20.1","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"20.1","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 20.1. (0-2)\nWyjaśnij, z czego wynika udział gospodarstw o powierzchni powyżej 15 ha w strukturze\nwielkości gospodarstw rolnych w województwie zachodniopomorskim, a z czego -\nudział gospodarstw o powierzchni poniżej 5 ha w strukturze wielkości gospodarstw\nrolnych w województwie śląskim. W odpowiedzi odnieś się do różnych uwarunkowań\nprzyczyniających się do wielkości gospodarstw w każdym z obu województw.\nWojewództwo zachodniopomorskie:\nWojewództwo śląskie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 20.1. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych, społecznych […]\ngospodarczych […] w przestrzeni\ngeograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\ni społeczno-gospodarczego oraz\nwzajemnych zależności w systemie\nczłowiek - przyroda - gospodarka.\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\n11. Analizowanie zjawisk i współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem różnych map […]\ntematycznych.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nX.1) Zdający charakteryzuje różne typy\nrolnictwa, przedstawia ich uwarunkowania\n[…].\nXVI.2) Zdający analizuje i wyjaśnia strukturę\nużytkowania gruntów na terenach wiejskich.\nXIX.1) Zdający wykazuje związki kierunków\nprodukcji rolnej […] z klimatem,\nukształtowaniem powierzchni, żyznością\ngleb i zasobami wodnymi.\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nXV.7) Zdający […] analizuje wpływ\nczynników przyrodniczych\ni pozaprzyrodniczych na możliwości\nprzemian strukturalnych w rolnictwie Polski.\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne wyjaśnienie dla dwóch województw.\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie dla jednego województwa.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPrzykładowe odpowiedzi\nWojewództwo zachodniopomorskie\n- Występuje tu stosunkowo niska gęstość zaludnienia, więc sieć osadnicza nie ogranicza\nwielkości gospodarstw.\n- Po drugiej wojnie światowej wysiedlono większość ludności wsi, a następnie utworzono\npaństwowe gospodarstwa rolne, które charakteryzowały się dużą powierzchnią.\n- Do dużego udziału gospodarstw o powierzchni powyżej 15 ha przyczyniła się\nprywatyzacja państwowych gospodarstw rolnych.\n- Występuje tu rolnictwo wysokotowarowe, przynoszące duże dochody, więc rolnicy dążą\ndo powiększania gospodarstw.\n- Rzeźba terenu nie jest czynnikiem ograniczającym wielkość gospodarstw.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nWojewództwo śląskie\n- Obszar województwa śląskiego charakteryzował się niskim udziałem PGR-ów przed\n1990 r., więc nie wystąpił tu na większą skalę proces prywatyzacji tych gospodarstw\nw latach 90. XX w., sprzyjający wzrostowi średniej wielkości gospodarstw rolnych.\n- Stosunkowo wysoki udział ludności dwuzawodowej / chłoporobotników w okresie PRL-u\nnie sprzyjał wzrostowi średniej wielkości gospodarstw rolnych.\n- Zasady dziedziczenia gospodarstw rolnych przyczyniły się do ich rozdrobnienia.\n- Znajdują się tu obszary zurbanizowane / obszary uprzemysłowione / wysoka gęstość\nzaludnienia, co ogranicza wielkość gospodarstw.\n- W tym województwie rolnictwo jest ograniczone występowaniem obszarów\ncharakteryzujących się skażeniem środowiska.\n- Warunki przyrodnicze w południowej części tego województwa charakteryzujące się\ngórskim ukształtowaniem powierzchni / glebami słabej jakości / dużą lesistością /\nchłodniejszym klimatem / krótszym okresem wegetacyjnym niż na nizinach są dla\nrolnictwa niedogodne, więc powierzchni do prowadzenia gospodarstw jest niewiele\ni została ona podzielona na małe gospodarstwa.","solution":"**Woj. zachodniopomorskie** (duże gospodarstwa): - niska **gęstość zaludnienia** → sieć osadnicza nie ogranicza wielkości gospodarstw; - po II wojnie światowej **wysiedlenia** + utworzenie **PGR-ów** (duże powierzchnie); - **prywatyzacja PGR-ów** sprzyjała powstaniu gospodarstw > 15 ha; - rzeźba terenu nie ogranicza wielkości; rolnictwo wysokotowarowe. **Woj. śląskie** (małe gospodarstwa): - niski udział PGR-ów przed 1990 → brak prywatyzacji; - wysoki udział **ludności dwuzawodowej / chłoporobotników** w PRL; - zasada **dziedziczenia** → rozdrobnienie; - duża **urbanizacja / uprzemysłowienie / gęstość zaludnienia** ograniczają wielkość gospodarstw; - górski/wyżynny południowy obszar, gleby słabej jakości.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-20.1.webp","solution_image":null,"topics":"rolnictwo Polski, woj. zachodniopomorskie vs śląskie, struktura gospodarstw","page_from":27,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/20.2","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"20.2","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 20.2. (0-1)\nWyjaśnij wpływ dużego udziału gospodarstw rolnych o wielkości poniżej 5 ha\nna towarowość produkcji rolnej w województwie podkarpackim.\n20.1.\n0-1-2\n20.2.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 20.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n1. Rozumienie specjalistycznych pojęć\ni posługiwanie się terminami\ngeograficznymi.\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych, społecznych […]\ngospodarczych […] w przestrzeni\ngeograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\ni społeczno-gospodarczego oraz\nwzajemnych zależności w systemie\nczłowiek - przyroda - gospodarka.\n11. Analizowanie zjawisk i współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem różnych map […]\ntematycznych.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nX.1) Zdający charakteryzuje różne typy\nrolnictwa, przedstawia ich uwarunkowania\n[…].\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Małe gospodarstwa mają mniejsze możliwości uzyskiwania nadwyżek produkcji, którą\nmogłyby przeznaczać na sprzedaż, dlatego odznaczają się niską towarowością.\n- Duży udział gospodarstw poniżej 5 ha wpływa na niską towarowość produkcji rolnej\nw tym województwie, gdyż w gospodarstwach tych dominuje produkcja rolna na własne\npotrzeby.","solution":"Niska towarowość → **małe gospodarstwa < 5 ha** → dominuje **produkcja na własne potrzeby**, mniejsze nadwyżki na sprzedaż.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-20.2.webp","solution_image":null,"topics":"rolnictwo Polski, woj. zachodniopomorskie vs śląskie, struktura gospodarstw","page_from":27,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/21","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"21","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 21. (0-2)\nNa mapie kolorem zielonym oznaczono wybrane państwa położone nad Morzem\nŚródziemnym.\nW tabeli przedstawiono informacje dotyczące produkcji rolniczej państw oznaczonych\nkolorem zielonym na mapie.\nLp.\nZbiory (tys. ton)\nPogłowie zwierząt (tys. sztuk)\ncytrusy\nwinogrona\nowce\ntrzoda chlewna\n1.\n6 937\n5 934\n15 963\n29 232\n2.\n2 524\n8 202\n7 285\n8 478\n3.\n4 800\n1 717\n5 640\n300*\n*dane szacunkowe\nNa podstawie: Rocznik Statystyki Międzynarodowej 2018, www.stat.gov.pl\nPodaj nazwę państwa, wybranego spośród wskazanych kolorem zielonym na mapie,\nktórego dotyczą informacje zawarte w wierszu tabeli oznaczonym numerem 3.\nUzasadnij odpowiedź dwoma argumentami odnoszącymi się do odpowiedniej cechy\ntego państwa, przyczyniającej się do osiągnięcia - przedstawionej w tabeli - wartości\nwskaźników jego produkcji rolniczej.\nPaństwo:\nUzasadnienie:\n1\n2\n21.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 21. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań […]\nspołecznych, kulturowych, gospodarczych\ni politycznych w przestrzeni geograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\ni społeczno-gospodarczego oraz\nwzajemnych zależności w systemie\nczłowiek - przyroda - gospodarka.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nX.1) Zdający charakteryzuje różne typy\nrolnictwa […].\nXIX.1) Zdający wykazuje związki kierunków\nprodukcji rolnej, w tym struktury upraw\ni chowu zwierząt, z klimatem,\nukształtowaniem powierzchni, żyznością\ngleb i zasobami wodnymi.\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nI.4) Zdający interpretuje dane liczbowe\nprzedstawione w postaci tabel […].\nVIII.10) Zdający charakteryzuje […] wpływ\nreligii na życie społeczne i gospodarkę.\nX.3) Zdający wyjaśnia zasięg geograficzny\ngłównych upraw i chowu zwierząt na\nświecie.\nZasady oceniania\n2 pkt - nazwa państwa i dwa poprawne uzasadnienia.\n1 pkt - nazwa państwa i jedno poprawne uzasadnienie.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nRozwiązanie\nNazwa państwa: Egipt\nPrzykładowe uzasadnienia:\n- W Egipcie występuje niedobór wody dla rolnictwa / uprawy winogron.\n- Struktura użytkowania gruntów w Egipcie charakteryzuje się wysokim udziałem\nnieużytków.\n- W Egipcie występuje niedobór pastwisk, w związku z czym pogłowie owiec jest\nnajmniejsze spośród państw przedstawionych w tabeli.\n- Większość ludności Egiptu wyznaje islam, który zabrania spożywania alkoholu / mięsa\nwieprzowego.","solution":"Odpowiedź: **Państwo: Egipt** **Uzasadnienia (dwa z):** - **Niedobór wody** dla rolnictwa / upraw winogron (klimat zwrotnikowy, pustynie). - Struktura użytkowania gruntów Egiptu — wysoki udział **nieużytków**. - **Niedobór pastwisk** → niskie pogłowie owiec. - Większość ludności wyznaje **islam** — zakaz spożywania **alkoholu / mięsa wieprzowego** → niski popyt na uprawę winogron / hodowlę trzody chlewnej.\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\nIdentyfikacja państwa. Z opisu wynika państwo islamskie, klimat suchy, mała produkcja rolna → Egipt (98% terytorium to pustynia, koncentracja ludności i upraw w dolinie Nilu).\n\nWyzwania rolnictwa Egiptu:\n- Klimat zwrotnikowy suchy — minimalne opady, większość kraju to pustynia (Sahara, Pustynia Wschodnia, Synaj).\n- Niedobór wody → uprawy tylko w dolinie Nilu i delcie.\n- Niedobór pastwisk (brak roślinności na pustyni) → mała hodowla owiec / bydła.\n- Wysoki udział nieużytków (&gt;95% pustynie).\n\nWpływ religii — islam:\n- Zakaz spożycia mięsa wieprzowego → minimalna hodowla świń.\n- Zakaz spożycia alkoholu → niska produkcja winogron na wino.\n\nTo kombinacja fizycznych (klimat, woda) i kulturowych (religia) ograniczeń.\n\nKonstrukcja odpowiedzi (2 pkt):\n1. Nazwa: Egipt.\n2. Dwa uzasadnienia z różnych grup (np. jedno przyrodnicze + jedno kulturowe).\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — nazwa państwa oraz dwa poprawne uzasadnienia.\n- 1 pkt — nazwa państwa + jedno uzasadnienie.\n\nPo co to umieć\n\nReligia a gospodarka rolna:\n- Islam — zakaz wieprzowiny i alkoholu → mała hodowla świń, mała uprawa winogron.\n- Hinduizm — święta krowa → wysoka liczba bydła w Indiach, ale niski udój (krowy nie zabijane).\n- Buddyzm — wegetarianizm → mała hodowla mięsa, większa ryża/warzyw.\n- Judaizm — koszerność → specyficzne wymagania, ale mała skala.\n\nTo realny czynnik kształtujący produkcję światową, nie tylko ciekawostka.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-21.webp","solution_image":null,"topics":"rolnictwo świata, Egipt, islam, niska pogłowie owiec","page_from":28,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/22","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"22","points":3,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 22. (0-3)\nPaństwa Sahelu podjęły się realizacji projektu Wielkiego Zielonego Muru - zasadzenia pasa\ndrzew o długości 8000 km, który ma zapobiegać pustynnieniu terenu na południe od Sahary.\nW drugiej dekadzie XXI wieku zalesiono fragmenty planowanego obszaru, głównie na\nwschodnich i zachodnich krańcach Afryki.\nNa podstawie: www.ft.com; www.greatgreenwall.org\nNa mapie przedstawiono planowany przebieg Wielkiego Zielonego Muru.\nNa podstawie: www.lelivrescolaire.fr\nZalesianie sprzyja zmniejszaniu się amplitud dobowych temperatury powietrza, gdyż drzewa\nchronią grunt przed nagrzewaniem i nocnym wypromieniowaniem.\nPrzedstaw dwa argumenty - inne niż podany powyżej - uzasadniające, że państwa\nSahelu na skutek podjęcia realizacji tej inwestycji mogą osiągać korzyści gospodarcze\nlub środowiskowe, oraz jedno zagrożenie, które może utrudnić kontynuację tego\nprojektu.\nArgumenty:\n1\n2\nZagrożenie:\n22.\n0-1-2-\n3\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 22. (0-3)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] gospodarczych […]\nw przestrzeni geograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\ni społeczno-gospodarczego oraz\nwzajemnych zależności w systemie\nczłowiek - przyroda - gospodarka.\n5. […] Formułowanie i weryfikacja hipotez\noraz proponowanie rozwiązań problemów\ndotyczących środowiska geograficznego.\n7. Waloryzowanie zjawisk i procesów\nprzyrodniczych oraz wartościowanie\nzachowań i działalności człowieka\nw środowisku geograficznym.\n9. Prognozowanie przemian zachodzących\nw środowisku przyrodniczym i społeczno-\n-gospodarczym.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nXIX.3) Zdający prezentuje przykłady\nsposobów pokonywania przyrodniczych\nograniczeń działalności gospodarczej\nczłowieka […].\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nXIII.8) Zdający identyfikuje konflikty\ninteresów w relacjach człowiek -\nśrodowisko i rozumie potrzebę ich\nrozwiązywania zgodnie z zasadami\nzrównoważonego rozwoju […].\nZasady oceniania\n3 pkt - trzy poprawne odpowiedzi.\n2 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.\n1 pkt - jedna poprawna odpowiedź.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPrzykładowe odpowiedzi\nArgumenty:\n- Państwa Sahelu pozyskują środki finansowe z zagranicy, które przyczyniają się do\naktywizacji gospodarki.\n- Tworzenie miejsc pracy w administracji państwowej oraz w regionach, w których jest\nrealizowany projekt.\n- Nastąpi ograniczenie zasypywania piaskiem pustynnym pól uprawnych / dróg, gdyż\ndrzewa stanowią barierę powstrzymującą wiatr.\n- Zmniejszy się erozja wietrzna gleb, gdyż system korzeniowy drzew chroni glebę przed\nwywiewaniem.\n- Zmniejszenie ubóstwa ludności Sahelu, gdyż poprawi się sytuacja rolnictwa - poprawią\nsię warunki agroklimatyczne i glebowe.\n- Zmniejszy się zagrożenie głodem, gdyż poprawa warunków klimatycznych i glebowych\noraz zmniejszenie erozji gleb przyczynią się do wzrostu plonów.\n- Zwiększą się zasoby wody w regionie, gdyż wraz ze wzrostem zalesienia podniesie się\npoziom wód gruntowych.\n- Wzrośnie świadomość ekologiczna ludności w państwach Sahelu.\nZagrożenie:\n- Wysokie temperatury powietrza / niskie opady atmosferyczne / niekorzystne warunki\nglebowe utrudniające zalesienie / przyczyniające się do pożarów lasów.\n- Wycinanie drzew Wielkiego Zielonego Muru w celu pozyskania źródła energii / budulca.\n- Przeznaczanie zbyt małych środków finansowych na realizację projektu.\n- Konflikty między państwami Afryki mogą zniweczyć wysiłek zalesiania.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Odpowiedź: **Argumenty za (dwa z):** - środki finansowe z zagranicy aktywizują gospodarki państw Sahelu; - tworzenie **miejsc pracy** w administracji i w terenie; - ograniczenie **zasypywania piaskiem pustynnym** pól / dróg (bariera drzew); - zmniejszenie **erozji wietrznej** gleb (system korzeniowy chroni glebę); - zmniejszenie **ubóstwa** ludności Sahelu (poprawa rolnictwa); - zmniejszenie zagrożenia **głodem** (wzrost plonów); - zwiększenie **zasobów wody** (zalesienie podnosi poziom wód gruntowych); - wzrost **świadomości ekologicznej**. **Zagrożenie (jedno z):** - wysokie temperatury / niskie opady / niekorzystne warunki glebowe utrudniające zalesienie / pożary lasów; - wycinanie drzew Muru na **opał / drewno budowlane**; - **zbyt małe środki finansowe** na realizację; - **konflikty zbrojne** między państwami Afryki mogące zniweczyć wysiłek zalesiania.\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\nCzym jest Wielki Zielony Mur? Projekt zalesienia pasa Sahelu (granica Sahary z sawanną) od Senegalu po Etiopię — ok. 8000 km pasa drzew o szerokości kilkudziesięciu kilometrów. Cel: zatrzymanie pustynnienia (postępującej erozji + zmiany klimatu).\n\nArgumenty ZA (z grup):\n\nŚrodowiskowe:\n- Bariera dla zasypywania piaskiem pól, dróg, wsi.\n- Ograniczenie erozji wietrznej (system korzeniowy chroni glebę).\n- Wzrost wód gruntowych (drzewa zatrzymują wilgoć).\n- Wzrost bioróżnorodności.\n\nSpołeczno-gospodarcze:\n- Miejsca pracy w sadzeniu i pielęgnacji drzew.\n- Aktywizacja gospodarek krajów Sahelu.\n- Wzrost plonów → redukcja głodu i ubóstwa.\n- Wzrost świadomości ekologicznej.\n\nZagrożenia dla sukcesu:\n- Trudne warunki klimatyczne (wysokie temp., niskie opady) → drzewa giną.\n- Wycinka na opał / drewno budowlane (lokalne potrzeby energetyczne ludności).\n- Niedostateczne finansowanie (projekt liczy na fundusze zagraniczne).\n- Konflikty zbrojne w regionie (Sahel: Mali, Burkina Faso, Niger — niestabilność, terroryzm).\n- Brak koordynacji między krajami uczestniczącymi.\n\nKonstrukcja odpowiedzi (3 pkt):\n1. Argument za nr 1 (np. miejsca pracy).\n2. Argument za nr 2 (np. ograniczenie erozji wietrznej).\n3. Zagrożenie (np. wycinka na opał).\n\nPisz konkretnie, nie ogólnikowo.\n\nPunktacja CKE\n\n- 3 pkt — trzy poprawne odpowiedzi (dwa argumenty + zagrożenie).\n- 2 pkt — dwie poprawne.\n- 1 pkt — jedna poprawna.\n\nPo co to umieć\n\nPustynnienie Sahelu — jedno z największych wyzwań Afryki. Wielki Zielony Mur to flagowy projekt UA (Unia Afrykańska), wspierany przez ONZ, UE, USA.\n\nW zadaniach maturalnych projekty rozwojowe (Wielki Zielony Mur, Tama Trzech Przełomów, Kanał Sueski) wracają regularnie — trzeba znać cele + ryzyka każdego.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-22.webp","solution_image":null,"topics":"Wielki Zielony Mur, Sahel, zrównoważony rozwój","page_from":29,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/23","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"23","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 23.\nNa reliefie oznaczonym numerem 1 przedstawiono fragment Wyżyny Sandomierskiej, a na\nreliefie oznaczonym numerem 2 - fragment południowej części województwa łódzkiego,\nprzekształcony na skutek eksploatacji węgla brunatnego. Literami A-D wskazano wybrane\nformy terenu, z których forma oznaczona literą C jest wyrobiskiem, a literą D - zwałowiskiem\nzewnętrznym. Reliefy wykonano w różnych skalach.\n1\n2\nNa podstawie: www.geoportal.gov.pl\nC\nD\nA\nB2\nB1\n1 cm - 130 m\n1 cm - 1 300 m\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **23.1.** — **FP** **23.2.** — **C** **Przykładowe uzasadnienie:** - Eksploatacja węgla brunatnego (np. **Bełchatów**) wymaga **odwadniania** kopalni → maleją zasoby wód podziemnych; - Odwadnianie wyrobiska powoduje obniżenie zwierciadła wód podziemnych → powstaje **lej depresyjny / depresji**; - Głębokie wyrobisko musi być stale odwadniane, aby nie zostało zalane wodą; - Forma D jest wypukła — wody z niej szybko odpływają.\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\n23.1. — P/F o eksploatacji\n\nSkutki górnictwa odkrywkowego (Bełchatów):\n- Usuwanie nadkładu → przemieszczenie ogromnych mas ziemi (tysiące ton).\n- Odwadnianie wyrobiska → spadek zwierciadła wód podziemnych → lej depresyjny (lokalny brak wody w studniach).\n- Zmiana krajobrazu — głębokie wyrobiska, hałdy.\n- Po zakończeniu: rekultywacja (parki, sztuczne jeziora).\n\nOdpowiedź: FP (jedno zdanie fałszywe, drugie prawdziwe).\n\n23.2. — wybór formy + uzasadnienie\n\nCechy kopalni odkrywkowej:\n- Wklęsły kształt (głęboka odkrywka, \"dziura\" w terenie).\n- Wody powierzchniowe i podziemne odpływają w dół do wyrobiska.\n- Wymaga stałego odwadniania, inaczej zaleje się wodą.\n\nWybierz formę wklęsłą (np. C — opcja z wnęką, dolnym poziomem).\n\nUzasadnienie:\n- Eksploatacja węgla brunatnego w Bełchatowie odbywa się w wyrobisku odkrywkowym (głębokim).\n- Wyrobisko trzeba ciągle odwadniać → powstaje lej depresyjny wokół kopalni.\n- Forma wypukła (np. D) — niepasująca, bo woda z niej spływa, nie wymaga odwadniania.\n\nPunktacja CKE\n\n- 23.1: 1 pkt — dwie poprawne oceny.\n- 23.2: 1 pkt — poprawna forma + uzasadnienie.\n\nPo co to umieć\n\nLej depresyjny — strefa obniżenia wód podziemnych wokół wyrobiska. Promień: od kilku do kilkudziesięciu km (Bełchatów: ok. 60 km!). Skutki: wysychanie studni, mokradeł, zmiana ekosystemów. Jeden z głównych argumentów ekologicznych przeciw eksploatacji węgla brunatnego.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-23.webp","solution_image":null,"topics":"górnictwo węgla brunatnego, kopalnia Bełchatów, lej depresyjny","page_from":30,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/23.1","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"23.1","points":1,"ptype":"true_false","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 23.1. (0-1)\nCharakterystyczną cechą Wyżyny Sandomierskiej jest występowanie lessu.\nOceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest\nprawdziwa, albo F - jeśli jest fałszywa.\n1.\nFormy oznaczone literą A powstały w wyniku erozyjnej działalności\nwiatru.\nP\nF\n2.\nForma, której przebieg wyznaczają litery B1 i B2, powstała w wyniku\ndziałalności wody.\nP\nF","answer":"— **FP**","answer_text":"Zadanie 23.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali\nlokalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\n3. Analizowanie, interpretacja\ni przetwarzanie informacji przedstawionych\nna mapach wykonanych z wykorzystaniem\nnarzędzi GIS.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nPoziom podstawowy\nV.3) Zdający charakteryzuje główne procesy\nzewnętrzne modelujące powierzchnię Ziemi\n[…].\nZasady oceniania\n1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nRozwiązanie\nFP","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Stwierdzenie | Ocena |\n| 1. Formy oznaczone literą A powstały w wyniku erozyjnej działalności wiatru. | **F** |\n| 2. Forma, której przebieg wyznaczają litery B₁ i B₂, powstała w wyniku działalności wody. | **P** |\n\nOdpowiedź klucza CKE: **F, P**\n\n## Sposób 1 - analiza genezy form terenu na reliefie Wyżyny Sandomierskiej\n\n### Stwierdzenie 1 - FAŁSZ\n\nNa reliefie 1 litera A wskazuje **wąwozy lessowe** (co potwierdzają strzałki spływu wody naniesione na ilustrację w arkuszu). Wąwozy lessowe to formy wklęsłe o stromych, niemal pionowych ścianach, typowe właśnie dla Wyżyny Sandomierskiej i Lubelskiej.\n\nJak powstają wąwozy lessowe?\n- Less (osad pylasty) jest skałą **bardzo podatną na erozję wodną** - jest porowaty, ale słabo przepuszczalny, więc woda opadowa spływa powierzchniowo i szybko wcina się w zbocze.\n- Wąwozy tworzą **spływy powierzchniowe i wody roztopowe** (erozja linearna i wgłębna).\n- Wiatr **nie eroduje** wąwozów - wiatr jedynie **akumulował** less (nawiał go w plejstocenie ze stref peryglacjalnych). Samo istnienie lessu jest efektem akumulacji eolicznej, ale **rzeźba wąwozowa to efekt erozji wodnej**.\n\n**Stwierdzenie „erozja wiatru\" jest fałszywe** - mylenie genezy osadu (akumulacja eoliczna lessu) z genezą formy (erozja wodna wąwozu) to klasyczna pułapka.\n\n### Stwierdzenie 2 - PRAWDA\n\nLitery B₁ i B₂ wyznaczają krańce **formy liniowej** na Wyżynie Sandomierskiej. Przy skali 1 cm = 130 m forma ta ma długość kilkuset metrów. Na cieniowanym reliefie Wyżyny Sandomierskiej liniowe formy o takim zasięgu to typowe:\n- **doliny rzeczne lub suche doliny** (suche dolinki boczne),\n- ewentualnie **krawędź terasu rzecznego** Wisły lub jej dopływów.\n\nWyżyna Sandomierska jest odwadniana przez Wisłę i jej dopływy (San, Opatówka, Kamiennica). Liniowe formy terenu w tym obszarze są rezultatem **erozji rzecznej** (doliny V-kształtne, tarasy) lub **erozji wód roztopowych** (suche doliny peryglacjalne).\n\n**Stwierdzenie „działalność wody\" jest prawdziwe.**\n\n## Sposób 2 - weryfikacja przez eliminację i kontekst geograficzny\n\n**Dla stwierdzenia 1:** Gdyby wiatr erodował formy A, byłyby to **nisze deflacyjne, grzyby skalne lub wydmy** - tymczasem arkusz jednoznacznie wskazuje wąwozy z kierunkami spływu wody. Erozja eoliczna nie tworzy form wciosowych z pionowymi ścianami w lessie. Eliminacja: wiatr → deflacja → brak pionowych ścian → **F**.\n\n**Dla stwierdzenia 2:** Na Wyżynie Sandomierskiej dominują procesy fluwialne i erozja wodna (brak wulkanizmu, tektoniki, brak czynnych lodowców). Skala formy (~kilkaset metrów długości liniowej) wyklucza genezę tektoniczną lub krasową o dużym zasięgu. Jedyna siła odpowiadająca za liniowe, wydłużone formy w tym regionie to **woda płynąca** → **P**.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> 📋 **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 23.1, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - obie odpowiedzi poprawne: **F** i **P** (w tej kolejności)\n> - **0 pkt** - jedna lub obie odpowiedzi błędne; brak odpowiedzi; odpowiedź niekompletna\n\n> **Rozwiązanie wg klucza:** F, P\n\nUwaga: zadanie jest za **1 punkt łącznie** - nie ma punktów cząstkowych. Jedna błędna odpowiedź = 0 punktów za całe zadanie. Musisz mieć rację w obu stwierdzeniach jednocześnie.\n\n## Wzory i referencje\n\n> 🌍 **Geneza lessów i rzeźby lessowej:**\n> Less = osad pylasty (frakcja 0,02-0,05 mm) akumulowany przez wiatr w plejstocenie ze stref peryglacjalnych. **Akumulacja eoliczna ≠ erozja eoliczna**. Wąwozy lessowe powstają przez erozję liniową wód spływowych - są charakterystyczne dla Wyżyny Lubelskiej i **Wyżyny Sandomierskiej**.\n\n> 🇵🇱 **Wyżyna Sandomierska** - pas wyżyn południowych (między Wisłą a Sanem), podłoże kredowe przykryte lessami, rzeźba urozmaicona przez gęstą sieć wąwozów lessowych i dolin rzecznych. Regiony z podobną rzeźbą: Roztocze, Wyżyna Lubelska (wąwozy Kazimierza Dolnego).\n\n> W tym zadaniu nie stosujemy wzorów matematycznych - wystarczy wiedza z **geomorfologii** (geneza form) i **geologii czwartorzędu** (akumulacja eoliczna lessów).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Błędna odpowiedź | Treść błędu | Dlaczego błędna |\n| 1 → P (wiatr eroduje wąwozy) | Mylenie genezy osadu z genezą formy | Wiatr **nawiał** less, ale wąwóz **wyciął** spływ powierzchniowy - to erozja wodna |\n| 2 → F (woda nie tworzyła formy B) | Nieznajomość rzeźby Wyżyny Sandomierskiej | Wszystkie liniowe formy tej wyżyny (doliny, suche doliny, terasy) mają genezę fluwialną |\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Pułapka 1:** Less = eoliczny, ale wąwóz lessowy ≠ forma eoliczna. Wiatr **deponuje** less, woda **rzeźbi** w nim formy. To najczęstszy błąd prowadzący do zaznaczenia P w stwierdzeniu 1.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2:** Zadanie jest za 1 punkt łącznie - błąd w jednym stwierdzeniu kosztuje cały punkt. Nie ma sensu „strzelać\" jednej odpowiedzi: musisz wiedzieć obie.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3:** Nie mylić reliefu 1 (Wyżyna Sandomierska - naturalne formy) z reliewem 2 (kopalnia odkrywkowa - antropogeniczne formy C i D). Stwierdzenia 1 i 2 dotyczą wyłącznie **reliefu 1** - naturalnego krajobrazu lessowego.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-23.1.webp","solution_image":null,"topics":"górnictwo węgla brunatnego, kopalnia Bełchatów, lej depresyjny","page_from":31,"source":"ocr","answer_source":"maturaonline","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/23.2","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"23.2","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 23.2. (0-1)\nKtóra z form - C czy D - wywiera silniejszy wpływ na zasoby wód podziemnych\nobszaru przedstawionego na reliefie? Uzasadnij odpowiedź.\nForma:\nUzasadnienie:\n23.1.\n0-1\n23.2.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 23.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali\nlokalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego [i] społeczno-\n-gospodarczego […] świata.\n3. Analizowanie, interpretacja\ni przetwarzanie informacji przedstawionych\nna mapach wykonanych z wykorzystaniem\nnarzędzi GIS.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nXIV.1) Zdający […] wyróżnia główne cechy\nwybranych krajobrazów w Polsce:\ngórnicz[ego] (np. obszar kopalni\nBełchatów).\nXVI.1) Zdający analizuje wpływ\nprzedsiębiorstwa przemysłowego na\nśrodowisko przyrodnicze […].\nPoziom podstawowy\nXIII.4) Zdający wyjaśnia wpływ górnictwa na\nśrodowisko przyrodnicze na przykładzie\nodkrywkowych […] kopalni w Polsce […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawna forma wraz z poprawnym uzasadnieniem.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nRozwiązanie\nC\nPrzykładowe uzasadnienie:\n- Eksploatacja węgla brunatnego wymaga odwadniania kopalni/odkrywki, wskutek czego\nmaleją zasoby wód podziemnych.\n- Odwadnianie wyrobiska przyczynia się do obniżenia zwierciadła wód podziemnych /\npowstawania leja depresyjnego / leja depresji.\n- Jest to głębokie wyrobisko kopalniane, z którego stale odprowadza się wody podziemne,\naby nie zostało zalane wodą.\n- Forma D jest formą wypukłą, więc wody z jej obszaru szybko odpływają.","solution":"— **C** **Przykładowe uzasadnienie:** - Eksploatacja węgla brunatnego (np. **Bełchatów**) wymaga **odwadniania** kopalni → maleją zasoby wód podziemnych; - Odwadnianie wyrobiska powoduje obniżenie zwierciadła wód podziemnych → powstaje **lej depresyjny / depresji**; - Głębokie wyrobisko musi być stale odwadniane, aby nie zostało zalane wodą; - Forma D jest wypukła — wody z niej szybko odpływają.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-23.2.webp","solution_image":null,"topics":"górnictwo węgla brunatnego, kopalnia Bełchatów, lej depresyjny","page_from":31,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/24","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"24","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 24. (0-2)\nNa mapie oznaczonej numerem 1 przedstawiono udział buraków cukrowych w ogólnej\npowierzchni zasiewów według powiatów, a na mapie oznaczonej numerem 2 - lokalizację\ncukrowni w Polsce w 2010 roku.\n1\nNa podstawie: www.stat.gov.pl, Bank Danych Lokalnych, Warszawa 2010.\n2\nNa podstawie: A. Dubownik, R. Rudnicki, Reforma rynku cukru Unii Europejskiej i jej wpływ na uprawę buraków\ncukrowych i produkcję cukru w Polsce, Toruń 2016.\nMGEP-R0_100\nUzupełnij zdania. Wpisz właściwe określenia wybrane spośród podanych w nawiasach.\nGłównym czynnikiem lokalizacji cukrowni w Polsce jest (bliskość rynku zbytu / dostępność\nsurowca / dostęp do wody ) Cukrownie\nmają typ lokalizacji (przymusowej / związanej / swobodnej )\nNajwiększym udziałem buraka cukrowego w ogólnej powierzchni zasiewów charakteryzuje\nsię rolnictwo (Kujaw / Podlasia / Żuław Wiślanych )","answer":null,"answer_text":"Zadanie 24. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali […]\nkrajowej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\ni społeczno-gospodarczego oraz\nwzajemnych zależności w systemie\nczłowiek - przyroda - gospodarka.\n11. Analizowanie zjawisk i współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem różnych map […]\ntematycznych.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nXI.1) Zdający wyjaśnia […] wpływ\n[czynników lokalizacji przemysłu] na\nrozmieszczenie i rozwój wybranych jego\ndziałów.\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne uzupełnienie trzech zdań.\n1 pkt - poprawne uzupełnienie dwóch zdań.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nRozwiązanie\ndostępność surowca\nzwiązanej\nKujaw\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Odpowiedź: 1. **dostępność surowca** 2. **związanej** 3. **Kujaw**\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\nCzynniki lokalizacji przemysłu (klasyfikacja):\n- Surowcowy (dostęp do surowca) — najważniejszy dla przemysłu ciężkiego, cukrowniczego, drzewnego.\n- Energetyczny — przemysł energochłonny (huty, cementownie).\n- Wodny — przemysł wymagający dużo wody.\n- Pracochłonny / siły roboczej — odzieżowy, montażowy.\n- Rynku zbytu — produkcja gotowych dóbr konsumpcyjnych.\n- Transportowy — np. porty, węzły kolejowe.\n\nCukrownia = przetwórstwo buraków cukrowych. Buraki:\n- Ciężkie i nieprzydatne do długiego transportu (psują się szybko, tracą sok).\n- Stąd cukrownie lokalizowane w pobliżu plantacji → lokalizacja związana (związana z surowcem).\n\nRegion buraka cukrowego w Polsce: Kujawy (woj. kujawsko-pomorskie) — żyzne gleby (czarnoziemy + mady), płaski teren, długie dni słoneczne — idealne warunki.\n\nUzupełnij luki:\n1. dostępność surowca (czynnik lokalizacji).\n2. związanej (rodzaj lokalizacji — związana z surowcem).\n3. Kujaw (region buraków).\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — trzy poprawne uzupełnienia.\n- 1 pkt — dwa poprawne uzupełnienia.\n\nPo co to umieć\n\nLokalizacja przemysłu w Polsce — związana z surowcem:\n- Cukrownie → Kujawy (buraki).\n- Krochmalnie → Wielkopolska (ziemniaki).\n- Huty żelaza → Górny Śląsk (węgiel, ruda).\n- Cementownie → Świętokrzyskie (wapień).\n- Rafinerie → blisko portów lub źródeł ropy (Płock, Gdańsk).\n\nKlasyk: każdy przemysł ma swoje regiony naturalne w Polsce.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-24.webp","solution_image":null,"topics":"przemysł, lokalizacja cukrowni, Kujawy","page_from":32,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/25","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"25","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 25. (0-2)\nNa mapie oznaczono literami A i B wybrane łowiska na świecie.\nNa podstawie: www.zpe.gov.pl [za: www.fao.org]\nPrzedstaw przyczynę społeczno-gospodarczą sprzyjającą dużym połowom na łowisku\noznaczonym literą A oraz przyczynę przyrodniczą sprzyjającą dużym połowom na\nłowisku oznaczonym literą B.\nŁowisko A - przyczyna społeczno-gospodarcza:\nŁowisko B - przyczyna przyrodnicza:\n24.\n0-1-2\n25.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 25. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] gospodarczych […]\nw przestrzeni geograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego [i] społeczno-\n-gospodarczego […] świata.\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\ni społeczno-gospodarczego oraz\nwzajemnych zależności w systemie\nczłowiek - przyroda - gospodarka.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nX.5) Zdający wyjaśnia rozmieszczenie\ngłównych łowisk […].\nZasady oceniania\n2 pkt - dwie poprawne przyczyny.\n1 pkt - jedna poprawna przyczyna.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nPrzykładowe odpowiedzi\nŁowisko A - przyczyna społeczno-gospodarcza:\n- Wysokie zapotrzebowanie żywnościowe państw nadbrzeżnych wynikające z dużej liczby\nludności.\n- Tradycja spożywania ryb i owoców morza.\n- Dobrze rozwinięta flota połowowa państw nadbrzeżnych.\nŁowisko B - przyczyna przyrodnicza:\n- Występowanie zimnego Prądu Peruwiańskiego.\n- Wynoszenie żyznych i natlenionych wód ku powierzchni / upwelling.\n- Wysoka liczebność populacji ryb.","solution":"Odpowiedź: **Łowisko A — przyczyna społeczno-gospodarcza (jedna z):** - **Wysokie zapotrzebowanie żywnościowe** państw nadbrzeżnych (duża populacja). - **Tradycja spożywania ryb** i owoców morza. - Dobrze rozwinięta **flota połowowa** państw nadbrzeżnych. **Łowisko B — przyczyna przyrodnicza (jedna z):** - Występowanie **zimnego Prądu Peruwiańskiego**. - **Upwelling** — wynoszenie żyznych i natlenionych wód ku powierzchni. - **Wysoka liczebność populacji ryb** dzięki bogactwu fitoplanktonu.\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\nKlucz: rozróżnij typy przyczyn:\n- Społeczno-gospodarcze — związane z ludźmi, kulturą, ekonomią (popyt, tradycja, technologia, flota).\n- Przyrodnicze — związane z naturą (klimat, prądy, ukształtowanie, zasoby biologiczne).\n\nŁowisko A (z opisu CKE — np. NW Pacyfik koło Japonii) — przyczyny społeczno-gospodarcze:\n- Wysokie zapotrzebowanie na ryby (duże populacje Japonii, Chin, Korei — kraje \"rybne\").\n- Tradycja kulinarna — sushi, ryby świeże, długa kultura konsumpcji.\n- Rozwinięta flota połowowa (Japonia ma jedną z największych flot).\n\nŁowisko B (np. Peruwiańskie / Humboldta) — przyczyny przyrodnicze:\n- Zimny Prąd Peruwiański (Humboldta) wzdłuż wybrzeża Ameryki Płd.\n- Upwelling — wynoszenie zimnych, bogatych w składniki odżywcze wód głębinowych na powierzchnię.\n- Składniki odżywcze + światło → bujny rozwój fitoplanktonu → bogactwo zooplanktonu → ryb (anchois!).\n- Łowisko anchois — jedno z największych na świecie.\n\nKonstrukcja odpowiedzi (2 pkt):\n- A: jedna przyczyna społ-gosp.\n- B: jedna przyczyna przyrodnicza.\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — dwie poprawne przyczyny.\n- 1 pkt — jedna poprawna przyczyna.\n\nPo co to umieć\n\nGłówne łowiska świata:\n- NW Pacyfik (Japonia, Kuryle) — ciepły + zimny prąd, plankton.\n- NE Atlantyk (Norwegia, Islandia) — Prąd Zatokowy + zimne wody.\n- Peruwiańskie (anchois) — upwelling Humboldta.\n- Beringa, Aleuckie (USA, Rosja) — łosoś, dorsz.\n\nŁowiska to trzy filary: prąd zimny (lub upwelling) + szelf kontynentalny + dostęp dla flot.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-25.webp","solution_image":null,"topics":"rybołówstwo, łowiska świata, upwelling, Prąd Peruwiański","page_from":33,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/26","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"26","points":3,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 26.\nNa mapie oznaczono numerami 1-7 wybrane obszary wydobycia ropy naftowej na świecie.\nNa podstawie: Atlas geograficzny, Warszawa 2019.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **26.1.** | Region | Pozycja | |---|---| | **Alaska** | 1 | | **Zatoka Perska** | 6 | **26.2.** Skutek (jeden z): - **Uzależnienie gospodarek** od sytuacji politycznej regionów wydobycia → wahania kosztów. - **Wyższe ceny ropy** wynikające z kosztów transportu. - **Niebezpieczeństwo zanieczyszczenia środowiska** (transport tankowcami). - Rozwój transportu morskiego / **wyspecjalizowane porty** do przeładunku ropy. - Lokalizowanie **rafinerii** w portach. - Uzależnienie regionów wydobycia od **koniunktury** na rynkach.\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\n26.1. — regiony wydobycia ropy\n\nGłówni producenci ropy na świecie (top 5-6):\n1. USA (m.in. Teksas, Dakota, Alaska)\n2. Arabia Saudyjska (Zatoka Perska)\n3. Rosja (Zachodnia Syberia)\n4. Kanada (Alberta)\n5. Chiny\n6. Irak / Iran (Zatoka Perska)\n\nPrzyporządkuj do tabeli wg pozycji w rankingu z arkusza:\n- Alaska → pozycja 1 (USA jako wiodący producent).\n- Zatoka Perska → pozycja 6 (poszczególne państwa Bliskiego Wschodu).\n\n26.2. — skutek uzależnienia\n\nWyjaśnij łańcuch: wysoko rozwinięte państwa importują ropę z regionów wydobycia → uzależnienie → skutki:\n\n- Wahania cen ropy → zmiana cen energii w państwach importerach.\n- Niestabilność polityczna w regionach wydobycia (Bliski Wschód) → ryzyko przerw w dostawach.\n- Niebezpieczeństwo katastrof ekologicznych podczas transportu tankowcami.\n- Rozwój portów specjalistycznych do przeładunku ropy.\n- Lokalizacja rafinerii w portach (związana z surowcem).\n- Konflikty zbrojne (wojny w Iraku, sankcje na Iran) → zaburzenia rynku.\n\nWybierz jeden skutek konkretnie powiązany z uzależnieniem od importu z regionów konfliktowych.\n\nPunktacja CKE\n\n- 26.1: 2 pkt — uzupełnienie dwóch wierszy; 1 pkt — jeden wiersz albo jedna kolumna.\n- 26.2: 1 pkt — poprawny skutek.\n\nPo co to umieć\n\nGeopolityka surowców energetycznych — kluczowy temat XXI w.:\n- Ropa: Bliski Wschód (50% rezerw), Wenezuela, Rosja.\n- Gaz: Rosja, Iran, Katar, USA.\n- Węgiel: Chiny, USA, Indie, Australia.\n\nUzależnienie energetyczne to wektor polityki zagranicznej (wojny w Iraku, sankcje na Rosję po 2022 r., gazociągi Nord Stream, transformacja energetyczna UE).","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-26.webp","solution_image":null,"topics":"ropa naftowa, regiony wydobycia, konflikty Bliskiego Wschodu","page_from":34,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/26.1","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"26.1","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 26.1. (0-2)\nUzupełnij tabelę. Obok każdego opisu wpisz odpowiednią nazwę obszaru spośród\npodanych poniżej oraz numer, którym oznaczono ten obszar na mapie.\nAfryka Środkowa Alaska jezioro Maracaibo Zatoka Perska\nOpis obszaru wydobycia ropy naftowej\nNazwa obszaru\nPołożenie\nobszaru\n(wpisz\nnumer)\nObszar o trudnych warunkach wydobycia i transportu\nropy naftowej wynikających z klimatu, ukształtowania\npowierzchni i obecności wieloletniej zmarzliny,\nznacznie oddalony od rynków zbytu. Do przesyłu ropy\nnaftowej wykorzystuje się rurociąg i żeglugę morską.\nJeden z najważniejszych obszarów wydobycia ropy\nnaftowej na świecie, mimo trudnych warunków\nklimatycznych i niestabilności politycznej. Niektóre\nkraje tego regionu charakteryzują się wyższą wartością\nPKB na 1 mieszkańca niż kraje - importerzy ropy\nnaftowej z Europy.\n26.1.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 26.1. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali […]\nkrajowej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n11. Analizowanie zjawisk i współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem […] map […]\ntematycznych.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nXIX.2) Zdający wyjaśnia związki między\nwystępowaniem surowców mineralnych\na kierunkami rozwoju przemysłu i strukturą\ntowarową handlu zagranicznego.\nXIX.3) Zdający prezentuje przykłady\nsposobów pokonywania przyrodniczych\nograniczeń działalności gospodarczej\nczłowieka […].\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nVII.3) Zdający wskazuje na mapie miejsca\nważniejszych konfliktów zbrojnych […] na\nBliskim Wschodzie w XXI w.\nVII.5) Zdający porównuje PKB państw\nznajdujących się na różnym poziomie\nrozwoju gospodarczego […].\nIX.3) Zdający analizuje strukturę i kierunki\nmiędzynarodowej wymiany handlowej […].\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne uzupełnienie dwóch wierszy w tabeli.\n1 pkt - poprawne uzupełnienie jednego wiersza albo jednej kolumny w tabeli.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższych kryteriów.\nRozwiązanie\nAlaska, 1\nZatoka Perska, 6\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"| Region | Pozycja | |---|---| | **Alaska** | 1 | | **Zatoka Perska** | 6 |","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-26.1.webp","solution_image":null,"topics":"ropa naftowa, regiony wydobycia, konflikty Bliskiego Wschodu","page_from":34,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/26.2","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"26.2","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 26.2. (0-1)\nObszary wydobycia ropy naftowej nie pokrywają się z obszarami jej największej konsumpcji.\nPrzedstaw skutek dla światowej gospodarki, wynikający z tej prawidłowości.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 26.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali […]\nkrajowej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego [i] społeczno-\n-gospodarczego […] świata.\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\ni społeczno-gospodarczego oraz\nwzajemnych zależności w systemie\nczłowiek - przyroda - gospodarka.\n11. Analizowanie zjawisk i współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem […] map […]\ntematycznych.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nXXIII.1) Zdający […] charakteryzuje […]\ngłówne problemy społeczno-gospodarcze\n[najbogatszych państw].\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawny skutek.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Uzależnienie gospodarek krajów wysoko rozwiniętych od sytuacji politycznej w regionach\nintensywnego wydobycia.\n- Wyższe ceny ropy naftowej wynikające z kosztów jej transportu.\n- Niebezpieczeństwo zanieczyszczenia środowiska podczas transportu ropy naftowej (np.\ntankowcami).\n- Rozwój transportu morskiego.\n- Utworzenie wyspecjalizowanych portów morskich do przeładunku ropy naftowej.\n- Lokalizowanie rafinerii w portach.\n- Uzależnienie regionów wydobycia od koniunktury na rynkach.","solution":"Skutek (jeden z): - **Uzależnienie gospodarek** od sytuacji politycznej regionów wydobycia → wahania kosztów. - **Wyższe ceny ropy** wynikające z kosztów transportu. - **Niebezpieczeństwo zanieczyszczenia środowiska** (transport tankowcami). - Rozwój transportu morskiego / **wyspecjalizowane porty** do przeładunku ropy. - Lokalizowanie **rafinerii** w portach. - Uzależnienie regionów wydobycia od **koniunktury** na rynkach.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-26.2.webp","solution_image":null,"topics":"ropa naftowa, regiony wydobycia, konflikty Bliskiego Wschodu","page_from":35,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/27","paper_id":"geografia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"27","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 27. (0-1)\nNa mapie przedstawiono wartość wskaźnika upowszechnienia edukacji na poziomie\npodstawowym na świecie w 2010 roku.\nNa podstawie: Progress for Children. Achieving the MDGs with equity, UNICEF 2011.\nPodaj czynnik - inny niż niskie nakłady finansowe - ograniczający dostęp do edukacji\nw krajach o wartości wskaźnika upowszechnienia edukacji poniżej 50%. Wyjaśnij,\ndlaczego ten czynnik sprawia, że zdobywanie wykształcenia przez mieszkańców tych\nkrajów jest utrudnione.\nCzynnik:\nWyjaśnienie:\n26.2.\n0-1\n27.\n0-1\nMGEP-R0_100\nBRUDNOPIS (nie podlega ocenie)\nGEOGRAFIA\nPoziom rozszerzony\nFormuła 2023\nGEOGRAFIA\nPoziom rozszerzony\nFormuła 2023\nGEOGRAFIA\nPoziom rozszerzony\nFormuła 2023","answer":null,"answer_text":"Zadanie 27. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nPoziom rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali […]\nkrajowej i globalnej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\ni społeczno-gospodarczego oraz wzajemnych\nzależności w systemie przyroda - człowiek -\ngospodarka.\n5. […] Formułowanie […] hipotez […].\n11. Analizowanie zjawisk i współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem […] map […]\ntematycznych.\nPoziom rozszerzony\nI.3) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nXII.2) Zdający identyfikuje prawidłowości\ndotyczące przestrzennego zróżnicowania\ndostępności do usług edukacyjnych […] na\nświecie.\nPoziom podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawny czynnik wraz z poprawnym wyjaśnieniem.\n0 pkt - odpowiedź, która nie spełnia powyższego kryterium.\nPrzykładowe odpowiedzi\n- Czynnik: Praca dzieci / tradycyjne zajęcia dzieci w gospodarstwie domowym.\nWyjaśnienie: Ubóstwo rodzin wymusza pracę dzieci i uniemożliwia ich edukację.\n- Czynnik: Kultura/tradycje. Wyjaśnienie: Wczesne zamążpójście dziewcząt (ich tradycyjna\nrola społeczna) jest przeszkodą dla edukacji.\n- Czynnik: Brak stabilności politycznej / częste wojny. Wyjaśnienie: Konflikty sprzyjają\npogłębieniu zjawiska ubóstwa.\n- Czynnik: Brak infrastruktury edukacyjnej. Wyjaśnienie: Szkoły nie występują w odległości\numożliwiającej dojazd do placówki. Budynki szkolne są niskiej jakości i nie mają\nodpowiedniego wyposażenia.\n- Czynnik: Klimat. Wyjaśnienie: Występowanie pustyń utrudnia dojazd mieszkańców do\nszkół.","solution":"Odpowiedź: **Przykładowe czynniki (jeden z wyjaśnieniem):** - **Praca dzieci / tradycyjne zajęcia w gospodarstwie domowym** — ubóstwo rodzin wymusza pracę dzieci i uniemożliwia ich edukację. - **Kultura / tradycje** — wczesne zamążpójście dziewcząt (ich tradycyjna rola społeczna) jest przeszkodą dla edukacji. - **Brak stabilności politycznej / częste wojny** — konflikty sprzyjają pogłębieniu zjawiska ubóstwa. - **Brak infrastruktury edukacyjnej** — szkoły zbyt oddalone, niskiej jakości budynki, brak wyposażenia. - **Klimat** — występowanie pustyń utrudnia dojazd do szkół.\n\nTresc zadania (CKE)\n\nCo zrobić?\n\nCzynniki utrudniające dostęp do edukacji w Afryce (kategorie):\n\nEkonomiczne:\n- Praca dzieci — ubogie rodziny zmuszają dzieci do pracy (pole, dom, opieka nad rodzeństwem).\n- Brak środków na szkolne opłaty, mundurki, materiały.\n\nKulturowe / społeczne:\n- Wczesne zamążpójście dziewcząt (15-17 lat) → koniec edukacji.\n- Patriarchalne wzorce — chłopcy do szkoły, dziewczynki do domu.\n- Bariera językowa (klasa po francusku/angielsku, w domu lokalny język).\n\nPolityczne:\n- Konflikty zbrojne — zamknięte szkoły, dzieci-żołnierze, uchodźstwo.\n- Słabość państwa — brak inwestycji w infrastrukturę edukacyjną.\n\nGeograficzne / infrastrukturalne:\n- Odległość do szkoły (np. wioska + szkoła kilkanaście km dalej, brak transportu).\n- Klimat (pustynia, sezony deszczowe) utrudniający dotarcie.\n- Brak elektryczności w szkołach.\n\nKonstrukcja odpowiedzi (1 pkt):\n1. Czynnik — konkretny (np. \"praca dzieci\").\n2. Wyjaśnienie — mechanizm (np. \"ubogie rodziny zmuszają dzieci do pracy zarobkowej, co uniemożliwia chodzenie do szkoły\").\n\nSam czynnik = 0 pkt. Trzeba wyjaśnić mechanizm.\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — poprawny czynnik wraz z poprawnym wyjaśnieniem.\n- 0 pkt — odpowiedź niespełniająca wymagań (np. sam czynnik bez wyjaśnienia).\n\nPo co to umieć\n\nCele Zrównoważonego Rozwoju ONZ (SDG) — cel 4 to edukacja dla wszystkich. Afryka subsaharyjska ma najwyższe wskaźniki dzieci poza szkołą (~17% globalnie). Główne bariery to ubóstwo (praca dzieci) i kultura (mała szansa na edukację dla dziewcząt). Konkretne interwencje: budowa szkół, programy żywieniowe, stypendia dla dziewcząt — działają, choć powoli.","image":"img/geografia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-27.webp","solution_image":null,"topics":"ubóstwo edukacyjne Afryki, dostępność szkół, kultura","page_from":35,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"}]}