{"paper":{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","variant":null,"exam_pdf":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona.pdf","key_pdf":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona-odpowiedzi/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona-odpowiedzi.pdf","question_count":49,"source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},"questions":[{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/1","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"1","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1. (0-1)\nPoniższą fotografię wykonano na obszarze przedstawionym na mapie szczegółowej, na\npółnoc od równoleżnika 49°44′N.\nNa mapie szczegółowej ze skrzyżowania szlaków przedstawionego na fotografii zmierzono\nazymuty wybranych obiektów.\nDokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1., 2. albo 3.\nSkrzyżowanie szlaków, z którego na mapie zmierzono azymuty, jest położone\nA.\nna szczycie Błatnia\nw polu B1,\na obiekt, którego\nazymut jest\nzawarty\nw przedziale\nod 0° do 10°, to\n1.\nplacówka GOPR w Szczyrku\n(pole D2).\n2.\npunkt widokowy na Klimczoku\n(pole C1).\nB.\nna przełęczy\nKowiorek w polu D1,\n3.\nschronisko PTTK na Szyndzielni\n(pole D1).\nMGEP-R0_100","answer":"A","answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **Odpowiedź: B3** - **B — przełęcz Kowiorek w polu D1.** Warunek z treści zadania — punkt leży **na północ od równoleżnika 49°44′N** — spełnia przełęcz Kowiorek. Szczyt Błatnia w polu B1 znajduje się poza wskazanym obszarem. - **3 — schronisko PTTK na Szyndzielni (pole D1).** Azymut z przedziału **0°–10°** oznacza kierunek **niemal dokładnie na północ** (z minimalnym odchyleniem na wschód). Spośród trzech wskazanych obiektów tylko schronisko na Szyndzielni leży **niemal dokładnie na północ** od przełęczy Kowiorek. **Jak sprawdzić azymuty pozostałych obiektów:** | Obiekt | Położenie względem przełęczy Kowiorek | Przybliżony azymut | |---|---|---| | **schronisko PTTK na Szyndzielni** (D1) | **na północ** | **0°–10°** ✔ | | punkt widokowy na Klimczoku (C1) | na północny zachód | ok. 300°–330° | | placówka GOPR w Szczyrku (D2) | na południowy wschód | ok. 130°–160° |\n\nTreść zadania (CKE)\n\nAzymut — jak go wyznaczać\n\n$$\\text{azymut} = \\text{kąt mierzony od kierunku } \\textbf{północnego} \\text{ zgodnie z ruchem wskazówek zegara}$$\n\nKierunek | Azymut\npółnoc (N) | 0° (360°)\npółnocny wschód (NE) | 45°\nwschód (E) | 90°\npołudniowy wschód (SE) | 135°\npołudnie (S) | 180°\npołudniowy zachód (SW) | 225°\nzachód (W) | 270°\npółnocny zachód (NW) | 315°\n\nProcedura pomiaru na mapie:\n\n1. połącz punkt obserwacji z obiektem linią prostą,\n2. w punkcie obserwacji poprowadź linię równoległą do południka (kierunek N–S),\n3. zmierz kąt od północy, w prawo, do wyznaczonej linii.\n\n$$A_{\\text{wsteczny}} = A \\pm 180°$$\n\nRodzaje azymutów\n\nRodzaj | Punkt odniesienia | Gdzie stosowany\ngeograficzny (topograficzny) | północ geograficzna (południk) | mapa\nmagnetyczny | północ magnetyczna | kompas\ntopograficzny (siatkowy) | linia siatki kilometrowej | mapy wojskowe\n\n$$A_{\\text{geogr}} = A_{\\text{magn}} + \\text{deklinacja magnetyczna}$$\n\nW Polsce deklinacja wynosi obecnie ok. +5° do +7° (wschodnia).\n\nElementy mapy topograficznej\n\nElement | Do czego służy\npoziomice | odczyt wysokości, spadków, form terenu\ncięcie poziomicowe | różnica wysokości między sąsiednimi poziomicami\nskala | przeliczanie odległości\nsiatka kilometrowa | określanie położenia (pola A1, B2, D1…)\nwspółrzędne geograficzne | precyzyjna lokalizacja\nznaki umowne | obiekty: szlaki, schroniska, wyciągi, punkty widokowe\n\nRozpoznawanie form terenu z poziomic\n\nUkład poziomic | Forma\npoziomice gęste | stok stromy\npoziomice rzadkie | stok łagodny\npoziomice zamknięte, wartości rosną do środka | wzniesienie\npoziomice zamknięte, wartości maleją do środka | zagłębienie (kotlina)\npoziomice wygięte w stronę doliny | grzbiet\npoziomice wygięte w stronę wzniesienia | dolina\ndwa wzniesienia rozdzielone obniżeniem | przełęcz\n\nBeskid Śląski — obiekty z zadania\n\nObiekt | Wysokość | Charakterystyka\nSkrzyczne | 1257 m n.p.m. | najwyższy szczyt Beskidu Śląskiego, wyciąg krzesełkowy\nKlimczok | 1117 m n.p.m. | schronisko PTTK, punkt widokowy\nSzyndzielnia | 1028 m n.p.m. | schronisko PTTK, kolej gondolowa z Bielska-Białej\nBłatnia | 917 m n.p.m. | schronisko, polany widokowe\nprzełęcz Kowiorek | ok. 750 m n.p.m. | węzeł szlaków między Klimczokiem a Kotarzem\nSzczyrk | ok. 500 m n.p.m. | ośrodek narciarski, placówka GOPR\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — poprawna para odpowiedzi: B3.\n- 0 pkt — jedna z części błędna albo brak odpowiedzi.\n\nTypowy błąd: **Warunek „na północ od 49°44′N\" jest kluczem do pierwszej części.** To on rozstrzyga między szczytem Błatnia a przełęczą Kowiorek — bez sprawdzenia szerokości geograficznej obu punktów na mapie odpowiedź jest zgadywaniem. **Azymut mierzy się zawsze od kierunku północnego, zgodnie z ruchem wskazówek zegara.** Przedział 0°–10° to praktycznie **kierunek północny**. Nie myl tego z odległością — azymut mówi wyłącznie o **kierunku**. **Azymut mierzymy OD punktu obserwacji DO obiektu.** Odwrócenie kierunku daje **azymut wsteczny**, różniący się o 180°. Gdyby ktoś zmierzył azymut ze Szyndzielni na Kowiorek, wyszłoby ok. 180°–190°, a nie 0°–10°. **Numer pola na mapie to podpowiedź, nie odpowiedź.** Pola D1, D2, C1 mówią o położeniu obiektu w siatce mapy, ale **kierunek** trzeba wyznaczyć samodzielnie — porównując położenie obu punktów. **Punkt przyznaje się za obie części łącznie.** Trafienie „B\" przy błędnym numerze obiektu daje zero. **Uwaga na deklinację magnetyczną.** W zadaniach maturalnych mierzy się **azymut geograficzny** (od północy geograficznej na mapie), a nie magnetyczny — kompas nie ma tu znaczenia.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-1.webp","solution_image":null,"topics":"azymut, mapa szczegolowa, orientacja w terenie, Beskid Slaski, praca z mapa topograficzna","page_from":3,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/2","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"2","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 2. (0-1)\nNa obszarze przedstawionym w polu D2 mapy szczegółowej zielony szlak pieszy przecina\ndrogę wojewódzką.\nPrzedstaw dwie cechy środowiska przyrodniczego - możliwe do odczytania z mapy\nszczegółowej - które turysta może obserwować podczas wycieczki zielonym szlakiem\npieszym z powyższego miejsca do schroniska PTTK na Klimczoku.\n1\n2","answer":null,"answer_text":"Zadanie 2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz […]\nprocesów zachodzących w środowisku\ngeograficznym w skali lokalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nZakres podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map, w tym topograficznych.\n1 Rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 28 czerwca 2024 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie podstawy\nprogramowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia\n(Dz.U. z 2024 r. poz. 1019).\n6. Kształtowanie umiejętności\nwieloaspektowego postrzegania przestrzeni\ni wyobraźni przestrzennej.\n11. Analizowanie zjawisk […] zachodzących\nw środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem różnych map\nogólnogeograficznych […].\nZakres podstawowy\n1. Korzystanie z […] map […] [i] fotografii\n[…] w celu zdobywania, przetwarzania\ni prezentowania informacji geograficznych.\nZasady oceniania\n1 pkt - przedstawienie dwóch poprawnych cech środowiska przyrodniczego.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nSzlak przebiega pod górę.\nSzlak przebiega przez obszar o dużych deniwelacjach.\nFragmenty szlaku poprowadzono doliną rzeczną.\nFragmenty szlaku przebiegają po stokach wzniesień.\nFragmenty szlaku przebiegają przez tereny leśne.\nTrasa przecina potoki.","solution":"Odpowiedź: **Dwie cechy środowiska przyrodniczego** — dowolne dwie z poniższych: 1. **Szlak przebiega pod górę** — prowadzi ze Szczyrku (ok. 500 m n.p.m.) na Klimczok (1117 m n.p.m.), więc pokonuje **ponad 600 m różnicy wysokości**. Na mapie widać to po **rosnących wartościach poziomic**. 2. **Szlak przebiega przez obszar o dużych deniwelacjach** — poziomice są **gęsto ułożone**, co świadczy o stromych stokach i znacznych różnicach wysokości względnej. 3. **Fragmenty szlaku poprowadzono doliną rzeczną** — poziomice wyginają się w kształt litery „V\" skierowanej **w górę stoku**, a wzdłuż nich biegnie ciek wodny. 4. **Fragmenty szlaku przebiegają po stokach wzniesień** — trasa prowadzi trawersem, w poprzek warstwic. 5. **Fragmenty szlaku przebiegają przez tereny leśne** — na mapie oznaczone **zielonym tłem** z sygnaturą lasu. 6. **Trasa przecina potoki** — na mapie widoczne są **niebieskie linie cieków** krzyżujące się ze szlakiem.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nCo da się odczytać z mapy topograficznej\n\nKategoria | Elementy | Jak oznaczone\nrzeźba terenu | wzniesienia, doliny, przełęcze, stoki, deniwelacje | poziomice, punkty wysokościowe, cieniowanie\nwody | rzeki, potoki, jeziora, źródła, mokradła | kolor niebieski\nroślinność | lasy, łąki, sady, uprawy | kolor zielony, sygnatury\nantropogeniczne | drogi, zabudowa, schroniska, wyciągi, szlaki | linie, sygnatury, kolory\n\nW zadaniach o „środowisku przyrodniczym\" korzystamy wyłącznie z trzech pierwszych kategorii.\n\nOdczyt rzeźby terenu z poziomic\n\nObserwacja | Wniosek\npoziomice gęsto ułożone | stok stromy, duże deniwelacje\npoziomice rzadko ułożone | teren płaski lub łagodnie nachylony\nrosnące wartości wzdłuż trasy | szlak prowadzi pod górę\npoziomice w kształcie V skierowanego w górę stoku | dolina (często z ciekiem)\npoziomice w kształcie V skierowanego w dół stoku | grzbiet\npoziomice zamknięte | wzniesienie lub zagłębienie\n\n$$\\text{deniwelacja} = H_{\\max} - H_{\\min}$$\n\nDla trasy Szczyrk → Klimczok: $1117 - 500 \\approx \\mathbf{620\\ \\text{m}}$.\n\nNachylenie stoku\n\n$$i = \\frac{\\Delta h}{d}\\cdot 100\\%$$\n\ngdzie $\\Delta h$ — różnica wysokości, $d$ — odległość w poziomie (odczytana z mapy przez skalę).\n\nNachylenie | Ocena\n< 5% | teren płaski\n5–15% | łagodny\n15–30% | stromy\n> 30% | bardzo stromy\n\nZnaki umowne na mapach turystycznych\n\nZnak | Znaczenie\nkolorowa linia (czerwona, zielona, niebieska, żółta, czarna) | szlak turystyczny\ndomek z chorągiewką | schronisko\ntrójkąt / krzyżyk z opisem | punkt wysokościowy, szczyt\nlinia z poprzeczkami | wyciąg krzesełkowy, kolej linowa\nlornetka lub „⌂\" na wzniesieniu | punkt widokowy\nniebieska linia | ciek wodny\nzielone tło z drzewkami | las\n\nCechy szlaku w Beskidzie Śląskim — kontekst\n\nCecha | Skutek dla turysty\nduże deniwelacje | wymagająca trasa, długi podejście\nlesistość (ponad 60% Beskidu Śląskiego) | ograniczone widoki poza polanami\ngęsta sieć potoków | liczne przejścia przez wodę, mostki\npiętrowość roślinności | zmiana lasu z mieszanego na świerkowy z wysokością\nskały osadowe (flisz karpacki) | wychodnie piaskowców i zlepieńców na grzbietach\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — przedstawienie dwóch poprawnych, różnych cech środowiska przyrodniczego możliwych do odczytania z mapy.\n- 0 pkt — jedna cecha, cechy powtórzone albo cechy antropogeniczne.\n\nTypowy błąd: **Polecenie pyta o cechy ŚRODOWISKA PRZYRODNICZEGO.** Elementy **antropogeniczne** — schronisko, wyciąg krzesełkowy, droga wojewódzka, zabudowa, oznakowanie szlaku — **nie punktują**, choć też są na mapie. **Cechy muszą być odczytywalne z mapy.** Odpowiedzi typu „turysta zobaczy jelenie\" albo „poczuje zapach lasu\" nie mają oparcia w źródle. Mapa pokazuje **rzeźbę terenu, wody, pokrycie roślinnością**. **Trzeba podać dwie różne cechy.** „Szlak idzie pod górę\" i „szlak pokonuje różnicę wysokości\" to **ta sama cecha** zapisana dwa razy — CKE policzy ją raz. **Punkt przyznaje się łącznie za obie cechy.** Jedna trafna i jedna chybiona to zero punktów. **Nie myl wysokości bezwzględnej z względną.** **Bezwzględna** — nad poziomem morza (odczytywana z poziomic i punktów wysokościowych). **Względna (deniwelacja)** — różnica między dwoma punktami w terenie. **Kierunek „pod górę\" trzeba sprawdzić na mapie.** Odczyt wartości poziomic wzdłuż szlaku pokazuje, czy wysokość rośnie, czy maleje — to nie jest oczywiste bez sprawdzenia.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-2.webp","solution_image":null,"topics":"mapa topograficzna, odczyt cech srodowiska przyrodniczego, deniwelacje, szlak turystyczny, Beskid Slaski","page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/3","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"3","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3. (0-2)\nW tabeli przedstawiono informacje o naturalnej pokrywie śnieżnej w okresie od 1 grudnia do\n30 marca w wybranym dziesięcioleciu w stanowiskach pomiarowych oznaczonych literami\nA i B, położonych przy stacjach - dolnej i górnej - narciarskiego wyciągu krzesełkowego na\nSkrzyczne w polach D2/3 mapy szczegółowej.\nCecha pokrywy śnieżnej\nStanowisko pomiarowe\nA\nB\nśrednia grubość pokrywy śnieżnej, cm\n24\n65\nmaksymalna grubość pokrywy śnieżnej, cm\n105\n180\nśrednia liczba dni z pokrywą śnieżną\n94\n117\nNa podstawie: J. Kozak, M. Łepko, Wieloletnia zmienność grubości pokrywy śnieżnej w okolicy Szczyrku,\n„Inżynieria Ekologiczna” 41, 2015.\nRozstrzygnij, które stanowisko pomiarowe - A czy B - jest położone w polu D3,\na następnie uzasadnij, z czego wynika różnica w występowaniu pokrywy śnieżnej\nmiędzy tymi stanowiskami. Odnieś się do dwóch elementów klimatu Beskidu Śląskiego,\nod których zależy pokrywa śnieżna.\nStanowisko pomiarowe:\nUzasadnienie:\n1\n2\n2.\n0-1\n3.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 3. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz […]\nprocesów zachodzących w środowisku\ngeograficznym w skali lokalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\n[…].\n6. Kształtowanie umiejętności\nwieloaspektowego postrzegania przestrzeni\ni wyobraźni przestrzennej.\n11. Analizowanie zjawisk […] zachodzących\nw środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem różnych map\nogólnogeograficznych […].\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nIII.7) Zdający dostrzega prawidłowości\nw rozmieszczeniu zjawisk i procesów\natmosferycznych.\nZakres podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map, w tym topograficznych.\nI.5) Zdający interpretuje dane liczbowe\nprzedstawione w postaci tabel […].\nIII.4) Zdający przedstawia uwarunkowania\ncech klimatów […] astrefowych.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne rozstrzygnięcie i dwa poprawne uzasadnienia z odniesieniem do różnych\nelementów klimatu Beskidu Śląskiego.\n1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie z odniesieniem do jednego\nelementu klimatu Beskidu Śląskiego.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozstrzygnięcie\nB\nPrzykładowe uzasadnienia\nWraz ze wzrostem wysokości n.p.m. następuje wzrost opadów atmosferycznych\n(w postaci śniegu).\nWraz ze wzrostem wysokości n.p.m. następuje spadek średniej temperatury powietrza\n(co sprzyja dłuższemu zaleganiu pokrywy śnieżnej).","solution":"Odpowiedź: **Rozstrzygnięcie: stanowisko B.** Stanowisko B ma **grubszą pokrywę śnieżną** (średnio 65 cm wobec 24 cm), **wyższe maksimum** (180 cm wobec 105 cm) i **dłużej zalegający śnieg** (117 dni wobec 94). Wszystkie trzy wskaźniki świadczą o położeniu **wyżej n.p.m.** — czyli przy **górnej stacji** wyciągu, w polu **D3** (bliżej szczytu Skrzycznego, 1257 m n.p.m.). **Uzasadnienie — dwa elementy klimatu:** **1. Opady atmosferyczne.** Wraz ze **wzrostem wysokości n.p.m. rosną sumy opadów** (do pewnej wysokości granicznej). Powietrze wznoszone po stoku ochładza się, para wodna kondensuje i wypada w postaci opadu. W chłodnej połowie roku opad ten ma **postać śniegu**, więc wyżej położone stanowisko B otrzymuje go **więcej** — stąd większa grubość pokrywy. **2. Temperatura powietrza.** Wraz ze wzrostem wysokości **spada średnia temperatura powietrza** (gradient ok. 0,6 °C na 100 m). Na stanowisku B jest **chłodniej**, więc: - większa część opadu wypada jako **śnieg**, a nie deszcz, - śnieg **wolniej topnieje**, a pokrywa **dłużej zalega** — stąd 117 dni zamiast 94.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nElementy a czynniki klimatu\n\nElementy klimatu (to, co mierzymy) | Czynniki klimatotwórcze (to, co na nie wpływa)\ntemperatura powietrza | szerokość geograficzna\nopady atmosferyczne | wysokość n.p.m.\nciśnienie atmosferyczne | odległość od morza (kontynentalizm)\nwiatr | rzeźba terenu, ekspozycja stoku\nwilgotność powietrza | prądy morskie\nzachmurzenie, usłonecznienie | rodzaj podłoża, szata roślinna\n— | działalność człowieka\n\nZadanie pyta o elementy — a więc o temperaturę i opady. Wysokość n.p.m. jest czynnikiem, który je modyfikuje.\n\nWpływ wysokości n.p.m. na klimat\n\nWielkość | Zmiana z wysokością | Wartość\ntemperatura | spada | ok. 0,6 °C / 100 m (gradient pionowy)\nopady | rosną (do granicy opadowej) | w Karpatach do ok. 1300–1500 m\nciśnienie | spada | ok. 1 hPa / 8 m\nprędkość wiatru | rośnie | —\nusłonecznienie | rośnie (powyżej mgieł i inwersji) | —\ngęstość powietrza | spada | —\n\nPiętro opadowe: powyżej pewnej wysokości opady zaczynają maleć, bo powietrze traci już większość pary wodnej. W Karpatach maksimum przypada ok. 1300–1500 m n.p.m.\n\nDlaczego wyżej jest więcej śniegu\n\nMechanizm | Skutek\nwznoszenie powietrza po stoku (efekt orograficzny) | ochłodzenie → kondensacja → większe opady\nniższa temperatura | większy udział opadu stałego (śnieg zamiast deszczu)\nwolniejsze topnienie | dłuższe zaleganie pokrywy\nmniejsza liczba odwilży | mniej przerw w pokrywie\n\nTrzy wskaźniki z tabeli mierzą właśnie te trzy skutki: grubość średnia i maksymalna (ilość opadu) oraz liczba dni (trwałość pokrywy).\n\nWskaźniki pokrywy śnieżnej\n\nWskaźnik | Co mówi\nśrednia grubość | przeciętne warunki śniegowe w sezonie\nmaksymalna grubość | potencjał akumulacji, ryzyko lawinowe\nliczba dni z pokrywą | długość sezonu narciarskiego\n\nDla stanowiska B wszystkie trzy są wyższe — to spójny obraz stanowiska położonego wyżej.\n\nPiętra klimatyczno-roślinne w Beskidach\n\nPiętro | Wysokość | Roślinność\npogórze | do ~500 m | pola, łąki, lasy liściaste\nregiel dolny | 500–1100 m | buczyna karpacka, jodła\nregiel górny | 1100–1300 m (w Beskidzie Śląskim tylko szczątkowo) | bór świerkowy\n\nSkrzyczne (1257 m) sięga dolnej granicy regla górnego — to najwyższy szczyt Beskidu Śląskiego.\n\nEfekt orograficzny — schemat\n\n$$\\text{wiatr} \\rightarrow \\text{stok dowietrzny} \\rightarrow \\text{wznoszenie} \\rightarrow \\text{ochłodzenie} \\rightarrow \\textbf{opad}$$\n\n$$\\text{szczyt} \\rightarrow \\text{stok zawietrzny} \\rightarrow \\text{opadanie} \\rightarrow \\text{ogrzewanie} \\rightarrow \\textbf{cień opadowy, wiatr fenowy}$$\n\nW Karpatach wiatr fenowy nosi nazwę halnego — w Beskidach powoduje gwałtowne odwilże i zanik pokrywy śnieżnej, nawet zimą.\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — poprawne rozstrzygnięcie (B) i dwa poprawne uzasadnienia odnoszące się do różnych elementów klimatu (opady i temperatura).\n- 1 pkt — poprawne rozstrzygnięcie i jedno poprawne uzasadnienie.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Polecenie wymaga DWÓCH RÓŻNYCH elementów klimatu.** Opady i temperatura to dwa odrębne elementy — i tylko taka para daje pełne 2 punkty. Napisanie dwa razy o temperaturze (np. „jest zimniej\" i „śnieg nie topnieje\") liczy się jako **jeden** element. **Elementy klimatu to nie czynniki klimatotwórczne.** **Elementy**: temperatura, opady, ciśnienie, wiatr, wilgotność, zachmurzenie, nasłonecznienie. **Czynniki**: szerokość geograficzna, wysokość n.p.m., odległość od morza, rzeźba terenu, prądy morskie. Zadanie pyta o **elementy** — wysokość n.p.m. jest **czynnikiem**, który na nie wpływa. **Uzasadnienie musi wyjaśniać mechanizm, nie tylko stwierdzać fakt.** „Bo wyżej jest więcej śniegu\" to obserwacja, nie uzasadnienie. Trzeba wskazać: **wzrost wysokości → wzrost opadów** oraz **wzrost wysokości → spadek temperatury → dłuższe zaleganie**. **Rozstrzygnięcie samo w sobie nie daje punktu.** Klucz wymaga rozstrzygnięcia **wraz z** co najmniej jednym uzasadnieniem — bez uzasadnienia jest zero. **Kolejność pól na mapie nie jest oczywista.** Numer pola (D2 vs D3) trzeba powiązać z **wysokością**, a nie z kolejnością liter — pomaga odczyt poziomic i położenia stacji wyciągu. **Wyższe położenie oznacza też inne warunki, których zadanie nie wymaga**, ale które warto rozumieć: silniejszy wiatr (przewiewanie śniegu), mniejsze nasłonecznienie stoków północnych, dłuższy okres zalegania w zagłębieniach.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-3.webp","solution_image":null,"topics":"pokrywa snieżna, pietrowosc klimatyczna, gradient termiczny, opady w gorach, Skrzyczne","page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/4","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"4","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4. (0-2)\nNa fotografii przedstawiono formę skalną w pobliżu szczytu Malinowskiej Skały (pole D4),\nwyrzeźbioną w zlepieńcach z otoczaków granitowych o spoiwie kwarcowym.\nFotografia: J. Opioła (CC BY-SA 4.0)\nProcesowi rzeźbotwórczemu, który przyczynił się do powstania powyższej formy, sprzyjają\nwahania temperatury wokół 0 °C.\nRozstrzygnij, który proces spośród podanych poniżej przyczynił się do powstania\nformy skalnej, przedstawionej na fotografii. Wyjaśnij przebieg tego procesu\nw powyższych warunkach termicznych.\nkorazja krasowienie wietrzenie insolacyjne wietrzenie mrozowe\nProces:\nWyjaśnienie:\n4.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 4. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] w przestrzeni\ngeograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych […].\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\n[…].\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nV.5) Zdający charakteryzuje zjawiska\nwietrzenia […].\nXIV.2) Zdający podaje ważniejsze czynniki\nkształtujące wybrane krajobrazy.\nZakres podstawowy\nV.3) Zdający charakteryzuje główne\nprocesy zewnętrzne modelujące\npowierzchnię Ziemi […].\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne rozstrzygnięcie i poprawne wyjaśnienie odnoszące się do przebiegu\nwłaściwego procesu w opisanych warunkach termicznych.\n1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozstrzygnięcie\nwietrzenie mrozowe\nPrzykładowe wyjaśnienie\nZamarzanie (i rozmarzanie) wody opadowej w szczelinach skalnych prowadzi do\nrozsadzania skał.","solution":"Odpowiedź: **Proces: wietrzenie mrozowe.** **Wyjaśnienie:** **woda opadowa (lub roztopowa) wnika w szczeliny skalne**. Gdy temperatura spada poniżej 0 °C, woda **zamarza i zwiększa swoją objętość o około 9%**. Powstające ciśnienie **rozsadza skałę od wewnątrz**, poszerzając szczeliny. Przy **wzroście temperatury powyżej 0 °C** lód topnieje, woda wnika jeszcze głębiej w poszerzoną szczelinę — i cykl się powtarza. **Wielokrotne zamarzanie i rozmarzanie** prowadzi do stopniowego rozkruszenia skały i odspajania jej fragmentów, co rzeźbi charakterystyczne formy skalne. Dlatego proces ten jest najintensywniejszy tam, gdzie temperatura **często przekracza 0 °C w obie strony** — czyli na dużych wysokościach w klimacie umiarkowanym, wiosną i jesienią. **Dlaczego pozostałe procesy odpadają:** | Proces | Na czym polega | Dlaczego nie tutaj | |---|---|---| | **korazja** | ścieranie skał przez **ziarna niesione wiatrem** | wymaga suchego klimatu i obfitości piasku; w Beskidach nie występuje | | **krasowienie** | **rozpuszczanie** skał węglanowych przez wodę z $\\text{CO}_2$ | zlepieniec o **spoiwie kwarcowym** nie jest rozpuszczalny | | **wietrzenie insolacyjne** | pękanie skał wskutek **dużych dobowych amplitud temperatury** | typowe dla pustyń; nie ma związku z przejściem przez 0 °C | | **wietrzenie mrozowe** | **rozsadzanie przez zamarzającą wodę** | ✔ zależy wprost od wahań wokół **0 °C** |\n\nTreść zadania (CKE)\n\nRodzaje wietrzenia\n\nTyp | Podtyp | Mechanizm | Gdzie dominuje\nfizyczne | mrozowe | zamarzająca woda rozsadza szczeliny | klimat umiarkowany chłodny, góry, obszary okołobiegunowe\ninsolacyjne (termiczne) | naprężenia z dużych amplitud dobowych | pustynie gorące\nsolne | krystalizacja soli w porach | pustynie, wybrzeża\nodprężeniowe | usunięcie nadkładu → pękanie skały | obszary dawnego zlodowacenia\nchemiczne | krasowienie | rozpuszczanie skał węglanowych | klimat wilgotny, skały wapienne\nhydratacja, utlenianie, hydroliza | reakcje chemiczne z wodą i tlenem | klimat wilgotny ciepły\nbiologiczne | mechaniczne i chemiczne | korzenie, kwasy organiczne, porosty | wszędzie, gdzie jest życie\n\nWietrzenie mrozowe — mechanizm krok po kroku\n\n1. Woda wnika w szczeliny skalne (opadowa, roztopowa, kondensacyjna).\n2. Temperatura spada poniżej 0 °C — woda zamarza.\n3. Lód zwiększa objętość o ok. 9% — powstaje ciśnienie rozsadzające skałę.\n4. Temperatura rośnie powyżej 0 °C — lód topnieje, woda wnika głębiej.\n5. Cykl się powtarza — szczelina się poszerza, aż fragment skały odpada.\n\n$$\\rho_{\\text{lód}} = 0{,}92\\ \\frac{\\text{g}}{\\text{cm}^3} < \\rho_{\\text{woda}} = 1{,}00\\ \\frac{\\text{g}}{\\text{cm}^3}$$\n\nWarunek intensywności: duża liczba przejść przez 0 °C w ciągu roku. W polskich górach to wiosna i jesień — nie mroźna zima ani ciepłe lato.\n\nFormy powstałe przez wietrzenie mrozowe\n\nForma | Opis | Gdzie w Polsce\ngołoborza | rumowiska ostrokrawędzistych bloków | Łysogóry (Góry Świętokrzyskie)\nrumowiska (gruzowiska) skalne | zwietrzelina u podnóża ścian | Tatry, Karkonosze\nostańce, baszty, grzyby skalne | izolowane wychodnie odporniejszych skał | Beskidy, Góry Stołowe\nżleby, rynny | wyżłobienia w stokach | Tatry\ngrunty strukturalne | wielokąty, pierścienie kamieni | obszary peryglacjalne\n\nSkały fliszu karpackiego\n\nSkała | Skład | Odporność\npiaskowce | ziarna kwarcu ze spoiwem | duża — budują grzbiety i szczyty\nzlepieńce | otoczaki ze spoiwem | duża\nłupki | drobnoziarniste | mała — tworzą obniżenia i doliny\nmargle | wapienno-ilaste | średnia\n\nNaprzemienne warstwy odpornych piaskowców i miękkich łupków to definicja fliszu. Odporne ławice tworzą wychodnie skalne na grzbietach — dokładnie takie jak na fotografii z Malinowskiej Skały.\n\nCztery procesy z zadania — porównanie\n\nProces | Czynnik | Warunek | Typ\nkorazja | wiatr z ziarnami piasku | klimat suchy | erozja\nkrasowienie | woda z $\\text{CO}_2$ | skały węglanowe | wietrzenie chemiczne\nwietrzenie insolacyjne | nagrzewanie i ochładzanie | duże amplitudy dobowe | wietrzenie fizyczne\nwietrzenie mrozowe | zamarzająca woda | wahania wokół 0 °C | wietrzenie fizyczne\n\nWietrzenie a erozja\n\nPojęcie | Definicja | Czy przemieszcza materiał?\nwietrzenie | rozpad skały w miejscu | nie\nerozja | żłobienie i transport materiału | tak\ndenudacja | wietrzenie + transport zwietrzeliny ze stoków | tak\n\nWietrzenie przygotowuje materiał, erozja go zabiera. Oba procesy razem tworzą rzeźbę denudacyjną gór niskich i średnich.\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — poprawne rozstrzygnięcie (wietrzenie mrozowe) oraz wyjaśnienie przebiegu procesu w opisanych warunkach termicznych.\n- 1 pkt — samo poprawne rozstrzygnięcie.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Wskazówka „wahania temperatury wokół 0 °C\" jest kluczem do zadania.** Tylko **wietrzenie mrozowe** jest bezpośrednio związane z **przechodzeniem temperatury przez punkt zamarzania wody**. **Nie myl wietrzenia mrozowego z insolacyjnym.** Oba to wietrzenie **fizyczne**, ale: - **mrozowe** — czynnikiem jest **zamarzająca woda**, warunek: wahania wokół **0 °C**, - **insolacyjne** — czynnikiem są **naprężenia termiczne** w samej skale, warunek: **duże amplitudy dobowe** (pustynie). **Spoiwo kwarcowe wyklucza krasowienie.** Krasowieniu ulegają wyłącznie skały **rozpuszczalne**: wapienie, dolomity, gips, sól kamienna. Kwarc ($\\text{SiO}_2$) jest praktycznie nierozpuszczalny w wodzie. **Samo wskazanie procesu daje tylko 1 punkt.** Drugi punkt wymaga **wyjaśnienia mechanizmu** — trzeba napisać o **zamarzaniu wody w szczelinach** i **rozsadzaniu skały**. **Kluczowa fizyka: woda zwiększa objętość przy zamarzaniu.** To wyjątek wśród substancji — lód jest **mniej gęsty** od wody ciekłej (0,92 g/cm³ wobec 1,00 g/cm³). Bez tej właściwości wietrzenie mrozowe by nie działało. **Nie pisz „woda zamarza i kruszy skałę\" bez wskazania szczelin.** Rozsadzanie działa tylko wtedy, gdy woda jest **zamknięta w szczelinie** — na otwartej powierzchni lód po prostu narasta.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-4.webp","solution_image":null,"topics":"wietrzenie mrozowe, procesy rzezbotworcze, wietrzenie fizyczne, formy skalne, Beskid Slaski","page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/5","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"5","points":2,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5. (0-2)\nNa mapie geologiczno-tektonicznej fragmentu Karpat czerwoną linią zaznaczono zasięg\nobszaru przedstawionego na mapie szczegółowej.\nWedług M. Cieszkowskiego i in. na podstawie: M. Zielińska, Budowa petrograficzna […], „Geologia” 36, 2010;\nN. Oszczypko, A. Ślączka, K. Żytko, Regionalizacja tektoniczna Polski - Karpaty […], „Przegląd Geologiczny”\n56(10), 2008; J. Golonka, Tektonika polskich Karpat […], „Geologia” 33, 2007.\nPoniżej podano wybrane czynniki, które przyczyniły się do ukształtowania krajobrazów na\nobszarze przedstawionym na powyższej mapie.\nA. Fałdowanie warstw skalnych.\nB. Formowanie dolin U-kształtnych.\nC. Erozyjna działalność wód płynących.\nD. Położenie w zapadlisku przedkarpackim.\nE. Wysokość terenu powyżej 1500 m n.p.m.\nMGEP-R0_100\nUzupełnij tabelę. Wpisz w puste komórki po dwie litery, którymi oznaczono właściwe\nczynniki wybrane spośród oznaczonych literami A-E.\nInformacja\nCzynniki\nWspólne czynniki, które przyczyniły się do ukształtowania krajobrazu\nTatr i krajobrazu obszaru przedstawionego na mapie szczegółowej.\nCzynniki, które przyczyniły się do ukształtowania krajobrazu Tatr,\nale nie przyczyniły się do ukształtowania krajobrazu obszaru\nprzedstawionego na mapie szczegółowej.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n1. Rozumienie specjalistycznych pojęć\ni posługiwanie się terminami\ngeograficznymi.\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\n11. Analizowanie […] współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem […] map\nogólnogeograficznych i tematycznych.\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nV.2) Zdający charakteryzuje najważniejsze\nwydarzenia geologiczne i przyrodnicze\nw dziejach Ziemi (fałdowania […]).\nV.9) Zdający wyjaśnia wpływ procesów\ngeologicznych na powstanie głównych\nstruktur tektonicznych i ukształtowanie\npowierzchni ziemi na wybranych\nprzykładach.\nXIV.1) Zdający […] wyróżnia główne cechy\nwybranych krajobrazów w Polsce […].\nXIV.2) Zdający podaje ważniejsze czynniki\nkształtujące wybrane krajobrazy.\nZakres podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map, w tym topograficznych.\nXIV.2) Zdający wyróżnia na podstawie\nmapy główne jednostki geologiczne\nwystępujące na obszarze Polski.\nZasady oceniania\n2 pkt - dwa poprawne przyporządkowania w każdym wierszu w tabeli.\n1 pkt - dwa poprawne przyporządkowania w jednym wierszu w tabeli.\nalbo\n1 pkt - po jednym poprawnym przyporządkowaniu w każdym wierszu w tabeli.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi, jeśli zdający wpisze w danej komórce więcej liter, niż wynika to\nz polecenia.\nRozwiązanie\nA, C\nB, E\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Odpowiedź: | Informacja | Czynniki | |---|---| | **Wspólne** dla Tatr i Beskidu Śląskiego | **A, C** | | Tylko dla **Tatr** | **B, E** | **Uzasadnienie każdego czynnika:** | Czynnik | Tatry | Beskid Śląski | Wniosek | |---|---|---|---| | **A. Fałdowanie warstw skalnych** | ✔ | ✔ | **wspólny** — całe Karpaty powstały w **orogenezie alpejskiej** | | **B. Formowanie dolin U-kształtnych** | ✔ | **✘** | **tylko Tatry** — jedyne polskie góry, w których działały **lodowce górskie** | | **C. Erozyjna działalność wód płynących** | ✔ | ✔ | **wspólny** — doliny rzeczne występują w obu pasmach | | **D. Położenie w zapadlisku przedkarpackim** | ✘ | ✘ | **żaden** — zapadlisko leży **na północ od Karpat** | | **E. Wysokość powyżej 1500 m n.p.m.** | ✔ (do 2499 m) | **✘** (Skrzyczne 1257 m) | **tylko Tatry** | **Kluczowa różnica:** Tatry przekroczyły w plejstocenie **granicę wiecznego śniegu**, więc rozwinęły się w nich **lodowce górskie** rzeźbiące **doliny U-kształtne**, kotły i żłoby lodowcowe. Beskid Śląski, znacznie niższy, pozostał poza zasięgiem zlodowacenia górskiego — jego doliny są **V-kształtne**, wyrzeźbione przez wody płynące.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nTatry a Beskidy — porównanie\n\nCecha | Tatry | Beskid Śląski\njednostka tektoniczna | Karpaty Wewnętrzne | Karpaty Zewnętrzne (fliszowe)\nskały | granity, wapienie, dolomity | flisz: piaskowce i łupki\nnajwyższy szczyt | Rysy 2499 m | Skrzyczne 1257 m\nrzeźba glacjalna | ✔ — kotły, doliny U, moreny, jeziora | ✘\ndoliny | U-kształtne (żłoby lodowcowe) | V-kształtne (rzeczne)\npiętra roślinne | 5 (do piętra turni) | 2 (pogórze, regiel dolny)\ngranica lasu | ok. 1550 m | brak (szczyty zalesione)\nfałdowanie alpejskie | ✔ | ✔\nerozja rzeczna | ✔ | ✔\n\nDolina V-kształtna a U-kształtna\n\nCecha | V-kształtna | U-kształtna\nczynnik rzeźbotwórczy | rzeka | lodowiec górski\nprzekrój poprzeczny | wąskie, ostre dno | szerokie, płaskie dno, strome zbocza\nprofil podłużny | równomierny spadek | progi i misy (stopnie)\ndoliny boczne | uchodzą na poziomie dna | wiszące, z wodospadami\nprzykład w Polsce | doliny beskidzkie | Dolina Pięciu Stawów, Dolina Rybiego Potoku\n\nFormy rzeźby glacjalnej wysokogórskiej\n\nForma | Opis | Przykład tatrzański\nkocioł (cyrk) lodowcowy | półkoliste zagłębienie u czoła lodowca | Kocioł Mięguszowiecki\nżłób lodowcowy | dolina U-kształtna | Dolina Kościeliska\nmutony (barańce) | wygładzone garby skalne | Dolina Suchej Wody\nmorena czołowa i boczna | wały materiału naniesionego przez lodowiec | Morskie Oko\njeziora cyrkowe | wypełnione wodą kotły | Czarny Staw, Morskie Oko\ngrań | ostry grzbiet między kotłami | Orla Perć\nturnia (horn) | piramidalny szczyt | Świnica\n\nPodział Karpat w Polsce\n\nJednostka | Pasma | Skały\nKarpaty Wewnętrzne | Tatry, Podhale | granity, wapienie, dolomity\nPieniński Pas Skałkowy | Pieniny | wapienie, radiolaryty\nKarpaty Zewnętrzne (fliszowe) | Beskidy, Bieszczady, Pogórze | flisz karpacki\nzapadlisko przedkarpackie | Kotlina Sandomierska, Oświęcimska | młode osady morskie i rzeczne\n\nZapadlisko przedkarpackie to rów przedgórski — obniżenie powstałe przed nasuwającymi się Karpatami, wypełnione osadami mioceńskimi (m.in. sól kamienna w Wieliczce i Bochni, siarka w Tarnobrzegu).\n\nFlisz karpacki\n\n$$\\text{flisz} = \\text{naprzemienne warstwy piaskowców i łupków}$$\n\nCecha | Konsekwencja geomorfologiczna\nnaprzemienność warstw | odporne piaskowce budują grzbiety, miękkie łupki — doliny\nsfałdowanie i pochylenie warstw | sprzyja osuwiskom\nłupki nasiąkające wodą | tworzą powierzchnie poślizgu\npochodzenie morskie (osady turbidytowe) | powstał na dnie głębokiego basenu, sfałdowany w orogenezie alpejskiej\n\nOrogeneza alpejska\n\nCecha | Szczegóły\nczas | od kredy po neogen (ok. 100–5 mln lat temu)\nprzyczyna | kolizja płyty afrykańskiej z euroazjatycką\ngóry | Alpy, Karpaty, Pireneje, Apeniny, Kaukaz, Himalaje, Andy\nw Polsce | całe Karpaty (Tatry, Beskidy, Bieszczady, Pieniny)\naktywność | wciąż trwa — trzęsienia ziemi, wulkanizm w części pasm\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — dwa poprawne przyporządkowania w każdym wierszu: wspólne A, C; tylko Tatry B, E.\n- 1 pkt — dwa poprawne w jednym wierszu albo po jednym poprawnym w każdym wierszu.\n- Uwaga: wpisanie większej liczby liter niż wymagana unieważnia odpowiedź w danej komórce.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Czynnik D nie pasuje do żadnego wiersza.** **Zapadlisko przedkarpackie** to obniżenie leżące **na północ od Karpat** (Kotlina Sandomierska, Kotlina Oświęcimska) — ani Tatry, ani Beskid Śląski w nim nie leżą. To celowy dystraktor. **Klucz CKE odrzuca odpowiedzi z nadmiarem liter.** Jeśli w komórce wpiszesz trzy litery zamiast dwóch, odpowiedź **nie jest uznawana** — nawet jeśli zawiera te właściwe. **Doliny U-kształtne to sygnatura lodowca.** W Polsce **tylko Tatry** mają rzeźbę glacjalną wysokogórską. Beskidy, Sudety (poza Karkonoszami — kotły polodowcowe) i Góry Świętokrzyskie takich form nie mają. **Granica wiecznego śniegu w plejstocenie w Tatrach wynosiła ok. 1450–1550 m n.p.m.** Dlatego czynnik E (wysokość powyżej 1500 m) i czynnik B (doliny U-kształtne) są ze sobą powiązane — jeden warunkuje drugi. **Fałdowanie dotyczy całych Karpat.** Zarówno Tatry (Karpaty Wewnętrzne), jak i Beskidy (Karpaty Zewnętrzne, fliszowe) powstały w **orogenezie alpejskiej** — to najbardziej oczywisty czynnik wspólny. **Erozja rzeczna działa wszędzie.** To najpowszechniejszy proces rzeźbotwórczy w klimacie umiarkowanym wilgotnym — występuje w obu pasmach, także dziś.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-5.webp","solution_image":null,"topics":"Karpaty, orogeneza alpejska, rzezba glacjalna, doliny U-ksztaltne, Tatry, Beskidy, flisz karpacki","page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/6","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"6","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.\nPoniżej przedstawiono przekrój przez jedno z osuwisk w Beskidach Zachodnich.\nNa podstawie: M. Wódka, Związek morfologii wybranych osuwisk z budową geologiczną Karpat\ni zapadliska przedkarpackiego w świetle analiz numerycznego modelu terenu,\n„Przegląd Geologiczny” 67(2), 2019.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **6.1.** Flisz karpacki tworzą **naprzemienne warstwy piaskowców i łupków**, w dodatku **sfałdowane i pochylone** — a to układ szczególnie podatny na osuwanie: 1. **Pochylenie warstw zgodne ze spadkiem stoku** sprawia, że materiał skalny może **grawitacyjnie przemieszczać się w dół** wzdłuż płaszczyzn uwarstwienia — nie ma nic, co by go zatrzymało. 2. **Łupki nasiąkają wodą** — są nieprzepuszczalne i po nawilgoceniu stają się plastyczne, śliskie. Woda przesączająca się przez przepuszczalne **piaskowce** zatrzymuje się na warstwie łupków, tworząc **powierzchnię poślizgu**, po której zsuwa się nadległy pakiet skalny. Dodatkowo **naprzemienność warstw** o różnej odporności i przepuszczalności powoduje, że w profilu stoku występuje wiele potencjalnych płaszczyzn odspojenia. **6.2.** Dwa sposoby — dowolne dwa z poniższych: 1. **Odwodnienie stoku** — wykonanie drenaży i rowów odprowadzających wody gruntowe i powierzchniowe poza obręb osuwiska, aby nie tworzyła się powierzchnia poślizgu. 2. **Zalesianie i obsadzanie stoku roślinami o silnym systemie korzeniowym** — korzenie **wiążą grunt** i ograniczają spływ powierzchniowy; jednocześnie należy **ograniczyć wycinkę drzew** na stokach. 3. **Ograniczenie obciążenia stoku** — unikanie lokalizowania zabudowy i składowania materiałów na terenach osuwiskowych. 4. **Stabilizacja zbocza** — kotwy gruntowe, pale, kolumny, geowłóknina wzmacniająca grunt. 5. **Ograniczenie wstrząsów i wibracji** — od robót ziemnych, ciężkiego ruchu pojazdów, prac strzałowych. 6. **Projektowanie dróg poza obszarami osuwiskowymi** — wykorzystanie map osuwisk (SOPO) na etapie planowania przebiegu trasy. 7. **Budowa tuneli** zamiast dróg biegnących po powierzchni stoku.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nDlaczego Karpaty fliszowe są krainą osuwisk\n\nCecha | Wpływ na osuwanie\nnaprzemienne warstwy piaskowców i łupków | wiele potencjalnych płaszczyzn odspojenia\npochylone (sfałdowane) warstwy | grawitacja działa wzdłuż uwarstwienia\nłupki nasiąkliwe i nieprzepuszczalne | tworzą powierzchnię poślizgu\npiaskowce przepuszczalne | przepuszczają wodę na warstwę łupków\nstrome stoki | duża składowa siły ciężkości wzdłuż stoku\nwysokie opady (ponad 1000 mm rocznie) | nasycenie gruntu wodą\ngwałtowne roztopy i ulewy | nagły wzrost ciśnienia wody w porach\n\nW Karpatach polskich zinwentaryzowano ponad 60 tysięcy osuwisk — to zdecydowanie najbardziej osuwiskowy region kraju.\n\nRodzaje grawitacyjnych ruchów masowych\n\nRuch | Mechanizm | Prędkość | Przykład\nobryw | swobodny spadek ze ściany skalnej | bardzo szybki | Tatry, urwiska\nosuwisko | zsuw zwartej masy po powierzchni poślizgu | szybki | Beskidy, flisz\nspływ (błotny, gruzowy) | ruch upłynnionej masy | szybki | po ulewach\nspełzywanie (soliflukcja) | powolne pełzanie zwietrzeliny | bardzo wolny (cm/rok) | zakrzywione pnie drzew\nlawina | ruch mas śniegu lub gruzu | bardzo szybki | Tatry\n\nBudowa osuwiska\n\nElement | Opis\nnisza osuwiskowa | zagłębienie w górnej części — miejsce oderwania\nskarpa główna | stroma ściana na górnej krawędzi niszy\npowierzchnia poślizgu | płaszczyzna, po której zsuwa się materiał\njęzor osuwiskowy | przemieszczona masa skalna\nczoło osuwiska | dolna, wypiętrzona krawędź jęzora\nrozpadliny, progi | szczeliny w obrębie osuwiska\n\nCzynniki wywołujące osuwiska\n\nGrupa | Czynniki\ngeologiczne | pochylenie warstw, naprzemienność skał, spękania\nhydrologiczne | ulewne deszcze, roztopy, wysoki poziom wód gruntowych\nmorfologiczne | strome stoki, podcięcie stoku przez rzekę\nsejsmiczne | trzęsienia ziemi, wstrząsy\nantropogeniczne | wycinka lasów, zabudowa stoku, podcięcia przy budowie dróg, wibracje\n\nRok 2010 — po katastrofalnych opadach uruchomiło się w Karpatach kilka tysięcy osuwisk; wtedy powstał ogólnopolski System Osłony Przeciwosuwiskowej (SOPO).\n\nMetody zabezpieczania przed osuwiskami\n\nGrupa metod | Przykłady\nodwodnieniowe | dreny, rowy, studnie odwadniające, uszczelnienie powierzchni\nbiologiczne | zalesianie, rośliny o silnym systemie korzeniowym, darniowanie\nkonstrukcyjne | mury oporowe, kotwy, pale, gabiony, siatki, geowłóknina\ngeometryczne | wypłaszczanie stoku, usunięcie materiału z górnej części\nplanistyczne | zakaz zabudowy na terenach osuwiskowych, mapy SOPO, omijanie osuwisk przy projektowaniu dróg\ninżynierskie alternatywy | tunele, estakady, mosty\n\nZasada nadrzędna: najskuteczniejsze i najtańsze jest unikanie terenów osuwiskowych już na etapie planowania — naprawa uszkodzonej drogi kosztuje wielokrotnie więcej.\n\nPunktacja CKE\n\n- 6.1. 1 pkt — wyjaśnienie odnoszące się do cechy fliszu karpackiego: pochylone/naprzemienne warstwy albo łupki tworzące powierzchnię poślizgu.\n- 6.2. 1 pkt — dwa poprawne, różne sposoby, inne niż konstrukcje z fotografii.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 6.1 klucz wymaga odniesienia do cechy fliszu.** Ogólne „stok jest stromy\" albo „pada dużo deszczu\" **nie punktuje** — trzeba wskazać cechę **budowy geologicznej**: naprzemienność i pochylenie warstw albo nasiąkliwość łupków. **Nie wystarczy napisać „flisz sprzyja osuwiskom\".** Trzeba wyjaśnić **mechanizm**: pochylone warstwy → przemieszczanie wzdłuż uwarstwienia; łupki + woda → **powierzchnia poślizgu**. **W 6.2 zadanie wyklucza konstrukcje z fotografii.** Odpowiedzi typu „budowa murów oporowych\" albo „montaż siatek zabezpieczających\" **nie punktują**, bo to właśnie pokazano na zdjęciu. **Trzeba podać dwa różne sposoby.** „Odwodnienie stoku\" i „budowa rowów odprowadzających wodę\" to **ta sama** metoda zapisana dwa razy. **Punkt przyznaje się łącznie za oba sposoby.** Jeden trafny i jeden chybiony daje zero. **Uważaj na odróżnienie osuwiska od obrywu i spływu.** Osuwisko przemieszcza się **wzdłuż powierzchni poślizgu** jako zwarta masa; obryw to **swobodny spadek** materiału ze ściany; spływ to ruch **uwodnionej, upłynnionej** masy.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-6.webp","solution_image":null,"topics":"osuwiska, ruchy masowe, flisz karpacki, powierzchnia poslizgu, ochrona przeciwosuwiskowa","page_from":7,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/6.1","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"6.1","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.1. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego budowa geologiczna przedstawiona na przekroju sprzyja\npowierzchniowym ruchom masowym. Odnieś się do cechy fliszu karpackiego.\n5.\n0-1-2\n6.1.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 6.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] gospodarczych […]\nw przestrzeni geograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\ni społeczno-gospodarczego oraz\nwzajemnych zależności w systemie\nprzyroda - człowiek - gospodarka.\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nV.6) Zdający wykazuje wpływ czynników\nprzyrodniczych […] na grawitacyjne ruchy\nmasowe […].\nXIV.1) Zdający […] wyróżnia główne cechy\nwybranych krajobrazów w Polsce […].\nXIV.2) Zdający podaje ważniejsze czynniki\nkształtujące wybrane krajobrazy.\nZakres podstawowy\nV.3) Zdający charakteryzuje główne\nprocesy zewnętrzne modelujące\npowierzchnię Ziemi […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie odnoszące się do cechy fliszu karpackiego.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nWystępowanie pochylonych (sfałdowanych) warstw skalnych (piaskowców\ni łupków) sprzyja grawitacyjnemu przemieszczaniu się skał wzdłuż stoku.\nWystępowanie łupków absorbujących wodę przyczynia się do powstawania powierzchni\npoślizgu.","solution":"Flisz karpacki tworzą **naprzemienne warstwy piaskowców i łupków**, w dodatku **sfałdowane i pochylone** — a to układ szczególnie podatny na osuwanie: 1. **Pochylenie warstw zgodne ze spadkiem stoku** sprawia, że materiał skalny może **grawitacyjnie przemieszczać się w dół** wzdłuż płaszczyzn uwarstwienia — nie ma nic, co by go zatrzymało. 2. **Łupki nasiąkają wodą** — są nieprzepuszczalne i po nawilgoceniu stają się plastyczne, śliskie. Woda przesączająca się przez przepuszczalne **piaskowce** zatrzymuje się na warstwie łupków, tworząc **powierzchnię poślizgu**, po której zsuwa się nadległy pakiet skalny. Dodatkowo **naprzemienność warstw** o różnej odporności i przepuszczalności powoduje, że w profilu stoku występuje wiele potencjalnych płaszczyzn odspojenia.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-6.1.webp","solution_image":null,"topics":"osuwiska, ruchy masowe, flisz karpacki, powierzchnia poslizgu, ochrona przeciwosuwiskowa","page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/6.2","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"6.2","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.2. (0-1)\nNa fotografii przedstawiono przykład konstrukcji chroniących drogi przed skutkami jednego\nz powierzchniowych ruchów masowych.\nPrzedstaw dwa sposoby zmniejszenia ryzyka uszkodzenia dróg przez powierzchniowe\nruchy masowe w Beskidach Zachodnich, inne niż odnoszące się do konstrukcji\nprzedstawionej na fotografii.\n1\n2\n6.2.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 6.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] gospodarczych […]\nw przestrzeni geograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\ni społeczno-gospodarczego oraz\nwzajemnych zależności w systemie\nprzyroda - człowiek - gospodarka.\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nV.6) Zdający wykazuje wpływ czynników\nprzyrodniczych i działalności człowieka na\ngrawitacyjne ruchy masowe i podaje\nsposoby zapobiegania im.\nZasady oceniania\n1 pkt - przedstawienie dwóch poprawnych sposobów.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nOgraniczenie obciążenia stoku przez unikanie lokalizowania zabudowy.\nOgraniczenie wycinki drzew na stoku.\nObsadzenie stoku roślinami o silnym systemie korzeniowym.\nStabilizacja zbocza za pomocą np. kotw, kolumn.\nStabilizowanie osuwiska (np. geowłókniną).\nZmniejszenie wibracji i wstrząsów spowodowanych np. robotami ziemnymi, ruchem\npojazdów, wystrzałami.\nOdprowadzenie wód gruntowych i powierzchniowych poza obręb osuwiska (wykonanie\nodwodnienia).\nProjektowanie dróg poza obszarem osuwiskowym.\nTworzenie tuneli (zamiast dróg na powierzchni).","solution":"Dwa sposoby — dowolne dwa z poniższych: 1. **Odwodnienie stoku** — wykonanie drenaży i rowów odprowadzających wody gruntowe i powierzchniowe poza obręb osuwiska, aby nie tworzyła się powierzchnia poślizgu. 2. **Zalesianie i obsadzanie stoku roślinami o silnym systemie korzeniowym** — korzenie **wiążą grunt** i ograniczają spływ powierzchniowy; jednocześnie należy **ograniczyć wycinkę drzew** na stokach. 3. **Ograniczenie obciążenia stoku** — unikanie lokalizowania zabudowy i składowania materiałów na terenach osuwiskowych. 4. **Stabilizacja zbocza** — kotwy gruntowe, pale, kolumny, geowłóknina wzmacniająca grunt. 5. **Ograniczenie wstrząsów i wibracji** — od robót ziemnych, ciężkiego ruchu pojazdów, prac strzałowych. 6. **Projektowanie dróg poza obszarami osuwiskowymi** — wykorzystanie map osuwisk (SOPO) na etapie planowania przebiegu trasy. 7. **Budowa tuneli** zamiast dróg biegnących po powierzchni stoku.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-6.2.webp","solution_image":null,"topics":"osuwiska, ruchy masowe, flisz karpacki, powierzchnia poslizgu, ochrona przeciwosuwiskowa","page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/7","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"7","points":3,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7.\nNa fotografii wykonanej znad obszaru położonego na mapie szczegółowej w polu C3\noznaczono literą X stację wyciągów narciarskich.\nNa podstawie: www.mbaui.pl","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **7.1. FP** 1. **F** — pole **C3** leży **na zachód** od pola **D3**, więc narciarz wjeżdżający ze stacji X (pole C3) na Małe Skrzyczne (pole D3) przemieszcza się **na wschód**, a nie na zachód. 2. **P** — odległość między Skrzycznem a Małym Skrzycznem zmierzona na mapie i przeliczona przez skalę **przekracza 1,25 km**. **7.2.** **Krok 1. Odczyt szerokości geograficznej.** Z mapy szczegółowej, z dokładnością do jednej minuty, odczytujemy dla punktu X: $$\\varphi = 49°41'\\text{N}$$ **Krok 2. Deklinacja Słońca w dniu równonocy.** W dniu równonocy (21 marca albo 23 września) Słońce góruje w zenicie nad **równikiem**: $$\\delta = 0°$$ **Krok 3. Wzór na wysokość górowania Słońca.** Dla obserwatora na półkuli północnej, gdy Słońce góruje po **południowej** stronie nieba: $$h_{gS} = 90° - \\varphi + \\delta$$ **Krok 4. Obliczenie.** $$h_{gS} = 90° - 49°41' + 0° = 89°60' - 49°41'$$ $$\\boxed{h_{gS} = 40°19'}$$ **Wysokość Słońca w momencie górowania: 40°19′.**\n\nTreść zadania (CKE)\n\nWysokość górowania Słońca — wzory\n\nSytuacja | Wzór\nSłońce góruje po stronie południowej (półkula N, $\\varphi > \\delta$) | $h_{gS} = 90° - \\varphi + \\delta$\nSłońce góruje po stronie północnej (półkula S, albo $\\varphi < \\delta$) | $h_{gS} = 90° + \\varphi - \\delta$\nogólnie | $h_{gS} = 90° - \\ | \\varphi - \\delta\\ | $\n\nWzór ogólny działa zawsze — wystarczy pamiętać o wartości bezwzględnej różnicy.\n\nDeklinacja Słońca w wybranych dniach\n\nData | Nazwa | Deklinacja $\\delta$ | Zenit nad\n21 III | równonoc wiosenna | 0° | równikiem\n22 VI | przesilenie letnie | +23°26′ | zwrotnikiem Raka\n23 IX | równonoc jesienna | 0° | równikiem\n22 XII | przesilenie zimowe | −23°26′ | zwrotnikiem Koziorożca\n\nW równonoc wzór upraszcza się do:\n\n$$h_{gS} = 90° - \\varphi$$\n\nRachunek dla punktu X\n\n$$\\varphi = 49°41'\\text{N}, \\qquad \\delta = 0°$$\n\n$$h_{gS} = 90° - 49°41' + 0°$$\n\n$$= 89°60' - 49°41' = \\mathbf{40°19'}$$\n\nTechnika: przed odejmowaniem zamień $90°$ na $89°60'$ — wtedy odejmujesz minuty od minut bez pożyczania.\n\nWysokość górowania w Szczyrku przez rok\n\nData | $\\delta$ | $h_{gS}$\n22 VI | +23°26′ | 63°45′\n21 III / 23 IX | 0° | 40°19′\n22 XII | −23°26′ | 16°53′\n\nAmplituda roczna wynosi $2 \\times 23°26' = \\mathbf{46°52'}$ — tyle samo na każdej szerokości geograficznej poza obszarami okołobiegunowymi.\n\nSkala mapy — przeliczanie odległości\n\n$$d_{\\text{teren}} = d_{\\text{mapa}} \\times M$$\n\nSkala | 1 cm na mapie | 1 km w terenie\n1:10 000 | 100 m | 10 cm\n1:25 000 | 250 m | 4 cm\n1:50 000 | 500 m | 2 cm\n1:100 000 | 1 km | 1 cm\n\nSkala większa = mianownik mniejszy = mapa dokładniejsza, obejmująca mniejszy obszar.\n\nKierunki na mapie i w siatce pól\n\nElement | Zasada\ngóra mapy | północ (o ile nie zaznaczono inaczej)\nlitery kolumn (A, B, C, D…) | rosną na wschód\ncyfry wierszy (1, 2, 3…) | rosną na południe\nprzejście C3 → D3 | ruch na wschód\nprzejście D2 → D3 | ruch na południe\n\nSzczyty z zadania\n\nSzczyt | Wysokość | Uwagi\nSkrzyczne | 1257 m n.p.m. | najwyższy szczyt Beskidu Śląskiego, wieża telewizyjna, schronisko\nMałe Skrzyczne | 1211 m n.p.m. | sąsiedni wierzchołek na grzbiecie, stacja wyciągu\n\nPunktacja CKE\n\n- 7.1. 1 pkt — FP.\n- 7.2. 2 pkt — poprawny odczyt szerokości geograficznej (z dokładnością do 1′), poprawny sposób obliczenia i poprawny wynik (40°19′);\n1 pkt — poprawny sposób obliczenia bez poprawnego wyniku (mniejsza dokładność odczytu albo błąd rachunkowy).\n0 pkt — użycie długości geograficznej albo szerokości spoza mapy.\n- Razem: 3 pkt.\n\nTypowy błąd: **Klucz CKE zeruje zadanie 7.2 przy dwóch błędach:** użyciu **długości** geograficznej zamiast szerokości oraz przyjęciu wartości szerokości **spoza mapy**. Trzeba odczytać $\\varphi$ z podanej mapy szczegółowej. **Dokładność do jednej minuty jest wymagana.** Odczyt „ok. 49°40′\" albo „49,7°\" obniża punktację do 1 punktu — polecenie mówi wprost o dokładności **1′**. **Uważaj na odejmowanie w mierze kątowej.** $90° - 49°41'$ liczymy jako $89°60' - 49°41' = 40°19'$. Zapisanie $90° - 49°41' = 41°41'$ albo $40°41'$ to typowy błąd rachunkowy. **W dniu równonocy deklinacja wynosi dokładnie 0°.** To upraszcza wzór do $h_{gS} = 90° - \\varphi$. Warto to zapamiętać: **w równonoc wysokość górowania jest dopełnieniem szerokości geograficznej do 90°**. **W 7.1 stwierdzenie 1. sprawdza czytanie siatki mapy.** Litery kolumn (A, B, C, D) rosną **na wschód**, cyfry wierszy — **na południe**. Przejście z C3 do D3 to ruch **na wschód**. **W stwierdzeniu 2. trzeba użyć skali mapy.** Odległość na mapie przelicza się przez mianownik skali: $$d_{\\text{teren}} = d_{\\text{mapa}} \\times M$$ Dla skali 1:50 000 odcinek 2,5 cm na mapie to 1,25 km w terenie. **Fotografia sama w sobie nie służy do pomiaru odległości.** Trzeba wrócić do **mapy szczegółowej** — na zdjęciu perspektywa zniekształca proporcje.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-7.webp","solution_image":null,"topics":"wysokosc gorowania Slonca, rownonoc, deklinacja Sloneczna, skala mapy, kierunki geograficzne","page_from":9,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/7.1","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"7.1","points":1,"ptype":"true_false","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7.1. (0-1)\nOceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe,\nalbo F - jeśli jest fałszywe.\nNarciarz podczas wjazdu wyciągiem ze stacji oznaczonej literą X na Małe\nSkrzyczne (pole D3) przemieszcza się w kierunku zachodnim.\nP\nF\nOdległość w linii prostej w terenie między szczytami, których nazwy podano\nna fotografii, jest większa niż 1,25 km.\nP\nF\nSkrzyczne Małe Skrzyczne\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 7.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz […]\nprocesów zachodzących w środowisku\ngeograficznym w skali lokalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n6. Kształtowanie umiejętności\nwieloaspektowego postrzegania przestrzeni\ni wyobraźni przestrzennej.\n11. Analizowanie zjawisk […] zachodzących\nw środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem różnych map\nogólnogeograficznych […].\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nZakres podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map, w tym topograficznych.\nZasady oceniania\n1 pkt - odpowiedź poprawna.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nFP\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"## Poprawna odpowiedź: FP\n\n### Uzasadnienie\n**Stwierdzenie 1 - FAŁSZ (F).** Narciarz wjeżdżający wyciągiem ze stacji oznaczonej literą X na Małe Skrzyczne (pole D3) nie przemieszcza się w kierunku zachodnim - z analizy położenia obiektów na mapie i fotografii wynika inny kierunek wjazdu, więc stwierdzenie jest fałszywe.\n\n**Stwierdzenie 2 - PRAWDA (P).** Odległość w linii prostej w terenie między szczytami, których nazwy podano na fotografii (Skrzyczne i Małe Skrzyczne), jest **większa niż 1,25 km**. Po zmierzeniu odległości na mapie szczegółowej i przeliczeniu przez skalę otrzymujemy wartość przekraczającą 1,25 km - stwierdzenie jest prawdziwe.\n\nZestawienie ocen daje odpowiedź **FP**.\n\n## Zasady oceniania CKE\n- **1 pkt** - odpowiedź poprawna (FP).\n- **0 pkt** - odpowiedź niespełniająca wymagań albo brak odpowiedzi.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-7.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/7.2","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"7.2","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7.2. (0-2)\nOblicz wysokość Słońca w dniu równonocy w momencie górowania w miejscu\nwskazanym na fotografii na stronie 9 literą X. Przyjmij szerokość geograficzną tego\nmiejsca odczytaną z mapy z dokładnością do jednej minuty. Zapisz obliczenia i wynik.\nObliczenia\nWysokość Słońca:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 7.2. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n11. Analizowanie zjawisk […] zachodzących\nw środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem różnych map\nogólnogeograficznych […].\nZakres podstawowy\n8. Wykonywanie obliczeń matematycznych\nz zakresu geografii fizycznej […] w celu\nwnioskowania o zjawiskach i procesach\ngeograficznych.\nZakres rozszerzony\nII.2) Zdający wyznacza współrzędne\ngeograficzne dowolnego punktu na\npowierzchni Ziemi na podstawie wysokości\ngórowania Słońca w dniach równonocy […].\nZakres podstawowy\nII.2) Zdający […] charakteryzuje […]\nnastępstwa [ruchów Ziemi].\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawny odczyt szerokości geograficznej, poprawny sposób obliczenia wysokości\ngórowania Słońca i poprawny wynik.\n1 pkt - poprawny sposób obliczenia wysokości górowania Słońca bez poprawnego wyniku\n(odczyt szerokości geograficznej z mniejszą dokładnością niż 1′ lub błąd rachunkowy).\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\nSzerokość geograficzna 49°41'\nhgS = 90° - φ + δ, gdzie: hgS - wysokość górowania Słońca po południowej stronie nieba\nφ - szerokość geograficzna\nδ - deklinacja Słońca\nhgS = 90° - 49°41' + 0°\nhgS = 40°19'\nWysokość Słońca: 40°19'\nUwaga:\nJeśli zdający przyjmie do obliczeń wartość długości geograficznej odczytaną z mapy albo\nwartość szerokości geograficznej spoza mapy, to otrzymuje 0 pkt.","solution":"**Krok 1. Odczyt szerokości geograficznej.** Z mapy szczegółowej, z dokładnością do jednej minuty, odczytujemy dla punktu X: $$\\varphi = 49°41'\\text{N}$$ **Krok 2. Deklinacja Słońca w dniu równonocy.** W dniu równonocy (21 marca albo 23 września) Słońce góruje w zenicie nad **równikiem**: $$\\delta = 0°$$ **Krok 3. Wzór na wysokość górowania Słońca.** Dla obserwatora na półkuli północnej, gdy Słońce góruje po **południowej** stronie nieba: $$h_{gS} = 90° - \\varphi + \\delta$$ **Krok 4. Obliczenie.** $$h_{gS} = 90° - 49°41' + 0° = 89°60' - 49°41'$$ $$\\boxed{h_{gS} = 40°19'}$$ **Wysokość Słońca w momencie górowania: 40°19′.**","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-7.2.webp","solution_image":null,"topics":"wysokosc gorowania Slonca, rownonoc, deklinacja Sloneczna, skala mapy, kierunki geograficzne","page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/8","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"8","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8. (0-2)\nLiterami A-C oznaczono fotografie wybranych ciał niebieskich w Układzie Słonecznym,\npołożonych dalej od Słońca niż Merkury i w mniejszej odległości od Słońca niż pas planetoid.\nCiała niebieskie przedstawiono w tej samej skali.\nNa podstawie: www.photojournal.jpl.nasa.gov\nUzupełnij zdania. Wpisz w luki właściwe określenia, wybrane spośród podanych\nw nawiasach.\nWśród ciał niebieskich oznaczonych literami A-C (występuje / nie występuje)\nciało niebieskie, które jest zbudowane z wodoru i z helu,\ncharakteryzujące się średnią gęstością mniejszą od gęstości wody.\nMaksymalna odległość od Słońca ciała niebieskiego oznaczonego literą B jest (mniejsza /\nwiększa) niż maksymalna odległość Ziemi od Słońca.\nWyższą średnią temperaturą powierzchni niż średnia temperatura powierzchni Ziemi\ncharakteryzuje się ciało niebieskie oznaczone literą (A / C)\nA\nB\nC\n7.2.\n0-1-2\n8.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 8. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\n6. Kształtowanie umiejętności\nwieloaspektowego postrzegania przestrzeni\ni wyobraźni przestrzennej.\nZakres podstawowy\nII.1) Zdający charakteryzuje Ziemię jako\nplanetę Układu Słonecznego.\nII.3) Zdający na podstawie zdjęć i innych\nmateriałów źródłowych przedstawia\ni porównuje ciała niebieskie tworzące Układ\nSłoneczny.\nZasady oceniania\n2 pkt - trzy poprawne odpowiedzi.\n1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nnie występuje\nwiększa\nA","solution":"Odpowiedź: **1. nie występuje** Zakres wskazany w treści — **między orbitą Merkurego a pasem planetoid** — obejmuje **Wenus, Ziemię i Marsa** (oraz Księżyc). Wszystkie to **planety grupy ziemskiej**: zbudowane ze **skał i metali**, o gęstości **znacznie większej niż woda** (3,9–5,5 g/cm³). Ciałem zbudowanym z **wodoru i helu**, o gęstości **mniejszej niż woda** (0,69 g/cm³), jest **Saturn** — planeta olbrzymia, leżąca **daleko poza pasem planetoid**. Wśród ciał A–C takiej planety więc **nie ma**. **2. większa** Ciało **B** jest na fotografii **wyraźnie mniejsze** od pozostałych — to **Mars** (średnica 6779 km wobec 12 104 km Wenus i 12 742 km Ziemi). Mars krąży **dalej od Słońca** niż Ziemia, więc jego **maksymalna odległość od Słońca (aphelium)** wynosi ok. **249 mln km**, podczas gdy dla Ziemi to ok. **152 mln km**. **3. A** Skoro B to Mars, pozostają **Wenus** i **Ziemia**. Wyższą średnią temperaturę powierzchni od Ziemi (**ok. +15 °C**) ma **Wenus** — aż **ok. +464 °C**, wskutek ekstremalnego **efektu cieplarnianego** wywołanego atmosferą z **96% $\\text{CO}_2$**. Zgodnie z kluczem to ciało oznaczono literą **A**.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nPlanety Układu Słonecznego\n\nPlaneta | Typ | Średnica, km | Gęstość, g/cm³ | Śr. odległość od Słońca, mln km | Śr. temperatura powierzchni\nMerkury | ziemska | 4 879 | 5,43 | 58 | +167 °C\nWenus | ziemska | 12 104 | 5,24 | 108 | +464 °C\nZiemia | ziemska | 12 742 | 5,51 | 150 | +15 °C\nMars | ziemska | 6 779 | 3,93 | 228 | −65 °C\n← pas planetoid → | 330–480\nJowisz | olbrzym gazowy | 139 820 | 1,33 | 778 | −110 °C\nSaturn | olbrzym gazowy | 116 460 | 0,69 | 1 434 | −140 °C\nUran | olbrzym lodowy | 50 724 | 1,27 | 2 871 | −195 °C\nNeptun | olbrzym lodowy | 49 244 | 1,64 | 4 495 | −200 °C\n\n$$\\rho_{\\text{woda}} = 1{,}00\\ \\frac{\\text{g}}{\\text{cm}^3} \\quad\\Rightarrow\\quad \\text{tylko } \\textbf{Saturn} \\text{ ma } \\rho < \\rho_{\\text{woda}}$$\n\nPlanety grupy ziemskiej a olbrzymy\n\nCecha | Grupa ziemska | Planety olbrzymie\nskład | skały i metale | wodór i hel (gazowe), lody (lodowe)\ngęstość | duża (3,9–5,5 g/cm³) | mała (0,69–1,64 g/cm³)\nrozmiary | małe | bardzo duże\npowierzchnia | stała | brak wyraźnej\nksiężyce | 0–2 | dziesiątki\npierścienie | brak | obecne\npołożenie | wewnątrz pasa planetoid | na zewnątrz pasa planetoid\ntempo obrotu | wolne | szybkie\n\nWenus — dlaczego jest najgorętsza\n\nCecha | Wartość\nskład atmosfery | 96% $\\text{CO}_2$, 3,5% $\\text{N}_2$, chmury $\\text{H}_2\\text{SO}_4$\nciśnienie atmosferyczne | 92 razy większe niż na Ziemi\nśrednia temperatura | +464 °C — wyższa niż na Merkurym\namplituda dobowa | znikoma (gęsta atmosfera wyrównuje)\nprzyczyna | ekstremalny efekt cieplarniany\n\nWenus jest modelowym ostrzeżeniem przed niekontrolowanym efektem cieplarnianym — bywa nazywana „siostrą Ziemi\" ze względu na niemal identyczne rozmiary i gęstość.\n\nPeryhelium i aphelium\n\nPojęcie | Definicja | Ziemia | Mars\nperyhelium | punkt orbity najbliższy Słońcu | 147 mln km (ok. 3 I) | 207 mln km\naphelium | punkt orbity najdalszy od Słońca | 152 mln km (ok. 4 VII) | 249 mln km\n\nOrbity planet są elipsami (I prawo Keplera), a Słońce znajduje się w jednym z ich ognisk.\n\nPas planetoid\n\nCecha | Opis\npołożenie | między orbitami Marsa i Jowisza (2,1–3,3 j.a.)\nnajwiększe ciało | Ceres (planeta karłowata, 940 km)\ngeneza | materia, która nie uformowała planety przez zaburzenia grawitacyjne Jowisza\nznaczenie dla zadania | granica między planetami skalistymi a olbrzymami\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — trzy poprawne odpowiedzi: nie występuje, większa, A.\n- 1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Zakres „dalej niż Merkury, bliżej niż pas planetoid\" wyklucza planety olbrzymie.** To klucz do pierwszej luki: skoro w tym przedziale są tylko planety **skaliste**, żadna nie może być zbudowana z wodoru i helu. **Gęstość mniejsza od wody ma tylko Saturn.** $\\rho_{\\text{Saturn}} = 0{,}69\\ \\text{g/cm}^3$ — teoretycznie unosiłby się na wodzie. Wszystkie planety skaliste mają gęstość **3,9–5,5 g/cm³**. **Wenus jest gorętsza od Merkurego**, mimo że leży dalej od Słońca. Powód: **gęsta atmosfera $\\text{CO}_2$** i ekstremalny efekt cieplarniany. Merkury nie ma atmosfery, więc w nocy jego temperatura spada do −180 °C. **Rozmiar na fotografii jest wskazówką.** Zadanie zaznacza, że ciała przedstawiono **w tej samej skali** — to pozwala odróżnić Marsa (najmniejszy) od Wenus i Ziemi (prawie identycznych). **Nie myl aphelium z peryhelium.** **Aphelium** — punkt **najdalszy** od Słońca; **peryhelium** — **najbliższy**. Pytanie dotyczy odległości **maksymalnej**, czyli aphelium. **Punktacja jest stopniowana.** Trzy poprawne luki = 2 pkt, dwie = 1 pkt. Warto wypełnić wszystkie, nawet przy niepewności co do jednej.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-8.webp","solution_image":null,"topics":"Uklad Sloneczny, planety grupy ziemskiej, Wenus, Mars, gestosc planet, temperatura powierzchni","page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/9","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"9","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9.\nNa mapie przedstawiono wiek skał bazaltowych budujących dno oceanów.\nNa podstawie: www.ngdc.noaa.gov","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **9.1.** **Prawidłowość:** **im dalej od ryftu (grzbietu śródoceanicznego), tym starsze są skały bazaltowe** budujące dno oceaniczne. Najmłodsze bazalty występują **bezpośrednio w osi ryftu**, a najstarsze — przy **krawędziach kontynentów** (rowach oceanicznych). **Uzasadnienie:** w strefie ryftu zachodzi **rozrost (spreading) dna oceanicznego**. Płyty litosferyczne **rozsuwają się** (ruch dywergentny), a w powstającą szczelinę **wypływa magma z płaszcza**, która krzepnie, tworząc **nową skorupę oceaniczną**. Nowo powstały bazalt jest **stale odsuwany** od osi ryftu przez kolejne porcje magmy — dlatego skała jest tym starsza, im dalej od miejsca swojego powstania została przemieszczona. Rozkład wieku jest przy tym **symetryczny** po obu stronach grzbietu — to jeden z najmocniejszych dowodów na teorię **tektoniki płyt litosferycznych**. **9.2. B1** Zgodnie z kluczem CKE poprawne dobranie to **obszar B** i **skutek 1**.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nGranice płyt litosferycznych\n\nTyp granicy | Ruch płyt | Formy | Zjawiska | Przykład\ndywergentna (rozbieżna) | rozsuwanie | grzbiet śródoceaniczny z ryftem, ryft kontynentalny | wulkanizm bazaltowy, płytkie trzęsienia | Grzbiet Śródatlantycki, Ryft Wschodnioafrykański\nkonwergentna (zbieżna) | zbliżanie | rów oceaniczny, łuk wysp, góry fałdowe | subdukcja, silne trzęsienia, wulkany | Rów Mariański, Andy, Himalaje\ntransformacyjna | przesuwanie wzdłuż siebie | uskok przesuwczy | silne trzęsienia, brak wulkanizmu | uskok San Andreas\n\nRozrost dna oceanicznego (spreading)\n\n1. Prądy konwekcyjne w astenosferze rozciągają litosferę.\n2. Powstaje ryft — szczelina w osi grzbietu śródoceanicznego.\n3. Magma z płaszcza wypływa i krzepnie → nowy bazalt.\n4. Nowa skorupa jest odsuwana na boki przez kolejne porcje magmy.\n5. Efekt: wiek skorupy rośnie wraz z odległością od ryftu, symetrycznie.\n\n$$v_{\\text{spreading}} \\approx 2\\text{–}20\\ \\frac{\\text{cm}}{\\text{rok}}$$\n\nGrzbiet | Tempo rozrostu\nGrzbiet Śródatlantycki | 2–5 cm/rok (wolny)\nWyniesienie Wschodniopacyficzne | do 20 cm/rok (szybki)\n\nWiek skorupy — kontynentalna vs. oceaniczna\n\nCecha | Skorupa oceaniczna | Skorupa kontynentalna\nskały | bazalty, gabra | granity, skały osadowe i metamorficzne\ngrubość | 5–10 km | 30–70 km\ngęstość | 2,9–3,0 g/cm³ (większa) | 2,7 g/cm³\nnajstarszy wiek | ok. 180–200 mln lat | ponad 4 mld lat\nlos | niszczona w subdukcji | trwała, recyklingowana powoli\n\nSkorupa oceaniczna jest ciągle produkowana w ryftach i pochłaniana w strefach subdukcji — cały ocean „odnawia się\" w ciągu ok. 200 mln lat.\n\nDowody na tektonikę płyt\n\nDowód | Na czym polega\nwiek dna oceanicznego | rośnie symetrycznie od ryftu — mapa z zadania\nanomalie magnetyczne | pasy naprzemiennej polaryzacji, lustrzane po obu stronach grzbietu (Vine, Matthews 1963)\ndopasowanie linii brzegowych | Ameryka Płd. i Afryka pasują jak puzzle\nzgodność skamieniałości | Mesosaurus, Glossopteris po obu stronach Atlantyku\nciągłość struktur geologicznych | pasma górskie urwane na brzegach kontynentów\npomiary GPS | bezpośredni pomiar ruchu płyt (cm/rok)\nrozkład trzęsień i wulkanów | skupione wzdłuż granic płyt\n\nRyft a rów oceaniczny\n\nCecha | Ryft (grzbiet śródoceaniczny) | Rów oceaniczny\ngranica | dywergentna | konwergentna\nproces | rozrost dna | subdukcja\nskorupa | powstaje | jest niszczona\nwiek skał | najmłodsze | najstarsze\ntrzęsienia | płytkie, słabe | głębokie, bardzo silne (strefa Benioffa)\nwulkanizm | bazaltowy, spokojny | andezytowy, eksplozywny\ngłębokość | 2000–3000 m (grzbiet wznosi się) | do 11 034 m (Rów Mariański)\n\nNajwiększe płyty litosferyczne\n\nPłyta | Uwagi\npacyficzna | największa oceaniczna, otoczona Ognistym Pierścieniem\neuroazjatycka | największa kontynentalna\nafrykańska | rozrywana przez Ryft Wschodnioafrykański\npółnocnoamerykańska | granica transformacyjna z pacyficzną (San Andreas)\npołudniowoamerykańska | subdukcja płyty Nazca → Andy\nindoaustralijska | kolizja z euroazjatycką → Himalaje\nantarktyczna | otoczona granicami dywergentnymi\n\nPunktacja CKE\n\n- 9.1. 1 pkt — poprawne opisanie prawidłowości (im dalej od ryftu, tym starsze skały bazaltowe) wraz z uzasadnieniem odwołującym się do powstawania nowej skorupy oceanicznej w strefie ryftu.\n- 9.2. 1 pkt — B1.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Klucz wymaga i prawidłowości, i uzasadnienia.** Samo „im dalej od ryftu, tym starsze skały\" bez wskazania **procesu spreadingu** nie punktuje — trzeba napisać, że w ryfcie **powstaje nowa skorupa**. **Nie pisz, że skały „starzeją się w miarę oddalania\".** Skała nie starzeje się przez przesuwanie — ona **powstała dawniej** i została odsunięta. Precyzja sformułowania ma tu znaczenie. **Symetria rozkładu wieku to dowód, nie ozdoba.** Pasy o tym samym wieku (i tej samej **polaryzacji magnetycznej**) układają się **lustrzanie** po obu stronach grzbietu. To odkrycie Vine'a i Matthewsa (1963) przesądziło o przyjęciu tektoniki płyt. **Skorupa oceaniczna jest młoda.** Najstarsze dno oceaniczne ma ok. **180–200 mln lat** (zachodni Pacyfik, wschodnia część Atlantyku przy Afryce), podczas gdy najstarsze skały kontynentalne — ponad **4 mld lat**. Powód: skorupa oceaniczna jest **niszczona w strefach subdukcji**. **Ryft ≠ rów oceaniczny.** **Ryft** to szczelina w osi grzbietu śródoceanicznego (granica **dywergentna**, powstaje skorupa); **rów oceaniczny** to głęboka bruzda w strefie subdukcji (granica **konwergentna**, skorupa jest niszczona).","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-9.webp","solution_image":null,"topics":"tektonika plyt, ryft oceaniczny, wiek skorupy oceanicznej, spreading, bazalty dna oceanicznego","page_from":11,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/9.1","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"9.1","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9.1. (0-1)\nWykaż związek wieku skał bazaltowych budujących dno oceanów z występowaniem\nryftów.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 9.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali […]\nglobalnej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie […] zróżnicowania\nprzyrodniczego […] świata.\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\n[…].\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nV.8) Zdający dostrzega prawidłowości\nw rozmieszczeniu zjawisk i procesów\ngeologicznych na Ziemi […].\nV.9) Zdający wyjaśnia wpływ procesów\ngeologicznych na powstanie głównych\nstruktur tektonicznych […].\nZakres podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nZasady oceniania rozwiązań zadań\n6. Kształtowanie umiejętności\nwieloaspektowego postrzegania przestrzeni\ni wyobraźni przestrzennej.\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\nV.I) Zdający […] wyjaśnia wpływ [ruchu płyt\nlitosfery] na genezę procesów\nendogenicznych.\nZasady oceniania\n1 pkt - wykazanie poprawnego związku wieku skał bazaltowych budujących dno oceanów\nz występowaniem ryftów.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nW ryftach zachodzi proces powstawania nowej skorupy ziemskiej, więc skały bazaltowe\nsą tam młodsze niż w innych częściach dna oceanów.\nIm dalej od ryftów, tym skały bazaltowe są starsze.\nWraz ze wzrostem odległości od ryftów wiek skał bazaltowych rośnie.","solution":"**Prawidłowość:** **im dalej od ryftu (grzbietu śródoceanicznego), tym starsze są skały bazaltowe** budujące dno oceaniczne. Najmłodsze bazalty występują **bezpośrednio w osi ryftu**, a najstarsze — przy **krawędziach kontynentów** (rowach oceanicznych). **Uzasadnienie:** w strefie ryftu zachodzi **rozrost (spreading) dna oceanicznego**. Płyty litosferyczne **rozsuwają się** (ruch dywergentny), a w powstającą szczelinę **wypływa magma z płaszcza**, która krzepnie, tworząc **nową skorupę oceaniczną**. Nowo powstały bazalt jest **stale odsuwany** od osi ryftu przez kolejne porcje magmy — dlatego skała jest tym starsza, im dalej od miejsca swojego powstania została przemieszczona. Rozkład wieku jest przy tym **symetryczny** po obu stronach grzbietu — to jeden z najmocniejszych dowodów na teorię **tektoniki płyt litosferycznych**. **9.2. B1** Zgodnie z kluczem CKE poprawne dobranie to **obszar B** i **skutek 1**.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-9.1.webp","solution_image":null,"topics":"tektonika plyt, ryft oceaniczny, wiek skorupy oceanicznej, spreading, bazalty dna oceanicznego","page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/9.2","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"9.2","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9.2. (0-1)\nDokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1., 2. albo 3.\nPod dnem Morza Bałtyckiego występują skały magmowe skorupy\nA.\noceanicznej,\nktóre charakteryzują\nsię\n1.\nwiększą grubością niż skorupa\nziemska na obszarze basenów\noceanicznych.\n2.\ndominacją takich samych skał\nmagmowych, jak na obszarze\nGrzbietu Śródatlantyckiego.\nB.\nkontynentalnej,\n3.\nmłodszym wiekiem niż wiek skał\nna obszarze Grzbietu\nŚródatlantyckiego.\n9.1.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 9.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali […]\nglobalnej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie […] zróżnicowania\nprzyrodniczego […] świata.\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\n[…].\n6. Kształtowanie umiejętności\nwieloaspektowego postrzegania przestrzeni\ni wyobraźni przestrzennej.\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nV.8) Zdający dostrzega prawidłowości\nw rozmieszczeniu zjawisk i procesów\ngeologicznych na Ziemi […].\nV.9) Zdający wyjaśnia wpływ procesów\ngeologicznych na powstanie głównych\nstruktur tektonicznych […].\nZakres podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nV.I) Zdający […] wyjaśnia wpływ [ruchu płyt\nlitosfery] na genezę procesów\nendogenicznych.\nZasady oceniania\n1 pkt - odpowiedź poprawna.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nB1","solution":"## Poprawna odpowiedź: B1\n\n### Uzasadnienie\n**Rozstrzygnięcie A/B:** Morze Bałtyckie jest morzem śródlądowym (epikontynentalnym) położonym na obszarze płyty kontynentalnej. Pod jego dnem występują skały magmowe skorupy **kontynentalnej** (opcja **B**), a nie oceanicznej - dno Bałtyku nie jest zbudowane z młodej skorupy oceanicznej powstającej w ryftach.\n\n**Uzupełnienie 1/2/3:** Skorupa kontynentalna zbudowana jest głównie ze skał o składzie **granitowym** (kwaśnych, bogatych w krzemionkę), co odpowiada cyfrze **1**.\n\nŁącząc oba elementy otrzymujemy odpowiedź **B1**.\n\n## Zasady oceniania CKE\n- **1 pkt** - odpowiedź poprawna (B1).\n- **0 pkt** - odpowiedź niespełniająca wymagań albo brak odpowiedzi.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-9.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/10","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"10","points":5,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10.\nNa mapie Afryki literami A i B oznaczono stacje meteorologiczne, dla których sporządzono\nklimatogramy zamieszczone poniżej. Numerami 1-4 oznaczono wybrane punkty.\nstacja A (6 m n.p.m.)\nstacja B (916 m n.p.m.)\n°C mm\n°C mm\nNa podstawie: www.pl.climate-data.org\n0\n40\n80\n120\n160\n200\n240\n280\n0\n4\n8\n12\n16\n20\n24\n28\nI\nII III IV V VI VIIVIII IX X XI XII\n0\n40\n80\n120\n160\n200\n240\n280\n0\n4\n8\n12\n16\n20\n24\n28\nI\nII III IV V VI VIIVIII IX X XI XII\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **10.1.** (przykładowe wyjaśnienie — wystarczy jedno z poniższych, z odniesieniem do obu stacji) **Wersja 1 — zimny prąd morski.** Stacja **A** leży na wybrzeżu, wzdłuż którego płynie **zimny Prąd Benguelski**. Chłodzi on dolne warstwy powietrza, tworząc **inwersję termiczną** — powietrze nie unosi się, więc nie tworzą się chmury opadowe i **opadów niemal nie ma**. Stacja **B** leży **w głębi lądu**, poza wpływem zimnego prądu, i otrzymuje znacznie wyższe sumy opadów. **Wersja 2 — wysokość n.p.m.** Stacja **B** leży na wysokości **916 m n.p.m.**, co sprzyja **wznoszeniu powietrza i opadom**, podczas gdy stacja **A** leży na **6 m n.p.m.**, na wybrzeżu. **Wersja 3 — strefy klimatyczne.** Stacja **B** leży bliżej strefy klimatów **równikowych**, o wysokich sumach opadów; stacja **A** leży w strefie klimatów **zwrotnikowych suchych** (pustynia Namib). **Wersja 4 — międzyzwrotnikowa strefa zbieżności (ITCZ).** Nad obszar stacji **B** w grudniu i styczniu przemieszcza się **ITCZ**, wywołując intensywne opady (widoczne maksimum letnie na klimatogramie). Do stacji **A** **ITCZ nie dociera**. **10.2. Zambezi — prostego** - Wodospady Wiktorii leżą na rzece **Zambezi** (Kongo płynie w strefie równikowej, na północ stąd). - **Prosty reżim zasilania** — rzeka zasilana jest praktycznie **wyłącznie deszczowo**, z jednym maksimum w porze deszczowej. Rzeki Europy Środkowo-Wschodniej mają reżim **złożony**: deszczowo-śnieżny, z wiosennym maksimum roztopowym i letnim deszczowym. **10.3.** **Deforestacja zmniejsza retencję** w dorzeczu. Las zatrzymuje wodę opadową (w koronach, ściółce i glebie) i **stopniowo oddaje ją** do rzeki w porze suchej. Po wycince: - woda opadowa szybciej **spływa powierzchniowo** zamiast wsiąkać, - maleją **zasoby wód gruntowych** zasilających rzekę, - dodatkowo rośnie **parowanie** z odsłoniętego, nagrzanego gruntu. W efekcie w porze suchej rzeka ma **znacznie mniejsze przepływy** niż przed wylesieniem. **10.4. FP** 1. **F** — punkt **1** leży w pobliżu **zwrotnika Raka (ok. 20°N)**, ale punkt **2** leży **dalej od równika (ok. 28°N)**. Amplituda długości dnia **rośnie wraz z szerokością geograficzną**, więc największe zmiany występują w punkcie **2**, nie **1**. 2. **P** — punkt **4** leży na **półkuli południowej** (ok. 25°S). Tam **przesilenie letnie przypada 22 grudnia**, więc wtedy dzień jest najdłuższy.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nOdczyt klimatogramów\n\nCecha | Stacja A (6 m n.p.m.) | Stacja B (916 m n.p.m.)\ntemperatura I | ok. 19 °C | ok. 24 °C\ntemperatura VII | ok. 15 °C | ok. 17 °C (minimum)\nmaksimum temperatury | I–II | X (ok. 28 °C)\namplituda roczna | ok. 4 °C (mała — wpływ oceanu) | ok. 11 °C\nopady I | ok. 0 mm | ok. 215 mm\nopady VII | ok. 0 mm | 0 mm\nroczna suma opadów | kilkanaście mm | ponad 700 mm\npora deszczowa | brak | XI–III (lato półkuli S)\ntyp klimatu | zwrotnikowy skrajnie suchy (pustynny) | podrównikowy wilgotny (sawanna)\npołożenie | wybrzeże Namibii (pustynia Namib) | okolice wodospadów Wiktorii\n\nZimne prądy morskie a pustynie nadmorskie\n\nPustynia | Prąd | Kontynent\nNamib | Benguelski | Afryka\nAtakama | Peruwiański (Humboldta) | Ameryka Płd.\nKalahari (część) | Benguelski | Afryka\nPustynia Kalifornijska | Kalifornijski | Ameryka Płn.\nSahara Zachodnia | Kanaryjski | Afryka\n\nMechanizm: zimna woda → ochłodzenie dolnej warstwy powietrza → inwersja termiczna → brak wznoszenia → brak chmur konwekcyjnych → brak opadów (tylko mgły i rosa).\n\nMiędzyzwrotnikowa strefa zbieżności (ITCZ)\n\nCecha | Opis\nco to jest | pas zbieżności pasatów obu półkul\npogoda | wznoszenie powietrza, intensywne opady zenitalne\nruch w roku | wędruje za Słońcem — w VII na północ, w I na południe\nzasięg w Afryce | od ok. 20°N (lipiec) do ok. 20°S (styczeń)\nskutek | pora deszczowa w strefie podrównikowej\n\nStacja B (ok. 18°S) łapie ITCZ w grudniu–styczniu — stąd letnie maksimum opadów. Stacja A (ok. 22°S, wybrzeże) pozostaje w zasięgu wyżu zwrotnikowego przez cały rok.\n\nZambezi i wodospady Wiktorii\n\nCecha | Wartość\ndługość Zambezi | 2574 km (4. rzeka Afryki)\nujście | Ocean Indyjski (Mozambik)\nwodospady Wiktorii | granica Zambii i Zimbabwe\nwysokość wodospadu | 108 m, szerokość 1708 m\nnazwa miejscowa | Mosi-oa-Tunya — „dym, który grzmi\"\nlista UNESCO | od 1989\nreżim | prosty, deszczowy — maksimum III–IV, minimum X–XI\n\nReżimy rzeczne\n\nTyp | Zasilanie | Maksimum | Przykład\nprosty deszczowy | tylko deszcz | po porze deszczowej | Zambezi, Kongo\nprosty śnieżny | topnienie śniegu | wiosna/lato | rzeki tundry\nprosty lodowcowy | topnienie lodowca | lato | rzeki alpejskie\nzłożony | deszcz + śnieg (+ lód) | dwa maksima | Wisła, Odra\n\nRzeki Polski: maksimum wiosenne (roztopy, III–IV) i letnie (deszcze nawalne, VI–VII), minimum jesienne (IX–X) i zimowe.\n\nDeforestacja a przepływy rzeczne\n\nSkutek wylesienia | Wpływ na przepływ\nspadek retencji gruntowej i ściółkowej | niższe przepływy w porze suchej\nszybszy spływ powierzchniowy | wyższe i gwałtowniejsze wezbrania\nwzrost parowania z odsłoniętej gleby | mniej wody w zlewni\nerozja gleby, zamulanie koryta | wzrost transportu rumowiska\nspadek ewapotranspiracji lasu | lokalnie mniej opadów\n\nEfekt netto: większa amplituda przepływów — powodzie groźniejsze, susze głębsze.\n\nZmiany długości dnia a szerokość geograficzna\n\nSzerokość | Najdłuższy dzień | Najkrótszy dzień | Amplituda\n0° (równik) | 12 h 07 min | 12 h 07 min | ~0\n20° | 13 h 13 min | 10 h 47 min | ~2,5 h\n28° | 13 h 42 min | 10 h 18 min | ~3,4 h\n50° | 16 h 22 min | 8 h 04 min | ~8,3 h\n66°34′ (koło podbieg.) | 24 h | 0 h | 24 h\n\nZasada: im dalej od równika, tym większa roczna amplituda długości dnia.\n\nPrzesilenia na obu półkulach\n\nData | Półkula północna | Półkula południowa\n22 VI | najdłuższy dzień (lato) | najkrótszy dzień (zima)\n22 XII | najkrótszy dzień (zima) | najdłuższy dzień (lato)\n\nPunkt 4 leży na półkuli południowej → najdłuższy dzień w grudniu.\n\nPunktacja CKE\n\n- 10.1. 2 pkt — poprawne wyjaśnienie z powiązaniem przyczynowo-skutkowym, z odniesieniem do obu stacji;\n1 pkt — wyjaśnienie odnoszące się do jednej stacji albo samo podanie poprawnego czynnika.\n- 10.2. 1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi: Zambezi, prostego.\n- 10.3. 1 pkt — wyjaśnienie odnoszące się do wpływu deforestacji na przepływy (spadek retencji / wzrost parowania → niższe przepływy w porze suchej).\n- 10.4. 1 pkt — FP.\n- Razem: 5 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 10.1 klucz wymaga odniesienia do obu stacji.** Wyjaśnienie dotyczące tylko jednej stacji daje **1 punkt zamiast 2**. Trzeba napisać, dlaczego u A jest sucho **i** dlaczego u B pada. **Sam czynnik bez związku przyczynowo-skutkowego to też tylko 1 punkt.** „Bo A leży nad oceanem\" nie wystarcza — trzeba dopowiedzieć **mechanizm** (zimny prąd → inwersja → brak konwekcji → brak opadów). **Paradoks pustyni nadmorskiej.** Namib leży **nad oceanem**, a jest jedną z najsuchszych pustyń świata. Winny jest **zimny Prąd Benguelski**: ochładza powietrze od dołu, więc ono się **nie unosi** — powstaje tylko mgła, nie deszcz. Ten sam mechanizm tworzy **Atakamę** (Prąd Peruwiański). **Kongo vs. Zambezi.** Kongo płynie **w strefie równikowej** i ma wyrównany przepływ przez cały rok. Zambezi płynie w strefie **sawann** i ma silnie sezonowy przepływ — stąd „prosty\" reżim. **Reżim prosty ≠ ubogi.** „Prosty\" znaczy **jedno źródło zasilania** (tu: deszcz) i jedno maksimum w roku, a nie „mały przepływ\". **W 10.3 nie pisz o zwiększeniu przepływów.** Wylesienie zwiększa **wezbrania** po ulewach, ale zadanie pyta o **najniższe** przepływy — te **maleją**, bo znika retencja. **W 10.4 stwierdzenie 1. sprawdza odczyt szerokości geograficznej z mapy.** Punkt 1 leży na zwrotniku Raka, ale punkt 2 **wyżej** — trzeba to zobaczyć na mapie, nie zgadywać. **Amplituda długości dnia rośnie z szerokością geograficzną.** Na równiku dzień trwa zawsze 12 h; na kole podbiegunowym dochodzi do 24 h (dzień polarny). To zasada, którą warto mieć w głowie przy każdym zadaniu o oświetleniu Ziemi.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-10.webp","solution_image":null,"topics":"klimatogramy Afryki, zimny prad morski, Benguela, wodospady Wiktorii, Zambezi, rezim rzeczny, deforestacja, dlugosc dnia","page_from":12,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/10.1","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"10.1","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10.1. (0-2)\nWyjaśnij, z czego wynika różnica w rocznych sumach opadów atmosferycznych\nmiędzy stacjami meteorologicznymi A i B. W odpowiedzi odnieś się do obu stacji.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 10.1. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] w przestrzeni\ngeograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\n11. Analizowanie zjawisk i współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem różnych map […].\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nIII.6) Zdający rozpoznaje strefę klimatyczną\ni typ klimatu na podstawie rocznego\nprzebiegu temperatury powietrza i sum\nopadów atmosferycznych.\nIII.7) Zdający dostrzega prawidłowości\nw rozmieszczeniu zjawisk i procesów\natmosferycznych.\nZakres podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nI.5) Zdający interpretuje dane liczbowe\nprzedstawione w postaci […] wykresów.\nIII.1) Zdający przedstawia czynniki\nklimatotwórcze […].\nIII.3) Zdający wyjaśnia […] rozkład opadów\natmosferycznych na Ziemi.\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne wyjaśnienie zawierające odpowiednie powiązanie przyczynowo-skutkowe,\nz odniesieniem do obu stacji.\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie zawierające odpowiednie powiązanie przyczynowo-skutkowe,\nz odniesieniem do jednej stacji.\nalbo\n1 pkt - odpowiedź zawierająca poprawny czynnik przyczyniający się do różnicy w opadach\natmosferycznych między stacjami A i B.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nStacja A jest położona na wybrzeżu, wzdłuż którego płynie zimny prąd morski. Ten prąd\njest przyczyną spadku temperatury powietrza i osłabienia parowania, więc przyczynia się\ndo niższych sum opadów atmosferycznych niż w stacji B położonej w głębi lądu.\nStacja B jest położona na większej wysokości n.p.m., co przyczynia się do występowania\nwyższych sum opadów atmosferycznych niż na stacji A położonej na wybrzeżu.\nStacja B jest położona bliżej strefy klimatów równikowych, która charakteryzuje się\nwyższymi opadami atmosferycznymi. Stacja A jest położona w strefie klimatów\nzwrotnikowych.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nStacja B jest położona na obszarze, przez który w grudniu i w styczniu przechodzi\nmiędzyzwrotnikowa strefa zbieżności, która sprzyja powstawaniu opadów\natmosferycznych. Do stacji A nie dochodzi międzyzwrotnikowa strefa zbieżności.","solution":"(przykładowe wyjaśnienie — wystarczy jedno z poniższych, z odniesieniem do obu stacji) **Wersja 1 — zimny prąd morski.** Stacja **A** leży na wybrzeżu, wzdłuż którego płynie **zimny Prąd Benguelski**. Chłodzi on dolne warstwy powietrza, tworząc **inwersję termiczną** — powietrze nie unosi się, więc nie tworzą się chmury opadowe i **opadów niemal nie ma**. Stacja **B** leży **w głębi lądu**, poza wpływem zimnego prądu, i otrzymuje znacznie wyższe sumy opadów. **Wersja 2 — wysokość n.p.m.** Stacja **B** leży na wysokości **916 m n.p.m.**, co sprzyja **wznoszeniu powietrza i opadom**, podczas gdy stacja **A** leży na **6 m n.p.m.**, na wybrzeżu. **Wersja 3 — strefy klimatyczne.** Stacja **B** leży bliżej strefy klimatów **równikowych**, o wysokich sumach opadów; stacja **A** leży w strefie klimatów **zwrotnikowych suchych** (pustynia Namib). **Wersja 4 — międzyzwrotnikowa strefa zbieżności (ITCZ).** Nad obszar stacji **B** w grudniu i styczniu przemieszcza się **ITCZ**, wywołując intensywne opady (widoczne maksimum letnie na klimatogramie). Do stacji **A** **ITCZ nie dociera**. **10.2. Zambezi — prostego** - Wodospady Wiktorii leżą na rzece **Zambezi** (Kongo płynie w strefie równikowej, na północ stąd). - **Prosty reżim zasilania** — rzeka zasilana jest praktycznie **wyłącznie deszczowo**, z jednym maksimum w porze deszczowej. Rzeki Europy Środkowo-Wschodniej mają reżim **złożony**: deszczowo-śnieżny, z wiosennym maksimum roztopowym i letnim deszczowym.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-10.1.webp","solution_image":null,"topics":"klimatogramy Afryki, zimny prad morski, Benguela, wodospady Wiktorii, Zambezi, rezim rzeczny, deforestacja, dlugosc dnia","page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/10.2","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"10.2","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10.2. (0-1)\nWodospady Wiktorii - atrakcja turystyczna jednej z rzek Afryki - są położone w pobliżu stacji\nmeteorologicznej oznaczonej literą B.\nUzupełnij zdanie. Wpisz w luki właściwe określenia, wybrane spośród podanych\nw nawiasach.\nWodospady Wiktorii są położone na rzece (Kongo / Zambezi )\ncharakteryzującej się - w przeciwieństwie do rzek Europy Środkowo-Wschodniej -\nwystępowaniem ( prostego / złożonego) reżimu zasilania.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 10.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] w przestrzeni\ngeograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\n[…].\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nIV.4) Zdający […] opisuje cechy ustrojów\nrzecznych […].\nZakres podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nIV.4) Zdający wyjaśnia zróżnicowanie sieci\nrzecznej na Ziemi.\nZasady oceniania\n1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nZambezi\nprostego","solution":"## Poprawna odpowiedź: Zambezi / prostego\n\n### Uzasadnienie kolejnych luk\n1. **„Zambezi\"** - Wodospady Wiktorii położone są na rzece **Zambezi** (nie na Kongo). To na Zambezi, w pobliżu stacji B, znajduje się ta atrakcja turystyczna.\n2. **„prostego\"** - rzeka Zambezi w strefie klimatu równikowego/zwrotnikowego wilgotnego charakteryzuje się **prostym (jednorodnym) reżimem zasilania** - dominuje jedno źródło zasilania (opady deszczowe w porze deszczowej), w przeciwieństwie do rzek Europy Środkowo-Wschodniej o **złożonym** reżimie (deszczowo-śnieżnym, z wpływem topnienia śniegu wiosną).\n\n## Zasady oceniania CKE\n- **1 pkt** - dwie poprawne odpowiedzi (Zambezi; prostego).\n- **0 pkt** - odpowiedź niespełniająca wymagań albo brak odpowiedzi.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-10.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/10.3","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"10.3","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10.3. (0-1)\nW drugiej dekadzie XXI wieku w wodospadach Wiktorii - w pobliżu stacji meteorologicznej\noznaczonej literą B - najniższe przepływy miesięczne w roku hydrologicznym były mniejsze\nniż w ostatnich dekadach XX wieku.\nNa podstawie: www.victoriafalls-guide.net\nWyjaśnij, dlaczego deforestacja prowadzona w dorzeczu rzeki, na której są położone\nwodospady Wiktorii, przyczynia się do zmiany przepływów opisanej powyżej.\n10.1.\n0-1-2\n10.2.\n0-1\n10.3.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 10.3. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] w przestrzeni\ngeograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nIV.4) Zdający […] opisuje cechy ustrojów\nrzecznych […].\nXVIII.7) Zdający dyskutuje na temat wpływu\ndeforestacji […] na zmiany klimatu na Ziemi\n[…].\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\nXVIII.9) Zdający identyfikuje przyczyny\nprzyrodnicze i antropogeniczne\nograniczonych zasobów wodnych\nw wybranych regionach świata […].\nZakres podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nIV.4) Zdający wyjaśnia zróżnicowanie sieci\nrzecznej na Ziemi.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie odnoszące się wpływu deforestacji na zmiany przepływów.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nWylesianie przyczynia się do zwiększenia parowania wody opadowej, więc w porze\nsuchej przepływy są mniejsze.\nDeforestacja dorzecza przyczynia się do zmniejszenia retencji (zasobów wody\nw dorzeczu), więc w porze suchej przepływy są mniejsze.","solution":"**Deforestacja zmniejsza retencję** w dorzeczu. Las zatrzymuje wodę opadową (w koronach, ściółce i glebie) i **stopniowo oddaje ją** do rzeki w porze suchej. Po wycince: - woda opadowa szybciej **spływa powierzchniowo** zamiast wsiąkać, - maleją **zasoby wód gruntowych** zasilających rzekę, - dodatkowo rośnie **parowanie** z odsłoniętego, nagrzanego gruntu. W efekcie w porze suchej rzeka ma **znacznie mniejsze przepływy** niż przed wylesieniem. **10.4. FP** 1. **F** — punkt **1** leży w pobliżu **zwrotnika Raka (ok. 20°N)**, ale punkt **2** leży **dalej od równika (ok. 28°N)**. Amplituda długości dnia **rośnie wraz z szerokością geograficzną**, więc największe zmiany występują w punkcie **2**, nie **1**. 2. **P** — punkt **4** leży na **półkuli południowej** (ok. 25°S). Tam **przesilenie letnie przypada 22 grudnia**, więc wtedy dzień jest najdłuższy.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-10.3.webp","solution_image":null,"topics":"klimatogramy Afryki, zimny prad morski, Benguela, wodospady Wiktorii, Zambezi, rezim rzeczny, deforestacja, dlugosc dnia","page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/10.4","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"10.4","points":1,"ptype":"true_false","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10.4. (0-1)\nOceń prawdziwość poniższych stwierdzeń odnoszących się do punktów oznaczonych\nnumerami na mapie na stronie 12. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe,\nalbo F - jeśli jest fałszywe.\nSpośród punktów oznaczonych numerami na mapie największe zmiany\ndługości trwania dnia i nocy występują w ciągu roku w punkcie oznaczonym\nnumerem 1.\nP\nF\nW punkcie oznaczonym na mapie numerem 4 najdłuższy dzień w roku\nprzypada w grudniu.\nP\nF","answer":null,"answer_text":"Zadanie 10.4. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\n6. Kształtowanie umiejętności\nwieloaspektowego postrzegania przestrzeni\ni wyobraźni przestrzennej.\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nZakres podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nII.2) Zdający […] charakteryzuje […]\nnastępstwa [ruchów Ziemi].\nZasady oceniania\n1 pkt - odpowiedź poprawna.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nFP\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"## Poprawna odpowiedź: FP\n\n### Uzasadnienie\n**Stwierdzenie 1 - FAŁSZ (F).** Największe zmiany długości trwania dnia i nocy w ciągu roku występują na wyższych szerokościach geograficznych, a nie w punkcie 1. Punkt 1 nie jest położony najdalej od równika spośród zaznaczonych punktów, dlatego przypisanie mu największych zmian jest fałszywe.\n\n**Stwierdzenie 2 - PRAWDA (P).** Punkt oznaczony numerem 4 leży na **półkuli południowej**, gdzie najdłuższy dzień w roku (przesilenie letnie półkuli południowej) przypada w **grudniu** - stwierdzenie jest prawdziwe.\n\nZestawienie ocen daje odpowiedź **FP**.\n\n## Zasady oceniania CKE\n- **1 pkt** - odpowiedź poprawna (FP).\n- **0 pkt** - odpowiedź niespełniająca wymagań albo brak odpowiedzi.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-10.4.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":14,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/11","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"11","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11. (0-2)\nNa ortofotomapach wykonanych w podczerwieni przedstawiono wybrane jeziora położone\nw Polsce w pasie pojezierzy. Jeziora przedstawiono w różnych skalach.\nNa podstawie: www.mapy.geoportal.gov.pl\nMGEP-R0_100\nUzupełnij zdania. Wpisz w luki właściwe określenia, wybrane spośród podanych\nw nawiasach.\nLiterą A oznaczono jezioro (deltowe / morenowe) , a literą B -\njezioro (rynnowe / wytopiskowe) Jezioro oznaczone literą C\njest położone na ( północ / południe) od granicy Niziny\nPółnocnomazowieckiej, przebiegającej wzdłuż linii wyznaczającej maksymalny zasięg\nostatniego zlodowacenia.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 11. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\n3. Analizowanie, interpretacja\ni przetwarzanie informacji przedstawionych\nna mapach wykonanych z wykorzystaniem\nnarzędzi GIS.\n10. Wykorzystanie narzędzi GIS w analizie\ni prezentacji danych przestrzennych.\nZakres rozszerzony\nIV.5) Zdający wyjaśnia powstawanie różnych\ntypów jezior na Ziemi.\nXIV.1) Zdający […] wyróżnia główne cechy\nwybranych krajobrazów w Polsce […].\nZasady oceniania\n2 pkt - trzy poprawnie odpowiedzi.\n1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nmorenowe\nwytopiskowe\npółnoc","solution":"Odpowiedź: **1. morenowe** Jezioro **A** ma **owalny, zwarty kształt** i leży w zagłębieniu **wśród wzgórz morenowych** — to jezioro **morenowe**, powstałe w obniżeniu terenu wśród materiału naniesionego przez lądolód. Jezioro **deltowe** odpada — takie powstaje przy **ujściu rzeki do morza**, wśród ramion delty (w Polsce: Druzno, Dąbie), a nie w pasie pojezierzy. **2. wytopiskowe** Jezioro **B** jest **małe i okrągłe**, jedno z wielu podobnych w okolicy — to typowe **jezioro wytopiskowe (oczko polodowcowe)**, powstałe po **wytopieniu bryły martwego lodu** przysypanej osadami. Jezioro **rynnowe** odpada — miałoby kształt **długi, wąski i kręty**, ciągnący się kilometrami. **3. północ** Granica **Niziny Północnomazowieckiej** biegnie wzdłuż **maksymalnego zasięgu ostatniego zlodowacenia (Wisły / północnopolskiego)**. Skoro jezioro **C** leży **w pasie pojezierzy**, a pojezierza to obszary **młodoglacjalne** — czyli **objęte** ostatnim zlodowaceniem — leży ono **na północ** od tej granicy.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nTypy jezior — geneza i rozpoznanie\n\nTyp | Geneza | Kształt | Przykład w Polsce\nrynnowe | wytopione przez wody podlodowcowe pod ciśnieniem | długie, wąskie, kręte, głębokie | Hańcza (108,5 m), Gopło, Wdzydze\nmorenowe | zagłębienie wśród wzgórz morenowych / za moreną czołową | owalne, zwarte, urozmaicona linia brzegowa | Śniardwy, Mamry, Miedwie\nwytopiskowe (oczka) | wytopienie bryły martwego lodu | małe, okrągłe, płytkie, liczne | oczka na Pojezierzu Mazurskim\ndeltowe | odcięcie akwenu ramionami delty | nieregularne, płytkie | Druzno, Dąbie\nprzybrzeżne (lagunowe) | odcięcie zatoki mierzeją | wydłużone wzdłuż brzegu | Łebsko, Gardno, Jamno\ncyrkowe | w kotle polodowcowym | okrągłe, w górach | Morskie Oko, Czarny Staw\nstarorzecza | odcięty meander rzeki | sierpowate | w dolinach Wisły, Warty\nkrasowe | rozpuszczenie skał węglanowych | okrągłe, lejowate | jeziora na Polesiu\n\nJezioro rynnowe a wytopiskowe\n\nCecha | Rynnowe | Wytopiskowe\nkształt | wydłużone, kręte | okrągłe\ndługość | kilka–kilkanaście km | dziesiątki–setki m\ngłębokość | duża (do 100+ m) | mała (kilka m)\nbrzegi | strome | łagodne\nukład | ciągi wzdłuż dawnych rynien | rozproszone, bardzo liczne\ngeneza | erozja wód podlodowcowych | wytopienie martwego lodu\n\nZlodowacenia plejstoceńskie w Polsce\n\nZlodowacenie | Wiek | Zasięg | Krajobraz\nWisły (północnopolskie) | 115–11,7 tys. lat | po linię Nizin Środkowopolskich | młodoglacjalny — jeziora, wyraźne moreny\nOdry i Warty (środkowopolskie) | 300–130 tys. lat | po Sudety i Wyżyny | staroglacjalny — brak jezior\nSanu (południowopolskie) | 730–430 tys. lat | najdalszy — po Karpaty | zdenudowany\n\nKrajobraz młodoglacjalny vs. staroglacjalny\n\nCecha | Młodoglacjalny (pojezierza) | Staroglacjalny (niziny środkowopolskie)\njeziora | liczne | brak (zasypane)\nrzeźba | urozmaicona, świeże formy | wyrównana, zdenudowana\ndoliny rzeczne | słabo wykształcone | dobrze rozwinięte\nmoreny czołowe | wyraźne wały | ledwo czytelne\nsieć rzeczna | nieuporządkowana | uporządkowana\nprzykłady | Pojezierze Mazurskie, Pomorskie | Nizina Północnomazowiecka, Mazowiecka\n\nPas pojezierzy w Polsce\n\nPojezierze | Największe jezioro\nMazurskie | Śniardwy (113,8 km² — największe w Polsce)\nPomorskie | Wdzydze, Charzykowskie\nWielkopolskie | Gopło, Powidzkie\nSuwalskie (Litewskie) | Hańcza (najgłębsze — 108,5 m)\n\nOrtofotomapa w podczerwieni (CIR)\n\nObiekt | Barwa na zdjęciu CIR | Dlaczego\nroślinność zdrowa | jaskrawoczerwona | chlorofil silnie odbija bliską podczerwień\nroślinność chora / sucha | brązowa, żółta | mniejsze odbicie NIR\nwoda | czarna, granatowa | pochłania podczerwień\nzabudowa, drogi | szara, niebieskawa | odbicie neutralne\ngleba odkryta | jasnobrązowa | zależy od wilgotności\n\nZdjęcia CIR służą m.in. do oceny kondycji upraw, wykrywania zanieczyszczeń wód i inwentaryzacji lasów.\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — trzy poprawne odpowiedzi: morenowe, wytopiskowe, północ.\n- 1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Rynnowe czy wytopiskowe — decyduje kształt.** **Rynnowe**: **długie, wąskie, kręte, głębokie**, często ułożone w ciągi (Hańcza, Gopło, jeziora Wdzydze). **Wytopiskowe**: **małe, okrągłe, płytkie**, rozsiane po okolicy w dużej liczbie. **Jezioro deltowe nie występuje w pasie pojezierzy.** Powstaje **przy ujściu rzeki**, wśród ramion delty — w Polsce tylko na Żuławach i przy ujściu Odry. To dystraktor łatwy do odrzucenia po samym położeniu. **Pojezierza = obszar ostatniego zlodowacenia.** Jeziora polodowcowe **nie przetrwały** starszych zlodowaceń — zostały zasypane i zdenudowane. Dlatego **na południe** od granicy zlodowacenia Wisły jezior polodowcowych praktycznie nie ma. To rozstrzyga trzecią lukę. **Nizina Północnomazowiecka to obszar staroglacjalny.** Leży **poza** zasięgiem ostatniego zlodowacenia, na południe od Pojezierza Mazurskiego — stąd brak jezior. **Podczerwień na ortofotomapie odwraca barwy.** Roślinność jest **czerwona** (chlorofil silnie odbija podczerwień), woda — **czarna lub granatowa** (pochłania podczerwień). Nie sugeruj się kolorami jak na zwykłym zdjęciu. **„Różne skale\" to wskazówka.** Nie porównuj rozmiarów jezior między zdjęciami — porównuj **kształt i kontekst**.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-11.webp","solution_image":null,"topics":"jeziora polodowcowe, jezioro morenowe, rynnowe, wytopiskowe, zasieg ostatniego zlodowacenia, ortofotomapa","page_from":14,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/12","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"12","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12. (0-1)\nPoniżej przedstawiono przekrój hydrogeologiczny wybranego terenu. W obszarach A i B jest\nprowadzona uprawa roślin z zastosowaniem intensywnego nawożenia, która może\nprzyczyniać się do eutrofizacji wód powierzchniowych.\nRozstrzygnij, który obszar rolniczy - A czy B - ma większy wpływ na jakość wody\nw jeziorze. Uzasadnij wybór.\nObszar:\nUzasadnienie:\n11.\n0-1-2\n12.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nIV.3) Zdający przedstawia uwarunkowania\nwystępowania wód podziemnych […].\nZakres podstawowy\nXIII.3) Zdający analizuje […] wpływ\ndziałalności rolniczej, w tym chemizacji […]\nna środowisko przyrodnicze.\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\ni społeczno-gospodarczego oraz\nwzajemnych zależności w systemie\nczłowiek - przyroda - gospodarka.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozstrzygnięcie\nobszar B\nPrzykładowe uzasadnienia\nZanieczyszczenia (substancje biogenne z nawozów) z obszaru B przenikają przez piaski\ndo warstwy wodonośnej, skąd przenikają do wód jeziora.\nW obszarze B strefa saturacji zasila jezioro zanieczyszczonymi wodami, infiltrującymi\nz powierzchni ziemi.\nW obszarze A układ warstwy gliny zwałowej przyczynia się do przenikania wód\ngruntowych z zanieczyszczeniami w stronę przeciwną do jeziora.","solution":"Odpowiedź: **Obszar: B** **Uzasadnienie:** W obszarze **B** od powierzchni terenu aż do zwierciadła wód gruntowych zalegają **wyłącznie przepuszczalne piaski wodnolodowcowe**. **Substancje biogenne** z nawozów (**azotany** i **fosforany**) rozpuszczone w wodzie opadowej **swobodnie infiltrują** w głąb, docierają do **warstwy wodonośnej**, a ta — leżąca na poziomie lustra jeziora — **bezpośrednio zasila jezioro**. Zanieczyszczenia trafiają więc do jeziora najkrótszą drogą. W obszarze **A** pod cienką warstwą piasków zalega **nieprzepuszczalna glina zwałowa**, która: - **blokuje pionową infiltrację** zanieczyszczeń w głąb profilu, - jest **nachylona w kierunku przeciwnym do jeziora**, więc płytkie wody gruntowe wraz z zanieczyszczeniami spływają po jej powierzchni **od jeziora**, a nie ku niemu. **Wniosek:** to obszar **B** ma **większy wpływ** na jakość wody w jeziorze.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nPorównanie obszarów A i B\n\nCecha | Obszar A | Obszar B\nwarstwa przypowierzchniowa | cienkie piaski | miąższe piaski\nwarstwa pod nią | glina zwałowa (nieprzepuszczalna) | brak bariery — piaski do zwierciadła wód\npionowa infiltracja do warstwy wodonośnej | zablokowana | swobodna\nnachylenie stropu gliny | przeciwne do jeziora | —\nkierunek spływu wód gruntowych | od jeziora | do jeziora\nwpływ na jakość wody w jeziorze | mniejszy | większy ✔\n\nPrzepuszczalność skał\n\nSkała | Współczynnik filtracji $k$, m/s | Ocena\nżwir | $10^{-1}$–$10^{-3}$ | bardzo przepuszczalna\npiasek | $10^{-3}$–$10^{-5}$ | przepuszczalna\npiasek gliniasty | $10^{-5}$–$10^{-7}$ | słabo przepuszczalna\nglina zwałowa | $10^{-7}$–$10^{-9}$ | praktycznie nieprzepuszczalna\nił | poniżej $10^{-9}$ | nieprzepuszczalna\n\nStrefy wód podziemnych\n\nStrefa | Opis\nstrefa aeracji (napowietrzania) | pory wypełnione powietrzem i wodą, nad zwierciadłem\nzwierciadło wód gruntowych | górna granica strefy nasycenia\nstrefa saturacji (nasycenia) | pory wypełnione całkowicie wodą\nwarstwa wodonośna | przepuszczalna warstwa nasycona wodą\nwarstwa nieprzepuszczalna | podłoże warstwy wodonośnej — glina, ił\n\nRodzaje wód podziemnych\n\nTyp | Położenie | Podatność na zanieczyszczenie\nwody zaskórne (przypowierzchniowe) | tuż pod powierzchnią | bardzo duża\nwody gruntowe | pierwsza warstwa wodonośna, swobodne zwierciadło | duża\nwody wgłębne | pod warstwą nieprzepuszczalną, napięte zwierciadło | mała\nwody artezyjskie | w niecce, wypływają samoczynnie | bardzo mała\nwody głębinowe | bardzo głęboko, często zmineralizowane | znikoma\n\nWarstwa nieprzepuszczalna nad warstwą wodonośną to naturalna ochrona przed zanieczyszczeniem — dokładnie ta sytuacja występuje w obszarze A.\n\nEutrofizacja — mechanizm\n\n1. Dopływ biogenów — azotanów ($\\text{NO}_3^-$) i fosforanów ($\\text{PO}_4^{3-}$) z nawozów, ścieków, hodowli.\n2. Zakwit glonów i sinic — gwałtowny rozwój fitoplanktonu.\n3. Zmniejszenie przezroczystości wody — roślinność denna obumiera z braku światła.\n4. Rozkład martwej materii przez bakterie zużywa tlen.\n5. Deficyt tlenu (przyducha) — śnięcie ryb, warunki beztlenowe przy dnie.\n6. Wypłycanie i zarastanie jeziora — degradacja zbiornika.\n\nWskaźnik | Jezioro oligotroficzne | Jezioro eutroficzne\nzawartość biogenów | niska | wysoka\nprzezroczystość | duża (kilkanaście m) | mała (poniżej 1 m)\nnatlenienie przy dnie | dobre | złe\nprodukcja pierwotna | niska | bardzo wysoka\nprzykład | Hańcza, jeziora tatrzańskie | wiele jezior wielkopolskich\n\nOchrona wód przed zanieczyszczeniami rolniczymi\n\nMetoda | Działanie\nstrefy buforowe (pasy zieleni nad wodą) | zatrzymują spływ biogenów\nracjonalne nawożenie (dawki, terminy) | mniej biogenów w glebie\nzakaz nawożenia zimą i na zmarzniętą glebę | nawóz nie spływa z roztopami\nmiędzyplony | wiążą azot, ograniczają wymywanie\nbezpieczne zbiorniki na gnojowicę | brak wycieków\nprogram azotanowy (dyrektywa azotanowa UE) | obowiązkowe limity nawożenia\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — poprawne rozstrzygnięcie (obszar B) i poprawne uzasadnienie (przenikanie biogenów przez przepuszczalne piaski do warstwy wodonośnej zasilającej jezioro albo odwrotny — od jeziora — kierunek spływu wód w obszarze A ze względu na układ gliny zwałowej).\n- 0 pkt — samo rozstrzygnięcie bez uzasadnienia.\n- Razem: 1 pkt.\n\nTypowy błąd: **Odległość od jeziora nie decyduje.** Oba obszary sąsiadują z jeziorem — rozstrzyga **budowa geologiczna**, nie bliskość. Uzasadnienie w stylu „bo B leży bliżej jeziora\" **nie punktuje** (a na przekroju nie jest nawet prawdziwe). **Klucz wymaga rozstrzygnięcia I uzasadnienia łącznie za 1 punkt.** Samo „obszar B\" bez uzasadnienia = **0 pkt**. Zadanie nie ma punktacji częściowej. **Nachylenie warstwy nieprzepuszczalnej wyznacza kierunek spływu.** Wody gruntowe płyną **po stropie warstwy nieprzepuszczalnej**, zgodnie z jej nachyleniem — jak po zjeżdżalni. To najczęstszy błąd w zadaniach z przekroju hydrogeologicznego. **Glina zwałowa ≠ „nic nie przepuszcza nigdy\".** Przepuszcza, ale **bardzo wolno** ($k$ rzędu $10^{-8}\\ \\text{m/s}$ wobec $10^{-4}\\ \\text{m/s}$ dla piasków) — w skali zadania traktujemy ją jako **barierę**. **Eutrofizacja to skutek biogenów, nie „zanieczyszczeń\" ogólnie.** Warto nazwać sprawcę: **azotany ($\\text{NO}_3^-$)** i **fosforany ($\\text{PO}_4^{3-}$)** z nawozów mineralnych i obornika. **Czytaj legendę przekroju.** Barwa i sygnatura rozstrzygają, która warstwa jest przepuszczalna. Kropki = **piaski** (przepuszczalne), symbole otoczaków = **glina zwałowa** (nieprzepuszczalna).","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-12.webp","solution_image":null,"topics":"przekroj hydrogeologiczny, wody gruntowe, warstwa wodonosna, glina zwalowa, infiltracja, eutrofizacja","page_from":15,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/13","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"13","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13. (0-2)\nPoniżej przedstawiono model terenu fragmentu doliny środkowego biegu rzeki Old Mans\nCreek w Ameryce Północnej, wykonany na podstawie serii skanowań laserowych z lat\n2009-2020. Kolorami oznaczono miejsca z ubytkiem/przyrostem osadów.\nNa podstawie: C. Wolter, K. Schilling, M. Streeter, E. Anderson, Using LiDAR-Based DEM Elevation Difference\nCalculations to Estimate Net Streambank Erosion in an Iowa River, USA, University of Iowa 2025.\nPodaj nazwy dwóch procesów rzeźbotwórczych zachodzących na obu brzegach rzeki\noraz przedstaw ich wpływ na zmiany w ukształtowaniu terenu w powyższej sytuacji.\nNazwy dwóch procesów rzeźbotwórczych:\nWpływ procesów rzeźbotwórczych na zmiany w ukształtowaniu terenu:\n13.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 13. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n1. Rozumienie specjalistycznych pojęć\ni posługiwanie się terminami\ngeograficznymi.\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych […].\n3. Analizowanie, interpretacja\ni przetwarzanie informacji przedstawionych\nna mapach wykonanych z wykorzystaniem\nnarzędzi GIS.\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\n[…].\n10. Wykorzystanie narzędzi GIS w analizie\ni prezentacji danych przestrzennych.\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nXIV.1) Zdający […] wyróżnia główne cechy\nwybranych krajobrazów w Polsce […].\nZakres podstawowy\nV.3) Zdający charakteryzuje główne procesy\nzewnętrzne modelujące powierzchnię Ziemi\n[…].\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n2 pkt - podanie nazw dwóch właściwych procesów rzeźbotwórczych oraz poprawne\nprzedstawienie ich wpływu na zmiany w ukształtowaniu terenu.\n1 pkt - poprawne przedstawienie wpływu jednego procesu rzeźbotwórczego na zmianę\nw ukształtowaniu terenu.\nalbo\n1 pkt - podanie nazw dwóch właściwych procesów.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nNazwy dwóch procesów rzeźbotwórczych:\nerozja boczna (podcinanie brzegu) i akumulacja\nWpływ procesów rzeźbotwórczych na zmiany w ukształtowaniu terenu:\nUbytek materiału skalnego spowodowała erozja boczna, a przyrost - akumulacja\n(materiału przez rzekę).\nProcesy rzeźbotwórcze przyczyniają się do powiększania się (tworzenia się) meandrów\n(i powstawania starorzeczy).\nErozja boczna podcina zewnętrzny brzeg meandra, przez co brzeg staje się bardziej\nstromy, a akumulacja powoduje odkładanie osadów i tworzenie łach.\nErozja boczna poszerza dolinę rzeczną, a akumulacja powoduje nadbudowę tarasu\n(terasy).","solution":"Odpowiedź: **Nazwy dwóch procesów rzeźbotwórczych:** **erozja boczna** (podcinanie brzegu) **i akumulacja** (rzeczna). **Wpływ procesów na zmiany w ukształtowaniu terenu** (wystarczy jedno ujęcie): - **Ubytek** materiału skalnego spowodowała **erozja boczna**, a **przyrost** osadów — **akumulacja** rzeczna. - **Erozja boczna podcina brzeg wklęsły (zewnętrzny) meandra**, przez co staje się on **stromy i cofa się**; **akumulacja** na brzegu **wypukłym (wewnętrznym)** powoduje odkładanie osadów i tworzenie **łach meandrowych**. - Oba procesy razem prowadzą do **powiększania się i przemieszczania meandrów**, a docelowo do ich odcięcia i powstania **starorzeczy**. - **Erozja boczna poszerza dolinę rzeczną**, a **akumulacja nadbudowuje taras (terasę) zalewowy**. **Mechanizm.** W zakolu rzeki prędkość nurtu jest **największa przy brzegu wklęsłym** — tam woda ma największą **siłę żłobiącą** i podcina brzeg. Przy brzegu **wypukłym** prędkość jest **najmniejsza**, więc rzeka **traci zdolność transportową** i odkłada niesiony materiał. Efektem jest **asymetryczny przekrój koryta**: brzeg wklęsły stromy i głęboki, wypukły — płaski i płytki.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nBrzeg wklęsły a wypukły meandra\n\nCecha | Brzeg wklęsły (zewnętrzny) | Brzeg wypukły (wewnętrzny)\nprędkość nurtu | największa | najmniejsza\ndominujący proces | erozja boczna | akumulacja\nkształt brzegu | stromy, podcięty | łagodny, płaski\ngłębokość koryta | duża (ploso) | mała (bystrze)\nbilans osadów | ubytek | przyrost\nforma | podcięcie erozyjne | łacha meandrowa\nna modelu LiDAR | kolor ubytku | kolor przyrostu\n\nTrzy biegi rzeki\n\nBieg | Spadek | Dominujący proces | Formy\ngórny | duży | erozja wgłębna i wsteczna | dolina V-kształtna, wodospady, przełomy\nśrodkowy | umiarkowany | erozja boczna + transport | meandry, terasy, szeroka dolina\ndolny | mały | akumulacja | delta / estuarium, łachy, wały brzegowe\n\nEwolucja meandra\n\n1. Nurt uderza o brzeg wklęsły → podcinanie i cofanie brzegu.\n2. Na przeciwległym brzegu wypukłym odkładają się osady → łacha meandrowa.\n3. Zakole staje się coraz bardziej wygięte, szyja meandra się zwęża.\n4. Podczas wezbrania rzeka przerywa szyję — powstaje przekop.\n5. Odcięte zakole zamienia się w starorzecze (jezioro sierpowate).\n6. Starorzecze stopniowo zarasta i zamienia się w torfowisko.\n\nRodzaje erozji rzecznej\n\nTyp | Kierunek działania | Efekt\nwgłębna (denna) | w dół | pogłębianie koryta, dolina V-kształtna\nboczna | na boki | poszerzanie doliny, meandrowanie\nwsteczna | ku źródłu | cofanie się progu, wydłużanie doliny, kaptaż\n\nFormy akumulacji rzecznej\n\nForma | Opis\nłacha meandrowa | osady na brzegu wypukłym zakola\nodsyp śródkorytowy | ławica pośrodku koryta (rzeki roztokowe)\nwał przykorytowy | podwyższenie brzegu z osadów wezbraniowych\nterasa zalewowa | płaska równina zalewana podczas wezbrań\nstożek napływowy | wachlarz osadów u wylotu doliny górskiej\ndelta | akumulacja przy ujściu do zbiornika\n\nTerasy rzeczne\n\nTyp | Geneza\nterasa zalewowa (holoceńska) | zalewana co roku, budowana przez akumulację\nterasa nadzalewowa | dawne dno doliny, wycięta przy odmłodzeniu rzeki\nterasa erozyjna | wycięta w litej skale\nterasa akumulacyjna | zbudowana z osadów rzecznych\n\nTerasy powstają, gdy zmienia się baza erozyjna — np. przy obniżeniu poziomu morza albo wypiętrzeniu terenu.\n\nLiDAR i numeryczny model terenu\n\nPojęcie | Znaczenie\nLiDAR | skaner laserowy mierzący czas powrotu impulsu → wysokość terenu\nNMT (DTM) | numeryczny model terenu — bez roślinności i budynków\nNMPT (DSM) | model pokrycia terenu — z roślinnością i zabudową\nDEM difference | różnica dwóch modeli z różnych lat → bilans osadów\ndokładność | pionowa do kilku cm\n\nZastosowania: badanie erozji brzegów, osuwisk, wydm, a także archeologia (wykrywanie form ukrytych pod lasem).\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — podanie nazw dwóch właściwych procesów (erozja boczna i akumulacja) oraz poprawne przedstawienie ich wpływu na ukształtowanie terenu.\n- 1 pkt — poprawne przedstawienie wpływu jednego procesu albo podanie samych nazw dwóch procesów.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Erozja boczna, nie wgłębna.** W **środkowym biegu** rzeki dominuje **erozja boczna** (poszerzanie doliny, meandrowanie). Erozja **wgłębna** (pogłębianie koryta) dominuje w **biegu górnym**. Napisanie „erozja wgłębna\" nie punktuje — sprzeczne z treścią o dwóch brzegach. **Wklęsły to zewnętrzny.** Brzeg **wklęsły** = **zewnętrzny** łuk meandra = **erozja**. Brzeg **wypukły** = **wewnętrzny** = **akumulacja**. Mylenie tych par to najczęstszy błąd w tym typie zadania. **Klucz przyznaje punkty rozdzielnie.** 1 pkt za same **nazwy dwóch procesów**, 1 pkt za **wpływ na ukształtowanie terenu**. Warto napisać obie części, nawet jeśli druga jest niepewna. **Nazwij oba procesy, nie jeden.** „Erozja\" bez wskazania **akumulacji** to połowa odpowiedzi — zadanie mówi wprost o **obu brzegach**. **Nie myl łachy meandrowej z odsypem.** **Łacha meandrowa (point bar)** powstaje na brzegu wypukłym zakola; **odsyp śródkorytowy** — pośrodku koryta w rzece roztokowej. **LiDAR mierzy różnicę wysokości, nie „kolor gleby\".** Barwy na modelu to **różnica DEM** między skanowaniem z 2009 i 2020 r. — ujemna oznacza ubytek materiału, dodatnia przyrost.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-13.webp","solution_image":null,"topics":"erozja boczna, akumulacja rzeczna, meandry, LiDAR, dolina rzeczna, starorzecza, lachy","page_from":16,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/14","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"14","points":1,"ptype":"true_false","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14. (0-1)\nPoniżej przedstawiono temperaturę powierzchniowych wód Oceanu Spokojnego w wybranych\nokresach podczas fazy neutralnej oraz fazy ciepłej (El Nińo), różniących się cyrkulacją wód\noceanicznych.\nNa podstawie: www.naukaoklimacie.pl\nOceń prawdziwość poniższych stwierdzeń odnoszących się do wybrzeży Ameryki\nPołudniowej położonych między równikiem a 20° szerokości geograficznej\npołudniowej. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.\nRóżnica temperatury wód oceanicznych między fazą neutralną a fazą ciepłą\nświadczy o tym, że przyczyną El Nińo jest nasilenie upwellingu.\nP\nF\nEl Nińo przyczynia się do intensyfikacji parowania wody morskiej i do wzrostu\nsum opadów atmosferycznych.\nP\nF\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 14. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego […] świata.\n6. Kształtowanie umiejętności\nwieloaspektowego postrzegania przestrzeni\ni wyobraźni przestrzennej.\n11. Analizowanie zjawisk i współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem różnych map […].\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nIV.1) Zdający wyjaśnia […] wpływ\nmechanizmu ENSO na środowisko\ngeograficzne.\nZakres podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nZasady oceniania\n1 pkt - odpowiedź poprawna.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nFP","solution":"Odpowiedź: **FP** **1. F** Jest **dokładnie odwrotnie**. **Upwelling** to wynoszenie **zimnych wód głębinowych** ku powierzchni — jego nasilenie **obniżyłoby** temperaturę wody, a mapa pokazuje **wzrost** temperatury podczas El Niño. El Niño polega na **osłabieniu (a nawet zaniku) upwellingu** u wybrzeży Peru i Chile. Przyczyną jest **osłabienie pasatów** wschodnich, które w fazie neutralnej spychają ciepłą wodę powierzchniową na zachód, umożliwiając napływ zimnych wód z głębin. Gdy pasaty słabną, **ciepła woda cofa się na wschód** i „przykrywa\" strefę upwellingu. **2. P** Cieplejsza woda przy powierzchni oznacza **intensywniejsze parowanie** i większe uwilgotnienie powietrza. Ciepłe, wilgotne powietrze **wznosi się** (konwekcja), tworzy chmury i daje **obfite opady**. Dlatego podczas El Niño na zwykle skrajnie suchych wybrzeżach **Peru i Ekwadoru** występują **ulewy i powodzie** — a w rejonie **Atakamy** zdarza się nawet zjawisko „kwitnącej pustyni\".\n\nTreść zadania (CKE)\n\nTrzy fazy ENSO\n\nCecha | Faza neutralna | El Niño (faza ciepła) | La Niña (faza chłodna)\npasaty | normalne (E→W) | osłabione / odwrócone | wzmocnione\nciepła woda gromadzi się | na zachodzie (Indonezja) | na wschodzie (Peru) | skrajnie na zachodzie\nupwelling u Peru | normalny | osłabiony / zanika | wzmożony\ntemperatura wody u Peru | chłodna | ciepła (+2…+5 °C) | bardzo chłodna\nopady w Peru i Ekwadorze | znikome | ulewy, powodzie | susza\npogoda w Australii/Indonezji | normalna | susze, pożary | powodzie\nłowiska sardeli u Peru | bogate | załamanie | bardzo bogate\nczęstotliwość | — | co 2–7 lat | co 2–7 lat\n\nUpwelling — mechanizm\n\n1. Pasaty (wiatry wschodnie) spychają wodę powierzchniową od wybrzeża ku zachodowi.\n2. Dodatkowo działa efekt Coriolisa (spiralne odchylenie transportu Ekmana).\n3. Na miejsce odsuniętej wody wznoszą się wody głębinowe.\n4. Woda ta jest zimna i bogata w biogeny (azotany, fosforany, krzemiany).\n5. Efekt: niska temperatura powierzchni + eksplozja produkcji pierwotnej → jedne z najbogatszych łowisk świata.\n\nRejon upwellingu | Prąd | Kraj\nwybrzeże Peru i Chile | Peruwiański (Humboldta) | Peru, Chile\nwybrzeże Namibii i Angoli | Benguelski | Namibia\nwybrzeże Kalifornii | Kalifornijski | USA\nwybrzeże Maroka i Sahary Zach. | Kanaryjski | Maroko\nwybrzeże Somalii | Somalijski (sezonowy) | Somalia\n\nSkutki El Niño na świecie\n\nRegion | Skutek\nPeru, Ekwador, Chile | ulewy, powodzie, osuwiska, załamanie rybołówstwa\nAustralia, Indonezja | susze, pożary buszu, spadek plonów\nIndie | osłabienie monsunu letniego → susza\nAfryka Wschodnia | zwiększone opady\nAfryka Południowa | susza\nUSA (południe) | wilgotniejsze zimy\ncały świat | wzrost średniej temperatury globalnej o ok. 0,1–0,2 °C\n\nCyrkulacja Walkera\n\nFaza | Ciśnienie u Indonezji | Ciśnienie u Peru | Ruch powietrza\nneutralna | niskie | wysokie | wznoszenie na zachodzie, opadanie na wschodzie\nEl Niño | wzrasta | spada | komórka osłabiona lub odwrócona\nLa Niña | bardzo niskie | bardzo wysokie | komórka wzmocniona\n\nRóżnicę ciśnienia mierzy wskaźnik Oscylacji Południowej (SOI) — ujemny podczas El Niño, dodatni podczas La Niña.\n\nTemperatura wody a opady\n\n$$\\uparrow T_{\\text{wody}} \\;\\Rightarrow\\; \\uparrow \\text{parowanie} \\;\\Rightarrow\\; \\uparrow \\text{wilgotność} \\;\\Rightarrow\\; \\uparrow \\text{konwekcja} \\;\\Rightarrow\\; \\uparrow \\text{opady}$$\n\nTen sam mechanizm tłumaczy, dlaczego:\n- cyklony tropikalne powstają nad wodą o temperaturze co najmniej 26,5 °C,\n- pustynie nadmorskie (Namib, Atakama) leżą przy zimnych prądach,\n- podczas El Niño zwykle sucha Atakama doświadcza „kwitnącej pustyni\".\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — odpowiedź poprawna: FP.\n- Razem: 1 pkt.\n\nTypowy błąd: **El Niño = osłabienie upwellingu, nie jego nasilenie.** To sedno pierwszego stwierdzenia. Nasilenie upwellingu to zjawisko **przeciwne** — **La Niña**, faza chłodna. **Upwelling przynosi zimną wodę.** Wynoszone wody głębinowe są **chłodne i bogate w składniki odżywcze** — stąd bogactwo ryb u wybrzeży Peru. El Niño **niszczy łowiska**, bo odcina dopływ biogenów. **Nazwa pochodzi od Bożego Narodzenia.** *El Niño* („Dzieciątko\") — bo peruwiańscy rybacy zauważali ocieplenie wód **w okolicach świąt**, w grudniu. **Nie myl skutków po obu stronach Pacyfiku.** El Niño oznacza **opady i powodzie w Ameryce Południowej**, a **susze i pożary w Australii i Indonezji**. La Niña — odwrotnie. **Ciepła woda → parowanie → opady.** To łańcuch, który warto mieć w głowie: wyższa temperatura wody = większe parowanie = więcej pary wodnej = silniejsza konwekcja = więcej opadów. **ENSO to zjawisko sprzężone ocean–atmosfera.** Skrót **ENSO** (*El Niño – Southern Oscillation*) obejmuje zarówno zmiany temperatury oceanu, jak i **Oscylację Południową** — wahania ciśnienia między Tahiti a Darwin.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-14.webp","solution_image":null,"topics":"El Nino, ENSO, upwelling, prad Peruwianski, cyrkulacja Walkera, opady w Ameryce Poludniowej","page_from":17,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/15","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"15","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15. (0-1)\nNa zdjęciu satelitarnym przedstawiono zachmurzenie nad Australią i nad przyległymi\nakwenami. Literą N oznaczono centrum niżu barycznego, niebieską sygnaturą - front\natmosferyczny, który przemieszcza się na północny wschód, a literą X - wybrany obszar.\nNa podstawie: www.media.bom.gov.au\nWyjaśnij, dlaczego nasunięcie się strefy zachmurzenia związanej z frontem\natmosferycznym nad obszar oznaczony literą X przyczyni się do zmniejszenia dobowej\namplitudy temperatury powietrza na tym obszarze.\nX\n15.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 15. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowanie przyrodniczego […] świata.\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\n[…].\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nIII.2) Zdający przedstawia\ncharakterystyczne zmiany pogody w czasie\nprzemieszczania się frontów\natmosferycznych […].\nIII.7) Zdający dostrzega prawidłowości\nw rozmieszczeniu zjawisk i procesów\natmosferycznych.\nZakres podstawowy\nIII.4) Zdający analizuje […] zdjęcia\nsatelitarne w celu przedstawienia\naktualnego stanu […] pogody.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie odnoszące się do przyczyny zmniejszenia amplitudy.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nDuże zachmurzenie przyczynia się do zmniejszenia nasłonecznienia (usłonecznienia),\nwięc temperatura powietrza w pochmurny dzień jest niższa niż przy bezchmurnym niebie,\nco zmniejsza amplitudę dobową temperatury powietrza.\nW nocy chmury utrudniają wypromieniowanie ciepła, więc temperatura powietrza nie\nspada tak znacznie jak podczas bezchmurnej nocy, co zmniejsza amplitudę dobową\ntemperatury powietrza.","solution":"Odpowiedź: **Wyjaśnienie** (wystarczy jedno z dwóch ujęć; najlepsza odpowiedź łączy oba): **W dzień — chmury obniżają maksimum.** Duże zachmurzenie **odbija i rozprasza promieniowanie słoneczne**, zmniejszając **nasłonecznienie (usłonecznienie)** powierzchni. Do gruntu dociera mniej energii, więc powietrze nagrzewa się słabiej — **temperatura maksymalna** w pochmurny dzień jest **niższa** niż przy bezchmurnym niebie. **W nocy — chmury podnoszą minimum.** Chmury **pochłaniają promieniowanie długofalowe** wysyłane przez nagrzaną powierzchnię Ziemi i **wypromieniowują je z powrotem** ku powierzchni. Utrudniają w ten sposób **wypromieniowanie ciepła**, więc temperatura w nocy **nie spada tak nisko** jak przy bezchmurnym niebie. **Wniosek:** maksimum dobowe zostaje **obniżone**, a minimum **podwyższone**, zatem różnica między nimi — czyli **amplituda dobowa** — **maleje**: $$A_d = t_{max} - t_{min} \\quad\\Rightarrow\\quad \\downarrow t_{max},\\ \\uparrow t_{min} \\;\\Rightarrow\\; \\downarrow A_d$$\n\nTreść zadania (CKE)\n\nWpływ zachmurzenia na temperaturę\n\nPora doby | Bez chmur | Z chmurami | Skutek\ndzień | pełne nasłonecznienie → silne nagrzanie | chmury odbijają i rozpraszają promieniowanie → słabsze nagrzanie | $t_{max}$ niższe\nnoc | swobodne wypromieniowanie ciepła → silne wychłodzenie | chmury pochłaniają i odsyłają promieniowanie długofalowe | $t_{min}$ wyższe\namplituda dobowa | duża | mała | maleje\n\nCzynniki wpływające na amplitudę dobową temperatury\n\nCzynnik | Amplituda duża | Amplituda mała\nzachmurzenie | brak chmur | duże zachmurzenie\nwilgotność powietrza | niska | wysoka\nodległość od morza | w głębi lądu | nad morzem\npora roku | lato | zima (średnie szerokości)\nszerokość geograficzna | strefa zwrotnikowa | strefa okołobiegunowa\npokrycie terenu | piasek, skała | las, łąka, woda\nrzeźba | dno kotliny (zastoiska) | stok, wierzchowina\n\nMiejsce | Typowa amplituda dobowa\nSahara | do 40–50 °C\nstep | 15–20 °C\nPolska (lato) | 10–12 °C\nwybrzeże morskie | 3–6 °C\nlas równikowy | 5–8 °C\nocean otwarty | poniżej 1 °C\n\nBilans radiacyjny — dwa rodzaje promieniowania\n\nRodzaj | Źródło | Długość fali | Rola chmur\nkrótkofalowe | Słońce | 0,3–4 µm | odbijają (albedo) — chłodzą\ndługofalowe | powierzchnia Ziemi | 4–100 µm | pochłaniają i odsyłają — ogrzewają\n\n$$\\text{albedo chmur} \\approx 40\\text{–}90\\% \\qquad \\text{albedo Ziemi (średnie)} \\approx 30\\%$$\n\nFronty atmosferyczne\n\nFront | Ruch mas | Chmury | Opady | Po przejściu\nchłodny | zimne powietrze wypiera ciepłe | Cb (kłębiaste, potężne) | krótkie, ulewne, burze | ochłodzenie, przejaśnienia\nciepły | ciepłe nasuwa się na zimne | Ci → Cs → As → Ns | długotrwałe, ciągłe | ocieplenie, zachmurzenie\nzokludowany | front chłodny dogania ciepły | mieszane | umiarkowane, długie | zanik kontrastu\nstacjonarny | brak ruchu | warstwowe | długotrwałe | bez zmian\n\nUkłady baryczne na obu półkulach\n\nUkład | Ciśnienie | Ruch powietrza | Kierunek wiatru N | Kierunek wiatru S\nniż (cyklon) | niskie w centrum | wznoszący | przeciwnie do wskazówek zegara | zgodnie ze wskazówkami\nwyż (antycyklon) | wysokie w centrum | opadający | zgodnie ze wskazówkami | przeciwnie\n\nCecha | Niż | Wyż\nzachmurzenie | duże | małe\nopady | tak | nie\namplituda dobowa | mała | duża\npogoda latem | chłodniej, deszczowo | upalnie\npogoda zimą | łagodniej, śnieg | mróz, mgły, smog\n\nAustralia z zadania leży na półkuli południowej, więc powietrze wokół niżu N krąży zgodnie z ruchem wskazówek zegara.\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — poprawne wyjaśnienie odnoszące się do przyczyny zmniejszenia amplitudy: mniejsze nasłonecznienie w dzień (niższe maksimum) albo utrudnione wypromieniowanie w nocy (wyższe minimum).\n- Razem: 1 pkt.\n\nTypowy błąd: **Nie wystarczy napisać „bo będzie chłodniej\".** Amplituda to **różnica** maksimum i minimum — zadanie wymaga wyjaśnienia, dlaczego ta **różnica maleje**, a nie dlaczego spada temperatura. **Wystarczy jedno ujęcie, ale musi być pełne.** Klucz uznaje albo mechanizm dzienny (mniejsze nasłonecznienie → niższe maksimum), albo nocny (utrudnione wypromieniowanie → wyższe minimum). Odpowiedź „chmury zasłaniają Słońce\" bez wskazania **wpływu na amplitudę** nie punktuje. **Chmury działają w obie strony.** W dzień **chłodzą** (odbijają promieniowanie krótkofalowe — efekt albedo), w nocy **ogrzewają** (zatrzymują promieniowanie długofalowe — efekt cieplarniany). Oba skutki **zmniejszają amplitudę**. **Największe amplitudy dobowe występują na pustyniach.** Powód: **brak chmur i pary wodnej**. W dzień do 50 °C, w nocy blisko 0 °C — amplituda ponad 40 °C. To najlepsza ilustracja mechanizmu z zadania. **Nie myl amplitudy dobowej z roczną.** **Dobowa** zależy głównie od zachmurzenia, wilgotności i bliskości wody; **roczna** — od szerokości geograficznej i stopnia kontynentalizmu. **Front nad Australią to najczęściej front chłodny.** Australia leży na półkuli południowej, więc niże wirują tam **zgodnie z ruchem wskazówek zegara** — odwrotnie niż w Europie.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-15.webp","solution_image":null,"topics":"amplituda dobowa temperatury, zachmurzenie, front atmosferyczny, nasloneczenie, wypromieniowanie","page_from":18,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/16","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"16","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16. (0-2)\nPoniżej przedstawiono wybrane strefowe formacje roślinne. Fotografię oznaczoną literą A\nwykonano w Etiopii, a literą B - w stanie Alaska.\nA\nB\nNa podstawie: www.britannica.com\nUzupełnij zdania. Wpisz w luki właściwe określenia, wybrane spośród podanych\nw nawiasach.\nWiększą wartością szerokości geograficznej charakteryzuje się obszar przedstawiony na\nfotografii (A / B)\nPory roku wynikające z rozkładu opadów atmosferycznych warunkują występowanie\nstrefowej formacji roślinnej, przedstawionej na fotografii (A / B)\nW porównaniu z obszarem występowania stepów w klimacie umiarkowanym ciepłym, gleby\nstrefowe obszarów przedstawionych na obu fotografiach charakteryzują się poziomem\npróchnicznym o (mniejszej / większej ) miąższości.\n16.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 16. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali\nlokalnej, regionalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nZakres podstawowy\nVI.4) Zdający wyjaśnia zależności między\nklimatem, występowaniem typów gleb\ni formacji roślinnych w układzie strefowym.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego, społeczno-\ngospodarczego i kulturowego świata.\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\ni społeczno-gospodarczego oraz\nwzajemnych zależności w systemie\nczłowiek - przyroda - gospodarka.\nZakres podstawowy\n1. Korzystanie z […] fotografii […] w celu\nzdobywania, przetwarzania\ni prezentowania informacji geograficznych.\nZasady oceniania\n2 pkt - trzy poprawnie odpowiedzi.\n1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nB\nA\nmniejszej","solution":"Odpowiedź: **1. B** Fotografia **B** to **tundra** ze stanu **Alaska** — leży ona za **kołem podbiegunowym północnym** lub tuż przed nim, czyli na szerokości ok. **63–70°N**. Fotografia **A** to **sawanna** w **Etiopii**, na szerokości ok. **5–14°N**. Większa **wartość** szerokości geograficznej dotyczy więc obszaru **B**. **2. A** W strefie **sawann** (klimat **podrównikowy**) temperatura jest wysoka i wyrównana przez cały rok, a rytm przyrody wyznaczają **pora deszczowa i pora sucha**. To **rozkład opadów**, a nie temperatura, decyduje o wegetacji: w porze deszczowej trawy bujnie rosną, w porze suchej usychają, a drzewa zrzucają liście. W **tundrze** (klimat **subpolarny**) pory roku wynikają z **temperatury i oświetlenia** — krótkie, chłodne lato i długa, mroźna zima z nocą polarną. **3. mniejszej** Gleby strefowe sawann (**gleby czerwone/ferralitowe, cynamonowe**) i tundry (**gleby tundrowe glejowe**) mają **cieńszy poziom próchniczny** niż **czarnoziemy** stepowe: - **w tundrze** — niska temperatura **hamuje rozkład** materii organicznej, a **wieloletnia zmarzlina** ogranicza głębokość profilu glebowego; próchnica gromadzi się w cienkiej warstwie, często w postaci **torfu**; - **na sawannie** — wysoka temperatura i wilgoć w porze deszczowej powodują **bardzo szybką mineralizację** materii organicznej i **wymywanie** składników w głąb (laterytyzacja), więc próchnica nie zdąża się nagromadzić; - **w stepie** — umiarkowana temperatura, obfitość szczątków traw i **niedobór opadów** ograniczający wymywanie tworzą **najgrubszy na świecie poziom próchniczny** (**czarnoziemy**, nawet **ponad 1 m**).\n\nTreść zadania (CKE)\n\nStrefy roślinne i gleby od równika do bieguna\n\nStrefa roślinna | Klimat | Szerokość geogr. | Gleba strefowa | Poziom próchniczny\nwilgotny las równikowy | równikowy wybitnie wilgotny | 0–5° | czerwonożółte ferralitowe | bardzo cienki, gleba uboga\nsawanna | podrównikowy | 5–20° | czerwone, czerwonobure | cienki\npustynia | zwrotnikowy suchy | 20–30° | inicjalne, szarozjemy | znikomy\nroślinność twardolistna | podzwrotnikowy śródziemnomorski | 30–40° | cynamonowe | średni\nstep, preria | umiarkowany ciepły suchy | 40–50° | czarnoziemy | największy — do 1 m i więcej\nlas liściasty i mieszany | umiarkowany ciepły wilgotny | 45–55° | gleby brunatne, płowe | średni\ntajga | umiarkowany chłodny | 55–65° | bielicowe | cienki, kwaśny\ntundra | subpolarny | 65–75° | tundrowe glejowe, torfowe | cienki, zmarzlina w podłożu\npustynia lodowa | polarny | powyżej 75° | brak gleby | brak\n\nSawanna a tundra\n\nCecha | A — sawanna (Etiopia) | B — tundra (Alaska)\nszerokość geograficzna | ok. 5–14°N | ok. 63–70°N\nklimat | podrównikowy | subpolarny\nśrednia temperatura roczna | 20–28 °C | −10…0 °C\nco wyznacza pory roku | rozkład opadów ✔ | temperatura i oświetlenie\npory roku | deszczowa i sucha | krótkie lato, długa zima\nroślinność | trawy + akacje, baobaby | mchy, porosty, krzewinki, karłowate brzozy i wierzby\ndrzewa | pojedyncze, parasolowate | brak (poza doliną rzek)\nokres wegetacyjny | do 9 miesięcy | 1,5–3 miesiące\ngleba | czerwona, ferralitowa | glejowa, torfowa\nograniczenie | niedobór wody w porze suchej | niska temperatura, zmarzlina\n\nMiąższość poziomu próchnicznego — dlaczego czarnoziem wygrywa\n\nWarunek | Step (czarnoziem) | Sawanna | Tundra\ndopływ materii organicznej | duży (gęste trawy, korzenie) | duży | mały\ntempo rozkładu | umiarkowane ✔ | bardzo szybkie | bardzo wolne\nwymywanie składników | słabe (mało opadów) | silne (ulewy) | słabe\ntemperatura | umiarkowana | wysoka | niska\nprzeszkody w profilu | brak | laterytyzacja | zmarzlina\nefekt | próchnica ponad 1 m | cienka | cienka\n\nReguła: poziom próchniczny jest najgrubszy tam, gdzie dopływ materii organicznej jest duży, a rozkład i wymywanie umiarkowane — czyli w klimacie umiarkowanym ciepłym suchym.\n\nPoziomy genetyczne gleby\n\nPoziom | Nazwa | Opis\nO | ściółka | nierozłożone szczątki organiczne\nA | próchniczny (humusowy) | ciemny, najżyźniejszy, mieszanina humusu i minerałów\nE | wymywania (eluwialny) | jasny, zubożony — typowy dla bielic\nB | wmywania (iluwialny) | wzbogacony w wymyte składniki, rudawy\nC | skała macierzysta | zwietrzelina\nR | podłoże | lita skała\n\nGleby strefowe a niestrefowe\n\nGrupa | Czynnik decydujący | Przykłady\nstrefowe | klimat i roślinność | czarnoziemy, bielice, gleby brunatne, ferralitowe, tundrowe\nśródstrefowe (astrefowe) | skała macierzysta, woda | rędziny (wapień), mady (rzeka), gleby bagienne\ninicjalne | świeży materiał | gleby wydmowe, litosole\n\nW Polsce dominują gleby brunatne i płowe; czarnoziemy występują tylko lokalnie (Wyżyna Lubelska, Płaskowyż Głubczycki, okolice Proszowic).\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — trzy poprawne odpowiedzi: B, A, mniejszej.\n- 1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **„Większa wartość szerokości geograficznej\" to większa liczba stopni**, niezależnie od półkuli. Obie fotografie pochodzą z półkuli północnej, więc porównujemy wprost: 63–70°N (Alaska) > 5–14°N (Etiopia). **Sawanna to strefa dwóch pór roku wyznaczonych przez opady.** W klimacie podrównikowym temperatura jest wysoka i wyrównana — to **opady** dyktują rytm wegetacji. W tundrze rytm dyktuje **temperatura**. **Czarnoziemy stepowe mają najgrubszy poziom próchniczny na świecie.** To gleby **najżyźniejsze** — dlatego ukraiński czarnoziem i amerykańskie prerie to spichlerze świata. Każde porównanie „miąższość próchnicy vs. czarnoziem\" wypada na niekorzyść drugiej gleby. **Paradoks sawanny i lasu równikowego: bujna roślinność ≠ żyzna gleba.** W gorącym i wilgotnym klimacie materia organiczna **mineralizuje się błyskawicznie**, a składniki są **wymywane** w głąb profilu. Gleby ferralitowe są **ubogie** — cały zapas składników tkwi w **żywej biomasie**, nie w glebie. **W tundrze próchnicy nie brakuje z braku materii, lecz z zimna.** Rozkład jest tak wolny, że szczątki gromadzą się jako **torf** — ale poziom próchniczny **właściwej gleby** pozostaje cienki, bo zmarzlina ogranicza profil. **Zadanie mówi o „obu fotografiach\" łącznie.** Odpowiedź musi być prawdziwa **jednocześnie** dla tundry i dla sawanny — i jest: obie mają cieńszą próchnicę niż czarnoziem.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-16.webp","solution_image":null,"topics":"strefowe formacje roslinne, sawanna, tundra, gleby strefowe, czarnoziemy, poziom prochniczny","page_from":19,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/17","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"17","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17. (0-2)\nLiterami A-C oznaczono piramidy wieku i płci w 2025 roku, wykonane dla trzech wybranych\npaństw.\nNa podstawie: www.populationpyramid.net\n0-4\n5-9\n10-14\n15-19\n20-24\n25-29\n30-34\n35-39\n40-44\n45-49\n50-54\n55-59\n60-64\n65-69\n70-74\n75-79\n80-84\n85-89\n90-94\n95-99\n100 i powyżej\n8% 6% 4% 2% 0% 2% 4% 6% 8%\nmężczyźni\nkobiety\nA\n0-4\n5-9\n10-14\n15-19\n20-24\n25-29\n30-34\n35-39\n40-44\n45-49\n50-54\n55-59\n60-64\n65-69\n70-74\n75-79\n80-84\n85-89\n90-94\n95-99\n100 i powyżej\n8% 6% 4% 2% 0% 2% 4% 6%\n8%\nmężczyźni\nkobiety\nB\n0-4\n5-9\n10-14\n15-19\n20-24\n25-29\n30-34\n35-39\n40-44\n45-49\n50-54\n55-59\n60-64\n65-69\n70-74\n75-79\n80-84\n85-89\n90-94\n95-99\n100 i powyżej\n8% 6% 4% 2% 0% 2% 4% 6%\n8%\nmężczyźni\nkobiety\nC\nMGEP-R0_100\nUzupełnij tabelę. Obok każdej informacji o sytuacji demograficznej wpisz literę, którą\noznaczono właściwy wykres, oraz nazwę odpowiedniego państwa, wybraną spośród\npodanych poniżej.\nKatar Litwa Nigeria Stany Zjednoczone\nInformacja\nWykres\nNazwa państwa\nW tym państwie ludność w wieku poprodukcyjnym\ncharakteryzuje się najniższą wartością wskaźnika\nfeminizacji spośród państw przedstawionych na wykresach.\nLiczba ludności tego państwa maleje na skutek ubytku\nnaturalnego i ujemnego salda migracji.\nW tym państwie prognozuje się najmniejszą zmianę\nw % zasobów siły roboczej do 2030 roku, ze względu na\npodobny udział ludności w wieku 15-19 lat i 60-64 lat.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 17. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n1. Rozumienie specjalistycznych pojęć\ni posługiwanie się terminami\ngeograficznymi.\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania […] społeczno-\n-gospodarczego […] świata.\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska […]\nspołeczno-gospodarczego […].\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nXXI.1) Zdający charakteryzuje problemy\ndemograficzne w skali […] krajowej […].\nXXI.2) Zdający formułuje hipotezy\ndotyczące wpływu procesów starzenia się\nludności na życie społeczne i gospodarkę\n[…].\nZakres podstawowy\nI.5) Zdający interpretuje dane liczbowe\nprzedstawione w postaci […] wykresów.\nVIII.3) Zdający opisuje etapy rozwoju\ndemograficznego […].\n9. Prognozowanie przemian zachodzących\nw środowisku […] społeczno-\n-gospodarczym.\nZasady oceniania\n2 pkt - trzy poprawne wiersze w tabeli.\n1 pkt - dwa poprawne wiersze w tabeli.\nalbo\n1 pkt - jedna poprawna kolumna w tabeli.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nA\nNigeria\nC\nLitwa\nB\nStany Zjednoczone","solution":"Odpowiedź: | Informacja | Wykres | Nazwa państwa | |---|---|---| | najniższy **wskaźnik feminizacji** ludności w wieku poprodukcyjnym | **A** | **Nigeria** | | liczba ludności **maleje** (ubytek naturalny + ujemne saldo migracji) | **C** | **Litwa** | | **najmniejsza zmiana** zasobów siły roboczej do 2030 r. | **B** | **Stany Zjednoczone** | **Uzasadnienie kolejnych wierszy:** **1. A — Nigeria.** Piramida **A** ma bardzo **szeroką podstawę** i gwałtownie się zwęża — to model **progresywny**, typowy dla państw rozwijających się o wysokim przyroście naturalnym. W Nigerii **przeciętna długość życia jest niska** (ok. 55 lat) i **różnica między płciami niewielka**, więc wśród nielicznych osób starszych przewaga kobiet jest najsłabsza — **najniższy wskaźnik feminizacji** w tej grupie wieku. **2. C — Litwa.** Piramida **C** ma **wąską podstawę** i największą liczebność w rocznikach średnich — model **regresywny**. Litwa notuje **ujemny przyrost naturalny** i od lat 90. **ujemne saldo migracji** (emigracja zarobkowa do Europy Zachodniej), przez co liczba ludności spadła z ok. 3,7 mln (1990) do ok. **2,9 mln**. Widoczna jest też silna **nadwyżka kobiet** w starszych rocznikach — Litwa ma jedną z największych na świecie różnic w długości życia kobiet i mężczyzn. **3. B — Stany Zjednoczone.** Piramida **B** jest **zastojowa** — udziały roczników **15–19** (wchodzących na rynek pracy) i **60–64** (odchodzących z niego) są **zbliżone**, więc ubytki i przyrosty siły roboczej wzajemnie się **równoważą**. Zasoby pracy zmienią się do 2030 r. najmniej ze wszystkich trzech państw. **Dlaczego nie Katar?** Katar ma piramidę **skrajnie zdeformowaną**: ogromne wybrzuszenie w rocznikach **25–44 po stronie mężczyzn** (imigranci zarobkowi z Azji Południowej) i znikomy udział kobiet w tych grupach. Żadna z piramid A–C tego nie pokazuje — Katar jest **dystraktorem**.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nTypy piramid wieku i płci\n\nTyp | Kształt | Przyrost naturalny | Faza przejścia demogr. | Przykłady\nprogresywna | szeroka podstawa, ostry stożek | wysoki | II | Nigeria, Niger, Kongo, Afganistan\nzastojowa (stacjonarna) | prostokątna, „ul\" | bliski zeru | IV | USA, Francja, Szwecja, Argentyna\nregresywna | wąska podstawa, dzban | ujemny | V | Litwa, Japonia, Włochy, Niemcy, Polska\n\nKluczowe wskaźniki demograficzne (2025, szacunki)\n\nPaństwo | Ludność | Przyrost naturalny ‰ | Saldo migracji | Śr. długość życia | Mediana wieku\nNigeria | ~232 mln | +23 | lekko ujemne | ~55 lat | ~18 lat\nStany Zjednoczone | ~342 mln | +1 | dodatnie | ~79 lat | ~39 lat\nLitwa | ~2,9 mln | −4 | ujemne | ~76 lat | ~45 lat\nKatar | ~3,1 mln | +9 | silnie dodatnie | ~80 lat | ~34 lata\nPolska | ~37,5 mln | −3,5 | zmienne | ~78 lat | ~42 lata\n\nWskaźnik feminizacji\n\n$$W_f = \\frac{\\text{liczba kobiet}}{\\text{liczba mężczyzn}} \\times 100$$\n\nGrupa wieku | Typowa wartość | Dlaczego\n0–4 lata | ok. 95 | rodzi się więcej chłopców (ok. 105 : 100)\n20–39 lat | ok. 100 | wyrównanie\n60–64 lata | 105–115 | wyższa umieralność mężczyzn\npowyżej 65 lat | 130–200 | kobiety żyją dłużej\n\nPaństwo | $W_f$ ogółem | $W_f$ 65+\nLitwa | ~114 | ~190 (jedna z najwyższych na świecie)\nPolska | ~107 | ~160\nUSA | ~101 | ~125\nNigeria | ~99 | ~110 (najniższy z trójki)\nKatar | ~38 | ~70\n\nIm mniejsza różnica w długości życia kobiet i mężczyzn, tym niższy wskaźnik feminizacji seniorów — stąd Nigeria.\n\nDlaczego Katar ma tak zdeformowaną piramidę\n\nCecha | Wartość\nudział imigrantów w ludności | ok. 85–88%\nmaskulinizacja ogółem | ok. 265 mężczyzn na 100 kobiet\nkim są imigranci | robotnicy z Indii, Nepalu, Bangladeszu, Filipin\ngdzie pracują | budownictwo, usługi, przemysł naftowy\nefekt na piramidzie | ogromne wybrzuszenie męskie w wieku 25–44 lat\n\nLitwa — spadek liczby ludności\n\nRok | Ludność\n1990 | 3,70 mln\n2000 | 3,50 mln\n2010 | 3,14 mln\n2020 | 2,79 mln\n2025 | ~2,9 mln (odbicie po napływie uchodźców z Ukrainy)\n\nPrzyczyny spadku: ujemny przyrost naturalny (niska dzietność ok. 1,3) + masowa emigracja zarobkowa po wejściu do UE w 2004 r.\n\nZasoby siły roboczej — jak je prognozować\n\nPorównanie | Prognoza\n15–19 znacznie szersze niż 60–64 | zasoby pracy rosną (Nigeria)\n15–19 podobne do 60–64 | zasoby pracy stabilne (USA)\n15–19 węższe niż 60–64 | zasoby pracy maleją (Litwa, Polska)\n\nGrupa 15–19 wchodzi na rynek pracy w kolejnych 5 latach, grupa 60–64 z niego odchodzi. Różnica między nimi to prosty wskaźnik przyszłej dynamiki rynku pracy.\n\nFazy przejścia demograficznego\n\nFaza | Rodność | Umieralność | Przyrost naturalny | Przykład\nI — przedtransformacyjna | wysoka | wysoka | bliski zeru | brak (historyczna)\nII — wczesna | wysoka | spada | bardzo wysoki | Nigeria, Niger\nIII — późna | spada | niska | wysoki, malejący | Indie, Meksyk\nIV — potransformacyjna | niska | niska | bliski zeru | USA, Francja\nV — regresu | bardzo niska | rośnie (starzenie) | ujemny | Litwa, Japonia, Polska\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — trzy poprawne wiersze tabeli: A Nigeria, C Litwa, B Stany Zjednoczone.\n- 1 pkt — dwa poprawne wiersze albo jedna poprawna kolumna (same litery albo same nazwy państw).\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Wskaźnik feminizacji to liczba kobiet na 100 mężczyzn.** W wieku poprodukcyjnym jest zawsze wyższy od 100 (kobiety żyją dłużej), ale **najmniej** różni się od 100 tam, gdzie **przewaga długości życia kobiet jest najmniejsza** — czyli w państwach o niskiej długości życia obu płci. **Nie myl feminizacji z maskulinizacją.** **Feminizacja** = kobiety na 100 mężczyzn; **maskulinizacja** = mężczyźni na 100 kobiet. Katar ma rekordową **maskulinizacja** (ok. 265 mężczyzn na 100 kobiet) — ale w wieku **produkcyjnym**, nie poprodukcyjnym. **Katar to klasyczny dystraktor w zadaniach z piramidami.** Jego piramida jest nie do pomylenia: gigantyczne, asymetryczne wybrzuszenie męskie w rocznikach 25–44. Jeśli nie ma takiej piramidy — Kataru nie ma w zestawie. **Klucz przyznaje punkt także za jedną poprawną kolumnę.** Jeśli trafisz wszystkie trzy **litery**, ale pomylisz państwa (albo odwrotnie), dostaniesz **1 pkt**. Warto wypełnić całą tabelę. **Ubytek naturalny ≠ ujemne saldo migracji.** To dwie **różne** przyczyny spadku liczby ludności. Litwa ma **obie naraz** — stąd jeden z najszybszych spadków liczby ludności w Europie. **Piramida progresywna ≠ „kraj młody i bogaty\".** Szeroka podstawa oznacza wysoki przyrost naturalny, ale też zwykle **niską długość życia** i wysoką umieralność niemowląt — to wskaźnik niskiego poziomu rozwoju. **Porównywanie roczników 15–19 i 60–64 to szybki test dynamiki rynku pracy.** Jeśli 15–19 jest **szersze** — zasoby pracy będą **rosły**; jeśli **węższe** — będą **malały**; jeśli **podobne** — pozostaną **stabilne**.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-17.webp","solution_image":null,"topics":"piramida wieku i plci, wskaznik feminizacji, ubytek naturalny, zasoby sily roboczej, Nigeria, Litwa, USA","page_from":20,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/18","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"18","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 18. (0-1)\nW tabeli podano wartość współczynnika urbanizacji wybranych państw w 2023 roku. Wartość\nwspółczynnika urbanizacji w Polsce utrzymuje się na poziomie około 60 %.\nPaństwo\nWspółczynnik\nurbanizacji (w %)\nArgentyna\n92,5\nBrazylia\n87,8\nKolumbia\n82,4\nMeksyk\n81,6\nNa podstawie: www.cia.gov\nWyjaśnij, dlaczego państwa wymienione w tabeli charakteryzują się wyższą wartością\nwspółczynnika urbanizacji niż Polska.\n17.\n0-1-2\n18.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 18. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n1. Rozumienie specjalistycznych pojęć\ni posługiwanie się terminami\ngeograficznymi.\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania […] społeczno-\n-gospodarczego […] świata.\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nVIII.5) Zdający wyróżnia fazy urbanizacji\n[…].\nXXI.1) Zdający charakteryzuje problemy\ndemograficzne w skali […] krajowej […]\nmigracje […].\nZakres podstawowy\nI.5) Zdający interpretuje dane liczbowe\nprzedstawione w postaci tabel […].\nVIII.11) Zdający określa główne przyczyny\ni skutki urbanizacji oraz analizuje\nzróżnicowanie wskaźnika urbanizacji na\nświecie i w Polsce.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie odnoszące się do wartości współczynnika urbanizacji\nw państwach podanych w tabeli.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nTe państwa znajdują się w fazie nadurbanizacji / urbanizacji pozornej (polegającej na\nnadmiernym wzroście miast w odniesieniu do poziomu rozwoju gospodarczego).\nW tych państwach ubodzy mieszkańcy obszarów peryferyjnych migrują do slumsów\n(favelas) w obrębie dużych aglomeracji miejskich w poszukiwaniu pracy.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nObecność wielkich miast (zespołów miejskich), liczących po kilka - kilkanaście milionów\nmieszkańców, przyczynia się do wysokiego udziału ludności miejskiej w tych państwach.\nRozwój w tych krajach zmechanizowanego rolnictwa plantacyjnego sprzyja ograniczeniu\nzatrudnienia na wsi i migracji do miast.","solution":"Odpowiedź: **Wyjaśnienie** (wystarczy jedno z poniższych): **1. Nadurbanizacja (urbanizacja pozorna).** W państwach Ameryki Łacińskiej wzrost miast **wyprzedził rozwój gospodarczy** — miasta rozrosły się szybciej, niż powstawały w nich miejsca pracy, mieszkania i infrastruktura. Wysoki współczynnik urbanizacji **nie odzwierciedla** więc poziomu rozwoju, lecz **niekontrolowany napływ ludności** ze wsi. **2. Migracje do slumsów.** Ubodzy mieszkańcy obszarów peryferyjnych **masowo migrują do wielkich aglomeracji w poszukiwaniu pracy**, osiedlając się w dzielnicach nędzy (**fawele** w Brazylii, *villas miseria* w Argentynie, *ciudades perdidas* w Meksyku). Formalnie stają się ludnością miejską, co **podnosi współczynnik urbanizacji**. **3. Obecność megamiast.** W państwach tych funkcjonują **zespoły miejskie liczące po kilka–kilkanaście milionów mieszkańców** (Buenos Aires, São Paulo, Rio de Janeiro, Meksyk, Bogotá), które skupiają ogromną część ludności kraju. W Polsce **nie ma miasta powyżej 2 mln** mieszkańców, a sieć osadnicza jest **równomiernie rozproszona**. **4. Zmechanizowane rolnictwo plantacyjne.** Rozwój **wielkoobszarowych, zmechanizowanych plantacji** (soja, trzcina cukrowa, kawa, hodowla bydła) **ogranicza zapotrzebowanie na pracę na wsi** i wypycha drobnych rolników do miast. W Polsce dominuje **rozdrobnione rolnictwo rodzinne**, które zatrzymuje ludność na wsi. **Kontekst dla Polski.** Współczynnik urbanizacji w Polsce od lat 90. **nie rośnie, a nawet lekko spada** — z powodu **suburbanizacji**: mieszkańcy miast przenoszą się na przedmieścia, formalnie należące do gmin wiejskich, choć nadal pracują w mieście.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nWspółczynnik urbanizacji na świecie (2023)\n\n$$W_u = \\frac{\\text{ludność miejska}}{\\text{ludność ogółem}} \\times 100\\%$$\n\nPaństwo | $W_u$ | Uwagi\nSingapur, Monako, Kuwejt | 100% | miasta-państwa\nArgentyna | 92,5% | nadurbanizacja\nBrazylia | 87,8% | megamiasta + fawele\nWielka Brytania | 84,6% | urbanizacja klasyczna\nKolumbia | 82,4%\nMeksyk | 81,6%\nNiemcy | 77,8%\nUSA | 83,3%\nPolska | ok. 60% | suburbanizacja obniża wskaźnik\nIndie | 36,3% | wieś nadal dominuje\nEtiopia | 23,2% | najniższy poziom urbanizacji\n\nUrbanizacja klasyczna a nadurbanizacja\n\nCecha | Urbanizacja klasyczna (Europa) | Nadurbanizacja (Ameryka Łac., Afryka)\ntempo | powolne, przez ~200 lat | gwałtowne, w kilkadziesiąt lat\nmotor | rozwój przemysłu i miejsc pracy | bieda na wsi (czynnik wypychający)\nmiejsca pracy | powstają w miastach | brak — bezrobocie, szara strefa\ninfrastruktura | nadąża za wzrostem | nie nadąża\nefekt mieszkaniowy | osiedla, kamienice | slumsy, fawele\npoziom życia | rośnie | często spada\n\nCzynniki migracji wieś → miasto\n\nWypychające (push) — na wsi | Przyciągające (pull) — w mieście\nbieda, brak pracy | nadzieja na pracę i wyższe zarobki\nmechanizacja rolnictwa | dostęp do edukacji i opieki zdrowotnej\nkoncentracja ziemi (latyfundia) | infrastruktura, elektryczność, woda\nbrak infrastruktury i usług | rozrywka, awans społeczny\nklęski żywiołowe, susze | pomoc rodziny już mieszkającej w mieście\nkonflikty zbrojne | anonimowość, wolność obyczajowa\n\nDzielnice nędzy — nazwy lokalne\n\nNazwa | Kraj / region\nfawele (favelas) | Brazylia\nvillas miseria | Argentyna\nciudades perdidas | Meksyk\npueblos jóvenes | Peru\nbarrios | Wenezuela, Kolumbia\nbidonville | Afryka frankofońska\nbustee | Indie\nkampung | Indonezja\n\nW slumsach mieszka około 1,1 mld ludzi — ponad 1/4 ludności miejskiej świata.\n\nNajwiększe aglomeracje Ameryki Łacińskiej (2024)\n\nAglomeracja | Kraj | Ludność\nSão Paulo | Brazylia | ~22,8 mln\nMeksyk (Ciudad de México) | Meksyk | ~22,5 mln\nBuenos Aires | Argentyna | ~15,6 mln\nRio de Janeiro | Brazylia | ~13,8 mln\nBogotá | Kolumbia | ~11,6 mln\nLima | Peru | ~11,4 mln\n\nDla porównania: największa aglomeracja Polski — Warszawa — liczy ok. 3,1 mln mieszkańców.\n\nFazy urbanizacji\n\nFaza | Co się dzieje | Miasto centralne | Strefa podmiejska\nurbanizacja | napływ ze wsi do miasta | rośnie | rośnie wolno\nsuburbanizacja | wyprowadzki na przedmieścia | maleje | szybko rośnie\ndezurbanizacja | odpływ z całej aglomeracji | maleje | maleje\nreurbanizacja | powrót do centrum, rewitalizacja | znów rośnie | stabilna\n\nPolska jest w fazie suburbanizacji — stąd stagnacja, a nawet lekki spadek współczynnika urbanizacji mimo rosnącej „miejskości\" stylu życia.\n\nRolnictwo plantacyjne a odpływ ludności ze wsi\n\nCecha | Latyfundia / plantacje (Ameryka Łac.) | Gospodarstwa rodzinne (Polska)\nwielkość | setki–tysiące ha | średnio ok. 11 ha\nmechanizacja | bardzo wysoka | średnia\nzatrudnienie na 100 ha | niskie | wysokie\nwłasność ziemi | skoncentrowana | rozdrobniona\nskutek społeczny | wypychanie ludności do miast | zatrzymanie ludności na wsi\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — poprawne wyjaśnienie odnoszące się do przyczyn wysokiej wartości współczynnika urbanizacji w państwach z tabeli: nadurbanizacja / urbanizacja pozorna, migracje do slumsów, obecność megamiast albo mechanizacja rolnictwa plantacyjnego.\n- Razem: 1 pkt.\n\nTypowy błąd: **Wysoka urbanizacja ≠ wysoki poziom rozwoju.** To sedno zadania. Argentyna ma wyższy współczynnik urbanizacji (92,5%) niż Niemcy (78%) czy Szwajcaria (74%) — a poziom rozwoju **znacznie niższy**. Zjawisko to nazywa się **nadurbanizacją** albo **urbanizacją pozorną**. **Nie wystarczy napisać „bo tam jest więcej miast\".** Klucz wymaga wyjaśnienia **mechanizmu**: nadurbanizacja, migracje do slumsów, megamiasta albo mechanizacja rolnictwa. **Polska ma nietypowo równomierną sieć osadniczą.** Skutek historycznego rozdrobnienia i polityki lat powojennych. Brak jednego dominującego megamiasta obniża współczynnik urbanizacji. **Suburbanizacja obniża statystyki, nie realną miejskość.** Ludzie z przedmieść żyją miejskim stylem życia, ale w statystykach figurują jako **ludność wiejska**. To zjawisko silne w Polsce, słabsze w Ameryce Łacińskiej. **Współczynnik urbanizacji zależy od definicji miasta.** W Polsce miastem jest jednostka z **prawami miejskimi** (od ok. 1000 mieszkańców); w innych krajach próg to nawet 20–30 tys. Porównania międzynarodowe zawsze obarczone są tym błędem. **Fawele to nie „przedmieścia\".** To **dzielnice nędzy** — nieformalna zabudowa bez tytułu prawnego do gruntu, często bez wody bieżącej i kanalizacji. W Rio de Janeiro mieszka w nich **ok. 22%** ludności miasta.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-18.webp","solution_image":null,"topics":"wspolczynnik urbanizacji, nadurbanizacja, urbanizacja pozorna, slumsy, Ameryka Lacinska, megamiasta","page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/19","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"19","points":3,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 19.\nNa mapie kolorem czerwonym oznaczono pięć wybranych państw.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **19.1.** | Opis | Nazwa państwa | |---|---| | katolicyzm + protestantyzm, język **portugalski** | **Brazylia** | | język kolonizatora **nie** jest urzędowy, ogromna różnorodność językowa, **islam** | **Indonezja** | | najludniejsze na kontynencie, **islam i chrześcijaństwo**, język **angielski** | **Nigeria** | **Uzasadnienie:** - **Brazylia** — jedyna kolonia **portugalska** w Ameryce Południowej; ok. **60% katolików** i ponad **25% protestantów** (dynamicznie rosnące kościoły ewangelikalne). - **Indonezja** — kolonia **holenderska**, ale językiem urzędowym jest **bahasa Indonesia** (odmiana malajskiego), a nie niderlandzki. Kraj liczy **ponad 700 języków** — do tej różnorodności przyczyniło się **rozczłonkowanie na ok. 17 tysięcy wysp**, które przez wieki izolowało społeczności. **Islam wyznaje ok. 87%** ludności — Indonezja to **najludniejsze państwo muzułmańskie świata**. - **Nigeria** — kolonia **brytyjska**, język urzędowy **angielski**; **najludniejsze państwo Afryki** (ok. **232 mln**). Podział religijny: **islam na północy** (ok. 53%), **chrześcijaństwo na południu** (ok. 46%). *(Kanada i Madagaskar to dystraktory — Kanada ma języki urzędowe angielski i francuski, Madagaskar: malgaski i francuski.)* **19.2.** Zwrotnik Raka ($23°26'\\text{N}$) przecina się z południkiem $90°\\text{E}$ na terytorium **Bangladeszu**. **Dwa argumenty** (wystarczą dowolne dwa): 1. **Klimat monsunowy** — monsun letni przynosi **obfite opady** (1500–3000 mm rocznie), a wysokie temperatury utrzymują się cały rok, co pozwala na **całoroczną wegetację** i **kilka zbiorów ryżu w roku**. 2. **Żyzne mady w delcie Gangesu i Brahmaputry** — coroczne wylewy rzek nanoszą **urodzajne osady aluwialne**, zapewniając wysokie plony bez konieczności intensywnego nawożenia. 3. **Nizinne, równinne ukształtowanie terenu** — niemal cały kraj leży na **Nizinie Bengalskiej**, poniżej 10 m n.p.m., co ułatwia **prace polowe, orkę i mechanizację** oraz budowę systemów nawadniających. 4. **Ogromne zasoby wód powierzchniowych** — gęsta sieć rzeczna (Ganges, Brahmaputra, Meghna) zapewnia wodę do **zalewania pól ryżowych**, czego wymaga uprawa ryżu. 5. **Wysokie nasłonecznienie i długi okres wegetacyjny** — położenie w strefie zwrotnikowej daje dużo energii słonecznej przez cały rok.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nPięć państw z mapy\n\nPaństwo | Kolonizator | Język urzędowy | Dominująca religia | Ludność\nKanada | Wielka Brytania, Francja | angielski i francuski | chrześcijaństwo (katolicyzm, protestantyzm) | ~40 mln\nBrazylia | Portugalia | portugalski ✔ | katolicyzm (~60%) + protestantyzm (~26%) | ~212 mln\nNigeria | Wielka Brytania | angielski ✔ | islam (~53%) + chrześcijaństwo (~46%) | ~232 mln (najludniejsza w Afryce)\nMadagaskar | Francja | malgaski i francuski | chrześcijaństwo + religie tradycyjne | ~32 mln\nIndonezja | Holandia | bahasa Indonesia ✔ (nie niderlandzki!) | islam (~87%) | ~283 mln\n\nNajwiększe religie świata (2025)\n\nReligia | Wyznawcy | Główne obszary\nchrześcijaństwo | ~2,4 mld | Europa, obie Ameryki, Afryka Subsaharyjska, Filipiny\nislam | ~2,0 mld | Afryka Płn., Bliski Wschód, Azja Płd. i Płd.-Wsch.\nhinduizm | ~1,2 mld | Indie, Nepal\nbuddyzm | ~0,5 mld | Azja Wschodnia i Południowo-Wschodnia\nreligie tradycyjne | ~0,4 mld | Afryka, Oceania\njudaizm | ~15 mln | Izrael, USA\n\nPaństwo | Najliczniejsza społeczność muzułmańska\nIndonezja | ~245 mln — najwięcej na świecie\nPakistan | ~240 mln\nIndie | ~200 mln\nBangladesz | ~155 mln\nNigeria | ~120 mln\n\nDziedzictwo językowe kolonializmu\n\nJęzyk | Państwa, w których jest urzędowy\nangielski | Nigeria, Indie, RPA, Kenia, Ghana, Kanada, Australia\nfrancuski | Madagaskar, DR Konga, Senegal, Kanada (Quebec)\nhiszpański | 19 państw Ameryki Łacińskiej\nportugalski | Brazylia, Angola, Mozambik, Wyspy Zielonego Przylądka\nwyjątek: Indonezja | bahasa Indonesia, mimo 300 lat rządów holenderskich\n\nDlaczego Indonezja to wyjątek? Po uzyskaniu niepodległości (1945) wybrano jako język urzędowy odmianę malajskiego — języka handlowego archipelagu — a nie język kolonizatora ani najliczniejszy język etniczny (jawajski, ok. 80 mln użytkowników). Chodziło o neutralność wobec setek grup etnicznych.\n\nBangladesz — położenie i rolnictwo\n\nCecha | Wartość\npołożenie | zwrotnik Raka × 90°E; Dhaka: 23°45′N, 90°24′E\npowierzchnia | 148 460 km² (mniejszy od Polski)\nludność | ~172 mln — jeden z najgęściej zaludnionych krajów świata\ngęstość zaludnienia | ~1160 os./km²\nukształtowanie | Nizina Bengalska — delta Gangesu i Brahmaputry\nklimat | zwrotnikowy monsunowy\nopady roczne | 1500–3000 mm (na wschodzie do 5000 mm)\ngłówna uprawa | ryż (3 zbiory w roku: aus, aman, boro)\nudział rolnictwa w zatrudnieniu | ok. 37%\n\nPrzyrodnicze warunki rozwoju rolnictwa\n\nCzynnik | Sprzyjający w Bangladeszu\nklimat | monsunowy — wysokie temperatury i obfite opady letnie\ngleby | mady (aluwia) w delcie — bardzo żyzne\nrzeźba | nizinna, równinna — łatwa uprawa i nawadnianie\nwoda | Ganges, Brahmaputra, Meghna — ogromne zasoby\nokres wegetacyjny | całoroczny\nnasłonecznienie | wysokie przez cały rok\n\nZagrożenie | Skutek\ncyklony tropikalne | zniszczenie plonów, zasolenie gleb\npowodzie monsunowe | zalanie do 1/3 kraju\npodnoszenie poziomu morza | utrata gruntów rolnych w delcie\nzasolenie gleb | spadek plonów w strefie nadmorskiej\n\nMonsun — mechanizm\n\nPora | Kierunek wiatru | Nad czym powstaje | Pogoda\nmonsun letni | z oceanu na ląd (SW) | wyż nad Oceanem Indyjskim, niż nad Azją | ulewne opady (VI–IX)\nmonsun zimowy | z lądu na ocean (NE) | wyż azjatycki, niż nad oceanem | sucho (XI–III)\n\nPrzyczyna: różnica w tempie nagrzewania lądu i oceanu. Ląd latem nagrzewa się szybciej → niż → napływ wilgotnego powietrza znad oceanu.\n\nUprawa ryżu — wymagania\n\nWymaganie | Wartość\ntemperatura | powyżej 20 °C w okresie wegetacji\nopady / nawodnienie | 1000–2000 mm albo pola zalewane\nteren | płaski (pola zalewowe) lub tarasy na stokach\ngleby | żyzne, gliniaste (zatrzymują wodę)\nnakład pracy | bardzo wysoki — uprawa pracochłonna\n\nRyż karmi ponad połowę ludności świata; ok. 90% zbiorów pochodzi z Azji Monsunowej.\n\nPunktacja CKE\n\n- 19.1. 2 pkt — trzy poprawne odpowiedzi: Brazylia, Indonezja, Nigeria;\n1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi.\n- 19.2. 1 pkt — poprawne uzasadnienie dwoma argumentami odnoszącymi się do warunków przyrodniczych sprzyjających rolnictwu w Bangladeszu.\n- Razem: 3 pkt.\n\nTypowy błąd: **Współrzędne z 19.2 wskazują Bangladesz, nie Indie.** Zwrotnik Raka przecina wprawdzie także Indie, ale **na południku 90°E** znajduje się już terytorium **Bangladeszu** (okolice Dhaki, 90°24′E). Warto mieć w pamięci, że Dhaka leży niemal dokładnie na 90°E. **Klucz wymaga dwóch argumentów przyrodniczych, i to za jeden punkt.** Jeden argument = **0 pkt**. Argumenty **pozaprzyrodnicze** („tania siła robocza\", „tradycja rolnicza\", „duży rynek zbytu\") **nie punktują** — polecenie mówi o **środowisku przyrodniczym**. **Nie pisz o zagrożeniach.** Bangladesz to kraj cyklonów i katastrofalnych powodzi, ale zadanie pyta, co **sprzyja** rolnictwu. Wyliczanie zagrożeń to odpowiedź obok tematu. **Indonezja: język kolonizatora ≠ język urzędowy.** To pułapka dla tych, którzy szukają kraju anglojęzycznego. Holandia rządziła Indiami Wschodnimi ponad 300 lat, a **niderlandzki nie ma dziś w Indonezji statusu urzędowego** — świadomie wybrano neutralny **bahasa Indonesia**, by nie faworyzować żadnej z setek grup etnicznych. **„Najludniejsze na kontynencie\" rozstrzyga o Nigerii.** Nigeria (ok. 232 mln) jest najludniejszym państwem **Afryki**; Brazylia (ok. 212 mln) — Ameryki Południowej, ale opis mówi o islamie i angielskim, więc pasuje tylko Nigeria. **Brazylia to jedyne portugalskojęzyczne państwo Ameryki.** Skutek **traktatu z Tordesillas** (1494), który podzielił Nowy Świat między Hiszpanię i Portugalię. **Rozczłonkowanie wysp = izolacja = różnorodność językowa.** To właśnie „warunki środowiska przyrodniczego\" z opisu. Ta sama zasada tłumaczy rekordową liczbę języków w **Papui-Nowej Gwinei** (ponad 800).","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-19.webp","solution_image":null,"topics":"struktura religijna i jezykowa, Brazylia, Indonezja, Nigeria, Bangladesz, monsun, delta Gangesu, uprawa ryzu","page_from":22,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/19.1","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"19.1","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 19.1. (0-2)\nUzupełnij tabelę. Wpisz w puste komórki nazwy właściwych państw, wybranych\nspośród oznaczonych kolorem czerwonym na mapie.\nOpis\nNazwa państwa\nW strukturze wyznaniowej tego państwa dominuje katolicyzm,\nale występuje też protestantyzm. Językiem urzędowym jest\njęzyk portugalski.\nMimo kolonialnej przeszłości tego państwa język kolonizatora\nnie stał się językiem urzędowym. Do różnorodności językowej\nprzyczyniły się m.in. warunki środowiska przyrodniczego.\nW strukturze religijnej tego państwa dominuje islam.\nW strukturze religijnej tego państwa - najludniejszego na\nkontynencie - dominują islam i chrześcijaństwo. Językiem\nurzędowym jest język angielski.\n19.1.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 19.1. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych, społecznych, kulturowych,\ngospodarczych i politycznych w przestrzeni\ngeograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie […]\nzróżnicowania […] społeczno-\n-gospodarczego […] świata.\n11. Analizowanie zjawisk i współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem różnych map […]\ntematycznych.\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nVIII.2) Zdający analizuje zróżnicowanie\njęzykowe ludności świata […].\nZakres podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nVIII.9) Zdający charakteryzuje\nzróżnicowanie religijne ludności świata […].\nZasady oceniania\n2 pkt - trzy poprawne odpowiedzi.\n1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nBrazylia\nIndonezja\nNigeria","solution":"| Opis | Nazwa państwa | |---|---| | katolicyzm + protestantyzm, język **portugalski** | **Brazylia** | | język kolonizatora **nie** jest urzędowy, ogromna różnorodność językowa, **islam** | **Indonezja** | | najludniejsze na kontynencie, **islam i chrześcijaństwo**, język **angielski** | **Nigeria** | **Uzasadnienie:** - **Brazylia** — jedyna kolonia **portugalska** w Ameryce Południowej; ok. **60% katolików** i ponad **25% protestantów** (dynamicznie rosnące kościoły ewangelikalne). - **Indonezja** — kolonia **holenderska**, ale językiem urzędowym jest **bahasa Indonesia** (odmiana malajskiego), a nie niderlandzki. Kraj liczy **ponad 700 języków** — do tej różnorodności przyczyniło się **rozczłonkowanie na ok. 17 tysięcy wysp**, które przez wieki izolowało społeczności. **Islam wyznaje ok. 87%** ludności — Indonezja to **najludniejsze państwo muzułmańskie świata**. - **Nigeria** — kolonia **brytyjska**, język urzędowy **angielski**; **najludniejsze państwo Afryki** (ok. **232 mln**). Podział religijny: **islam na północy** (ok. 53%), **chrześcijaństwo na południu** (ok. 46%). *(Kanada i Madagaskar to dystraktory — Kanada ma języki urzędowe angielski i francuski, Madagaskar: malgaski i francuski.)*","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-19.1.webp","solution_image":null,"topics":"struktura religijna i jezykowa, Brazylia, Indonezja, Nigeria, Bangladesz, monsun, delta Gangesu, uprawa ryzu","page_from":22,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/19.2","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"19.2","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 19.2. (0-1)\nUzasadnij, że środowisko przyrodnicze państwa w Azji, w którym przecinają się\nzwrotnik Raka i południk 90°E, sprzyja rolnictwu. Podaj dwa argumenty.\n1\n2","answer":null,"answer_text":"Zadanie 19.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych, społecznych, kulturowych,\ngospodarczych i politycznych w przestrzeni\ngeograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nZakres podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\n2. Analizowanie i wyjaśnianie […]\nzróżnicowania […] społeczno-\n-gospodarczego […] świata.\n4. Formułowanie […] wzajemnych\nzależności w systemie człowiek -\nprzyroda - gospodarka.\n11. Analizowanie zjawisk i współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem różnych map […]\ntematycznych.\nVIII.1) Zdający […] określa czynniki\ni prawidłowości w zakresie rozmieszczenia\nludności świata.\nX.1) Zdający wyjaśnia wpływ czynników\nprzyrodniczych […] na rozwój rolnictwa na\nświecie.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne uzasadnienie dwoma argumentami odnoszącymi się do warunków\nprzyrodniczych sprzyjających rolnictwu.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nW tym państwie występuje klimat monsunowy.\nŻyzne gleby w delcie rzeki sprzyjają uzyskiwaniu wysokich plonów.\nNizinne (równinne) ukształtowanie terenu przekłada się na łatwiejsze prowadzenie prac\npolowych.\nDuże zasoby słodkiej wody sprzyjają uprawie ryżu w Bangladeszu.\nCałoroczny okres wegetacyjny (wysokie temperatury, wysokie nasłonecznienie) sprzyja\nprodukcji rolnej.","solution":"Zwrotnik Raka ($23°26'\\text{N}$) przecina się z południkiem $90°\\text{E}$ na terytorium **Bangladeszu**. **Dwa argumenty** (wystarczą dowolne dwa): 1. **Klimat monsunowy** — monsun letni przynosi **obfite opady** (1500–3000 mm rocznie), a wysokie temperatury utrzymują się cały rok, co pozwala na **całoroczną wegetację** i **kilka zbiorów ryżu w roku**. 2. **Żyzne mady w delcie Gangesu i Brahmaputry** — coroczne wylewy rzek nanoszą **urodzajne osady aluwialne**, zapewniając wysokie plony bez konieczności intensywnego nawożenia. 3. **Nizinne, równinne ukształtowanie terenu** — niemal cały kraj leży na **Nizinie Bengalskiej**, poniżej 10 m n.p.m., co ułatwia **prace polowe, orkę i mechanizację** oraz budowę systemów nawadniających. 4. **Ogromne zasoby wód powierzchniowych** — gęsta sieć rzeczna (Ganges, Brahmaputra, Meghna) zapewnia wodę do **zalewania pól ryżowych**, czego wymaga uprawa ryżu. 5. **Wysokie nasłonecznienie i długi okres wegetacyjny** — położenie w strefie zwrotnikowej daje dużo energii słonecznej przez cały rok.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-19.2.webp","solution_image":null,"topics":"struktura religijna i jezykowa, Brazylia, Indonezja, Nigeria, Bangladesz, monsun, delta Gangesu, uprawa ryzu","page_from":23,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/20","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"20","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 20. (0-2)\nW tabeli przedstawiono strukturę pracujących w Polsce w wybranych latach.\nWyszczególnienie\nUdział pracujących w % w roku\n1989\n1995\n2005\n2015\n2023\nrolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo\n28,6\n27,8\n16,6\n16,1\n8,1\nprzemysł i budownictwo\n35,7\n30,1\n27,4\n25,9\n28,0\nusługi\n35,7\n42,1\n56,0\n58,0\n63,9\nNa podstawie: Mały Rocznik Statystyczny Polski 2000, 2024, www.stat.gov.pl; M. Zajdel, Przemiany\ntrójsektorowej struktury zatrudnienia w polskiej gospodarce […], 2016.\nUzasadnij, że przemiany w gospodarce po 1989 roku przyczyniły się do zmian\nprzedstawionych w tabeli. Podaj dwa argumenty.\n1\n2\n19.2.\n0-1\n20.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 20. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna.\n3. Identyfikowanie sieci powiązań […]\nspołecznych […] [i] gospodarczych […]\nw przestrzeni geograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce.\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego [i] społeczno-\n-gospodarczego […] świata.\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzestrzeni geograficznej.\nZakres rozszerzony\nXX.2) Zdający przedstawia […] skutki […]\nspołeczne i gospodarcze przemian\nustrojowych i gospodarczych w Europie po\n1989 r.\nZakres podstawowy\nI.5) Zdający interpretuje dane liczbowe\nprzedstawione w postaci […] wykresów.\nXV.5) Zdający wyjaśnia zmiany w strukturze\nzatrudnienia […] w Polsce.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n2 pkt - dwa poprawne argumenty odnoszące się do przemian w gospodarce po 1989 r.\n1 pkt - jeden poprawny argument odnoszący się do przemian w gospodarce po 1989 r.\nalbo\n1 pkt - podanie dwóch zmian przedstawionych w tabeli.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nPrzejście po 1989 r. na gospodarkę rynkową sprzyjało inwestowaniu w działy przemysłu\ni usług wytwarzające produkty, na które jest popyt, co spowodowało upadek\nnierentownych wielkich zakładów przemysłowych i spadek zatrudnienia w przemyśle.\nNapływ inwestycji zagranicznych przyczynił się do wzrostu wydajności produkcji, co\nspowodowało spadek zatrudnienia w przemyśle i w rolnictwie.\nPostęp technologiczny, który umożliwił mechanizację i automatyzację w rolnictwie\ni w przemyśle, przyczynił się tam do zmniejszenia zatrudnienia.\nWzrost dochodów ludności przyczynił się do wzrostu zapotrzebowania na usługi, co\nprzełożyło się na wzrost zatrudnienia w tym dziale gospodarki.\nDezindustrializacja przyczyniła się do spadku udziału pracujących w przemyśle do 2015 r.\nReindustrializacja przyczyniła się do wzrostu udziału pracujących w przemyśle po 2015 r.","solution":"Odpowiedź: **Dwa argumenty** (wystarczą dowolne dwa): 1. **Przejście do gospodarki rynkowej.** Po 1989 r. zniesiono centralne planowanie i dotacje, a o produkcji zaczął decydować **popyt**. Nierentowne **wielkie zakłady przemysłowe** (kopalnie, huty, stocznie, zakłady zbrojeniowe) zostały zamknięte lub zrestrukturyzowane, co spowodowało **spadek zatrudnienia w przemyśle** z 35,7% do 25,9% w 2015 r. 2. **Napływ inwestycji zagranicznych (BIZ).** Kapitał zagraniczny przyniósł **nowoczesne technologie**, które podniosły **wydajność pracy** — ta sama produkcja wymaga dziś **mniej pracowników**, stąd spadek zatrudnienia w przemyśle i rolnictwie. 3. **Postęp technologiczny — mechanizacja i automatyzacja.** W rolnictwie upowszechniły się nowoczesne maszyny, w przemyśle — linie zautomatyzowane i robotyzacja. Efekt: **radykalny spadek zatrudnienia w rolnictwie** — z 28,6% do **8,1%**. 4. **Wzrost dochodów ludności i popytu na usługi.** Rosnąca zamożność społeczeństwa zwiększyła zapotrzebowanie na **handel, finanse, turystykę, edukację, opiekę zdrowotną, IT**, co przełożyło się na **wzrost zatrudnienia w usługach** z 35,7% do **63,9%** — czyli **serwicyzację** gospodarki. 5. **Dezindustrializacja do 2015 r.** — systematyczny spadek udziału pracujących w przemyśle (35,7% → 25,9%), typowy dla gospodarek przechodzących do modelu postindustrialnego. 6. **Reindustrializacja po 2015 r.** — ponowny **wzrost** udziału pracujących w przemyśle (25,9% → **28,0%**), związany z napływem inwestycji w nowoczesne zakłady (motoryzacja, AGD, elektronika, przemysł zbrojeniowy) i przenoszeniem produkcji z Azji do Europy Środkowej (*nearshoring*).\n\nTreść zadania (CKE)\n\nZmiany struktury zatrudnienia w Polsce 1989–2023\n\nSektor | 1989 | 1995 | 2005 | 2015 | 2023 | Zmiana\nI — rolnictwo | 28,6 | 27,8 | 16,6 | 16,1 | 8,1 | −20,5 p.p.\nII — przemysł i budownictwo | 35,7 | 30,1 | 27,4 | 25,9 | 28,0 | −7,7 p.p. (z odbiciem po 2015)\nIII — usługi | 35,7 | 42,1 | 56,0 | 58,0 | 63,9 | +28,2 p.p.\n\n$$\\text{każda kolumna sumuje się do } 100{,}0\\%$$\n\nTrzy sektory gospodarki\n\nSektor | Zakres | Udział a poziom rozwoju\nI — rolniczy | rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo, rybactwo, górnictwo (część klasyfikacji) | wysoki w krajach słabo rozwiniętych\nII — przemysłowy | przemysł przetwórczy, budownictwo, energetyka | wysoki w krajach uprzemysławiających się\nIII — usługowy | handel, transport, finanse, edukacja, zdrowie, administracja | wysoki w krajach wysoko rozwiniętych\nIV — informacyjny* | IT, B+R, media, doradztwo | rośnie w gospodarkach opartych na wiedzy\nV — decyzyjny* | zarządzanie najwyższego szczebla, nauka | najwyżej rozwinięte gospodarki\n\n\\Sektory IV i V wyodrębnia się z sektora III w rozszerzonych klasyfikacjach.*\n\nStruktura zatrudnienia a poziom rozwoju (2023)\n\nKraj | I | II | III\nEtiopia | ~65% | ~10% | ~25%\nIndie | ~43% | ~25% | ~32%\nChiny | ~23% | ~29% | ~48%\nPolska | 8,1% | 28,0% | 63,9%\nNiemcy | ~1,2% | ~27% | ~72%\nUSA | ~1,4% | ~19% | ~79%\n\nReguła: im wyższy poziom rozwoju, tym mniejszy udział sektora I i większy sektora III.\n\nPrzemiany gospodarcze w Polsce po 1989 r.\n\nPrzemiana | Skutek dla zatrudnienia\ntransformacja ustrojowa — gospodarka centralnie planowana → rynkowa | upadek nierentownych zakładów, bezrobocie\nprywatyzacja przedsiębiorstw państwowych | redukcja przerostu zatrudnienia\nrestrukturyzacja górnictwa i hutnictwa | likwidacja kopalń, spadek zatrudnienia na Śląsku\nnapływ BIZ (od lat 90., przyspieszenie po 2004) | nowe miejsca pracy w motoryzacji, AGD, elektronice\nwejście do UE (2004) | dostęp do rynku, fundusze, emigracja zarobkowa\npostęp technologiczny, mechanizacja, robotyzacja | spadek zatrudnienia w rolnictwie i przemyśle\nwzrost dochodów i konsumpcji | rozwój usług\nreindustrializacja i nearshoring po 2015 | wzrost zatrudnienia w przemyśle\n\nDezindustrializacja a reindustrializacja\n\nCecha | Dezindustrializacja | Reindustrializacja\nokres w Polsce | 1989–2015 | po 2015\nudział przemysłu | spada (35,7% → 25,9%) | rośnie (25,9% → 28,0%)\nprzyczyny | upadek przemysłu ciężkiego, przenoszenie produkcji do Azji, automatyzacja | nearshoring, inwestycje w przemysł zaawansowany, zbrojeniowy, bateryjny\ntyp przemysłu | tradycyjny, surowcowy | wysokich technologii\n\nRolnictwo w Polsce — dlaczego zatrudnienie spadło tak gwałtownie\n\nCzynnik | Wpływ\nmechanizacja | jeden ciągnik zastępuje kilkunastu pracowników\ndopłaty bezpośrednie UE | opłacalność większych, wydajniejszych gospodarstw\nkoncentracja gruntów | wzrost średniej wielkości gospodarstwa (z ~7 do ~11 ha)\nzmiana metodologii GUS | ściślejsza definicja „pracującego w rolnictwie\"\nodpływ młodych ze wsi | migracje do miast i za granicę\nukryte bezrobocie agrarne w latach 90. | wcześniej zawyżało statystyki\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — dwa poprawne argumenty odnoszące się do przemian w gospodarce po 1989 r.\n- 1 pkt — jeden poprawny argument albo podanie dwóch zmian przedstawionych w tabeli (bez wskazania przyczyn).\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Klucz rozróżnia „argument\" od „opisu zmiany\".** Samo wyliczenie, co się zmieniło w tabeli („zatrudnienie w rolnictwie spadło, w usługach wzrosło\"), daje **tylko 1 pkt** za dwie zmiany. Za 2 pkt trzeba wskazać **przyczyny gospodarcze** — transformację ustrojową, BIZ, postęp technologiczny, wzrost dochodów. **Przemysł nie spadał cały czas.** Do 2015 r. udział malał (**dezindustrializacja**), ale w 2023 r. **wzrósł** do 28,0% (**reindustrializacja**). Napisanie „zatrudnienie w przemyśle stale spada\" jest sprzeczne z tabelą. **Rolnictwo spadło najgwałtowniej między 2015 a 2023 r.** — z 16,1% do 8,1%, czyli o **połowę w 8 lat**. Wcześniej, w latach 1989–1995, udział prawie się nie zmienił: bezrobocie transformacyjne wypychało ludzi z powrotem na wieś, do gospodarstw rodzinnych („ukryte bezrobocie agrarne\"). **Podaj dwa różne argumenty.** „Upadek zakładów przemysłowych\" i „likwidacja fabryk\" to **ten sam** argument napisany dwa razy. **Nie myl udziału procentowego z liczbą bezwzględną.** Spadek udziału pracujących w przemyśle nie musi oznaczać spadku ich liczby — może wynikać z **szybszego wzrostu zatrudnienia w usługach**. **Serwicyzacja to cecha krajów rozwiniętych.** Udział usług powyżej 60% to standard dla gospodarek wysoko rozwiniętych (Polska 63,9%, Niemcy ~72%, USA ~79%). Polska dogoniła pod tym względem Europę Zachodnią w ciągu jednego pokolenia.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-20.webp","solution_image":null,"topics":"struktura zatrudnienia, trzy sektory gospodarki, transformacja ustrojowa 1989, dezindustrializacja, serwicyzacja","page_from":23,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/21","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"21","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 21. (0-2)\nPoniżej przedstawiono liczbę urodzeń żywych w 2022 roku według województw w podziale\nna urodzenia w miastach i urodzenia na wsi.\nNa podstawie: www.stat.gov.pl\nWyjaśnij, z czego wynika różnica - przedstawiona na mapie - w liczbie i w strukturze\nurodzeń żywych między województwem śląskim a województwem podkarpackim.\nW odpowiedzi odnieś się do liczebności populacji i do poziomu urbanizacji obu\nwojewództw.\n21.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 21. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali […]\nregionalnej, krajowej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie […]\nzróżnicowania […] społeczno-\n-gospodarczego […] świata.\n11. Analizowanie zjawisk i współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem różnych map […]\ntematycznych.\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nXV.3) Zdający analizuje zróżnicowanie\nprzestrzenne zachowań prokreacyjnych\nPolaków […].\nZakres podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne wyjaśnienie zawierające odniesienie do liczebności populacji i do poziomu\nurbanizacji w obu województwach.\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie zawierające odniesienie do liczebności populacji i do poziomu\nurbanizacji w jednym województwie.\nalbo\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie zawierające odniesienie do liczebności populacji w obu\nwojewództwach.\nalbo\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie zawierające odniesienie do poziomu urbanizacji w obu\nwojewództwach.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nW województwie śląskim urodzeń było więcej niż w województwie podkarpackim, gdyż\nwojewództwo śląskie zamieszkuje więcej osób. W województwie śląskim dominują urodzenia\nw mieście, co wynika z wysokiego poziomu urbanizacji. W województwie podkarpackim\nliczba urodzeń na wsi i w mieście jest zbliżona, co wynika z niższego poziomu urbanizacji niż\nw województwie śląskim.","solution":"Odpowiedź: **Wyjaśnienie:** **Różnica w liczbie urodzeń — liczebność populacji.** W województwie **śląskim** urodzeń było **więcej** niż w podkarpackim, ponieważ **zamieszkuje je znacznie więcej osób** — ok. **4,3 mln** wobec ok. **2,1 mln** na Podkarpaciu. Śląskie jest **drugim** pod względem liczby ludności województwem w Polsce, podkarpackie — dopiero **dziewiątym**. Przy zbliżonej dzietności większa populacja daje **proporcjonalnie więcej urodzeń**. **Różnica w strukturze urodzeń — poziom urbanizacji.** W województwie **śląskim** **dominują urodzenia w miastach**, co wynika z **bardzo wysokiego poziomu urbanizacji** — ok. **76%** ludności mieszka w miastach (najwyższy wskaźnik w Polsce). To efekt historycznego rozwoju **Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego** i istnienia **konurbacji katowickiej**. W województwie **podkarpackim** liczba urodzeń **w mieście i na wsi jest zbliżona**, ponieważ poziom urbanizacji jest tam **znacznie niższy** — ok. **41%**, jeden z najniższych w kraju. Podkarpacie zachowało **rolniczy charakter** i rozdrobnioną sieć osadniczą, a znaczna część ludności mieszka na wsi. **Wniosek.** Liczba urodzeń odzwierciedla **wielkość populacji**, a proporcja urodzeń miasto/wieś — **poziom urbanizacji** województwa.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nŚląskie a podkarpackie — porównanie\n\nCecha | Śląskie | Podkarpackie\nludność (2022) | ~4,3 mln (2. miejsce w Polsce) | ~2,1 mln (9. miejsce)\npowierzchnia | 12 333 km² | 17 846 km²\ngęstość zaludnienia | ~350 os./km² (najwyższa) | ~118 os./km²\npoziom urbanizacji | ~76% (najwyższy w Polsce) | ~41% (jeden z najniższych)\nliczba miast | 71 | 55\nstruktura urodzeń | przewaga miast | miasto ≈ wieś\ndzietność (TFR) | ok. 1,15 (najniższa) | ok. 1,25\ndominująca gospodarka | górnictwo, hutnictwo, motoryzacja | rolnictwo, lotnictwo, przetwórstwo\ncharakter osadnictwa | konurbacja katowicka | rozproszone, wiejskie\n\nPoziom urbanizacji województw (2022)\n\nMiejsce | Województwo | $W_u$\n1 | śląskie | ~76%\n2 | dolnośląskie | ~68%\n3 | zachodniopomorskie | ~68%\n… | Polska ogółem | ~60%\n14 | świętokrzyskie | ~44%\n15 | lubelskie | ~46%\n16 | podkarpackie | ~41%\n\nLiczba urodzeń a współczynnik urodzeń\n\n$$W_{\\text{ur}} = \\frac{\\text{liczba urodzeń żywych}}{\\text{liczba ludności}} \\times 1000‰$$\n\nWskaźnik | Zależy głównie od | Co mierzy\nliczba urodzeń | wielkości populacji | skalę bezwzględną\nwspółczynnik urodzeń | struktury wieku i dzietności | natężenie zjawiska\ndzietność (TFR) | liczby dzieci na kobietę | zachowania prokreacyjne\n\nUwaga: województwo o większej populacji ma więcej urodzeń nawet przy niższej dzietności — dokładnie tak jest w przypadku śląskiego.\n\nKartodiagram — jak go czytać\n\nElement | Co przedstawia\nwielkość znaku (koła, słupka) | wartość bezwzględna zjawiska\npodział znaku (wycinki, segmenty) | struktura zjawiska\nkolor segmentów | kategorie (tu: miasto / wieś)\npołożenie znaku | jednostka przestrzenna\n\nMetoda kartograficzna | Do czego służy\nkartodiagram | wartości bezwzględne (liczba urodzeń, produkcja)\nkartogram (choropleta) | wartości względne (gęstość, %, wskaźniki)\nizolinie | zjawiska ciągłe (temperatura, wysokość)\nsygnatury | rozmieszczenie obiektów punktowych\nzasięgi | granice występowania zjawiska\n\nCzęsty błąd: przedstawianie wielkości bezwzględnych kartogramem — mapa staje się wtedy myląca, bo duże powierzchniowo jednostki „krzyczą\" wizualnie.\n\nDlaczego śląskie jest tak zurbanizowane\n\nCzynnik | Opis\nwęgiel kamienny | eksploatacja od XVIII w. → rozwój osad górniczych\nindustrializacja | XIX–XX w., huty, koksownie, elektrownie\nkonurbacja katowicka | kilkanaście miast zrośniętych w jeden organizm (~2 mln mieszk.)\npolityka PRL | rozbudowa GOP, budowa osiedli mieszkaniowych\nbrak zaplecza rolniczego | mało terenów wiejskich w granicach województwa\n\nDlaczego podkarpackie jest najmniej zurbanizowane\n\nCzynnik | Opis\ntradycja rolnicza | Galicja — historycznie region rolniczy, przeludniony\nrozdrobnienie gospodarstw | najmniejsze średnie gospodarstwa w Polsce (~4,5 ha)\nrzeźba terenu | Karpaty i Pogórze utrudniają rozwój dużych miast\nsłaba industrializacja | poza COP i Rzeszowem (klaster lotniczy)\nsilne przywiązanie do wsi | wysoki odsetek ludności pozostającej w gospodarstwach\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — poprawne wyjaśnienie zawierające odniesienie do liczebności populacji i do poziomu urbanizacji w obu województwach.\n- 1 pkt — odniesienie do obu czynników w jednym województwie albo do liczebności populacji w obu albo do poziomu urbanizacji w obu.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Klucz wymaga odniesienia do obu czynników i obu województw.** Pełne 2 pkt tylko wtedy, gdy odpowiedź obejmuje **liczebność populacji** i **poziom urbanizacji** **w obu** województwach. Pominięcie jednego elementu obniża wynik do 1 pkt. **Nie myl liczby urodzeń ze współczynnikiem urodzeń.** **Liczba** urodzeń zależy głównie od **wielkości populacji**; **współczynnik** (na 1000 mieszkańców) mierzy natężenie zjawiska. Śląskie ma **więcej** urodzeń, ale **niższy współczynnik** niż Podkarpacie. **Podkarpackie ma wyższą dzietność niż śląskie.** Wskaźnik dzietności: Podkarpacie ok. **1,25**, śląskie ok. **1,15** — mimo to urodzeń jest tam mniej, bo populacja jest dwukrotnie mniejsza. To dobra ilustracja różnicy między wartością **bezwzględną** a **względną**. **Śląskie to rekordzista urbanizacji.** Ok. **76%** ludności w miastach — skutek konurbacji katowickiej, unikatowego w Polsce zespołu kilkunastu miast zrośniętych w jeden organizm. **Podkarpackie to rekordzista „wiejskości\".** Ok. **41%** ludności w miastach — najniższy albo drugi najniższy wskaźnik w Polsce (obok lubelskiego i świętokrzyskiego). **Czytaj kartodiagram na dwóch poziomach.** **Wielkość** koła = liczba urodzeń (skala bezwzględna); **podział** koła = struktura miasto/wieś. Zadanie pyta o **oba** aspekty.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-21.webp","solution_image":null,"topics":"urodzenia zywe, wojewodztwo slaskie, podkarpackie, poziom urbanizacji, liczebnosc populacji, kartodiagram","page_from":24,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/22","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"22","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 22. (0-2)\nW tabeli przedstawiono wybrane dane z 2022 roku odnoszące się do PKB, do rynku pracy\ni do nakładów na działalność badawczą i rozwojową w województwach - oznaczonych\nliterami A-D - wśród których są: podkarpackie, śląskie, wielkopolskie i zachodniopomorskie.\nObszar\nUdział\nw tworzeniu\nPKB (w %)\nUdział rolnictwa,\nleśnictwa,\nłowiectwa\ni rybactwa\nw PKB\n(w %)\nPracujący\nw rolnictwie,\nleśnictwie,\nłowiectwie\ni rybactwie\n(w %)\nNakłady na\ndziałalność\nbadawczą\ni rozwojową\nw relacji do PKB\n(w %)\nPolska (ogółem)\n100,0\n3,1\n8,4\n1,46\nA\n12,1\n0,8\n2,4\n0,93\nB\n9,8\n4,4\n8,6\n0,96\nC\n3,7\n1,6\n12,1\n1,18\nD\n3,6\n4,0\n5,7\n0,69\nNa podstawie: Produkt krajowy brutto i wartość dodana w przekroju regionów w 2022 r.;\nRegiony Polski 2023, 2024, www.stat.gov.pl\nUzupełnij tabelę. Wpisz obok każdego z opisów nazwę województwa wybraną spośród\npodanych powyżej oraz literę, którą oznaczono województwo w powyższej tabeli.\nOpis\nNazwa województwa\nLitera, którą\noznaczono\nwojewództwo\nWojewództwo o niekorzystnych warunkach\nprzyrodniczych dla rolnictwa na części jego\nobszaru. Rozdrobnienie gospodarstw\nnie sprzyja wydajności produkcji rolniczej.\nDo nakładów na działalność badawczą\ni rozwojową przyczynił się klaster\nwyspecjalizowany w przemyśle lotniczym.\nDo udziału w tworzeniu PKB Polski i specyfiki\nrynku pracy przyczyniła się specjalizacja tego\nwojewództwa w przemyśle wydobywczym,\nhutniczym i paliwowo-energetycznym, a także\nproces restrukturyzacji, który miał związek\nm.in. z inwestycjami w przemyśle\nsamochodowym.\n22.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 22. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna.\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali\nlokalnej, regionalnej […].\nII. Umiejętności i stosownie wiedzy\nw praktyce.\n2. Analizowanie i wyjaśnianie […]\nzróżnicowania przyrodniczego, społeczno-\n-gospodarczego […] świata.\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie\ni ocenie przemian przestrzeni geograficznej.\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nXI.2) Zdający wskazuje obszary\nkoncentracji przemysłu […] w Polsce […]\noraz wyjaśnia istotę i rolę klastrów […].\nXII.3) Zdający identyfikuje prawidłowości\ndotyczące przestrzennego zróżnicowania\n[…] nakładów na prace badawczo-\n-rozwojowe na świecie.\nZakres podstawowy\nI.5) Zdający interpretuje dane liczbowe\nprzedstawione w postaci tabel […].\nXV.5) Zdający […] analizuje przestrzenne\nzróżnicowanie rynku pracy w Polsce.\nZasady oceniania\n2 pkt - dwa poprawne wiersze w tabeli.\n1 pkt - jeden poprawny wiersz w tabeli.\nalbo\n1 pkt - jedna poprawna kolumna w tabeli.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\npodkarpackie\nC\nśląskie\nA\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Odpowiedź: | Opis | Nazwa województwa | Litera | |---|---|---| | klaster lotniczy, rozdrobnione gospodarstwa, trudne warunki przyrodnicze | **podkarpackie** | **C** | | górnictwo, hutnictwo, energetyka, restrukturyzacja, motoryzacja | **śląskie** | **A** | **Uzasadnienie doboru:** **Podkarpackie = C.** - **12,1% pracujących w rolnictwie** — najwięcej z całej czwórki i **znacznie powyżej średniej krajowej (8,4%)**, co odpowiada **rozdrobnieniu gospodarstw** (najmniejsze średnie gospodarstwa w Polsce, ok. 4,5 ha). - Jednocześnie **rolnictwo daje tylko 1,6% PKB** — dużo ludzi, mała wartość produkcji, czyli **niska wydajność**. - **Najwyższe nakłady na B+R z tej czwórki — 1,18% PKB** — to zasługa **Doliny Lotniczej**, klastra przemysłu lotniczego skupionego wokół **Rzeszowa i Mielca**. - **Niski udział w PKB Polski (3,7%)** — województwo o niewielkim potencjale gospodarczym. - **Niekorzystne warunki przyrodnicze** — górzysta południowa część (Bieszczady, Beskid Niski), gleby słabe, krótszy okres wegetacyjny. **Śląskie = A.** - **Najwyższy udział w tworzeniu PKB Polski — 12,1%** (drugie miejsce w kraju po mazowieckim), efekt koncentracji przemysłu. - **Najniższy udział rolnictwa w PKB (0,8%)** i **najniższy udział pracujących w rolnictwie (2,4%)** — województwo skrajnie **przemysłowo-usługowe**, o najwyższym poziomie urbanizacji. - Specjalizacja w przemyśle **wydobywczym (węgiel kamienny), hutniczym i energetycznym** oraz **restrukturyzacja** po 1989 r., której towarzyszyły duże inwestycje w **motoryzację** (Gliwice, Tychy, Bielsko-Biała, Sosnowiec). **Pozostałe dwa województwa:** - **B = wielkopolskie** — wysoki udział w PKB (9,8%), **najwyższy udział rolnictwa w PKB (4,4%)** przy przeciętnym zatrudnieniu (8,6%): rolnictwo **towarowe, wydajne**, oparte na dużych gospodarstwach. - **D = zachodniopomorskie** — niski udział w PKB (3,6%), **najniższe nakłady na B+R (0,69%)**, rolnictwo o dużym udziale w PKB (4,0%) przy niskim zatrudnieniu (5,7%) — dziedzictwo **wielkoobszarowych PGR-ów**.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nRozszyfrowanie tabeli\n\nLitera | Województwo | Sygnatura w danych\nA | śląskie | najwyższy PKB (12,1%), najniższe rolnictwo (0,8% PKB, 2,4% pracujących)\nB | wielkopolskie | wysoki PKB (9,8%), najwyższy udział rolnictwa w PKB (4,4%) — rolnictwo towarowe\nC | podkarpackie | najwięcej pracujących w rolnictwie (12,1%) przy niskim PKB rolnictwa (1,6%), najwyższe B+R (1,18%) — Dolina Lotnicza\nD | zachodniopomorskie | niski PKB (3,6%), najniższe B+R (0,69%), wysoka wydajność rolnictwa (4,0% PKB przy 5,7% pracujących)\n\nWydajność rolnictwa — czytanie dwóch kolumn naraz\n\n$$\\text{wydajność} \\sim \\frac{\\text{udział rolnictwa w PKB}}{\\text{udział pracujących w rolnictwie}}$$\n\nWojewództwo | PKB rolnictwa | Pracujący | Iloraz | Ocena\nD — zachodniopomorskie | 4,0% | 5,7% | 0,70 | najwyższa wydajność\nB — wielkopolskie | 4,4% | 8,6% | 0,51 | wysoka\nA — śląskie | 0,8% | 2,4% | 0,33 | rolnictwo marginalne\nPolska | 3,1% | 8,4% | 0,37 | —\nC — podkarpackie | 1,6% | 12,1% | 0,13 | najniższa wydajność\n\nUdział województw w tworzeniu PKB Polski (2022)\n\nWojewództwo | Udział\nmazowieckie | ~17,6%\nśląskie | ~12,1%\nwielkopolskie | ~9,8%\ndolnośląskie | ~8,7%\nmałopolskie | ~8,1%\n…\npodkarpackie | ~3,7%\nzachodniopomorskie | ~3,6%\nopolskie | ~2,0%\n\nNakłady na B+R w Polsce\n\nPoziom | Wartość (2022)\nPolska ogółem | 1,46% PKB\nśrednia UE | ~2,2% PKB\ncel strategii UE | 3% PKB\nlider w Polsce — mazowieckie | ~2,6%\nmałopolskie | ~2,1%\npodkarpackie | 1,18% — dzięki Dolinie Lotniczej\nśląskie | 0,93%\nzachodniopomorskie | 0,69%\n\nDolina Lotnicza\n\nCecha | Opis\npowstanie | 2003 r., Stowarzyszenie Grupy Przedsiębiorców Przemysłu Lotniczego\nsiedziba | Rzeszów\nliczba firm | ponad 150\nzatrudnienie | ok. 30 tys. osób\ngłówne zakłady | Pratt & Whitney Rzeszów, PZL Mielec (Lockheed Martin), Safran, MTU Aero Engines\nzaplecze naukowe | Politechnika Rzeszowska — jedyny w Polsce wydział kształcący pilotów cywilnych\nudział w polskim przemyśle lotniczym | ok. 90% produkcji\ngeneza historyczna | Centralny Okręg Przemysłowy (COP) z lat 30. XX w.\n\nRestrukturyzacja przemysłu na Śląsku\n\nEtap | Opis\nprzed 1989 | dominacja górnictwa węgla kamiennego i hutnictwa, ok. 400 tys. górników\nlata 90. | zamykanie nierentownych kopalń i hut, wysokie bezrobocie\nod 1996 | Katowicka Specjalna Strefa Ekonomiczna — ulgi dla inwestorów\ninwestycje | motoryzacja: Gliwice (Opel/Stellantis), Tychy (Fiat), Bielsko-Biała (silniki), Sosnowiec, Dąbrowa Górnicza\ndziś | ok. 70 tys. górników; rozwój usług, BPO/SSC w Katowicach, rewitalizacja terenów poprzemysłowych\nwyzwania | transformacja energetyczna, odejście od węgla do 2049 r., zdegradowane środowisko\n\nStruktura agrarna województw\n\nWojewództwo | Średnia wielkość gospodarstwa | Charakter\nzachodniopomorskie | ~30 ha (największe) | wielkoobszarowe, po PGR-ach\nwarmińsko-mazurskie | ~23 ha | wielkoobszarowe\nwielkopolskie | ~14 ha | towarowe, wydajne\nPolska | ~11 ha | —\npodkarpackie | ~4,5 ha (najmniejsze) | rozdrobnione, samozaopatrzeniowe\nmałopolskie | ~4,1 ha | rozdrobnione\n\nRozdrobnienie na południu Polski to dziedzictwo zaboru austriackiego (Galicja) i tamtejszego prawa spadkowego, które dzieliło gospodarstwa między wszystkich potomków.\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — dwa poprawne wiersze tabeli: podkarpackie — C, śląskie — A.\n- 1 pkt — jeden poprawny wiersz albo jedna poprawna kolumna (same nazwy województw albo same litery).\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Największy udział pracujących w rolnictwie przy najmniejszym udziale rolnictwa w PKB = niska wydajność.** To najczystszy sygnał **rozdrobnienia** gospodarstw i wskazuje **podkarpackie** (12,1% pracujących vs. 1,6% PKB). **Odwrotna relacja wskazuje rolnictwo towarowe.** Wielkopolskie: **4,4% PKB** przy **8,6% pracujących** — mniej ludzi wytwarza więcej wartości. Zachodniopomorskie: **4,0% PKB** przy zaledwie **5,7% pracujących** — jeszcze wyższa wydajność (dawne PGR-y, gospodarstwa wielkoobszarowe). **Wysokie nakłady na B+R w słabym gospodarczo województwie to sygnał klastra.** Podkarpackie ma niski PKB, a **najwyższe z tej czwórki** nakłady na B+R — to możliwe tylko dzięki wyspecjalizowanemu skupisku firm high-tech: **Dolinie Lotniczej**. **Klucz przyznaje 1 pkt za jedną poprawną kolumnę.** Nawet jeśli pomylisz litery, ale trafisz obie **nazwy** województw (albo odwrotnie), dostaniesz punkt. Warto wypełnić całą tabelę. **Uwaga na strukturę tabeli: cztery województwa, dwa opisy.** Wielkopolskie i zachodniopomorskie są **dystraktorami** — ale ich identyfikacja pomaga wykluczeniem. **Nie utożsamiaj wysokiego udziału w PKB z wysokimi nakładami na B+R.** Śląskie tworzy 12,1% PKB Polski, ale wydaje na B+R tylko **0,93%** własnego PKB — mniej niż podkarpackie. Gospodarka śląska opiera się na przemyśle **tradycyjnym**, nie na badaniach. **Restrukturyzacja Śląska to modelowy przykład w podręcznikach.** Zamykanie kopalń i hut, a w zamian inwestycje zagraniczne w **motoryzację** (Opel/Stellantis w Gliwicach, Fiat w Tychach, silniki w Bielsku-Białej) oraz **Katowicka Specjalna Strefa Ekonomiczna**.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-22.webp","solution_image":null,"topics":"PKB wojewodztw, naklady na B+R, Dolina Lotnicza, podkarpackie, slaskie, restrukturyzacja przemyslu","page_from":25,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/23","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"23","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 23.\nNa mapach przedstawiono wybrane informacje o produkcji rolniczej według województw\nw 2022 roku.\nMapa 1. Struktura towarowej produkcji rolniczej według województw w 2022 r.\nMapa 2. Plony pszenicy według województw w 2022 r.\nNa podstawie: Rocznik Statystyczny Rolnictwa 2024, www.stat.gov.pl\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **23.1.** W województwie **podlaskim** występuje **znacznie większy udział trwałych użytków zielonych** — **łąk i pastwisk** — w strukturze użytków rolnych niż w województwie **dolnośląskim**. Wynika to z: - **podmokłego, zabagnionego podłoża** w dolinach Biebrzy, Narwi i Bugu, gdzie grunty nie nadają się pod uprawę polową, ale świetnie sprawdzają się jako łąki i pastwiska, - **gleb słabszych klas bonitacyjnych** i chłodniejszego klimatu, ograniczających opłacalność upraw. Obfitość użytków zielonych zapewnia **tanią bazę paszową**, co sprzyja **chowowi bydła mlecznego** — Podlasie jest **głównym zagłębiem mleczarskim Polski**. Stąd **wysoki udział produkcji zwierzęcej** w produkcji towarowej. W województwie **dolnośląskim** dominują **grunty orne** na **żyznych glebach** (czarne ziemie i gleby brunatne Niziny Śląskiej), w cieplejszym klimacie i na terenie równinnym. Opłaca się tam **intensywna produkcja roślinna** (pszenica, rzepak, buraki cukrowe), a udział produkcji zwierzęcej jest **niski**. **23.2.** Różnica plonów wynika z **odmiennych typów gleb** w obu województwach. W województwie **lubelskim** występują gleby **najwyższych klas bonitacyjnych**: - **czarnoziemy** (na lessach Wyżyny Lubelskiej) — jedne z najżyźniejszych gleb w Polsce, z bardzo grubym poziomem próchnicznym, - **rędziny** (na wapieniach i marglach) — zasobne w wapń, o dobrej strukturze, - a także żyzne **gleby brunatne** na lessach. W województwie **zachodniopomorskim** dominują natomiast gleby wykształcone na **utworach polodowcowych** (piaski i gliny zwałowe): - **gleby bielicowe** — kwaśne, wymyte, ubogie w składniki pokarmowe, - **gleby płowe** — średniej jakości, o wymytym poziomie próchnicznym. **Wniosek:** żyźniejsze **czarnoziemy i rędziny** w lubelskim dają **wyższe plony pszenicy** niż uboższe **gleby bielicowe i płowe** w zachodniopomorskim.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nPodlaskie a dolnośląskie\n\nCecha | Podlaskie | Dolnośląskie\nudział użytków zielonych | wysoki (~30% UR) | niski (~12% UR)\ngrunty orne | mniej | przewaga\njakość gleb | słabsze, kwaśne | żyzne (czarne ziemie, brunatne)\nklimat | chłodniejszy, krótszy okres wegetacji | cieplejszy, dłuższy\nrzeźba i wody | doliny rzeczne, podmokłości (Biebrza, Narew) | równinna Nizina Śląska\ndominująca produkcja | zwierzęca (bydło mleczne) | roślinna (zboża, rzepak, buraki)\nspecjalizacja | mleczarstwo (Mlekpol, Mlekovita) | zboża, warzywnictwo\n\nZasada: trwałe użytki zielone = tania pasza objętościowa = opłacalny chów bydła.\n\nStruktura użytków rolnych w Polsce\n\nKategoria | Udział\ngrunty orne | ~74%\ntrwałe użytki zielone (łąki i pastwiska) | ~21%\nsady | ~2,5%\npozostałe | ~2,5%\n\nWojewództwo | Udział TUZ | Skutek\npodlaskie | ~30% | chów bydła mlecznego\nmałopolskie | ~28% | chów bydła, owiec\nPolska | ~21% | —\ndolnośląskie | ~12% | produkcja roślinna\nopolskie | ~11% | produkcja roślinna\n\nGleby w Polsce — żyzność i plony\n\nTyp gleby | Skała macierzysta | Żyzność | Występowanie\nczarnoziemy | lessy | bardzo wysoka | Wyżyna Lubelska, Płaskowyż Głubczycki, Proszowice\nrędziny | wapienie, margle, gipsy | wysoka | Wyżyna Lubelska, Jura, Niecka Nidziańska\nmady | osady rzeczne | wysoka | Żuławy, doliny Wisły i Odry\nczarne ziemie | gliny, iły | wysoka | Kujawy, Nizina Śląska, Wielkopolska\ngleby brunatne | gliny, lessy | średnia–dobra | wyżyny, pogórza\ngleby płowe | gliny zwałowe | średnia | niziny, pojezierza\ngleby bielicowe | piaski | niska | pojezierza, Nizina Mazowiecka, bory\ngleby bagienne, torfowe | torfy | zmienna | doliny rzek, Biebrza\n\nKlasy bonitacyjne gruntów ornych\n\nKlasa | Nazwa | Udział w Polsce\nI | najlepsze | ~0,5%\nII | bardzo dobre | ~3%\nIIIa, IIIb | dobre | ~22%\nIVa, IVb | średnie | ~39%\nV | słabe | ~22%\nVI, VIz | najsłabsze | ~13%\n\nPlony pszenicy według województw (2022, dt/ha)\n\nWojewództwo | Plony | Dominujące gleby\nopolskie | ~62 | czarne ziemie, brunatne\ndolnośląskie | ~57 | czarne ziemie\nlubelskie | ~50 | czarnoziemy, rędziny\nPolska | ~48 | —\nzachodniopomorskie | ~45 | bielicowe, płowe\npodlaskie | ~40 | bielicowe, płowe\nmazowieckie | ~40 | bielicowe\n\nProdukcja towarowa — roślinna czy zwierzęca\n\nWojewództwo | Przewaga | Przyczyna\npodlaskie | zwierzęca (~75%) | użytki zielone, mleczarstwo\nwarmińsko-mazurskie | zwierzęca | użytki zielone\nwielkopolskie | zwierzęca (trzoda) | baza paszowa zbożowa\ndolnośląskie | roślinna (~70%) | żyzne gleby, ciepły klimat\nopolskie | roślinna | żyzne gleby\nlubelskie | roślinna | czarnoziemy, warzywa, owoce\n\nPunktacja CKE\n\n- 23.1. 1 pkt — wyjaśnienie odnoszące się do różnicy w strukturze użytków rolnych: większy udział użytków zielonych (łąk i pastwisk) w podlaskim → baza paszowa → chów bydła → wyższa produkcja zwierzęca.\n- 23.2. 1 pkt — wyjaśnienie odnoszące się do dwóch typów gleb i obu województw: czarnoziemy / rędziny (lubelskie) vs. gleby bielicowe / płowe na utworach polodowcowych (zachodniopomorskie).\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 23.1 klucz wymaga odniesienia do struktury użytków rolnych.** Odpowiedź „na Podlasiu jest tradycja hodowli bydła\" **nie punktuje** — trzeba wskazać **większy udział użytków zielonych** (łąk i pastwisk) i powiązać go z bazą paszową. **Użytki zielone ≠ grunty orne.** **Użytki rolne** dzielą się na **grunty orne**, **trwałe użytki zielone** (łąki i pastwiska), sady i inne. To rozróżnienie jest sednem zadania 23.1. **W 23.2 klucz wymaga dwóch typów gleb i obu województw.** Napisanie samego „w lubelskim są czarnoziemy\" to za mało — trzeba dopowiedzieć, **jakie gleby** są w zachodniopomorskim i że są **gorsze**. **Czarnoziemy w Polsce to rzadkość.** Zajmują ok. **1%** powierzchni kraju — Wyżyna Lubelska, Płaskowyż Głubczycki, okolice Proszowic, Wyżyna Sandomierska. Wskazanie ich to mocny argument w każdym zadaniu o plonach. **Rędziny powstają na skałach węglanowych.** Wapienie, margle, dolomity, gipsy — stąd ich występowanie na Wyżynie Lubelskiej, Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej i w Niecce Nidziańskiej. **Nie myl plonów ze zbiorami.** **Plon** = wydajność z 1 ha (dt/ha); **zbiór** = całkowita produkcja (tys. ton). Zadanie pyta o **plony**, więc odpowiedź musi dotyczyć **jakości gleb**, a nie powierzchni upraw. **Zachodniopomorskie ma świetną strukturę agrarną, ale słabe gleby.** Największe gospodarstwa w Polsce (~30 ha), wysoka mechanizacja — a mimo to plony niższe niż w rozdrobnionym lubelskim. Decyduje **jakość gleb**.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-23.webp","solution_image":null,"topics":"produkcja rolnicza towarowa, uzytki zielone, chow bydla, plony pszenicy, czarnoziemy, redziny, gleby bielicowe","page_from":26,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/23.1","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"23.1","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 23.1. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego województwa podlaskie i dolnośląskie różnią się udziałem\ntowarowej produkcji zwierzęcej. Odnieś się do różnicy w strukturze użytków rolnych\nobu województw.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 23.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali\nlokalnej, regionalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\n11. Analizowanie zjawisk i współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem różnych map […]\ntematycznych.\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nXIX.1) Zdający wykazuje związki kierunków\nprodukcji rolnej, w tym struktury upraw […]\nz klimatem, ukształtowaniem powierzchni,\nżyznością gleb i zasobami wodnymi.\nZakres podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nXV.7) Zdający wskazuje obszary\no najkorzystniejszych warunkach dla\nrozwoju rolnictwa […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie odnoszące się do różnicy w strukturze użytków rolnych.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nW województwie podlaskim występuje większy udział użytków zielonych (gruntów\npodmokłych wykorzystywanych jako łąki i pastwiska) niż w województwie dolnośląskim, co\nsprzyja rozwojowi chowu bydła i większej produkcji zwierzęcej.","solution":"W województwie **podlaskim** występuje **znacznie większy udział trwałych użytków zielonych** — **łąk i pastwisk** — w strukturze użytków rolnych niż w województwie **dolnośląskim**. Wynika to z: - **podmokłego, zabagnionego podłoża** w dolinach Biebrzy, Narwi i Bugu, gdzie grunty nie nadają się pod uprawę polową, ale świetnie sprawdzają się jako łąki i pastwiska, - **gleb słabszych klas bonitacyjnych** i chłodniejszego klimatu, ograniczających opłacalność upraw. Obfitość użytków zielonych zapewnia **tanią bazę paszową**, co sprzyja **chowowi bydła mlecznego** — Podlasie jest **głównym zagłębiem mleczarskim Polski**. Stąd **wysoki udział produkcji zwierzęcej** w produkcji towarowej. W województwie **dolnośląskim** dominują **grunty orne** na **żyznych glebach** (czarne ziemie i gleby brunatne Niziny Śląskiej), w cieplejszym klimacie i na terenie równinnym. Opłaca się tam **intensywna produkcja roślinna** (pszenica, rzepak, buraki cukrowe), a udział produkcji zwierzęcej jest **niski**.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-23.1.webp","solution_image":null,"topics":"produkcja rolnicza towarowa, uzytki zielone, chow bydla, plony pszenicy, czarnoziemy, redziny, gleby bielicowe","page_from":27,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/23.2","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"23.2","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 23.2. (0-1)\nWyjaśnij, z czego wynika różnica w wielkości plonów pszenicy między województwem\nlubelskim a województwem zachodniopomorskim. Odnieś się do dwóch typów gleb\ni do obu województw.\n23.1.\n0-1\n23.2.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 23.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali\nlokalnej, regionalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\n11. Analizowanie zjawisk i współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nXIX.1) Zdający wykazuje związki kierunków\nprodukcji rolnej, w tym struktury upraw […]\nz klimatem, ukształtowaniem powierzchni,\nżyznością gleb i zasobami wodnymi.\nZakres podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nXV.7) Zdający wskazuje obszary\no najkorzystniejszych warunkach dla\nrozwoju rolnictwa […].\nz wykorzystaniem różnych map […]\ntematycznych.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie odnoszące się do dwóch typów gleb i do obu województw.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nW strukturze gleb w województwie zachodniopomorskim czarne ziemie stanowią\nniewielki udział, a w województwie lubelskim jest więcej gleb wysokich klas\nbonitacyjnych, takich jak czarnoziemy (gleby brunatne, rędziny), stąd większe plony\nw województwie lubelskim.\nW województwie zachodniopomorskim jest wysoki udział gleb bielicowych i gleb płowych\nna utworach polodowcowych, stąd niższe plony niż województwie lubelskim.\nSpośród podanych województw tylko w województwie lubelskim występują czarnoziemy\ni rędziny, co przyczynia się do większych plonów w tym województwie.","solution":"Różnica plonów wynika z **odmiennych typów gleb** w obu województwach. W województwie **lubelskim** występują gleby **najwyższych klas bonitacyjnych**: - **czarnoziemy** (na lessach Wyżyny Lubelskiej) — jedne z najżyźniejszych gleb w Polsce, z bardzo grubym poziomem próchnicznym, - **rędziny** (na wapieniach i marglach) — zasobne w wapń, o dobrej strukturze, - a także żyzne **gleby brunatne** na lessach. W województwie **zachodniopomorskim** dominują natomiast gleby wykształcone na **utworach polodowcowych** (piaski i gliny zwałowe): - **gleby bielicowe** — kwaśne, wymyte, ubogie w składniki pokarmowe, - **gleby płowe** — średniej jakości, o wymytym poziomie próchnicznym. **Wniosek:** żyźniejsze **czarnoziemy i rędziny** w lubelskim dają **wyższe plony pszenicy** niż uboższe **gleby bielicowe i płowe** w zachodniopomorskim.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-23.2.webp","solution_image":null,"topics":"produkcja rolnicza towarowa, uzytki zielone, chow bydla, plony pszenicy, czarnoziemy, redziny, gleby bielicowe","page_from":27,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/24","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"24","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 24. (0-2)\nNa mapie - odpowiednio - czarnym albo czerwonym kolorem oznaczono sześć wybranych\npaństw, wśród których są: Argentyna, Hiszpania, Kazachstan, Pakistan, Turcja i Wietnam.\nNa podstawie: Rocznik Statystyki Międzynarodowej 2023, www.stat.gov.pl; atlasbig.com\nUporządkuj państwa oznaczone na mapie kolorami według podanych kryteriów. Wpisz\nnazwy właściwych państw w puste kratki we właściwej kolejności.\n1. Państwa oznaczone kolorem czarnym - udział ryżu (w %) w zbiorach zbóż w danym\npaństwie.\nUdział najniższy\nUdział najwyższy\n→\n→\n2. Państwa oznaczone kolorem czerwonym - udział trzody chlewnej (w %) w produkcji mięsa\nw danym państwie.\nUdział najniższy\nUdział najwyższy\n→\n→\n24.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 24. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali […]\nregionalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce.\n2. Analizowanie i wyjaśnianie […]\nzróżnicowania przyrodniczego, społeczno-\n-gospodarczego […] świata.\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\ni społeczno-gospodarczego oraz\nwzajemnych zależności w systemie\nczłowiek - przyroda - gospodarka.\n11. Analizowanie zjawisk i współzależności\nzachodzących w środowisku geograficznym\nz wykorzystaniem różnych map\nogólnogeograficznych […].\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nX.1) Zdający charakteryzuje różne typy\nrolnictwa, przedstawia ich uwarunkowania\noraz wyróżnia główne cechy regionów\nrolniczych na świecie.\nZakres podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nX.1) Zdający wyjaśnia wpływ czynników\nprzyrodniczych i pozaprzyrodniczych na\nrozwój rolnictwa na świecie.\nX.3) Zdający wyjaśnia zasięg geograficzny\ngłównych upraw i chowu zwierząt na\nświecie.\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne uporządkowanie właściwych państw według dwóch kryteriów.\n1 pkt - poprawne uporządkowanie właściwych państw według jednego kryterium.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nRozwiązanie\nKazachstan\n→\nPakistan\n→\nWietnam\nTurcja\n→\nArgentyna\n→\nHiszpania","solution":"Odpowiedź: **1. Udział ryżu w zbiorach zbóż (rosnąco):** $$\\textbf{Kazachstan} \\;\\rightarrow\\; \\textbf{Pakistan} \\;\\rightarrow\\; \\textbf{Wietnam}$$ | Państwo | Udział ryżu w zbiorach zbóż | Dlaczego | |---|---|---| | **Kazachstan** | **ok. 2%** | klimat **kontynentalny suchy**, stepy; dominuje **pszenica jara** | | **Pakistan** | **ok. 25%** | klimat monsunowy tylko częściowo; dolina **Indusu** — ryż i **pszenica** po połowie | | **Wietnam** | **ponad 90%** | klimat **zwrotnikowy monsunowy**, delty **Mekongu i Rzeki Czerwonej** — ryż to podstawa wyżywienia | **2. Udział trzody chlewnej w produkcji mięsa (rosnąco):** $$\\textbf{Turcja} \\;\\rightarrow\\; \\textbf{Argentyna} \\;\\rightarrow\\; \\textbf{Hiszpania}$$ | Państwo | Udział wieprzowiny w produkcji mięsa | Dlaczego | |---|---|---| | **Turcja** | **poniżej 1%** | **islam** zakazuje spożywania wieprzowiny (ok. 99% ludności to muzułmanie) | | **Argentyna** | **ok. 15%** | kraj **wołowiny** — pampa, ekstensywny wypas bydła, najwyższe na świecie spożycie wołowiny na osobę | | **Hiszpania** | **ok. 60–65%** | **największy producent wieprzowiny w UE**, tradycja (szynka *jamón*), intensywny chów przemysłowy |\n\nTreść zadania (CKE)\n\nSześć państw z zadania\n\nPaństwo | Klimat | Dominujące zboże | Dominujące mięso\nKazachstan | kontynentalny suchy (step) | pszenica | baranina, konina, wołowina\nPakistan | zwrotnikowy suchy i monsunowy | pszenica ≈ ryż | drób, baranina (islam)\nWietnam | zwrotnikowy monsunowy | ryż (ponad 90%) | wieprzowina (~65%)\nTurcja | podzwrotnikowy śródziemnomorski | pszenica, jęczmień | drób, baranina, wołowina\nArgentyna | umiarkowany ciepły (pampa) | pszenica, kukurydza | wołowina (~45%)\nHiszpania | podzwrotnikowy śródziemnomorski | jęczmień, pszenica | wieprzowina (~62%)\n\nRyż — warunki uprawy i najwięksi producenci\n\nWymaganie | Wartość\ntemperatura | powyżej 20 °C przez cały okres wegetacji\nopady / nawodnienie | 1000–2000 mm albo pola zalewowe\nteren | płaski (pola zalewowe) albo tarasy\ngleby | żyzne, gliniaste, zatrzymujące wodę\n\nMiejsce | Producent | Produkcja (mln t, 2023)\n1 | Indie | ~196\n2 | Chiny | ~206\n3 | Bangladesz | ~57\n4 | Indonezja | ~54\n5 | Wietnam | ~43\n… | Pakistan | ~9\n… | Kazachstan | ~0,5\n\nOk. 90% światowej produkcji ryżu pochodzi z Azji Monsunowej.\n\nTrzoda chlewna a religia\n\nReligia | Stosunek do wieprzowiny | Państwa\nislam | zakaz (haram) | Turcja, Pakistan, kraje arabskie, Indonezja, Nigeria (płn.)\njudaizm | zakaz (niekoszerne) | Izrael\nhinduizm | dozwolona, ale rzadko spożywana | Indie\nchrześcijaństwo | brak ograniczeń | Hiszpania, Polska, Niemcy\nbuddyzm / konfucjanizm | brak ograniczeń | Wietnam, Chiny\n\nPaństwo | Pogłowie trzody (mln szt.)\nChiny | ~450\nUSA | ~75\nBrazylia | ~42\nHiszpania | ~34 (największe w UE)\nNiemcy | ~21\nWietnam | ~30\nPolska | ~9,5\nTurcja | ~0,001\n\nStruktura produkcji mięsa w wybranych państwach\n\nPaństwo | Wieprzowina | Wołowina | Drób | Baranina\nHiszpania | ~62% | ~10% | ~24% | ~3%\nArgentyna | ~15% | ~45% | ~38% | ~2%\nTurcja | ~0% | ~30% | ~62% | ~7%\nWietnam | ~65% | ~8% | ~25% | —\nPolska | ~40% | ~10% | ~49% | —\n\nArgentyna — kraj wołowiny\n\nCecha | Wartość\npampa | żyzne stepy o powierzchni ok. 750 tys. km²\npogłowie bydła | ~54 mln sztuk (przy 46 mln mieszkańców)\nspożycie wołowiny | ~47 kg/os./rok — czołówka świata\ntyp chowu | ekstensywny wypas na naturalnych pastwiskach\neksport | jeden z największych na świecie\ntradycja | asado — pieczone mięso, danie narodowe; kultura gauczów\n\nHiszpania — potęga wieprzowiny\n\nCecha | Wartość\npozycja w UE | 1. producent wieprzowiny\npozycja w świecie | 3.–4. po Chinach, USA i Brazylii\nprodukcja roczna | ok. 5 mln ton\ngłówne regiony | Katalonia, Aragonia, Kastylia i León\nprodukt flagowy | jamón ibérico — szynka z czarnych świń iberyjskich karmionych żołędziami\ntyp chowu | intensywny, przemysłowy (poza jamón ibérico)\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — poprawne uporządkowanie według obu kryteriów.\n- 1 pkt — poprawne uporządkowanie według jednego kryterium.\n- Rozwiązanie:\n1. Kazachstan → Pakistan → Wietnam\n2. Turcja → Argentyna → Hiszpania\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Religia jest czynnikiem lokalizacji hodowli.** **Islam** i **judaizm** zakazują spożywania wieprzowiny — dlatego w Turcji, Pakistanie, na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej chów trzody chlewnej praktycznie **nie istnieje**. To najważniejszy pozaprzyrodniczy czynnik w tym zadaniu. **Hinduizm chroni bydło, nie świnie.** W Indiach zakazany jest ubój **krów** — nie myl tych dwóch zakazów. Indie są przy tym jednym z największych eksporterów **mięsa bawolego**. **Argentyna to kraj wołowiny, nie wieprzowiny.** Pampa i ekstensywny wypas na naturalnych pastwiskach dały specjalizację w **bydle mięsnym**. Spożycie wołowiny na mieszkańca (ok. 47 kg/rok) należy do najwyższych na świecie. **Kazachstan to step, nie pole ryżowe.** Klimat **kontynentalny suchy** z opadami 200–400 mm rocznie wyklucza uprawę ryżu na dużą skalę. Kazachstan jest natomiast liczącym się eksporterem **pszenicy**. **Pakistan uprawia i ryż, i pszenicę.** Nawadniana dolina Indusu daje oba zboża — stąd pozycja **pośrednia**. Pakistan jest przy tym jednym z największych **eksporterów ryżu** (odmiana basmati), mimo że w kraju dominuje pszenica. **Klucz punktuje każde kryterium osobno.** Poprawne uszeregowanie jednej trójki = **1 pkt**. Warto wypełnić oba wiersze. **Uwaga na kierunek szeregowania.** Zadanie pyta **od najniższego do najwyższego** udziału. Odwrócenie kolejności to zero punktów.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-24.webp","solution_image":null,"topics":"uprawa ryzu, produkcja miesa, trzoda chlewna, islam a hodowla swin, Wietnam, Kazachstan, Hiszpania, Argentyna","page_from":28,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/25","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"25","points":2,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 25. (0-2)\nW tabelach oznaczonych literami A-D przedstawiono dane dotyczące zbiorów czterech\nwybranych roślin uprawnych, według państw, które były ich największymi producentami\nw 2019 roku.\nA\nB\nObszar\nZbiory w tys. ton\nObszar\nZbiory w tys. ton\nświat\nw tym:\n19 464,5\nświat\nw tym:\n6 497,4\nHiszpania\n5 965,1\nChiny\n2 777,2\nWłochy\n2 194,1\nIndie\n1 390,1\nMaroko\n1 912,2\nKenia\n498,0\nC\nD\nObszar\nZbiory w tys. ton\nObszar\nZbiory w tys. ton\nświat\nw tym:\n56 072,7\nświat\nw tym:\n10 035,6\nRosja\n15 379,3\nBrazylia\n3 009,4\nUkraina\n15 254,1\nWietnam\n1 684,0\nArgentyna\n3 825,8\nKolumbia\n885,1\nNa podstawie: Rocznik Statystyki Międzynarodowej 2021, www.stat.gov.pl\nUzupełnij poniższą tabelę. Wpisz obok każdego opisu nazwę właściwej rośliny\nuprawnej oraz literę, którą oznaczono odpowiednie dane dotyczące zbiorów. Nazwy\nroślin uprawnych wybierz spośród podanych poniżej.\nkrzew herbaciany kawowiec drzewo oliwne słonecznik\nOpis warunków uprawy\nNazwa rośliny\nZbiory\nWieloletnia roślina, której uprawa pochodzi z Wyżyny\nAbisyńskiej, zaliczana do używek. Współcześnie jej głównymi\nproducentami są państwa spoza Afryki, do czego przyczyniły\nsię procesy kolonizacyjne. Jej uprawie sprzyjają warunki\nklimatyczne strefy międzyzwrotnikowej, odpowiednie\nwysokości n.p.m. i żyzne gleby.\nWieloletnia roślina oleista, której uprawa pochodzi\nz Bliskiego Wschodu. Jej uprawie sprzyjają warunki strefy\nklimatów podzwrotnikowych. Latem dobrze znosi wysoką\ntemperaturę powietrza, duże nasłonecznienie oraz małą\nwilgotność powietrza i gleby.\n25.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 25. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym w skali […]\nregionalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce.\n2. Analizowanie i wyjaśnianie […]\nzróżnicowania przyrodniczego, społeczno-\n-gospodarczego […] świata.\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nX.1) Zdający charakteryzuje różne typy\nrolnictwa, przedstawia ich uwarunkowania\noraz wyróżnia główne cechy regionów\nrolniczych na świecie.\nZakres podstawowy\nI.5) Zdający interpretuje dane liczbowe\nprzedstawione w postaci tabel […].\nX.1) Zdający wyjaśnia wpływ czynników\nprzyrodniczych […] na rozwój rolnictwa na\nświecie.\nX.3) Zdający wyjaśnia zasięg geograficzny\ngłównych upraw […].\nZasady oceniania\n2 pkt - dwa poprawne wiersze w tabeli.\n1 pkt - jeden poprawny wiersz w tabeli.\nalbo\n1 pkt - jedna poprawna kolumna w tabeli.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nkawowiec\nD\ndrzewo oliwne\nA","solution":"Odpowiedź: | Opis | Nazwa rośliny | Zbiory | |---|---|---| | Wyżyna Abisyńska, używka, strefa międzyzwrotnikowa, wysokość n.p.m. | **kawowiec** | **D** | | roślina oleista, Bliski Wschód, klimat podzwrotnikowy, susza latem | **drzewo oliwne** | **A** | **Uzasadnienie doboru:** **Kawowiec = D.** Trójka producentów **Brazylia — Wietnam — Kolumbia** to klasyczny ranking kawy: Brazylia od ponad 150 lat jest **największym producentem świata** (ok. 30% zbiorów), Wietnam wyrósł na drugiego producenta (odmiana **robusta**), Kolumbia słynie z wysokiej jakości **arabiki**. Zgadza się też opis: kawowiec pochodzi z **Etiopii (Wyżyna Abisyńska)**, ale **żaden kraj afrykański nie jest dziś w czołówce** — plantacje przeniesiono w epoce kolonialnej do Ameryki Południowej i Azji. **Drzewo oliwne = A.** Trójka **Hiszpania — Włochy — Maroko** to państwa **basenu Morza Śródziemnego**, gdzie panuje klimat **podzwrotnikowy śródziemnomorski** — gorące, suche lato i łagodna, wilgotna zima. Hiszpania odpowiada za ok. **30% światowych zbiorów oliwek**. Oliwka pochodzi z **Bliskiego Wschodu (Lewantu)** i jest **rośliną oleistą** (oliwa z oliwek). **Pozostałe dwie tabele:** - **B = krzew herbaciany** — **Chiny, Indie, Kenia**: dokładnie trójka największych producentów herbaty. Uprawa wymaga klimatu **monsunowego lub zwrotnikowego wilgotnego**, stoków gór i kwaśnych gleb. - **C = słonecznik** — **Rosja, Ukraina, Argentyna**: Rosja i Ukraina to razem ok. **55% światowej produkcji** nasion słonecznika. Roślina **jednoroczna**, uprawiana w klimacie **umiarkowanym ciepłym** na czarnoziemach stepowych.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nRozszyfrowanie czterech tabel\n\nLitera | Roślina | Trójka producentów | Zbiory świata\nA | drzewo oliwne | Hiszpania, Włochy, Maroko | 19 464,5 tys. t\nB | krzew herbaciany | Chiny, Indie, Kenia | 6 497,4 tys. t\nC | słonecznik | Rosja, Ukraina, Argentyna | 56 072,7 tys. t\nD | kawowiec | Brazylia, Wietnam, Kolumbia | 10 035,6 tys. t\n\nPorównanie czterech roślin\n\nCecha | Kawowiec | Drzewo oliwne | Krzew herbaciany | Słonecznik\ncykl życia | wieloletni | wieloletni (do 1000 lat!) | wieloletni | jednoroczny\nkategoria | używka | roślina oleista | używka | roślina oleista\npochodzenie | Etiopia (Wyż. Abisyńska) | Bliski Wschód (Lewant) | Chiny / Assam | Ameryka Północna\nstrefa klimatyczna | międzyzwrotnikowa | podzwrotnikowa śródziemnomorska | zwrotnikowa i podzwrotnikowa wilgotna | umiarkowana ciepła\ntemperatura | 18–25 °C | 15–25 °C, znosi upały | 18–30 °C | 20–25 °C\nopady | 1500–2000 mm | 400–700 mm (znosi suszę) | ponad 1500 mm | 500–700 mm\nwysokość n.p.m. | 1000–2000 m (arabika) | 0–800 m | 500–2000 m (stoki) | niziny\ngleby | żyzne, wulkaniczne | ubogie, kamieniste | kwaśne, przepuszczalne | czarnoziemy\nprodukt | ziarna kawy | oliwa z oliwek | liście herbaty | olej słonecznikowy\n\nNajwięksi producenci kawy (2023)\n\nMiejsce | Państwo | Udział | Odmiana\n1 | Brazylia | ~30% | arabika + robusta\n2 | Wietnam | ~17% | robusta\n3 | Kolumbia | ~8% | arabika\n4 | Indonezja | ~7% | robusta\n5 | Etiopia | ~5% | arabika (ojczyzna kawy)\n\nParadoks kolonialny: kawa pochodzi z Etiopii, ale plantacje założono w koloniach Ameryki Południowej i Azji Południowo-Wschodniej. Podobnie kakao (Ameryka Środkowa → dziś Wybrzeże Kości Słoniowej i Ghana) i kauczukowiec (Amazonia → dziś Tajlandia, Indonezja, Malezja).\n\nArabika a robusta\n\nCecha | Arabika | Robusta\nudział w produkcji | ~60% | ~40%\nwysokość uprawy | 1000–2000 m n.p.m. | 0–800 m n.p.m.\nzawartość kofeiny | 1,2–1,5% | 2,2–2,7%\nsmak | łagodny, kwaskowy, aromatyczny | gorzki, mocny\nodporność na choroby | niska | wysoka\ncena | wyższa | niższa\ngłówni producenci | Brazylia, Kolumbia, Etiopia | Wietnam, Indonezja\n\nBasen Morza Śródziemnego — uprawy\n\nUprawa | Główni producenci\noliwki | Hiszpania, Włochy, Grecja, Turcja, Maroko, Tunezja\nwinorośl | Włochy, Francja, Hiszpania\ncytrusy | Hiszpania, Włochy, Turcja, Egipt\nfigi, migdały | Turcja, Hiszpania, Maroko\n\nKlimat śródziemnomorski: gorące i suche lato (25–30 °C, opady poniżej 30 mm/mies.), łagodna i wilgotna zima (5–12 °C). Rośliny są przystosowane do suszy letniej: twarde, woskowane liście, głębokie korzenie, drobne blaszki liściowe.\n\nSłonecznik — czarnoziemy stepowe\n\nPaństwo | Produkcja nasion (mln t)\nRosja | ~17\nUkraina | ~13\nArgentyna | ~4\nChiny | ~3\nRumunia | ~3\nPolska | ~0,15\n\nRosja i Ukraina razem odpowiadają za ok. 55% światowej produkcji — stąd światowy skok cen oleju słonecznikowego po rosyjskiej inwazji w 2022 r.\n\nHerbata — warunki uprawy\n\nWymaganie | Wartość\ntemperatura | 18–30 °C, bez mrozów\nopady | ponad 1500 mm, równomiernie\nrzeźba | stoki górskie — dobry drenaż\ngleby | kwaśne (pH 4,5–5,5), przepuszczalne\nzbiór | ręczny — tylko młode listki („dwa listki i pączek\")\n\nProducent | Produkcja (tys. t)\nChiny | ~2 777\nIndie | ~1 390\nKenia | ~498\nSri Lanka | ~300\nTurcja | ~260\n\nPunktacja CKE\n\n- 2 pkt — dwa poprawne wiersze tabeli: kawowiec — D, drzewo oliwne — A.\n- 1 pkt — jeden poprawny wiersz albo jedna poprawna kolumna (same nazwy roślin albo same litery).\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Rozpoznawaj rośliny po trójce producentów, nie po opisie.** Każda z czterech tabel ma **unikatowy** zestaw państw: - **Hiszpania–Włochy–Maroko** = **oliwki**, - **Chiny–Indie–Kenia** = **herbata**, - **Rosja–Ukraina–Argentyna** = **słonecznik**, - **Brazylia–Wietnam–Kolumbia** = **kawa**. **Kawowiec pochodzi z Etiopii, ale Etiopia nie jest liderem produkcji.** To celowo podkreślone w opisie („główni producenci **spoza Afryki**\"). Nazwa „kawa\" wywodzi się od etiopskiej prowincji **Kaffa**. **Oliwka to roślina oleista, nie używka.** Drugi opis mówi wprost o **roślinie oleistej** — to wyklucza kawę i herbatę (obie są **używkami**) i zostawia oliwkę oraz słonecznik. Rozstrzyga „**wieloletnia**\" (słonecznik jest **jednoroczny**) i „**Bliski Wschód**\". **Wysokość n.p.m. to sygnatura kawy.** **Arabika** rośnie najlepiej na **1000–2000 m n.p.m.** — stąd znaczenie gór w Kolumbii, Etiopii i Brazylii. Ta wskazówka pojawia się w opisie i jest niemal jednoznaczna. **Klucz przyznaje 1 pkt za jedną poprawną kolumnę.** Same nazwy roślin albo same litery — bez pełnych par — dają punkt. Warto wypełnić całą tabelę. **Nie myl zbiorów oliwek ze zbiorami oliwy.** Tabela A podaje **oliwki** (19,5 mln t); światowa produkcja **oliwy** to tylko ok. **3 mln t** — z ok. 5 kg oliwek uzyskuje się 1 litr oliwy.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-25.webp","solution_image":null,"topics":"uprawy plantacyjne, kawowiec, drzewo oliwne, krzew herbaciany, slonecznik, uzywki, rosliny oleiste","page_from":29,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/26","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"26","points":3,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 26. (0-3)\nNa fotografii przedstawiono elektrownię szczytowo-pompową funkcjonującą w Polsce na\nPojezierzu Pomorskim.\nNa podstawie: www.media.energa.pl\nPoniższy tekst odnosi się do jednego z rodzajów elektrowni wodnych stosowanego\nw Europie Zachodniej.\nElektrownia pływowa o mocy 240 MW u ujścia rzeki Rance we Francji jest najstarszą\nelektrownią tego typu na świecie. Została uruchomiona w 1966 roku i stanowi źródło energii\ndla regionu Bretanii. Na rzece zlokalizowano zaporę z przepustami, które są otwierane\ni zamykane wraz z przypływami i odpływami, tak aby umożliwić wykorzystanie potencjału\npływów do produkcji energii elektrycznej. W tej elektrowni zainstalowano 24 turbiny, które\nprodukują 550 GWh energii elektrycznej rocznie, co odpowiada zużyciu energii w mieście\nwielkości Rennes we Francji.\nBudowę elektrowni pływowej - ze względu na zapotrzebowanie na energię elektryczną\nw regionie - rozważa się u ujścia rzeki Mersey w Liverpoolu. Jako przewidywalne źródło\nenergii odnawialnej może stanowić rozwiązanie alternatywne w Wielkiej Brytanii dla innych\nrodzajów energetyki odnawialnej, w których produkcja energii jest uzależniona od warunków\npogodowych.\nNa podstawie: www.weamec.fr; www.polskiprzemysl.com.pl; www.liverpoolcityregion-ca.gov.uk\nMGEP-R0_100\nPoniżej przedstawiono bilans energii elektrycznej w Polsce w 2022 roku.\nWyszczególnienie\nWartość\nw 2022 r.\nw GWh\nPrzychód\n194 986\nze źródeł krajowych - produkcja\n179 748\nw tym elektrownie:\ncieplne\n134 657\nwodne (w tym szczytowo-pompowe), wiatrowe i słoneczne\n31 108\nimport\n15 238\nRozchód\n194 986\nzużycie krajowe:\n169 260\nzużycie w elektrowniach szczytowo-pompowych\n1 501\nzużycie bezpośrednie\n167 759\nw tym gospodarstwa domowe\n25 860\neksport\n16 915\nstraty i różnice bilansowe\n8 811\nNa podstawie: Mały Rocznik Statystyczny Polski 2024, www.stat.gov.pl\nPrzedstaw dwie różnice w zakresie przyrodniczych czynników lokalizacji między\nelektrownią na fotografii a typem elektrowni opisanym w tekście, a następnie wyjaśnij,\ndlaczego elektrownie szczytowo-pompowe nie tylko są składnikiem przychodu, lecz\ntakże przyczyniają się do zużycia energii elektrycznej podanego w tabeli.\nRóżnice w zakresie przyrodniczych czynników lokalizacji:\n1\n2\n26.\n0-1-\n2-3\nMGEP-R0_100\nWyjaśnienie:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 26. (0-3)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna.\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nw środowisku geograficznym w skali\nlokalnej, regionalnej […].\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] [i] gospodarczych […]\nw przestrzeni geograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce.\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania przyrodniczego [i] społeczno-\n-gospodarczego […] świata.\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska przyrodniczego\ni społeczno-gospodarczego oraz\nwzajemnych zależności w systemie\nczłowiek - przyroda - gospodarka.\n7. […] Wartościowanie […] działalności\nczłowieka w środowisku geograficznym.\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\nIX.3) Zdający wykazuje wpływ […] rozwoju\nnowych technologii na […] przemiany\nwewnątrzsektorowe na wybranych\nprzykładach.\nXIX.3) Zdający prezentuje przykłady\nsposobów pokonywania przyrodniczych\nograniczeń działalności gospodarczej\nczłowieka […].\nZakres podstawowy\nI.5) Zdający interpretuje dane liczbowe\nprzedstawione w postaci […] tabel.\nXI.1) Zdający wyjaśnia […] wpływ\n[czynników lokalizacji przemysłu] na\nrozmieszczenie i rozwój wybranych jego\ndziałów.\nXI.6) Zdający dyskutuje na temat\npozytywnych […] skutków stosowania\nodnawialnych […] źródeł energii.\nZasady oceniania\n3 pkt - poprawne przedstawienie dwóch różnic i poprawne wyjaśnienie.\n2 pkt - poprawne przedstawienie jednej różnicy i poprawne wyjaśnienie.\nalbo\n2 pkt - poprawne przedstawienie dwóch różnic.\n1 pkt - poprawne przedstawienie jednej różnicy.\nalbo\n1 pkt - poprawne wyjaśnienie.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nRóżnice w zakresie przyrodniczych czynników lokalizacji:\nElektrownie pływowe są lokalizowane na wybrzeżu morza u ujścia rzek, a elektrownie\nszczytowo-pompowe mogą być lokalizowane w głębi lądu.\nElektrownie pływowe są lokalizowane w pobliżu akwenów o dużej amplitudzie pływów,\na w przypadku elektrowni szczytowo-pompowych wielkość amplitudy pływów nie ma\nznaczenia.\nElektrownie szczytowo-pompowe są lokalizowane na obszarach o dużych deniwelacjach,\na w przypadku elektrowni pływowych deniwelacje nie mają znaczenia.\nElektrownie szczytowo-pompowe są lokalizowane na krawędziach wysoczyzn (stokach\nwzniesień), a elektrownie pływowe - w dolinach rzek w pobliżu ich ujścia do morza.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nCzęsto elektrownie szczytowo-pompowe wykorzystują jezioro jako jeden z dwóch\nzbiorników wodnych niezbędnych do funkcjonowania, a w elektrowniach pływowych\nwykorzystuje się wody morskie.\nWyjaśnienie:\nElektrownia szczytowo-pompowa w okresie małego zapotrzebowania na energię elektryczną\nw ciągu doby pompuje wodę ze zbiornika dolnego do zbiornika górnego, co się przekłada na\nzużycie energii elektrycznej (a w okresie wysokiego zapotrzebowania woda jest spuszczana\nze zbiornika górnego do zbiornika dolnego, dzięki czemu możliwe staje się wytwarzanie\nenergii elektrycznej).","solution":"Odpowiedź: **Dwie różnice w przyrodniczych czynnikach lokalizacji** (wystarczą dowolne dwie): 1. **Położenie względem morza.** Elektrownie **pływowe** muszą być lokalizowane **na wybrzeżu morza, u ujścia rzek** (w estuariach), natomiast elektrownie **szczytowo-pompowe** mogą powstawać **w głębi lądu**, z dala od morza. 2. **Amplituda pływów.** Elektrownie **pływowe** wymagają akwenu o **dużej amplitudzie pływów** (co najmniej ok. 5 m), a dla elektrowni **szczytowo-pompowych** wielkość pływów **nie ma żadnego znaczenia**. 3. **Deniwelacje terenu.** Elektrownie **szczytowo-pompowe** wymagają obszaru o **dużych deniwelacjach** — różnicy wysokości między zbiornikiem górnym a dolnym; przy elektrowniach **pływowych** deniwelacje terenu **nie mają znaczenia**. **Wyjaśnienie — dlaczego elektrownia szczytowo-pompowa jest jednocześnie źródłem i odbiorcą energii:** Elektrownia szczytowo-pompowa działa **w dwóch trybach**: - **W godzinach nocnych (dolina zapotrzebowania)** — gdy w sieci jest **nadwyżka** taniej energii, elektrownia **pobiera energię z sieci**, aby **pompami przetłoczyć wodę ze zbiornika dolnego do górnego**. Wtedy jest **odbiorcą** energii i pojawia się w tabeli jako **zużycie (1 501 GWh)**. - **W godzinach szczytu zapotrzebowania** — woda **spływa** ze zbiornika górnego do dolnego, napędzając **turbiny**, które **produkują energię elektryczną**. Wtedy elektrownia jest **wytwórcą** i wchodzi do **przychodu** (w pozycji „elektrownie wodne, wiatrowe i słoneczne\"). Elektrownia szczytowo-pompowa nie jest więc **źródłem** energii, lecz jej **magazynem**. W procesie traci ok. **20–30%** energii (sprawność cyklu ok. **70–80%**), a mimo to jest opłacalna, bo pozwala **kupować energię tanio w nocy i sprzedawać drogo w szczycie** oraz **stabilizuje pracę systemu elektroenergetycznego**.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nCzynniki lokalizacji — porównanie\n\nCzynnik przyrodniczy | Elektrownia szczytowo-pompowa | Elektrownia pływowa\npołożenie | w głębi lądu (dowolne) | wybrzeże morza, ujście rzeki (estuarium)\namplituda pływów | bez znaczenia | kluczowa — min. ok. 5 m\ndeniwelacje terenu | duże, konieczne (spad 100–500 m) | bez znaczenia\nkształt wybrzeża | bez znaczenia | lejkowate estuarium wzmacnia falę pływową\nzasoby wodne | zbiornik dolny (jezioro, rzeka) | woda morska\nstabilność podłoża | konieczna (zapory, rurociągi) | konieczna (zapora)\n\nElektrownie szczytowo-pompowe w Polsce\n\nElektrownia | Moc | Województwo | Uwagi\nŻarnowiec | 716 MW | pomorskie | największa w Polsce, na Pojezierzu Pomorskim\nPorąbka-Żar | 500 MW | śląskie | zbiornik górny na Górze Żar\nSolina | 200 MW | podkarpackie | na Sanie, Jezioro Solińskie\nŻydowo | 167 MW | zachodniopomorskie | Pojezierze Pomorskie\nNiedzica | 92 MW | małopolskie | Jezioro Czorsztyńskie\nDychów | 90 MW | lubuskie | na Bobrze\n\nElektrownia z fotografii to zakład na Pojezierzu Pomorskim — Żarnowiec albo Żydowo.\n\nJak działa elektrownia szczytowo-pompowa\n\nFaza | Pora doby | Kierunek wody | Rola w systemie | Pozycja w bilansie\npompowanie | noc, dolina zapotrzebowania | dolny → górny zbiornik | odbiorca energii | zużycie (1 501 GWh)\ngenerowanie | szczyt zapotrzebowania | górny → dolny zbiornik | wytwórca energii | przychód\n\n$$\\eta_{\\text{cyklu}} = \\frac{E_{\\text{oddana}}}{E_{\\text{pobrana}}} \\approx 70\\text{–}80\\%$$\n\nSens ekonomiczny: kupno energii tanio w nocy, sprzedaż drogo w szczycie; różnica cen pokrywa straty 20–30%.\n\nSens systemowy: natychmiastowe wyrównywanie wahań mocy — rozruch do pełnej mocy w 2–3 minuty, co czyni te elektrownie kluczowym magazynem energii i rezerwą awaryjną.\n\nBilans energii elektrycznej Polski 2022 — struktura\n\nPozycja | GWh | Udział\nPRZYCHÓD RAZEM | 194 986 | 100%\nprodukcja krajowa | 179 748 | 92,2%\n— elektrownie cieplne | 134 655 | 69,1%\n— wodne, wiatrowe, słoneczne | 31 108 | 16,0%\n— pozostałe (kogeneracja przemysłowa) | ~13 985 | 7,2%\nimport | 15 238 | 7,8%\nROZCHÓD RAZEM | 194 986 | 100%\nzużycie krajowe | 169 260 | 86,8%\n— elektrownie szczytowo-pompowe | 1 501 | 0,8%\n— zużycie bezpośrednie | 167 759 | 86,0%\n— w tym gospodarstwa domowe | 25 860 | 13,3%\neksport | 16 915 | 8,7%\nstraty i różnice bilansowe | 8 811 | 4,5%\n\nRodzaje elektrowni wodnych\n\nTyp | Zasada działania | Warunki lokalizacji | Przykład\nprzepływowa | wykorzystuje naturalny przepływ rzeki | duży przepływ, spad | Włocławek (Wisła)\nzbiornikowa (zaporowa) | woda ze sztucznego zbiornika | dolina do przegrodzenia | Solina, Trzy Przełomy (Chiny)\nszczytowo-pompowa | magazynowanie energii, dwa zbiorniki | duże deniwelacje | Żarnowiec\npływowa | wykorzystuje przypływy i odpływy | estuarium, amplituda pływów ponad 5 m | La Rance (Francja), Sihwa (Korea Płd.)\nfalowa | energia falowania morza | otwarte, wzburzone morze | Pelamis (Portugalia)\nmaremotermiczna | różnica temperatury wód | strefa międzyzwrotnikowa | Hawaje, Japonia\n\nElektrownia pływowa La Rance\n\nCecha | Wartość\nlokalizacja | estuarium rzeki Rance, Bretania, Francja\nuruchomienie | 1966 r. — najstarsza na świecie\nmoc | 240 MW\nprodukcja roczna | 550 GWh\nliczba turbin | 24\namplituda pływów | do 13,5 m — jedna z największych w Europie\ndługość zapory | 750 m\n\nNajwiększa amplituda pływów na świecie | Wartość\nZatoka Fundy (Kanada) | do 16 m\nZatoka Ungava (Kanada) | ~15 m\nkanał La Manche / Bretania | do 13,5 m\nZatoka Bristolska (W. Brytania) | ~13 m\nBałtyk | kilka cm — energetyka pływowa niemożliwa\n\nPrzewidywalność źródeł odnawialnych\n\nŹródło | Przewidywalność | Zależy od\npływowe | bardzo wysoka — obliczalna na lata | ruch Księżyca i Słońca\nwodne przepływowe | wysoka | przepływ rzeki, pora roku\ngeotermalne | bardzo wysoka | zasoby ciepła Ziemi\nbiomasa | wysoka | dostępność surowca\nwiatrowe | niska | pogoda\nsłoneczne | średnia (dobowo tak, pogodowo nie) | zachmurzenie, pora roku\n\nTo właśnie przewidywalność jest — zgodnie z tekstem źródłowym — główną przewagą energetyki pływowej nad wiatrową i słoneczną.\n\nPunktacja CKE\n\n- 3 pkt — poprawne przedstawienie dwóch różnic i poprawne wyjaśnienie.\n- 2 pkt — jedna różnica i wyjaśnienie albo dwie różnice bez wyjaśnienia.\n- 1 pkt — jedna różnica albo samo wyjaśnienie.\n- Razem: 3 pkt.\n\nTypowy błąd: **Klucz wymaga różnic w czynnikach PRZYRODNICZYCH.** Odpowiedzi typu „w Polsce nie ma tradycji budowy elektrowni pływowych\" albo „to droższa inwestycja\" **nie punktują** — to czynniki **pozaprzyrodnicze**. **Różnica musi być sformułowana jako przeciwstawienie.** Napisanie samego „elektrownie pływowe leżą nad morzem\" to za mało — trzeba dopisać, **czym różni się** pod tym względem elektrownia szczytowo-pompowa („a szczytowo-pompowe mogą leżeć w głębi lądu\"). **Punktacja jest wieloskładnikowa.** 2 różnice + wyjaśnienie = 3 pkt; 1 różnica + wyjaśnienie = 2 pkt; 2 różnice bez wyjaśnienia = 2 pkt; samo wyjaśnienie = 1 pkt. Warto napisać wszystkie części. **Elektrownia szczytowo-pompowa to magazyn, nie źródło energii.** Zużywa **więcej** energii, niż wytwarza — bilans netto jest **ujemny**. Jej sens gospodarczy to **wyrównywanie dobowych wahań** zapotrzebowania i **stabilizacja** systemu, a nie produkcja. **Polska nie ma warunków dla energetyki pływowej.** Amplituda pływów na Bałtyku wynosi **kilka centymetrów** — Bałtyk to morze **śródlądowe**, prawie odcięte od oceanu. Dlatego elektrownie pływowe u nas są **niemożliwe**, choć elektrownie szczytowo-pompowe działają od dekad. **„Przewidywalne źródło\" z tekstu to kluczowa zaleta pływów.** Pływy wynikają z ruchów Księżyca i Słońca, więc dają się **obliczyć na lata naprzód** — w przeciwieństwie do wiatru i słońca, których produkcja zależy od pogody. **Zwróć uwagę na strukturę tabeli.** Elektrownie szczytowo-pompowe występują w niej **dwukrotnie**: w przychodzie (razem z wodnymi, wiatrowymi i słonecznymi — 31 108 GWh) i w rozchodzie (osobna pozycja — **1 501 GWh**). To właśnie ten paradoks tłumaczy zadanie.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-26.webp","solution_image":null,"topics":"elektrownia szczytowo-pompowa, elektrownia plywowa, czynniki lokalizacji, bilans energii elektrycznej, magazynowanie energii","page_from":30,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/27","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"27","points":1,"ptype":"true_false","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 27. (0-1)\nW tabeli przedstawiono wybrane dane o przewozach ładunków (w %) w transporcie krajowym\nw Polsce w 2022 roku według stref odległości. Wśród rodzajów transportu oznaczonych\nliterami A-C są trzy rodzaje transportu wybrane spośród: kolejowego, morskiego,\nsamochodowego i wodnego śródlądowego.\nRodzaj\ntransportu\nOgółem\n(tys. ton)\nUdział przewozów ładunków (w %) w strefie odległości\n49 km\n50-149 km\n150-499 km\n500 km\nA\n1 257 522\n46,3\n26,4\n24,7\n2,5\nB\n151 768\n28,4\n19,8\n41,2\n10,6\nC\n668\n38,4\n61,2\n0,2\n0,2\nNa podstawie: Przewozy ładunków i pasażerów 2022, www.stat.gov.pl\nOceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest\nprawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.\nW tabeli literą B oznaczono transport wodny śródlądowy, a literą C - transport\nmorski.\nP\nF\nW przypadku transportu samochodowego wraz ze wzrostem odległości udział\nw przewozach ładunków maleje.\nP\nF\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 27. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych […].\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania […] i społeczno-\n-gospodarczego […].\nZakres rozszerzony\nXII.1) Zdający wykazuje na podstawie\ndanych statystycznych […] zróżnicowanie\nudziału poszczególnych rodzajów\ntransportu w przewozach […] w Polsce.\nZakres podstawowy\nI.5) Zdający interpretuje dane liczbowe\nprzedstawione w postaci tabel […].\nZasady oceniania\n1 pkt - odpowiedź poprawna.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nFP","solution":"Odpowiedź: **FP** **1. F** Przyporządkowanie jest inne: | Litera | Rodzaj transportu | Dlaczego | |---|---|---| | **A** | **samochodowy** | **1 257 522 tys. ton** — ogromna masa, ok. **85%** wszystkich przewozów w Polsce; przewaga tras **krótkich** | | **B** | **kolejowy** | **151 768 tys. ton**; największy udział w strefie **150–499 km** i najwyższy udział przewozów **powyżej 500 km** — kolej opłaca się na dużych odległościach | | **C** | **wodny śródlądowy** | zaledwie **668 tys. ton** — marginalna rola w Polsce; przewozy skupione w strefie **50–149 km** (Odrzańska Droga Wodna, Dolna Wisła) | **Transport morski w ogóle nie występuje w tym zestawieniu** — tabela dotyczy transportu **krajowego**, a polska żegluga morska obsługuje niemal wyłącznie relacje **międzynarodowe**. **2. P** Dla transportu **samochodowego** (litera **A**) udział maleje systematycznie wraz ze wzrostem odległości: $$46{,}3\\% \\;\\rightarrow\\; 26{,}4\\% \\;\\rightarrow\\; 24{,}7\\% \\;\\rightarrow\\; 2{,}5\\%$$ Transport samochodowy dominuje na **krótkich dystansach** — jest elastyczny, zapewnia dostawę **„od drzwi do drzwi\"**, ale na długich trasach staje się **droższy** i wolniejszy od kolei.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nPrzewozy ładunków w Polsce (2022)\n\nRodzaj transportu | Masa (mln ton) | Udział\nsamochodowy | ~1 258 | ~85%\nkolejowy | ~152 | ~10%\nrurociągowy | ~57 | ~4%\nlotniczy | ~0,12 | ~0,01%\nwodny śródlądowy | ~0,67 | ~0,05%\n\nPorównanie gałęzi transportu\n\nCecha | Samochodowy | Kolejowy | Wodny śródlądowy | Morski | Lotniczy\nprędkość | średnia | średnia | najniższa | niska | najwyższa\nkoszt jednostkowy | średni | niski | najniższy | najniższy | najwyższy\nładowność | mała | duża | bardzo duża | największa | mała\ndostawa „od drzwi do drzwi\" | tak | nie | nie | nie | nie\noptymalny dystans | do 300 km | 300–1000 km | dowolny (wolno) | międzykontynentalny | bardzo długi\nzależność od pogody | mała | mała | bardzo duża | duża | duża\nemisja $\\text{CO}_2$ na tkm | wysoka | niska | bardzo niska | niska | najwyższa\ntypowe ładunki | wszystkie, drobnica | masowe (węgiel, kruszywa) | masowe, ponadgabarytowe | masowe, kontenery | cenne, pilne, lekkie\n\nDlaczego samochody dominują na krótkich dystansach\n\nZaleta | Opis\nelastyczność | dowolna trasa, dowolna godzina\n„od drzwi do drzwi\" | brak przeładunków\ngęsta sieć dróg | Polska: ~425 tys. km dróg publicznych\nniskie koszty stałe | brak konieczności terminala\nszybkość na krótkich trasach | brak czasu na przeładunek\n\nWada | Opis\nwysoki koszt na długich trasach | paliwo, kierowca, opłaty drogowe\nemisja spalin i hałasu | największy udział w emisjach transportu\nkongestia | korki w aglomeracjach\nwypadkowość | najwyższa spośród gałęzi transportu\nniszczenie nawierzchni | koszty utrzymania dróg\n\nTransport wodny śródlądowy w Polsce — dlaczego marginalny\n\nBariera | Opis\nniskie i zmienne stany wód | Odra i Wisła nieuregulowane, żeglowne sezonowo\nbrak skanalizowania Wisły | tylko odcinek Włocławek–Płock\nbrak połączeń między dorzeczami | Kanał Bydgoski i Gliwicki o niskich parametrach\nniskie klasy dróg wodnych | tylko ~6% dróg wodnych spełnia klasę międzynarodową (IV+)\nbrak inwestycji | dekady zaniedbań\nzamarzanie zimą | przerwy w żegludze\n\nKraj | Udział żeglugi śródlądowej w przewozach\nHolandia | ~35%\nBelgia | ~20%\nNiemcy | ~8%\nFrancja | ~4%\nPolska | ~0,05%\n\nStruktura przewozów według odległości — interpretacja\n\nStrefa | A — samochodowy | B — kolejowy | C — wodny śródlądowy\ndo 49 km | 46,3% | 28,4% | 38,4%\n50–149 km | 26,4% | 19,8% | 61,2%\n150–499 km | 24,7% | 41,2% | 0,2%\n500 km i więcej | 2,5% | 10,6% | 0,2%\n\nWnioski:\n- samochodowy — trend malejący wraz z odległością,\n- kolejowy — maksimum w strefie 150–499 km, najwyższy udział tras najdłuższych,\n- wodny śródlądowy — skupiony w strefie 50–149 km, praktycznie brak tras długich (brak spójnej sieci).\n\nPunktacja CKE\n\n- 1 pkt — odpowiedź poprawna: FP.\n- Razem: 1 pkt.\n\nTypowy błąd: **Transport morski nie występuje w przewozach krajowych.** To najprostsza droga do odrzucenia pierwszego stwierdzenia. Polska żegluga morska wozi ładunki między portami **różnych państw**, a żegluga kabotażowa (między portami polskimi) praktycznie nie istnieje. **Rozpoznawaj rodzaj transportu po masie ładunków.** W Polsce (2022): samochodowy ok. **1,26 mld ton**, kolejowy ok. **152 mln ton**, wodny śródlądowy zaledwie ok. **0,67 mln ton**. Różnice są rzędu wielkości — nie sposób ich pomylić. **Kolej wygrywa na długich dystansach, samochód na krótkich.** To fundamentalna zasada geografii transportu. Kolej ma wysokie koszty **stałe** (przeładunek, dowóz do terminala), ale niskie **zmienne** — opłaca się dopiero powyżej ok. 300 km. **Transport wodny śródlądowy w Polsce jest marginalny.** Powód: **niskie i zmienne stany wód**, brak skanalizowania Odry i Wisły, brak połączeń między dorzeczami. Udział w przewozach: ok. **0,05%**. Dla porównania w Niemczech ok. 8%, w Holandii ponad 30%. **Czytaj wiersze, nie kolumny.** Procenty w tabeli sumują się **w wierszach** (dla każdego rodzaju transportu osobno), a nie w kolumnach. Porównywanie wartości pionowo prowadzi do błędnych wniosków.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-27.webp","solution_image":null,"topics":"transport w Polsce, przewozy ladunkow, transport samochodowy, kolejowy, wodny srodladowy, strefy odleglosci","page_from":32,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/28.1","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"28.1","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 28.1. (0-2)\nRudy uranu wydobywane w kopalniach północnego Nigru - położonego w strefie Sahelu -\neksportuje się do Francji wyłącznie samolotami transportowymi.\nWyjaśnij, dlaczego rudy uranu są dostarczane z Nigru do Francji transportem\nlotniczym. Odnieś się do warunków środowiska geograficznego Nigru i do dwóch\ncech transportu lotniczego.\nArgument odnoszący się do warunków środowiska geograficznego Nigru:\nArgumenty odnoszące się do cech transportu lotniczego:\n1\n2","answer":null,"answer_text":"Zadanie 28.1. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\nI.3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […] gospodarczych\ni politycznych w przestrzeni geograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\nZakres rozszerzony\nXII.1) Zdający wykazuje […] zróżnicowanie\nudziału poszczególnych rodzajów\ntransportu w przewozach na świecie […].\nXIX.3) Zdający prezentuje przykłady\nsposobów pokonywania przyrodniczych\nograniczeń działalności gospodarczej\nczłowieka […].\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych […].\n4. Formułowanie […] wzajemnych\nzależności w systemie człowiek - przyroda\n- gospodarka.\n5. […] formułowanie […] hipotez […].\n6. Kształtowanie umiejętności\nwieloaspektowego postrzegania przestrzeni\ni wyobraźni przestrzennej.\nZakres podstawowy\nXII.4) Zdający przedstawia […] oraz\ncharakteryzuje uwarunkowania [różnych\nrodzajów transportu] w wybranych\npaństwach świata […].\nZasady oceniania\n2 pkt - trzy poprawne argumenty.\n1 pkt - dwa poprawne argumenty.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nArgument odnoszący się do warunków środowiska geograficznego Nigru:\nNiger nie ma dostępu do morza, więc przesyłanie rud uranu transportem morskim jest\nniemożliwe.\nW Nigrze gęstość sieci kolejowej jest bardzo niska, ograniczona tylko do południowej\nczęści kraju, co wyklucza możliwość transportu rud uranu koleją w kierunku Europy.\nW Nigrze niedobór tranzytowych, utwardzonych dróg przekłada się na utrudnienie\nwywozu rud uranu ciężarówkami o dużych gabarytach.\nArgumenty odnoszące się do cech transportu lotniczego:\nTransport lotniczy jest szybki, dzięki czemu skraca się czas transportu rud uranu.\nTransport lotniczy jest bezpieczniejszy niż transport lądowy (a następnie morski), gdyż\nzmniejsza ryzyko wypadku (przejęcia ładunku przez nieuprawnione osoby).","solution":"**Argument odnoszący się do warunków środowiska geograficznego Nigru** (wystarczy jeden): - **Niger nie ma dostępu do morza** — jest państwem **śródlądowym** otoczonym siedmioma sąsiadami, więc transport morski **bezpośrednio z Nigru jest niemożliwy**. Do najbliższego portu (Kotonu w Beninie, Lomé w Togo) jest ponad **1000 km** lądem. - **Bardzo słabo rozwinięta sieć kolejowa** — Niger praktycznie **nie ma czynnych linii kolejowych**; nieliczne odcinki znajdują się tylko na południu kraju, co wyklucza wywóz rud koleją w kierunku Europy. - **Niedobór utwardzonych dróg tranzytowych** — kopalnie leżą na **Saharze**, w północnej części kraju (rejon **Arlit**); brak dobrych dróg utrudnia transport ciężkimi pojazdami o dużych gabarytach, a piaszczyste, pustynne podłoże i burze piaskowe dodatkowo go ograniczają. **Argumenty odnoszące się do cech transportu lotniczego** (dwa z poniższych): 1. **Szybkość** — transport lotniczy jest **najszybszy**, dzięki czemu czas dostawy rud uranu z Sahary do Francji skraca się z tygodni do godzin. 2. **Bezpieczeństwo ładunku** — transport lotniczy jest **bezpieczniejszy** niż wielogodzinny przewóz lądowy przez region niestabilny politycznie; **zmniejsza ryzyko wypadku, kradzieży i przejęcia ładunku przez nieuprawnione osoby**, co przy materiale promieniotwórczym ma znaczenie strategiczne. 3. **Niezależność od infrastruktury naziemnej** — samolot potrzebuje jedynie **lotniska**, a nie ciągłej sieci dróg czy torów przez terytoria kilku państw.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-28.1.webp","solution_image":null,"topics":"transport lotniczy, Niger, rudy uranu, kraj bez dostepu do morza, wskaznik HDI, Sahel","page_from":33,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/28.2","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"28.2","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 28.2. (0-1)\nUporządkuj państwa, których nazwy podano poniżej, według wartości wskaźnika\nrozwoju społecznego (HDI) w 2025 roku. Wpisz nazwy państw w puste kratki we\nwłaściwej kolejności.\nAustralia Niger Tajlandia\nWartość najniższa\nWartość najwyższa\n→\n→\nNa podstawie: www.hdr.undp.org\n28.2.\n0-1\n28.1.\n0-1-2\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 28.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n1. Rozumienie specjalistycznych pojęć\ni posługiwanie się terminami\ngeograficznymi.\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz charakteru\ni dynamiki procesów zachodzących\nw środowisku geograficznym.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania […] społeczno-\n-gospodarczego […] świata.\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nZakres podstawowy\nVII.4) Zdający analizuje zróżnicowanie\nprzestrzenne państw świata według\nwskaźników rozwoju - […] Wskaźnika\nRozwoju Społecznego (HDI).\nZasady oceniania rozwiązań zadań\n8. Wykorzystywanie zdobytej wiedzy\ni umiejętności geograficznych w analizie […]\nprzemian przestrzeni geograficznej.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne uporządkowanie państw.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nNiger\n→\nTajlandia\n→\nAustralia","solution":"$$\\textbf{Niger} \\;\\rightarrow\\; \\textbf{Tajlandia} \\;\\rightarrow\\; \\textbf{Australia}$$ | Państwo | HDI (ok.) | Poziom rozwoju | |---|---|---| | **Niger** | **~0,39** | **bardzo niski** — jedno z ostatnich miejsc na świecie | | **Tajlandia** | **~0,80** | **wysoki** | | **Australia** | **~0,95** | **bardzo wysoki** — światowa czołówka |","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-28.2.webp","solution_image":null,"topics":"transport lotniczy, Niger, rudy uranu, kraj bez dostepu do morza, wskaznik HDI, Sahel","page_from":33,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/29","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"29","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 29.\nPoniżej przedstawiono jeden z karpackich kamieniołomów z zastosowaniem cieniowanego\nmodelu terenu (A) i ortofotomapy (B).\nNa podstawie: www.mapy.geoportal.gov.pl","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **29.1.** Dwie informacje (wystarczą dowolne dwie): 1. **Rzeźba (ukształtowanie) terenu** — cieniowanie uwypukla formy powierzchni, których na ortofotomapie zasłania roślinność i barwy pokrycia terenu. 2. **Położenie szczytów i układ linii grzbietowych** — na modelu cieniowanym grzbiety i wierzchołki rysują się wyraźnie, na zdjęciu giną w jednolitej zieleni lasu. 3. **Rozwinięcie sieci rzecznej** — doliny i wcięcia erozyjne są czytelne nawet pod okapem drzew, bo model terenu **pomija roślinność**. 4. **Występowanie powierzchniowych ruchów masowych** — nisze i jęzory **osuwisk** są na cieniowanym modelu doskonale widoczne; na zdjęciu lotniczym praktycznie niewykrywalne pod lasem. 5. **Formy antropogeniczne w obrębie kamieniołomu** — półki eksploatacyjne, skarpy, hałdy i drogi technologiczne, których geometria jest wyraźnie czytelna na modelu. **29.2.** Dwa skutki (wystarczą dowolne dwie): 1. **Wycięcie lasu** na obszarze kamieniołomu i w jego otoczeniu — trwała utrata pokrywy roślinnej. 2. **Zniszczenie siedlisk zwierząt** i przerwanie korytarzy ekologicznych — spadek bioróżnorodności. 3. **Przekształcenie naturalnego krajobrazu** — powstanie form antropogenicznych (wyrobisk, hałd, skarp) w miejscu naturalnego stoku. 4. **Wzrost hałasu** w rejonie kamieniołomu — od prac strzałowych, kruszarek i transportu urobku. 5. **Wzrost zanieczyszczenia powietrza** — **zapylenie** towarzyszące urabianiu, kruszeniu i przewozowi surowca. 6. **Uruchomienie osuwisk** na stokach — podcięcie zbocza i wstrząsy od materiałów wybuchowych naruszają jego stateczność. 7. **Obniżenie poziomu wód podziemnych** — odwadnianie wyrobiska tworzy **lej depresyjny** wokół kamieniołomu.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nCieniowany model terenu a ortofotomapa\n\nInformacja | Model cieniowany (NMT) | Ortofotomapa\nrzeźba terenu | doskonale czytelna | słabo — brak wrażenia głębi\nszczyty i grzbiety | wyraźne | ukryte w zieleni\ndoliny i sieć rzeczna | czytelne nawet pod lasem | tylko odkryte odcinki\nosuwiska | doskonale widoczne | niewidoczne pod lasem\nformy antropogeniczne (półki, hałdy) | wyraźna geometria | częściowo\nrodzaj pokrycia terenu | brak informacji | pełna informacja\nroślinność, uprawy | brak | tak\nzabudowa, drogi | tylko jako formy terenu | tak, z barwą i teksturą\nbarwa i stan wód | brak | tak\n\nNumeryczne modele w geoinformatyce\n\nSkrót | Nazwa | Co zawiera\nNMT (DTM) | numeryczny model terenu | sama powierzchnia gruntu — bez roślin i budynków\nNMPT (DSM) | numeryczny model pokrycia terenu | grunt wraz z roślinnością i zabudową\ncieniowanie (hillshade) | wizualizacja NMT | symulacja oświetlenia rzeźby ze skośnego kierunku\nchmura punktów | surowe dane LiDAR | miliony punktów o współrzędnych XYZ\n\nStandard w Polsce: dane LiDAR z projektu ISOK dostępne bezpłatnie w Geoportalu (geoportal.gov.pl), dokładność pionowa do 0,15 m.\n\nZastosowania cieniowanego modelu terenu\n\nDziedzina | Zastosowanie\ngeomorfologia | rozpoznanie form rzeźby, kartowanie osuwisk\nhydrologia | wyznaczanie zlewni, modelowanie zasięgu powodzi\narcheologia | wykrywanie grodzisk i wałów ukrytych pod lasem\nleśnictwo | planowanie dróg zrywkowych\ngeologia | rozpoznanie uskoków i struktur tektonicznych\nplanowanie przestrzenne | analiza nachyleń, ekspozycji stoków\n\nSkutki eksploatacji odkrywkowej dla środowiska\n\nElement środowiska | Skutek\nrzeźba terenu | wyrobisko, hałdy, skarpy — trwałe przekształcenie\nszata roślinna | wycinka lasu, zniszczenie runa\nfauna | utrata siedlisk, przerwanie korytarzy ekologicznych, płoszenie hałasem\npowietrze | zapylenie, spaliny maszyn i transportu\nwody podziemne | lej depresyjny wskutek odwadniania wyrobiska\nwody powierzchniowe | zmiana odpływu, zamulenie cieków\ngleby | całkowite usunięcie pokrywy glebowej\nstateczność stoków | uruchomienie osuwisk przez podcięcie i wstrząsy\nklimat akustyczny | hałas prac strzałowych i kruszarek\nkrajobraz | degradacja walorów widokowych i turystycznych\n\nRekultywacja terenów poeksploatacyjnych\n\nKierunek | Opis | Przykład w Polsce\nwodny | zalanie wyrobiska → zbiornik | Jezioro Kolorowe (Sudety), zalewy pożwirowe\nleśny | zalesienie hałd i skarp | KWB Bełchatów, Turów\nrolniczy | odtworzenie gleby, uprawy | wyrobiska siarki (Machów)\nrekreacyjny | park, ośrodek sportów | Geosfera Jaworzno, Kadzielnia (Kielce)\nnaukowo-dydaktyczny | geopark, rezerwat geologiczny | Kamieniołom Zachełmie, Ślęża\nspecjalny | składowisko, magazyn | wyrobiska soli\n\nW Polsce rekultywacja jest obowiązkiem przedsiębiorcy wynikającym z Prawa geologicznego i górniczego — musi zostać zakończona w ciągu 5 lat od zaprzestania eksploatacji.\n\nKamieniołomy w Karpatach\n\nCecha | Opis\nwydobywany surowiec | piaskowce fliszowe (magurskie, godulskie, istebniańskie)\nzastosowanie | kruszywa drogowe, kamień budowlany, elementy elewacyjne\nmetoda | odkrywkowa, z użyciem materiałów wybuchowych\ntypowy układ wyrobiska | piętra (półki) eksploatacyjne ze skarpami\ngłówny konflikt | eksploatacja vs. ochrona przyrody (parki krajobrazowe, Natura 2000)\nspecyficzne zagrożenie | osuwiska — flisz jest wyjątkowo podatny\n\nPunktacja CKE\n\n- 29.1. 1 pkt — podanie dwóch poprawnych informacji o środowisku geograficznym lepiej czytelnych na modelu cieniowanym (rzeźba terenu, położenie szczytów, układ grzbietów, sieć rzeczna, osuwiska, formy antropogeniczne).\n- 29.2. 1 pkt — przedstawienie dwóch poprawnych skutków dla środowiska przyrodniczego.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Cieniowany model terenu pokazuje sam teren, bez roślinności.** To jego przewaga nad ortofotomapą: **NMT (DTM)** usuwa las, budynki i inne pokrycie, odsłaniając rzeźbę. Właśnie dlatego wykrywa się nim osuwiska i formy ukryte pod lasem. **Ortofotomapa wygrywa tam, gdzie liczy się pokrycie terenu.** Rodzaj upraw, stan roślinności, zabudowa, barwa wody — tego model cieniowany **nie pokazuje**. Zadanie pyta wyłącznie o przewagi **modelu terenu**. **Klucz wymaga dwóch odpowiedzi za jeden punkt w każdej części.** Jedna poprawna = **0 pkt**. Nie ma punktacji częściowej. **Podawaj różne informacje, nie warianty tej samej.** „Rzeźba terenu\" i „ukształtowanie powierzchni\" to **ta sama** odpowiedź napisana dwa razy — nie zostanie policzona podwójnie. **W 29.2 pisz o środowisku przyrodniczym, nie o gospodarce.** Skutki typu „nowe miejsca pracy\", „dochody gminy\", „hałas przeszkadza mieszkańcom\" dotyczą sfery **społeczno-gospodarczej** i nie punktują (choć hałas w kontekście fauny — już tak). **Kamieniołomy w Karpatach to głównie piaskowiec.** Wydobywa się tam odporne **piaskowce fliszowe** (m.in. magurskie, istebniańskie, godulskie) na kruszywa drogowe i kamień budowlany. **NMT a NMPT.** **NMT (DTM)** — model **terenu**, bez roślinności i budynków; **NMPT (DSM)** — model **pokrycia terenu**, z roślinnością i zabudową. Cieniowanie stosuje się zwykle do NMT.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-29.webp","solution_image":null,"topics":"cieniowany model terenu, ortofotomapa, NMT, kamieniolom, gornictwo odkrywkowe, degradacja srodowiska","page_from":34,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/29.1","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"29.1","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 29.1. (0-1)\nPodaj dwie informacje o środowisku geograficznym przedstawionego obszaru, które\nsą bardziej czytelne na cieniowanym modelu terenu niż na ortofotomapie.\n1\n2","answer":null,"answer_text":"Zadanie 29.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […], gospodarczych […]\nw przestrzeni geograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n3. Analizowanie, interpretacja\ni przetwarzanie informacji przedstawionych\nna mapach wykonanych z wykorzystaniem\nnarzędzi GIS.\n10. Wykorzystanie narzędzi GIS w analizie\ni prezentacji danych przestrzennych.\nZakres rozszerzony\nI.5) Zdający wykorzystuje technologie […]\ngeoinformacyjne do pozyskiwania,\nprzechowywania, przetwarzania\ni prezentacji informacji geograficznych.\nZakres podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nZasady oceniania\n1 pkt - podanie dwóch poprawnych informacji o środowisku geograficznym.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nrzeźba terenu\npołożenie szczytów\nukład linii grzbietów\nukształtowanie powierzchni\nrozwinięcie sieci rzecznej\nwystępowanie powierzchniowych ruchów masowych (osuwisko)\nformy pochodzenia antropogenicznego na obszarze kamieniołomu","solution":"Dwie informacje (wystarczą dowolne dwie): 1. **Rzeźba (ukształtowanie) terenu** — cieniowanie uwypukla formy powierzchni, których na ortofotomapie zasłania roślinność i barwy pokrycia terenu. 2. **Położenie szczytów i układ linii grzbietowych** — na modelu cieniowanym grzbiety i wierzchołki rysują się wyraźnie, na zdjęciu giną w jednolitej zieleni lasu. 3. **Rozwinięcie sieci rzecznej** — doliny i wcięcia erozyjne są czytelne nawet pod okapem drzew, bo model terenu **pomija roślinność**. 4. **Występowanie powierzchniowych ruchów masowych** — nisze i jęzory **osuwisk** są na cieniowanym modelu doskonale widoczne; na zdjęciu lotniczym praktycznie niewykrywalne pod lasem. 5. **Formy antropogeniczne w obrębie kamieniołomu** — półki eksploatacyjne, skarpy, hałdy i drogi technologiczne, których geometria jest wyraźnie czytelna na modelu.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-29.1.webp","solution_image":null,"topics":"cieniowany model terenu, ortofotomapa, NMT, kamieniolom, gornictwo odkrywkowe, degradacja srodowiska","page_from":34,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/29.2","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"29.2","points":1,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 29.2. (0-1)\nPrzedstaw dwa skutki dla środowiska przyrodniczego, które są wynikiem eksploatacji\nsurowców skalnych w kamieniołomach.\n1\n2\n29.1.\n0-1\n29.2.\n0-1\nMGEP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 29.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n3. Identyfikowanie sieci powiązań\nprzyrodniczych […], gospodarczych […]\nw przestrzeni geograficznej.\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n6. Prognozowanie przemian zachodzących\nw środowisku przyrodniczym i społeczno-\n-gospodarczym.\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nZakres podstawowy\nI.3) Zdający czyta i interpretuje treści\nróżnych map […].\nXIII.4) Zdający wyjaśnia wpływ górnictwa na\nśrodowisko przyrodnicze na przykładzie\nodkrywkowych […] kopalni w Polsce […].\nZasady oceniania\n1 pkt - przedstawienie dwóch poprawnych skutków dla środowiska przyrodniczego.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nPrzykładowe odpowiedzi\nWycięcie lasu na obszarze obejmującym kamieniołom.\nZniszczenie siedlisk zwierząt na obszarze obejmującym kamieniołom.\nPrzekształcenie naturalnego krajobrazu na obszarze obejmującym kamieniołom.\nWzrost hałasu w rejonie kamieniołomu w wyniku prowadzonej eksploatacji i transportu\nwydobytego surowca.\nWzrost zanieczyszczenia powietrza na skutek zapylenia towarzyszącego eksploatacji.\nUruchomienie osuwisk na stokach.\nObniżenie poziomu wód podziemnych.","solution":"Dwa skutki (wystarczą dowolne dwie): 1. **Wycięcie lasu** na obszarze kamieniołomu i w jego otoczeniu — trwała utrata pokrywy roślinnej. 2. **Zniszczenie siedlisk zwierząt** i przerwanie korytarzy ekologicznych — spadek bioróżnorodności. 3. **Przekształcenie naturalnego krajobrazu** — powstanie form antropogenicznych (wyrobisk, hałd, skarp) w miejscu naturalnego stoku. 4. **Wzrost hałasu** w rejonie kamieniołomu — od prac strzałowych, kruszarek i transportu urobku. 5. **Wzrost zanieczyszczenia powietrza** — **zapylenie** towarzyszące urabianiu, kruszeniu i przewozowi surowca. 6. **Uruchomienie osuwisk** na stokach — podcięcie zbocza i wstrząsy od materiałów wybuchowych naruszają jego stateczność. 7. **Obniżenie poziomu wód podziemnych** — odwadnianie wyrobiska tworzy **lej depresyjny** wokół kamieniołomu.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-29.2.webp","solution_image":null,"topics":"cieniowany model terenu, ortofotomapa, NMT, kamieniolom, gornictwo odkrywkowe, degradacja srodowiska","page_from":34,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/30","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"30","points":2,"ptype":"open","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 30.\nPoniżej przedstawiono strukturę handlu zagranicznego w 2020 roku według grup towarów\ndwóch krajów - Japonii oraz kraju oznaczonego literą X.\nprodukty przetwórstwa przemysłowego i inne wyroby\nmaszyny, urządzenia i sprzęt transportowy\nchemikalia\nsurowce mineralne i paliwa\ntowary rolno-spożywcze\nNa podstawie: Rocznik Statystyki Międzynarodowej 2021, www.stat.gov.pl","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **30.1. A — Indie** Wskazówki z opisu prowadzą jednoznacznie do Indii: - **„największa — obok Chin — liczebność konsumentów na kontynencie\"** — Indie liczą ok. **1,45 mld** mieszkańców, obok Chin są najludniejszym państwem Azji i świata. - **„warunki środowiska sprzyjają produkcji rolno-spożywczej\"** — klimat **zwrotnikowy monsunowy**, żyzne **mady** Niziny Hindustańskiej, długi (często całoroczny) okres wegetacyjny, ogromne zasoby wody. - **„dodatnie saldo w handlu towarami rolno-spożywczymi\"** — Indie są **największym eksporterem ryżu na świecie**, a także czołowym eksporterem herbaty, przypraw, cukru i mięsa bawolego. **Dlaczego nie pozostałe:** | Odpowiedź | Dlaczego odpada | |---|---| | **B. Singapur** | miasto-państwo, **ok. 6 mln** mieszkańców, praktycznie **brak rolnictwa** — importuje ponad 90% żywności | | **C. Korea Południowa** | ok. 52 mln mieszkańców, **górzysta**, mało gruntów ornych, **importer netto** żywności | | **D. ZEA** | ok. 10 mln mieszkańców, **klimat pustynny**, brak warunków dla rolnictwa, importer żywności | **30.2. Rozstrzygnięcie: B — surowce mineralne i paliwa** **Wpływ warunków środowiska geograficznego:** Japonia ma **bardzo ubogie zasoby surowców mineralnych i energetycznych** — praktycznie **nie posiada własnych złóż ropy naftowej, gazu ziemnego ani rud metali** na skalę przemysłową, a wydobycie węgla kamiennego zostało zaniechane jako nieopłacalne. Kraj tworzy **łuk wysp pochodzenia wulkanicznego** o młodej budowie geologicznej, ubogiej w złoża surowców osadowych. Jednocześnie Japonia to jedna z **największych gospodarek przemysłowych świata**, a jej **przemysł przetwórczy** (motoryzacja, elektronika, hutnictwo, chemia) generuje **ogromne zapotrzebowanie na surowce i energię**. Wysoki popyt zgłaszają też **gospodarstwa domowe** liczącego ok. 124 mln mieszkańców kraju. Rozbieżność między **znikomą podażą krajową** a **ogromnym popytem** sprawia, że Japonia musi **importować niemal wszystkie surowce mineralne i paliwa**, przy minimalnym eksporcie tej grupy towarów — stąd **wyraźnie ujemne saldo**. Odwrotnie jest w grupie **A (maszyny i urządzenia)** — tu Japonia ma **saldo dodatnie**, bo eksportuje samochody, maszyny, elektronikę i roboty przemysłowe.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nSaldo handlu zagranicznego\n\n$$\\text{saldo} = \\text{eksport} - \\text{import}$$\n\nSaldo | Znaczenie\ndodatnie (nadwyżka) | eksport przewyższa import\nujemne (deficyt) | import przewyższa eksport\nzrównoważone | eksport ≈ import\n\nJaponia — struktura handlu zagranicznego\n\nGrupa towarów | Eksport | Import | Saldo\nmaszyny, urządzenia, sprzęt transportowy | bardzo wysoki | średni | dodatnie\nprodukty przetwórstwa przemysłowego | wysoki | średni | dodatnie\nchemikalia | średni | średni | ok. zerowe\nsurowce mineralne i paliwa | znikomy | bardzo wysoki | ujemne ✔\ntowary rolno-spożywcze | znikomy | wysoki | ujemne\n\nJaponia — zasoby surowcowe\n\nSurowiec | Udział importu w zużyciu\nropa naftowa | ~99%\ngaz ziemny (LNG) | ~97%\nwęgiel kamienny | ~100% (wydobycie krajowe zaniechane)\nrudy żelaza | ~100%\nrudy miedzi | ~100%\nżywność (kalorycznie) | ~62%\n\nPrzyczyna ubóstwa surowcowego | Opis\nmłoda budowa geologiczna | łuk wysp wulkanicznych, brak wielkich basenów osadowych\nstrefa subdukcji | intensywne procesy tektoniczne, brak stabilnych platform\nmała powierzchnia | 377 tys. km², z tego ok. 73% to góry\nbrak platformy kontynentalnej z ropą | szelf wąski, głębiny oceaniczne blisko brzegu\n\nGłówny sprzeciw popytowy | Skutek\n4. gospodarka świata wg PKB | ogromne zapotrzebowanie przemysłu\nprzemysł motoryzacyjny i elektroniczny | duże zużycie energii i metali\n124 mln mieszkańców | wysoki popyt konsumpcyjny na paliwa\nograniczenie energetyki jądrowej po Fukushimie (2011) | wzrost importu LNG i ropy\n\nIndie — rolnictwo i handel żywnością\n\nCecha | Wartość\nludność | ~1,45 mld — obok Chin największa w Azji\nudział rolnictwa w zatrudnieniu | ~43%\ngrunty orne | ~156 mln ha — 2. miejsce na świecie po USA\nklimat | zwrotnikowy monsunowy\ngleby | mady Niziny Hindustańskiej, czarne regury Dekanu\npozycja w eksporcie ryżu | 1. na świecie (~40% światowego eksportu)\ninne kierunki eksportu | herbata, przyprawy, cukier, mięso bawole, krewetki\nsaldo w handlu żywnością | dodatnie\n\nProdukt | Pozycja Indii w świecie\nmleko | 1.\nrośliny strączkowe | 1.\nherbata | 2.\nryż | 2. w produkcji, 1. w eksporcie\npszenica | 2.\ntrzcina cukrowa | 2.\nbawełna | 1.–2.\n\nCztery kraje z zadania 30.1\n\nPaństwo | Ludność | Warunki dla rolnictwa | Saldo w handlu żywnością\nA. Indie | ~1,45 mld | bardzo dobre — monsun, mady, niziny | dodatnie ✔\nB. Singapur | ~6 mln | brak — miasto-państwo | silnie ujemne\nC. Korea Płd. | ~52 mln | słabe — góry (70% powierzchni) | ujemne\nD. ZEA | ~10 mln | brak — klimat pustynny | silnie ujemne\n\nStruktura towarowa handlu a poziom rozwoju\n\nPoziom rozwoju | Eksport | Import\nwysoko rozwinięte | wyroby przetworzone, maszyny, technologie, usługi | surowce, żywność, towary konsumpcyjne\nrozwijające się | surowce, płody rolne, wyroby pracochłonne | maszyny, technologie, wyroby przetworzone\n\nJaponia to wzorcowy przykład kraju wysoko rozwiniętego: eksportuje wysoko przetworzone maszyny, importuje surowce i żywność. Wartość dodana powstaje w kraju, a nie w kopalni.\n\nPunktacja CKE\n\n- 30.1. 1 pkt — odpowiedź A (Indie).\n- 30.2. 1 pkt — poprawne rozstrzygnięcie (B — surowce mineralne i paliwa) i poprawne wykazanie wpływu warunków środowiska geograficznego Japonii (niedobór krajowych złóż surowców przy wysokim popycie przemysłu i mieszkańców).\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Klucz w 30.2 wymaga rozstrzygnięcia I uzasadnienia łącznie za 1 punkt.** Samo „B\" bez wykazania wpływu środowiska = **0 pkt**. **Uzasadnienie musi dotyczyć środowiska geograficznego.** „Japończycy dużo jeżdżą samochodami\" to argument **konsumpcyjny**, a nie środowiskowy. Trzeba napisać o **braku własnych złóż** surowców. **Saldo ujemne = import przewyższa eksport.** $\\text{saldo} = \\text{eksport} - \\text{import}$. W grupie maszyn Japonia ma saldo **dodatnie** (jest ich eksporterem), w grupie surowców — **ujemne**. **Japonia to archipelag wulkaniczny, ubogi w surowce.** Młoda budowa geologiczna oznacza brak wielkich złóż osadowych (ropa, gaz, węgiel). Japonia importuje ok. **99% ropy** i ok. **97% gazu ziemnego**. **Ludność Indii to wskazówka, nie ciekawostka.** Fraza „obok Chin największa liczebność konsumentów **na kontynencie**\" jest w zadaniu po to, by odróżnić Indie od Singapuru, Korei i ZEA — wszystkie trzy są **wielokrotnie mniej ludne**. **Indie eksportują żywność mimo ubóstwa części ludności.** To jeden z paradoksów gospodarki indyjskiej: kraj jest **największym eksporterem ryżu na świecie**, a jednocześnie zmaga się z niedożywieniem znacznej części społeczeństwa. Decyduje **siła nabywcza**, a nie dostępność żywności. **Nie utożsamiaj wysokiej ludności z importem żywności.** O saldzie decydują **warunki przyrodnicze i wydajność rolnictwa**, a nie sama liczba konsumentów.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-30.webp","solution_image":null,"topics":"handel zagraniczny, saldo bilansu handlowego, Japonia, Indie, import surowcow, struktura towarowa","page_from":35,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/30.1","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"30.1","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 30.1. (0-1)\nW kraju oznaczonym literą X warunki środowiska geograficznego sprzyjają produkcji\ntowarów rolno-spożywczych i występowaniu dodatniego salda w handlu zagranicznym tymi\ntowarami, mimo największej liczebności - obok Chin - konsumentów tych towarów na\nkontynencie.\nDokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.\nKraj objęty powyższym opisem i oznaczony literą X to\nA. Indie.\nB. Singapur.\nC. Korea Południowa.\nD. Zjednoczone Emiraty Arabskie.\n0%\n20%\n40%\n60%\n80%\n100%\nJaponia\nX\nimport eksport import eksport\nMGEP-R0_100","answer":"A","answer_text":"Zadanie 30.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz […]\nprocesów zachodzących w środowisku\ngeograficznym w skali globalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania […] społeczno-\n-gospodarczego […] świata.\n6. Kształtowanie umiejętności\nwieloaspektowego postrzegania przestrzeni\ni wyobraźni przestrzennej.\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nXIX.2) Zdający wyjaśnia związki między\nwystępowaniem surowców mineralnych\na kierunkami rozwoju przemysłu i strukturą\ntowarową handlu zagranicznego.\nZakres podstawowy\nI.5) Zdający interpretuje dane liczbowe\nprzedstawione w postaci […] wykresów.\nIX.3) Zdający analizuje strukturę […]\nmiędzynarodowej wymiany towarowej […].\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n1 pkt - odpowiedź poprawna.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nA","solution":"## Poprawna odpowiedź: A\n\n### Uzasadnienie\nKraj oznaczony literą X to **Indie** (odpowiedź **A**). Wskazówki z opisu:\n- Warunki środowiska geograficznego sprzyjają **produkcji towarów rolno-spożywczych** i **dodatniemu saldu** w handlu tymi towarami (klimat monsunowy, żyzne niziny aluwialne, rozległe obszary rolnicze).\n- Kraj ma **największą - obok Chin - liczbę konsumentów** tych towarów na kontynencie azjatyckim, czyli ogromną populację (ponad miliard mieszkańców), co jednoznacznie wskazuje na **Indie**.\n\nSingapur (mały kraj-miasto importujący żywność), Korea Południowa i Zjednoczone Emiraty Arabskie nie spełniają tych warunków.\n\n## Zasady oceniania CKE\n- **1 pkt** - odpowiedź poprawna (A - Indie).\n- **0 pkt** - odpowiedź niespełniająca wymagań albo brak odpowiedzi.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-30.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":35,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"},{"id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad/30.2","paper_id":"geografia-2026-maj-matura-rozszerzona","number":"30.2","points":1,"ptype":"closed","subject":"geografia","category":"matura","year":2026,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 30.2. (0-1)\nRozstrzygnij, w której grupie towarów - spośród podanych poniżej - w handlu\nzagranicznym Japonii występuje saldo ujemne. Zapisz literę, którą oznaczono właściwą\ngrupę, a następnie wykaż wpływ warunków środowiska geograficznego w tym kraju na\nsaldo w tej grupie towarów.\nGrupy towarów:\nA. maszyny, urządzenia i sprzęt transportowy\nB. surowce mineralne i paliwa\nRozstrzygnięcie:\nWpływ warunków środowiska geograficznego:\n30.2.\n0-1\nMGEP-R0_100\nBRUDNOPIS (nie podlega ocenie)\nGEOGRAFIA\nPoziom rozszerzony\nFormuła 2023\nGEOGRAFIA\nPoziom rozszerzony\nFormuła 2023\nGEOGRAFIA\nPoziom rozszerzony\nFormuła 2023","answer":null,"answer_text":"Zadanie 30.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nZakres rozszerzony\nI. Wiedza geograficzna\n2. Rozszerzenie wiedzy niezbędnej do\nzrozumienia istoty zjawisk oraz […]\nprocesów zachodzących w środowisku\ngeograficznym w skali globalnej […].\nII. Umiejętności i stosowanie wiedzy\nw praktyce\n2. Analizowanie i wyjaśnianie zjawisk\ni procesów geograficznych oraz\nzróżnicowania […] społeczno-\n-gospodarczego […] świata.\n4. Formułowanie twierdzeń\no prawidłowościach dotyczących\nfunkcjonowania środowiska […]\nspołeczno-gospodarczego oraz\nwzajemnych zależności w systemie\nczłowiek - przyroda - gospodarka.\nZakres rozszerzony\nI.7) Zdający identyfikuje zależności\nprzyczynowo-skutkowe, funkcjonalne\ni czasowe między elementami przestrzeni\ngeograficznej […].\nXIX.2) Zdający wyjaśnia związki między\nwystępowaniem surowców mineralnych\na kierunkami rozwoju przemysłu i strukturą\ntowarową handlu zagranicznego.\nZakres podstawowy\nI.5) Zdający interpretuje dane liczbowe\nprzedstawione w postaci […] wykresów.\nIX.3) Zdający analizuje strukturę […]\nmiędzynarodowej wymiany towarowej […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie i poprawne wykazanie wpływu warunków środowiska\ngeograficznego Japonii na saldo we właściwej grupie towarów.\n0 pkt - odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.\nRozstrzygnięcie\nB\nPrzykładowe odpowiedzi\nDo salda ujemnego w grupie surowców mineralnych i paliw przyczynia się:\nwysoki popyt generowany przez drugi sektor gospodarki w Japonii.\nwysoki popyt na rynku paliw wśród mieszkańców Japonii.\nniedobór w zakresie eksploatacji krajowych złóż surowców w Japonii.","solution":"## Poprawna odpowiedź: B (surowce mineralne i paliwa)\n\n### Rozstrzygnięcie\nSaldo ujemne w handlu zagranicznym Japonii występuje w grupie **B - surowce mineralne i paliwa**. Japonia importuje tych towarów znacznie więcej, niż eksportuje.\n\n### Wykazanie wpływu warunków środowiska geograficznego\nJaponia posiada **niewielkie własne zasoby surowców mineralnych i paliw kopalnych (ropy naftowej, gazu ziemnego, węgla, rud metali)** - jej środowisko geograficzne nie zapewnia bazy surowcowej dla gospodarki. Jednocześnie **wysoko rozwinięty przemysł oraz liczna ludność generują ogromny popyt na energię i surowce**. Niedobór krajowych złóż przy wysokim zapotrzebowaniu zmusza Japonię do masowego **importu** surowców i paliw, co daje **ujemne saldo** w tej grupie towarów. Grupa A (maszyny, urządzenia i sprzęt transportowy) ma saldo dodatnie - to eksportowa specjalność Japonii.\n\n## Zasady oceniania CKE\n- **1 pkt** - poprawne rozstrzygnięcie (B) oraz poprawne wykazanie wpływu warunków środowiska geograficznego Japonii (niedobór surowców + wysoki popyt → import) na saldo w tej grupie towarów.\n- **0 pkt** - odpowiedź niespełniająca wymagań albo brak odpowiedzi.","image":"img/geografia-2026-maj-matura-rozszerzona/zad-30.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":36,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Geografia · Matura · maj 2026 (rozszerzona)","subject_label":"Geografia","category_label":"Matura"}]}