{"paper":{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","variant":null,"exam_pdf":null,"key_pdf":null,"question_count":14,"source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},"questions":[{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05/zad/1","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05","number":"1","points":30,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"**Tekst do tlumaczenia: Gaius Plinius Secundus Maior, Naturalis Historia XXXV, 36, 84-86 (o malarzu Apellesie)**\n\n**Objasnienia:**\n- Apelles, is - Apelles, malarz grecki.\n- ansa, -ae - tu: rzemyk, petelka.\n\nApelli fuit alioqui perpetua consuetudo numquam tam occupatum diem agenda, ut non lineam ducendo exerceret artem, quod ab eo in proverbium venit. Idem perfecta opera proponebat in pergula transeuntibus, atque ipse post tabulam latens vitia, quae notarentur, auscultabat vulgum diligentiorem iudicem quam se praeferens, feruntque reprehensum a sutore, quod in crepidis una pauciores intus fecisset ansas, eodem postero die superbo emendatione pristinae admonitionis cavillante circa crus, indignatum prospexisse denuntiantem, ne supra crepidam sutor iudicaret, quod et ipsum in proverbium abiit. Fuit enim et comitas illi, propter quam gratior Alexandro Magno frequenter in officinam ventitanti - nam, ut diximus, ab alio se pingi vetuerat edicto - sed in officina imperite multa disserenti silentium comiter suadebat rideri eum dicens a pueris, qui colores tererent.\n\nDokonaj przekladu tekstu na jezyk polski.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nPełny przekład tekstu Pliniusza Starszego, *Naturalis Historia* XXXV, 36, 84-86 (fragment o malarzu Apellesie).\n\n## Sposób 1 - przekład zdanie po zdaniu z analizą gramatyczną\n\n### Zdanie 1 (max 5 pkt)\n\n> *Apelli fuit alioqui perpetua consuetudo numquam tam occupatum diem agendi, ut non lineam ducendo exerceret artem, quod ab eo in proverbium venit.*\n\n**Przekład:**\nApelles miał poza tym stały zwyczaj, aby nigdy nie wypełniać dnia zajęciami do tego stopnia, by nie mógł ćwiczyć swojej sztuki poprzez namalowanie [choćby jednej] kreski - co dzięki niemu stało się przysłowiem.\n\n**Analiza gramatyczna:**\n- *Apelli fuit* - zdanie główne; **dativus possessivus** (Apellesowi był = Apelles miał); *fuit* = 3. os. sg. perfectum ind. act. od *sum*\n- *alioqui* - przysłówek \"poza tym, zresztą\"\n- *perpetua consuetudo* - nom. sg. fem. II dekl. + I dekl., podmiot zdania\n- *numquam tam occupatum diem agendi* - **gerundium** (*agendi* = gen. sg. od *agere*, dopełnienie do *consuetudo*); *occupatum* = part. perf. pass. w funkcji przydawki; przeczenie *numquam* z *tam ut*\n- *ut non lineam ducendo exerceret artem* - zdanie podrzędne **skutkowe** (*ut non* + coniunctivus imperfecti); *ducendo* = **gerundium** od *duco* (abl. sposobu), *exerceret* = coniunctivus imperfecti act. 3. os. sg.\n- *quod ab eo in proverbium venit* - zdanie względne podmiotowe; *quod* = zaimek względny (nom.), *venit* = 3. os. sg. perfectum ind. act.\n\n### Zdanie 2 (max 15 pkt)\n\n> *Idem perfecta opera proponebat in pergula transeuntibus, atque ipse post tabulam latens vitia, quae notarentur, auscultabat vulgum diligentiorem iudicem quam se praeferens, feruntque reprehensum a sutore, quod in crepidis una pauciores intus fecisset ansas, eodem postero die superbo emendatione pristinae admonitionis cavillante circa crus, indignatum prospexisse denuntiantem, ne supra crepidam sutor iudicaret, quod et ipsum in proverbium abiit.*\n\n**Przekład:**\nTen sam Apelles wystawiał ukończone dzieła w przedsionku przechodniom, a sam, ukrywając się za obrazem, wysłuchiwał wad, które były przez nich zauważane, uznając tłum za bardziej dociekliwego sędziego od siebie. Podobno skrytykował go szewc za to, że na sandałach namalował o jedną pętelkę za mało w środku; gdy ten sam szewc, dumny z poprawki spowodowanej swoją poprzednią uwagą, następnego dnia drwił z nogi [postaci], wzburzony [Apelles] wyglądnął i napomknął wyrokującemu [szewcowi], by szewc nie sądził powyżej sandała - co też weszło w przysłowie.\n\n**Analiza gramatyczna:**\n- *Idem proponebat* - zdanie główne; *Idem* = zaimek \"ten sam\" (nom. sg. m.); *proponebat* = imperfectum ind. act. 3. os. sg.\n- *perfecta opera* - **participium perfecti passivi** od *perficio* (acc. pl. n. II dekl.), przydawka do *opera*\n- *in pergula transeuntibus* - wyrażenie przyimkowe (in + abl.); *transeuntibus* = **participium praesentis activi** od *transeo* (dat. pl.), dativus commodi\n- *ipse post tabulam latens vitia auscultabat* - orzeczenie *auscultabat* (imperfectum ind. act.); *latens* = **participium praesentis activi** od *lateo*; wyrażenie przyimkowe *post tabulam*\n- *quae notarentur* - zdanie względne ze **stroną bierną** (coniunctivus imperfecti passivi od *noto*), cel/przeznaczenie\n- *vulgum diligentiorem iudicem quam se praeferens* - **participium praesentis activi** od *praefero*; **stopień wyższy** *diligentiorem* (comparativus od *diligens*); porównanie z *quam* + acc. *se*\n- *feruntque reprehensum a sutore* - **participium perfecti passivi** *reprehensum* (acc. sg. m.) w ACI z *ferunt*; sprawca przy stronie biernej: *a sutore* (a + abl.)\n- *quod in crepidis una pauciores intus fecisset ansas* - zdanie podrzędne przyczynowe (coniunctivus plusquamperfecti od *facio*); *pauciores* = **stopień wyższy** (*paucior*) w acc. pl.; *una* = abl. sg. (\"o jedną\")\n- *eodem postero die* - **ablativus temporis** (\"następnego dnia\"); *eodem* = abl. sg. m. od *idem*\n- *superbo emendatione pristinae admonitionis cavillante circa crus* - **ablativus absolutus** (subst. + participium *cavillante*, od *cavillor*); gen. *pristinae admonitionis* = \"poprzedniego upomnienia\"; wyrażenie przyimkowe *circa crus*\n- *indignatum prospexisse denuntiantem* - **ACI** zależne od *ferunt* (domyślne); *indignatum* = part. perf. pass. od *indignor* (w znaczeniu deponentywnym); *prospexisse* = infinitivus perfecti od *prospicio*; *denuntiantem* = part. praes. act. od *denuntio*\n- *ne supra crepidam sutor iudicaret* - zdanie podrzędne dopełnieniowe (coniunctivus imperfecti od *iudico*); *ne* + coniunctivus po czasowniku nakazu; wyrażenie przyimkowe *supra crepidam*\n- *quod et ipsum in proverbium abiit* - zdanie względne podmiotowe; *abiit* = 3. os. sg. perfectum od *abeo*\n\n### Zdanie 3 (max 9 pkt)\n\n> *Fuit enim et comitas illi, propter quam gratior Alexandro Magno frequenter in officinam ventitanti - nam, ut diximus, ab alio se pingi vetuerat edicto - sed in officina imperite multa disserenti silentium comiter suadebat rideri eum dicens a pueris, qui colores tererent.*\n\n**Przekład:**\nMiał też Apelles poczucie humoru, dzięki któremu był mile i chętnie widywany przez Aleksandra Wielkiego, często odwiedzającego pracownię - albowiem, jak wspomnieliśmy, wydał on edykt zabraniający malowania go przez kogoś innego - [Aleksandrowi] jednak rozprawiającemu obszernie i bez sensu w pracowni uprzejmie doradzał milczenie, mówiąc, że śmieją się z niego chłopcy, którzy ucierają barwniki.\n\n**Analiza gramatyczna:**\n- *Fuit enim et comitas illi* - zdanie główne; **dativus possessivus** (*illi* = dat. sg. od *ille*, \"miał on/Apelles\"); *comitas* = nom. sg. fem. (\"poczucie humoru, uprzejmość\"); *enim* i *et* = partykuły\n- *propter quam gratior Alexandro Magno frequenter in officinam ventitanti* - wyrażenie przyimkowe *propter quam* (\"dzięki której\"); *gratior* = **stopień wyższy** od *gratus* (comparativus, \"milszy\"); *ventitanti* = **participium praesentis activi** od *ventito* (dat. sg. m., określa *Alexandro Magno*)\n- *nam, ut diximus, ab alio se pingi vetuerat edicto* - zdanie wtrącone; *ut diximus* = zdanie podrzędne porównawcze; *vetuerat* = 3. os. sg. plusquamperfectum ind. act. od *veto*; *pingi* = infinitivus praesentis passivi od *pingo*; **ACI** (*se pingi*); *edicto* = abl. sg. (\"edyktem\", abl. instrumentalis)\n- *sed in officina imperite multa disserenti silentium comiter suadebat* - *suadebat* (imperfectum ind. act.); *disserenti* = **participium praesentis activi** od *dissero* (dat. sg., określa *Alexandro*); *imperite* = przysłówek \"nieudolnie, bez znawstwa\"; *comiter* = przysłówek \"uprzejmie\"\n- *rideri eum dicens a pueris* - **participium praesentis activi** *dicens* od *dico*; **ACI**: *rideri eum* (inf. pres. pass. od *rideo* + acc. *eum*); sprawca przy stronie biernej: *a pueris*\n- *qui colores tererent* - zdanie względne (coniunctivus imperfecti od *tero*), cel/charakter\n\n## Sposób 2 - wzorcowe tłumaczenie całego tekstu\n\n**Apelles miał poza tym stały zwyczaj, by nigdy nie zajmować dnia tylu sprawami, żeby nie mógł ćwiczyć swej sztuki przez namalowanie [choćby jednej] kreski - co dzięki niemu weszło w przysłowie. Ten sam [Apelles] wystawiał ukończone dzieła w przedsionku przechodniom, a sam, ukrywając się za obrazem, wysłuchiwał uwag o wadach, które były [przez nich] dostrzegane, uważając tłum za bardziej wnikliwego sędziego od siebie. Podobno skrytykowany został przez szewca za to, że na sandałach namalował o jedną pętelkę za mało wewnątrz; gdy ten sam szewc, dumny z poprawki [wywołanej] swoją poprzednią uwagą, drwił następnego dnia z [namalowanej] nogi, wzburzony Apelles wyglądnął i przestrzegł orzekającego, że szewc nie powinien sądzić powyżej sandała - co też weszło w przysłowie. Miał bowiem Apelles i poczucie humoru, dzięki któremu Aleksander Wielki chętniej i częściej odwiedzał jego pracownię - albowiem, jak powiedzieliśmy, edyktem zakazał, by malował go ktoś inny - ale [Aleksandrowi] rozmawiającemu nieudolnie o wielu rzeczach w pracowni uprzejmie doradzał milczenie, mówiąc, że śmieją się z niego chłopcy ucierający barwniki.**\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 1, max 30 pkt):**\n>\n> **Zdanie 1 (max 5 pkt):**\n> - *Apelli fuit perpetua consuetudo* - dativus possessivus: 0-1 pkt\n> - *numquam tam occupatum diem agendi* - gerundium, wyrażenie przeczenia: 0-1 pkt\n> - *ut non lineam ducendo exerceret artem* - zdanie skutkowe, gerundium: 0-1-2 pkt\n> - *quod ab eo in proverbium venit* - zdanie względne podmiotowe, wyrażenie przyimkowe: 0-1 pkt\n>\n> **Zdanie 2 (max 15 pkt):**\n> - *Idem perfecta opera proponebat in pergula transeuntibus* - part. perf. pass., part. praes. act.: 0-1-2 pkt\n> - *ipse post tabulam latens atque vitia quae notarentur auscultabat* - strona bierna, participium: 0-1-2 pkt\n> - *vulgum diligentiorem iudicem quam se praeferens* - stopniowanie, porównanie z *quam*, participium: 0-1-2 pkt\n> - *feruntque reprehensum a sutore* - part. perf. pass., sprawca przy str. biernej: 0-1 pkt\n> - *quod in crepidis una pauciores intus fecisset ansas* - zdanie przyczynowe, stopień wyższy: 0-1-2 pkt\n> - *eodem postero die superbo cavillante circa crus* - abl. temporis, abl. absolutus: 0-1-2 pkt\n> - *indignatum prospexisse denuntiantem* - part. perf. pass., part. praes. act., ACI: 0-1-2 pkt\n> - *ne supra crepidam sutor iudicaret* - zdanie dopełnieniowe z *ne*: 0-1 pkt\n> - *quod et ipsum in proverbium abiit* - zdanie względne podmiotowe: 0-1 pkt\n>\n> **Zdanie 3 (max 9 pkt):**\n> - *Fuit enim et comitas illi* - dativus possessivus: 0-1 pkt\n> - *propter quam gratior Alexandro Magno ventitanti* - wyraż. przyimkowe, stopień wyższy, participium: 0-1-2 pkt\n> - *nam ab alio se pingi vetuerat edicto* - zdanie przyczynowe wtrącone, ACI: 0-1-2 pkt\n> - *sed imperite multa disserenti silentium comiter suadebat* - wyraż. przyimkowe, przysłówek, participium: 0-1-2 pkt\n> - *rideri eum dicens a pueris* - participium praes. act., ACI, strona bierna: 0-1 pkt\n> - *qui colores tererent* - zdanie względne: 0-1 pkt\n>\n> **Kryterium 4 - poprawność językowa i stylistyczna całego przekładu:** 0-1 pkt\n>\n> **Razem: 30 pkt**\n\n## Reference gramatyczny\n\n> **Reference - Dativus possessivus:**\n> Forma: dat. osoby + *est/fuit* + nom. rzeczy\n> Znaczenie: \"ktoś ma coś\"\n> Przykład: *Apelli fuit consuetudo* = \"Apelles miał zwyczaj\"\n> NIE mylić z: *Apelles habebat consuetudinem* (oba poprawne, ale klucz CKE preferuje tłumaczenie dativus possessivus przez \"miał\")\n\n> **Reference - ACI (Accusativus cum Infinitivo):**\n> Forma: verbum sentiendi/declarandi + acc. podmiotu + inf.\n> W tym tekście: *ferunt reprehensum esse* (\"mówią, że został skrytykowany\"); *vetuerat se pingi* (\"zakazał, by go malowano\")\n> Kluczowe: czas inf. określa relację do czasu orzeczenia głównego\n\n> **Reference - Ablativus absolutus:**\n> Forma: subst./pron. w abl. + participium w abl.\n> W tym tekście: *superbo emendatione cavillante* = \"gdy szewc, dumny z poprawki, drwił\"\n> Tłumaczenie: zdanie okolicznikowe czasu/przyczyny lub imiesłów\n\n> **Reference - Gerundium:**\n> Forma: gen. *-i*, dat./abl. *-o*, acc. *-um* od tematu praesentis\n> W tym tekście: *agendi* (gen.), *ducendo* (abl. sposobu)\n> NIE mylić z: gerundivum (przymiotnikowe) - gerundium jest rzeczownikowe\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> **Uwaga:** Najczęstszy błąd: *Apelli fuit consuetudo* tłumaczone jako \"Apellesowi było\" zamiast \"Apelles miał\". Dativus possessivus ZAWSZE tłumaczymy przez \"mieć\".\n\n> **Uwaga:** *Ferunt reprehensum* - konstrukcja **ACI z participium zamiast infinitivem** (*reprehensum* = part. perf. pass. zastępujące *reprehendi esse*). Maturzyści często gubią aspekt: \"podobno ZOSTAŁ skrytykowany\" (nie \"skrytykował\").\n\n> **Uwaga:** *Ne supra crepidam sutor iudicaret* - to aluzja do słynnego łacińskiego przysłowia *Sutor, ne ultra crepidam* (\"Szewcze, nie wyżej trzewika\"). CKE oczekuje tłumaczenia dosłownego; można dodać w nawiasie nawiązanie do przysłowia.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05/zad/2","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05","number":"2","points":1,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Wyjasnij, co w starozytnosci oznaczal termin \"chryzelefantyna\".","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**Chryzelefantyna to technika rzezbiarska polegajaca na laczeniu zlota i kosci sloniowej.**\n\n## Sposob 1 - analiza terminu\n\nTermin pochodzi z greki:\n- *chrysos* (grec. \"zloto\") + *elephantinos* (grec. \"z kosci sloniowej\", od *elephas* - slon)\n\nTechnika chryzelefantyny oznacza wykonanie rzezby przy uzyciu dwoch materialow: zlota (na szaty, tarcze, bizoternie) i kosci sloniowej (na skore, twarz, rece ciala). Drewniany lub kamienny rdzen pokrywano plytkami kosci sloniowej (imitacja ciala) i złotymi blachami (szaty, zbroja).\n\n## Sposob 2 - kontekst kulturowy\n\nNajslynniejsze dziela techniki chryzelefantyny:\n- **Posag Ateny Partenos** (Fidiasz, ok. 438 p.n.e.) w Partenonie na Akropolu w Atenach - ok. 12 metrow wysokosci\n- **Posag Zeusa w Olimpii** (Fidiasz, ok. 432 p.n.e.) - jeden z 7 cudow swiata starozytnego\n\nObie rzezby Fidiasza uwazane sa za kulminacje techniki chryzelefantyny w sztuce greckiej.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 2, max 1 pkt):\n> - **1 pkt** - poprawna odpowiedz: technika rzezbiarska polegajaca na laczeniu zlota i kosci sloniowej\n> - **0 pkt** - odpowiedz bledna lub brak odpowiedzi\n\nCo zapamietac? Chryzelefantyna = zloto + kosc sloniowa. Grecki prefiks *chryso-* (zloto) pojawia sie rowniez w: chrysantema, chrysolit, Chryzostom (\"zlatousty\").","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05/zad/3","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05","number":"3","points":1,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Uzupelnij zdanie zamieszczone pod ilustracja.\n\nUzupelnij zdanie zamieszczone pod ilustracja.\n\nScena malarstwa wazowego, nalezaca do stylu , przedstawia\n\nScena malarstwa wazowego, nalezaca do stylu , przedstawia","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**Scena malarstwa wazowego, nalezaca do stylu czerwonofigurowego, przedstawia Odyseusza i syreny.**\n\n## Sposob 1 - analiza ilustracji\n\nIlustracja pokazuje:\n- **Styl:** pomarancz tlo + czarne figury to styl *czarnofigurowy* - ale tu figury sa pomarancz/rudawe na ciemnym tle, co wskazuje styl **czerwonofigurowy** (figury barwy gliny na czarnym tle)\n- **Scena:** statek z masztem, postacie na pokladzie, syreny (hybrydy: ludzka twarz + cialo ptaka) lecace wokol\n- **Bohater:** postac przywiazana do masztu - to **Odyseusz** (Ulisses), ktory kaza sie przywiazac, by bezpiecznie uslyszec spiew syren nie mogac odpowiedziec na ich wabienie\n\n## Sposob 2 - kontekst mitologiczny\n\nSyreny w mitologii greckiej to stworzenia pol-kobiece pol-ptasie (pozniej ikonografia zmienila je w pol-ryby), ktore wabily zeglarzyw zeby ich ship uderzyly w skaly. Odyseusz zatkal uszyMariom woskiem, a sam kaza sie przywiazac do masztu - slyszal spiew, ale nie mogl skierkowac statku w strone syren. Epizod opisuje Homer w *Odysei*, ksiega XII.\n\n**Styl czerwonofigurowy** (gr. *erythros* = czerwony) to technika malowania waz greckich, w ktorej figury maja kolor naturalnej terakoty (ceglastopomarancz) na czarnym tle lakierowanym. Powstal ok. 530 p.n.e. i wyparł starszy styl czarnofigurowy (ciemne figury na jasnym tle).\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 3, max 1 pkt):\n> - **1 pkt** - styl czerwonofigurowy + Odyseusz i syreny (oba elementy wymagane)\n> - **0 pkt** - odpowiedz niepelna lub bledna\n\nCo zapamietac? Czerwonofigurowy = ceglaste figury na czarnym tle (odwrotnie niz czarnofigurowy). Odyseusz + syreny = jeden z najslynniejszych motywow ikonografii greckiej.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05/zad/4","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05","number":"4","points":1,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Gaius Plinius Secundus Maior.\n\nPodkresl nazwisko rodowe (nomen gentilicium / gentile) w nazwisku:\n\nGaius Plinius Secundus Maior.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**Nomen gentilicium (nazwisko rodowe) to: Plinius.**\n\n## Sposob 1 - struktura trojczlonowego imienia rzymskiego\n\nRzymskie imie trojczlonowe (*tria nomina*) sklada sie z trzech czesci:\n\n| Czlon | Nazwa lacinska | Przyklad | Znaczenie |\n| Imie osobiste | **praenomen** | *Gaius* | imie wlasne osoby |\n| Imie rodowe | **nomen gentilicium** (= *nomen gentile*) | *Plinius* | przynaleznosc do rodu (*gens*) |\n| Przydomek | **cognomen** | *Secundus* | galezie rodu / osobista cecha |\n| Dodatkowy przydomek | **agnomen** | *Maior* | rozroznienie (starszy/mlodszy) |\n\nW nazwisku *Gaius Plinius Secundus Maior*:\n- *Gaius* = praenomen (imie wlasne)\n- **Plinius** = nomen gentilicium (nazwisko rodowe - przynaleznosc do rodu Pliniuszow, *gens Plinia*)\n- *Secundus* = cognomen (przydomek)\n- *Maior* = agnomen (\"Starszy\", dla odroznienia od bratanka - Pliniusza Mlodszego *Minor*)\n\n## Sposob 2 - jak rozpoznac nomen gentilicium?\n\nNomen gentilicium w jezyku lacinskiem:\n- Zazwyczaj konczy sie na *-ius* (m.) lub *-ia* (f.) - np. *Iulius, Claudius, Plinius, Cornelius*\n- Pochodzi od nazwy rodu (*gens*)\n- Stoi zawsze na drugim miejscu w trojczlonowym imieniu\n- Odroznia sie od cognomen, ktory zazwyczaj oznacza cechy osobiste lub miejscowe\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 4, max 1 pkt):\n> - **1 pkt** - Plinius\n> - **0 pkt** - odpowiedz bledna lub brak odpowiedzi\n\nCo zapamietac? Nomen gentilicium = drugie imie w trojczlonowym imieniu rzymskim, oznacza przynaleznosc do rodu (*gens*). Charakterystyczna koncowka *-ius/-ia*.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05/zad/5","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05","number":"5","points":1,"ptype":"closed","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Podkresl poprawna definicje pojecia \"mimesis\".\n\nA. Zasada odpowiedniosci tematu i struktury dziela sztuki.\nB. Zasada stosownosci poszczegolnych elementow sztuki.\nC. Zasada tworczego nasladownictwa natury badz dziel mistrzow.\nD. Zasada symetrycznego rozmieszczenia elementow wizualnych dziela.","answer":"C","answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**C. Zasada tworczego nasladownictwa natury badz dziel mistrzow.**\n\n## Sposob 1 - analiza terminu mimesis\n\nTermin *mimesis* pochodzi z jezyka greckiego: *mimeomai* = nasladowac, nasladzac.\n\nMimesis to podstawowa zasada estetyki antycznej (Platon, Arystoteles), oznaczajaca **nasladownictwo** (imitacje) natury lub rzeczywistosci jako cel sztuki. Wedle tej teorii:\n- Sztuka (malarstwo, rzezba, poezja, muzyka) nasiada/odtwarza rzeczywistosc\n- Dobre dzielo = wiarygodne nasladownictwo natury lub idealnych wzorow\n- Arystoteles w *Poetyce* rozwinal to pojecie, dodajac ze moze to byc nasladownictwo tworczych (\"ulepszone\" lub \"gorsze\" od oryginalu)\n\n## Sposob 2 - dlaczego nie A, B, D?\n\n- **A** (\"zasada odpowiedniosci tematu i struktury\") - to raczej opis *aptum/decorum* (stosownosci)\n- **B** (\"zasada stosownosci poszczegolnych elementow\") - to opis *decorum* (stosownosc stylistyczna)\n- **C** (\"zasada tworczego nasladownictwa natury badz dziel mistrzow\") - POPRAWNA definicja mimesis\n- **D** (\"zasada symetrycznego rozmieszczenia elementow\") - to opis zasady *symmetria* lub *compositio*\n\nMimesis = imitatio = nasladownictwo. Klucz CKE: C.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 5, max 1 pkt):\n> - **1 pkt** - C\n> - **0 pkt** - inna odpowiedz lub brak odpowiedzi\n\nCo zapamietac? Mimesis (gr.) = imitatio (lac.) = nasladownictwo natury lub mistrzow. To fundamentalna zasada estetyki antycznej, rozwineta przez Arystotelesa w *Poetyce*.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":"maturazai","answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05/zad/6","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05","number":"6","points":1,"ptype":"closed","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Ocen, czy ponizsze zdania sa prawdziwe. Zaznacz Verum, jesli zdanie jest prawdziwe, lub Falsum - jesli jest ono falszywe.\n\nDzielo Pliniusza Historia naturalna jest dzielem encyklopedycznym.\nDzielo Pliniusza Historia naturalna nalezy do historiografii rzymskiej.\nAleksander Wielki zwyciezyl Persow w bitwie pod Issos.\nAleksander Wielki byl uczniem Sokratesa.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**1. Verum | 2. Falsum | 3. Verum | 4. Falsum**\n\n## Sposob 1 - analiza kazdego zdania\n\n### Zdanie 1: \"Dzielo Pliniusza Historia naturalna jest dzielem encyklopedycznym.\"\n**Verum (PRAWDA)**\n*Naturalis Historia* Pliniusza Starszego (I w. n.e.) to monumentalne dzielo w 37 ksiegach, obejmujace wiedze o astronomii, geografii, botanice, zoologii, mineralogii, sztuce i medycynie. Jest uznawane za pierwsza lacinska encyklopedie swiata antycznego.\n\n### Zdanie 2: \"Dzielo Pliniusza Historia naturalna nalezy do historiografii rzymskiej.\"\n**Falsum (FALSZ)**\n*Historia naturalna* NIE jest dzielem historiograficznym (nie opisuje wydarzen historycznych). To encyklopedia wiedzy przyrodniczej (*naturalis* = przyrodnicza, nie \"historyczna\" w sensie dziejow). Historiografia to gatunek opisujacy dzieje ludzkie (jak Liwiusz, Tacyt, Swetoniusz).\n\n### Zdanie 3: \"Aleksander Wielki zwyciezyl Persow w bitwie pod Issos.\"\n**Verum (PRAWDA)**\nBitwa pod Issos (333 p.n.e.) - Aleksander Wielki pokonal Dariusza III. Bylo to drugie wielkie starcie Macedonczykow z Persami (po Graniku 334 p.n.e., przed Gaugamelami 331 p.n.e.). Bitwa pod Issos jest rowniez upamioetniona w slynnej mozaice z Pompejow (ok. II w. p.n.e.).\n\n### Zdanie 4: \"Aleksander Wielki byl uczniem Sokratesa.\"\n**Falsum (FALSZ)**\nAleksander Wielki (356-323 p.n.e.) byl uczniem **Arystotelesa** (ok. 343-340 p.n.e.), a nie Sokratesa. Sokrates zyl 469-399 p.n.e. - czyli 40 lat przed urodzeniem sie Aleksandra. Nauczycielem Aleksandra byl Arystoteles, zatrudniony przez ojca Aleksandra - Filipa II Macedonskiego.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 6, max 1 pkt):\n> - **1 pkt** - wszystkie cztery odpowiedzi prawidlowe: Verum, Falsum, Verum, Falsum\n> - **0 pkt** - odpowiedz niepelna lub bledna albo brak odpowiedzi\n\nCo zapamietac? Aleksander Wielki - uczen ARYSTOTELESA (nie Sokratesa!). *Naturalis Historia* - encyklopedia przyrodnicza, nie historiografia.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05/zad/7","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05","number":"7","points":3,"ptype":"closed","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zdecyduj, czy zestawione pary zdan wyrazaja dokladnie te sama tresc. Zaznacz Verum jesli para zdan jest zestawiona poprawnie lub Falsum - jesli jest ona zestawiona niepoprawnie.\n\nApelles post tabulam latuit, ut sua vitia auscultaret. = Apelles post tabulam latuit sua vitia auscultatum.\nApelles vulgum diligentem iudicem existimabat. = Vulgus diligens iudex ab Apelle existimabatur.\nAb eis pueris risus esse mihi videor. = Ei pueri me ridere mihi videntur.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**1. Verum | 2. Verum | 3. Falsum**\n\n## Sposob 1 - analiza kazdej pary zdan\n\n### Para 1:\n*Apelles post tabulam latuit, ut sua vitia auscultaret.*\n= *Apelles post tabulam latuit sua vitia auscultatum.*\n\n**Verum (PRAWDA) - para jest poprawna**\n\nAnaliza gramatyczna:\n- Zdanie A: *ut auscultaret* = zdanie podrzedne celowe (coniunctivus imperfecti od *ausculto*); przetlumaczenie: \"aby wysluchiwal swoich wad\"\n- Zdanie B: *auscultatum* = **supinum** (od *ausculto*) w accusativie (supinum I), uzywane po czasownikach ruchu dla wyrazenia celu\n- *latuit* to czasownik ruchu (krycie sie / udanie sie za obraz)\n- Oba zdania wyrazaja dokladnie ten sam sens: Apelles ukryl sie za obrazem, aby wysluchiwal swoich wad\n- Supinum I (*auscultatum*) i zdanie celowe z *ut* + coniunctivus wyrazaja identyczny cel\n\n### Para 2:\n*Apelles vulgum diligentem iudicem existimabat.*\n= *Vulgus diligens iudex ab Apelle existimabatur.*\n\n**Verum (PRAWDA) - para jest poprawna**\n\nAnaliza gramatyczna:\n- Zdanie A: strona czynna; *vulgum* = acc. (dopelnienie blizsze), *diligentem iudicem* = acc. po *existimabat* (podw. acc. - orzecznik do *vulgum*); tlumaczy sie: \"Apelles uwazal tlum za pilnego sedziego\"\n- Zdanie B: strona bierna; *existimabatur* = imperfectum pass.; *vulgus diligens iudex* = nom. (podmiot + orzecznik); *ab Apelle* = sprawca czynnosci (a + abl.); tlumaczy sie: \"Tlum byl przez Apellesa uwazany za pilnego sedziego\"\n- Zamiana strony czynnej na bierna: *Apelles existimabat* -> *ab Apelle existimabatur*; *vulgum* (acc.) -> *vulgus* (nom.); orzecznik zmienia przypadek: *diligentem iudicem* (acc.) -> *diligens iudex* (nom.)\n- Tresc obu zdan jest identyczna\n\n### Para 3:\n*Ab eis pueris risus esse mihi videor.*\n= *Ei pueri me ridere mihi videntur.*\n\n**Falsum (FALSZ) - para jest NIEpoprawna**\n\nAnaliza gramatyczna:\n- Zdanie A: *videor* (1. os. sg.) = \"zdaje mi sie / wydaje mi sie\"; *risus esse* = NCI (nominativus cum infinitivo) - podmiot *ego* (wyrazy *mihi* = dativus), inf. perf. pass. *risus esse* = \"ze zostalem wysmany\"; *ab eis pueris* = sprawca; przetlumaczenie: \"Wydaje mi sie, ze zostalem wysmany przez tych chlopcow\"\n- Zdanie B: *videntur* (3. os. pl.) = \"zdaje sie\"; podmiot = *pueri*; *me ridere* = ACI (accusativus cum infinitivo) - *me* = acc. podmiot, *ridere* = inf. praesentis activi; przetlumaczenie: \"Ci chlopcy zdaja sie wysmiewac mnie\"\n- Zdanie A: ktos (ja) zostal wysmany przez chlopcow - perspektywa pasywna osoby wysmianej\n- Zdanie B: chlopcy wysmiewaja kogos (mnie) - perspektywa aktywna chlopcow\n- Tresc jest taka sama co do relacji (te same osoby, ta sama czynnosc), ALE konstrukcja gramatyczna sie rozni: A to NCI (bierny podmiot gramatyczny), B to ACI (czynny podmiot gramatyczny). Jednak **tresc semantyczna rowniez sie rozni**: w A - perspektywa wyrazu *videor* 1. os. sg. (ja); w B - *videntur* 3. os. pl. (oni). Zdanie A mowi o tym, ze JA mam wrazenie bycia wysmianym; zdanie B mowi ze ONI (chlopcy) wydaja sie mnie wysmiewac.\n- Wniosek: pary NIE wyrazaja dokladnie tej samej tresci - Falsum\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 7, max 3 pkt):\n> - **3 pkt** - trzy prawidlowe rozstrzygniecia: Verum, Verum, Falsum\n> - **2 pkt** - dwa prawidlowe rozstrzygniecia\n> - **1 pkt** - jedno prawidlowe rozstrzygniecie\n> - **0 pkt** - odpowiedzi bledne lub brak odpowiedzi\n\nCo zapamietac? Supinum I (*auscultatum*) = zdanie celowe z *ut* + coniunctivus (wyraza cel ruchu). Zamiana strony czynnej na bierna: acc. -> nom., nom. -> ab + abl., orzecznik zmienia przypadek. NCI vs ACI: rozna perspektywa podmiotu - nie zawsze ta sama tresc semantyczna!","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05/zad/8","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05","number":"8","points":1,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Apelles, nisi post tabulam latuisset, sua vitia non auscultavisset.\n\nNazwij typ zdania podrzednego.\n\nApelles, nisi post tabulam latuisset, sua vitia non auscultavisset.\n\nZdanie podrzedne","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**Zdanie podrzedne warunkowe (okolicznikowe warunkowe) - casus irrealis (tryb nierzeczywisty).**\n\n## Sposob 1 - analiza gramatyczna zdania\n\n> *Apelles, nisi post tabulam latuisset, sua vitia non auscultavisset.*\n\nTlumaczenie: \"Apelles, gdyby nie ukryl sie za obrazem, nie bylyby wysluchal swoich wad.\"\n\nAnaliza:\n- **nisi** = \"jesli nie, gdyby nie\" - spojnik warunkowy przeczacy (= *si non*)\n- **latuisset** = 3. os. sg. **coniunctivus plusquamperfecti** od *lateo* (ukrywac sie) - w protasis (zdanie warunkowe)\n- **auscultavisset** = 3. os. sg. **coniunctivus plusquamperfecti** od *ausculto* (wysluchiwal) - w apodosis (zdanie glowne)\n\n## Sposob 2 - rodzaje zdan warunkowych w lacinie\n\nW lacinie rozrozniamy trzy typy zdan warunkowych (*condicionalis*):\n\n| Typ | Czas | Polskie znaczenie | Przyklad |\n| **Potencialis** | coniunctivus praesentis/perfecti | \"jesli (ewentualnie) \" | *Si venias, gaudeam* |\n| **Irrealis praesentis** | coniunctivus imperfecti | \"gdybys (teraz) \" | *Si venires, gauderem* |\n| **Irrealis praeteriti** | coniunctivus plusquamperfecti | \"gdybys byl \" | *Si venisses, gavisus essem* |\n\nNasze zdanie ma **coniunctivus plusquamperfecti** w obu czlonach (*latuisset, auscultavisset*) - to **casus irrealis praeteriti** (nierzeczywistosci przeszlej = warunek nie spelnil sie w przeszlosci).\n\nSens: W rzeczywistosci Apelles ukryl sie za obrazem i wysluchal wad - zdanie opisuje sytuacje hipotetyczna (gdyby NIE ukryl sie, nie bylyby wysluchal). Warunek jest nierzeczywisty w stosunku do tego, co faktycznie zaszlo.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 8, max 1 pkt):\n> - **1 pkt** - zdanie podrzedne warunkowe (okolicznikowe warunkowe) / casus irrealis (tryb nierzeczywisty)\n> - **0 pkt** - odpowiedz bledna lub brak odpowiedzi\n\nCo zapamietac? Coniunctivus plusquamperfecti w obu czlonach zdania warunkowego (protasis + apodosis) = casus irrealis praeteriti. Spojnik *nisi* = *si non* = \"jesli nie, gdyby nie\".","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05/zad/9.1","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05","number":"9.1","points":1,"ptype":"closed","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Podkresl poprawne uzupelnienie kazdego zdania: wybierz sposrod propozycji oznaczonych literami A.-D.\n\nEo anno non fuimus.\n\nPodkresl poprawne uzupelnienie zdania: wybierz sposrod propozycji oznaczonych literami A.-D.\n\nEo anno non fuimus.\n\nEo anno non fuimus.\n\nA. Corinthi\nB. Corintho\nC. Corinthum\nD. Corinthus","answer":"A","answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**A. Corinthi**\n\nZdanie: *Eo anno Corinthi non fuimus.*\nTlumaczenie: \"W tym roku nie bylismy w Koryncie.\"\n\n## Sposob 1 - analiza gramatyczna\n\nZdanie *Eo anno non fuimus* wymaga formy nazwy miejsca *Corinthus* wyrazzajacej **przebywanie w miejscu** (odpowiedz na pytanie \"gdzie?\").\n\nW lacinie dla nazw miast i malych wysp obowiazuje specjalna regula miejsca:\n- **Lokativ** (*locativus*) = odpowiada na pytanie \"gdzie?\" - forma rozna od zwyklego ablatiwu\n- Dla I deklinacji l. poj.: locativus = genetivus (na *-ae*)\n- Dla II deklinacji l. poj.: locativus = genetivus (na *-i*)\n\n*Corinthus, -i* f. (II deklinacja) - miasto Korynt:\n- Nominativus: *Corinthus*\n- Genetivus (= locativus): ***Corinthi*** - \"w Koryncie\"\n- Accusativus (kierunek \"dokad?\"): *Corinthum*\n- Ablativus (oddalenie \"skad?\"): *Corintho*\n\n## Sposob 2 - odrzucenie blednych odpowiedzi\n\n- **A. Corinthi** - locativus II dekl. = \"w Koryncie\" - POPRAWNA\n- **B. Corintho** - ablativus = \"z Koryntu\" (skad?) - nie pasuje do pytania \"gdzie bylismy\"\n- **C. Corinthum** - accusativus = \"do Koryntu\" (dokad?) - nie pasuje do *fuimus* (byc w miejscu)\n- **D. Corinthus** - nominativus = \"Korynt\" (podmiot) - nie pasuje skladniowo\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 9.1, max 1 pkt):\n> - **1 pkt** - A\n> - **0 pkt** - inna odpowiedz lub brak odpowiedzi\n\nCo zapamietac? Dla nazw miast II dekl. l.poj.: *-i* = locativus (gdzie?), *-um* = accusativus (dokad?), *-o* = ablativus (skad?). Forma *Corinthi* = genetivus/locativus II dekl.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":"maturazai","answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05/zad/9.2","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05","number":"9.2","points":1,"ptype":"closed","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Podkresl poprawne uzupelnienie kazdego zdania: wybierz sposrod propozycji oznaczonych literami A.-D.\n\nHic vir diligentior iudex erat.\n\nPodkresl poprawne uzupelnienie zdania: wybierz sposrod propozycji oznaczonych literami A.-D.\n\nHic vir diligentior iudex erat.\n\nHic vir diligentior iudex erat.\n\nA. me\nB. mei\nC. mihi\nD. ego","answer":"A","answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**A. me**\n\nZdanie: *Hic vir me diligentior iudex erat.*\nTlumaczenie: \"Ten czlowiek byl bardziej pilnym sedzia ode mnie.\"\n\n## Sposob 1 - analiza gramatycznej konstrukcji porownania\n\nPorownanie w lacinie moze byc wyrazone na dwa sposoby:\n1. **Przymiotnik w stopniu wyzszym + *quam* + ten sam przypadek**: *diligentior iudex quam ego*\n2. **Przymiotnik w stopniu wyzszym + ablativus comparationis**: *diligentior iudex me* (bez *quam*, drugi czlon w ablatywus)\n\nW zadanym zdaniu jest: * diligentior iudex erat* - bez *quam*, wiec potrzebujemy **ablativus comparationis**.\n\nZaimek osobowy 1. os. sg.:\n- **Nominativus**: *ego* (ja - podmiot)\n- **Accusativus**: *me* (mnie - biernik)\n- **Dativus**: *mihi* (mi - celownik)\n- **Ablativus/Genitivus**: *me* (mna/mnie - narzednik); *mei* (mnie - dopelniacz)\n\n**Ablativus zaimka osobowego 1. os. sg. = *me*** (forma jest taka sama jak accusativus)\n\nDlatego: *Hic vir **me** diligentior iudex erat* = \"Ten czlowiek byl bardziej pilnym sedzia ode mnie\" (ablativus comparationis).\n\n## Sposob 2 - odrzucenie blednych odpowiedzi\n\n- **A. me** - ablativus comparationis (ode mnie) - POPRAWNA\n- **B. mei** - genetivus (mnie/mojego) - nie stosuje sie w ablativus comparationis\n- **C. mihi** - dativus (mi/mnie - celownik) - nie pasuje skladniowo\n- **D. ego** - nominativus (ja) - wymagaloby *quam ego* (z *quam*)\n\nPrzyklad analogiczny z tekstu: *vulgum diligentiorem iudicem quam se praeferens* - tu jest *quam* + accusativus *se*, nie ablativus comparationis.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 9.2, max 1 pkt):\n> - **1 pkt** - A\n> - **0 pkt** - inna odpowiedz lub brak odpowiedzi\n\nCo zapamietac? Ablativus comparationis = drugi czlon porownania bez *quam*, w ablatywie. Dla zaimkow osobowych: ja/mnie w ablatiwie = *me*, ty = *te*, on/sie = *se* (reflexivum).","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":"maturazai","answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05/zad/9.3","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05","number":"9.3","points":1,"ptype":"closed","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Podkresl poprawne uzupelnienie kazdego zdania: wybierz sposrod propozycji oznaczonych literami A.-D.\n\nQuis maximus est?\n\nPodkresl poprawne uzupelnienie zdania: wybierz sposrod propozycji oznaczonych literami A.-D.\n\nQuis maximus est?\n\nQuis maximus est?\n\nA. artifice\nB. artificem\nC. artifices\nD. artificum","answer":"D","answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**D. artificum**\n\nZdanie: *Quis artificum maximus est?*\nTlumaczenie: \"Kto jest najwiekszym sposrod artystow / sposrod rzemiosolnikow?\"\n\n## Sposob 1 - analiza gramatyczna\n\n*Quis artificum maximus est?* - zdanie z pytajnym *quis* (kto?), przymiotnikiem w stopniu najwyzszym *maximus* (nom. sg. m.) i forma *artificum*.\n\nZaimek pytajny *quis* (kto?) lub *qui* (ktory?) przy superlatywie czesto laczy sie z **genitivus partitivus** (dopelniaczem czesolowym = sposrod):\n- *Quis artificum maximus est?* = \"Kto sposrod artystow jest najwiekszy?\"\n- *artificum* = genetivus pluralis od *artifex, -ficis* m. (artysta, rzemiosolnik)\n\nDeklinacja *artifex, artificis* (III deklinacja temat spolgloskowyy):\n- Nom. sg.: *artifex*\n- Gen. sg.: *artificis*\n- Dat. sg.: *artifici*\n- Acc. sg.: *artificem*\n- Abl. sg.: *artifice*\n- Nom. pl.: *artifices*\n- **Gen. pl.: *artificum*** - POPRAWNA forma (z regularnym *-um* dla III dekl. spogloskowej)\n- Acc. pl.: *artifices*\n\n## Sposob 2 - odrzucenie blednych odpowiedzi\n\n- **A. artifice** - ablativus sg. (\"przez artysty\", \"od artysty\") - nie pasuje\n- **B. artificem** - accusativus sg. (\"artysty\" - biernik l.poj.) - nie pasuje skladniowo\n- **C. artifices** - nominativus/accusativus pl. - nie pasuje (genitivus partitivus wymaga dopelniaczl)\n- **D. artificum** - **genetivus pluralis** (\"artystow\") - POPRAWNA, genitivus partitivus\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 9.3, max 1 pkt):\n> - **1 pkt** - D\n> - **0 pkt** - inna odpowiedz lub brak odpowiedzi\n\nCo zapamietac? Genitivus partitivus (\"sposrod\") = dopelniacz cz. uzyty po zaimkach pytajnych i liczebnikach (*quis, quot, unus, duo *). Genetivus pluralis III dekl. spolgoskowej = *-um* (np. *artificum, hominum, civium*).","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":"maturazai","answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05/zad/10","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05","number":"10","points":2,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Wpisz we wlasciwa rubryke tabeli participia: ducendo, occupatum, praeferens, agendi.\n\n| participium activi | participium passivi\npraesentis | | ---\nperfecti | --- |","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**participium praesentis activi: praeferens**\n**participium perfecti passivi: occupatum**\n\n(Formy *ducendo* i *agendi* to gerundium - NIE participia - nie wpisujemy ich do zadnej rubryki tabeli.)\n\n## Sposob 1 - analiza kazdej formy\n\n### ducendo\nForma od *duco* (prowadzic, rysowac). Koncowka *-ndo* = **gerundium** (ablativus gerundivu = *-ndo*). Gerundium to rzeczownik odslowny (nie przymiotnik), wiec NIE jest participium.\n\n*ducendo* = \"przez rysowanie\" (abl. sposobu od gerundium *ducendum*, gen. *ducendi*, dat./abl. *ducendo*)\n\n### occupatum\nForma od *occupo* (zajmowac). Koncowka *-tum* (adj. m./n. sg.) = **participium perfecti passivi** (imieslow czasu przeszlego strony biernej). Odmienia sie jak przymiotnik II deklinacji (*-us/-a/-um*).\n\n*occupatum* = \"zajety\" (m./n. acc. sg.) lub \"zajete\" (n. nom./acc. sg.)\n- W tekscie: *numquam tam occupatum diem* = \"nigdy tak bardzo zajetego dnia\" (acc. sg. m.)\n\n### praeferens\nForma od *praefero* (przedkladac, uwazac za wazniejszego). Koncowka *-ens/-entis* = **participium praesentis activi** (imieslow czasu terazniejszego strony czynnej).\n\n*praeferens* = \"przedkladajacy, uwazajacy za wazniejszego\" (nom. sg. m./f./n.)\n- W tekscie: *vulgum diligentiorem iudicem quam se praeferens* = \"[Apelles] uwazajacy tlum za pilniejszego sedziego od siebie\"\n\n### agendi\nForma od *ago* (robic, spedzac). Koncowka *-ndi* (gen. sg.) = **gerundium** (genetivus gerundivu = *-ndi*). Analogicznie do *ducendo* - rzeczownik odslowny, NIE participium.\n\n*agendi* = \"robienia, wypelniania\" (gen. gerundium od *ago*)\n- W tekscie: *consuetudo diem agendi* = \"zwyczaj wypelniania dnia\"\n\n## Sposob 2 - tabela uzupelniona poprawnie\n\n| | participium activi | participium passivi |\n| **praesentis** | *praeferens* | --- |\n| **perfecti** | --- | *occupatum* |\n\n**Rubryki puste**: ducendo i agendi to gerundium, nie participia.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 10, max 2 pkt):\n> - **2 pkt** - dwie poprawne odpowiedzi: praeferens (part. praes. act.) + occupatum (part. perf. pass.)\n> - **1 pkt** - jedna poprawna odpowiedz\n> - **0 pkt** - odpowiedz bledna lub brak odpowiedzi\n\nCo zapamietac? Rozroznienie participium od gerundium: participium odmienia sie jak przymiotnik (ma rodzaj, liczbe, przypadek zaleznie od rzeczownika). Gerundium odmienia sie jak rzeczownik II dekl. n. (ma tylko przypadki, bez rodzaju - zawsze nijaki). Typowe koncowki: participium praes. act. *-ns/-ntis*, participium perf. pass. *-tus/-ta/-tum*, gerundium gen. *-ndi*, dat./abl. *-ndo*, acc. *-ndum*.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05/zad/11","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05","number":"11","points":1,"ptype":"closed","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Podkresl lacinskie wyrazenie, ktore znaczy \"sztuki wyzwolone\": wybierz sposrod propozycji oznaczonych literami A.-D.\n\nA. artes amandi\nB. artes liberales\nC. artes serviles\nD. artes vivendi","answer":"B","answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**B. artes liberales**\n\n## Sposob 1 - analiza terminu\n\n*Artes liberales* (lac.) = **sztuki wyzwolone** (dosl. \"sztuki wolnych ludzi\").\n\nEtymologia:\n- *artes* (pl. od *ars, artis* f.) = sztuki, umiejetnosci, dziedziny wiedzy\n- *liberales* (pl. od *liberalis* = godzien wolnego czlowieka, szlachetny; od *liber* = wolny)\n\nW starozytnosci i sredniowieczu *artes liberales* obejmowaly 7 dziedzin nauczania podzielonych na dwa cykle:\n- **Trivium** (3): gramatyka, retoryka, dialektyka (logika)\n- **Quadrivium** (4): arytmetyka, geometria, muzyka, astronomia\n\n## Sposob 2 - odrzucenie blednych odpowiedzi\n\n- **A. artes amandi** - \"sztuki kochania\" (tytu utworu Owidiusza *Ars Amatoria*)\n- **B. artes liberales** - \"sztuki wyzwolone\" - POPRAWNA\n- **C. artes serviles** - \"sztuki sluzebne\" (dozwolone dla niewolnikow i ludzi nizszych stanow = rzemiosla mechaniczne)\n- **D. artes vivendi** - \"sztuki zycia\" (wyrazenie filozoficzne, nie termin programu nauczania)\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 11, max 1 pkt):\n> - **1 pkt** - B\n> - **0 pkt** - inna odpowiedz lub brak odpowiedzi\n\nCo zapamietac? Artes liberales = 7 sztuk wyzwolonych (trivium + quadrivium) = program nauczania w antyku i sredniowieczu. Etymologia: *liber* (wolny) - godne wolnego obywatela, w odroznieniu od *artes serviles/mechanicae* (rzemiosla sluzebne).","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":"maturazai","answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05/zad/12","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2015-05","number":"12","points":15,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"**Wypracowanie (zadanie 12, 0-15 pkt)** - na podstawie zamieszczonych materialow i wiedzy wlasnej przedstaw ideal sztuki obowiazujacy w antyku oraz jego pozniejsze przemiany.\n\n**Materialy zrodlowe:**\n\n**Arystoteles, *Poetyka*, rozdzial 2:**\nSkoro ci, ktorzy nasladuja, przedstawiaja postacie dzialajace, a te z kolei musza byc szlachetne albo nikczemne [ ], przedstawiaja je badz jako lepsze, badz jako gorsze, badz jako takie, jakimi sa w rzeczywistosci. Postepuja tak samo jak malarze. Polignot bowiem malowal ludzi lepszych, Pauzon - gorszych, Dionizjusz zas takimi, jakimi sa. [ ] Ze wzgledu na odmienny charakter przedmiotu rozni sie tez tragedia od komedii; jedna bowiem pragnie przedstawiac postacie lepsze, druga natomiast gorsze od wspolczesnych nam ludzi.\n\n**Arystoteles, *Poetyka*, rozdzial 9:**\n[ ] zadanie poety polega nie na przedstawieniu wydarzen rzeczywistych, lecz takich, ktore moglyby sie zdarzyc, przy czym ta mozliwosc opiera sie na prawdopodobienstwie i koniecznosci.\n\n**Horacy, *O sztuce poetyckiej*, wersy 1-13:**\nZ glowa ludzka kark konski gdyby malarz zwiazac\nzechcial, a inne czlonki zewszad pozbierane\nupierzyl pstro, by piekna od gory kobieta\nod ryby czarnej ogon miala - na wystawie\nczybyscie, przyjaciele, nie parskneli smiechem?\nWierzajcie, Pizonowie, podobna do tego\nobrazu bedzie ksiega, w ktorej jak u chorego\nsnie, w majaczeniu, glowa i nogi do roznych\nprzynaleza postaci. \"Ale rownie malarz,\njak poeta, ma prawo do swobody tworczej\".\nKorzystam z tego prawa i drugim polecam\nkorzystac, lecz nie zeby lagodnosc z dzikoscia\njednoczyc: z ptakiem weza, z jagnieciem tygrysa.\n\n**Zbigniew Herbert, *Dlaczego klasycy*:**\n1\nw ksiedze czwartej *Wojny Peloponeskiej*\nTukidydes opowiada dzieje swej nieudanej wyprawy\n\nposrod dlugich mow wodzow\nbitew oblezen zarazy\ngestej sieci intryg\ndyplomatycznych zabiegow\nepizod ten jest jak szpilka\nw lesie\n\nkolonia atenska Amfipolis\nwpadla w rece Brazydasa\nponiewaz Tukidydes spoznil sie z odsiecza\n\nzaplacil za to rodzinnemu miastu\ndozgonnym wygnaniem\n\negzulowie wszystkich czasow\nwiedza jaka to cena\n\n2\ngeneralowie ostatnich wojen\njesli zdarzy sie podobna afera\nskomla na kolanach przed potomnoscia\nzachwalaja swoje bohaterstwo\ni niewinnosc\n\noskarzaja podwladnych\nzawistnych kolegow\nnieprzyjazne wiatry\n\nTukidydes mowi tylko\nze mial siedem okretow\nbyla zima\ni plynal szybko\n\n3\njesli tematem sztuki\nbedzie dzbanek rozbity\nmala rozbita dusza\nz wielkim zalem nad soba\n\nto co po nas zostanie\nbedzie jak placz kochankow\nw malym brudnym hotelu\nkiedy switaja tapety\n\nMaterialy zrodlowe: Arystoteles (Poetyka rozdz. 2 i 9), Horacy (O sztuce poetyckiej, wersy 1-13), Zbigniew Herbert (Dlaczego klasycy).\n\nNa podstawie zamieszczonych materialow i wiedzy wlasnej przedstaw ideal sztuki obowiazujacy w antyku oraz jego pozniejsze przemiany.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**Wypracowanie: Ideal sztuki w antyku i jego pozniejsze przemiany**\n\n(Wzorcowe wypracowanie na ok. 1,5 strony A4, spelniajace kryteria CKE: znajomosc kultury antycznej, trafnosc przykladow, terminologia, jezyk.)\n\n## Ideal sztuki antycznej i jego przemiany\n\nSztuka antyczna opierala sie na kilku wspolnych zasadach, ktore przez wieki wyznaczaly normy tworczosci artystycznej na calym swiecie srodziemnomorskim. Podstawa byl ideal **mimesis** (gr. nasladownictwo) - przekonanie, ze sztuka jest z natury nasladztwem rzeczywistosci lub natury. Arystoteles w *Poetyce* sformulowal to wprost: zarowno poeta, jak i malarz \"nasiada\" - czyli odtwarza - postacie ludzkie, przy czym moze je przedstawiac jako lepsze, gorsze lub takie, jakimi sa naprawde. Rozroznienie to tlumaczy roznice miedzy gatunkami: tragedia, wedlug Arystotelesa, przedstawia postacie szlachetniejsze od przecietnych ludzi, komedia zas - gorsze.\n\nRownolegle z zasada mimesis obowiazywal postulat **jednosci i harmonii** dziela. Horacy w *O sztuce poetyckiej* ostrzegal przed chimeryczna roznorodnoscia: jezeli malarz zechcialby polaczyc ludska glowe z konskim kaniem, a reszte ciala pokryc pierzem - nikt tego nie uznalby za dzielo godne uwagi. Analogicznie w literaturze: poszczegolne czesci dziela muszac byc zjednoczone logika i harmonijnie zrownowazone. Byl to rowniez wyraz zasady **decorum** (stosownoosc) - kazdy element artystyczny mial odpowiadac calej kompozycji oraz gatunkowi, w ktorym tworzono.\n\nW sztukach plastycznych idealem bylo **piekno oparte na proporcji i kanonie**. Wyrazilo sie to w rzezbiarstwie - Poliklet stworz kaon proporcji ludzkiego ciala (*Kanon*), a Fidiasz osiagnal szczyt klasycznej doskonlosci w posagach chryzelefantynowych: **Ateny Partenos** (ok. 438 p.n.e.) w Partenonie oraz **Zeusa w Olimpii** (jeden z siedmiu cudow swiata). Technika chryzelefantyny (polaczenie zlota i kosci sloniowej) sluzyla tu nie tylko efektowi estetycznemu, ale tez wyrazu idealu boskosci i majestattu.\n\nW malarstwie Apelles - najslynniejszy malarz starozytnosci, opisany przez Pliniusza Starszego w *Historii naturalnej* - ucieles podejscie oparte na nieustannym doskonaleniu: malowal codziennie choc jedna kreske (*nulla dies sine linea*), a ukonczone obrazy wystawial publicznie, ukrywajac sie za plotnem, by wysluchac krytyk przechodniow. Ten zwyczaj wyrazal gleboke przekonanie, ze sztuka wymaga weryfikacji przez odbiorcow - *vulgus* (tlum) jest surowszym i bardziej dociekliwym sedzia niz sam artysta.\n\nSztuka antyczna miala rowniez wymiar **filozoficzny i pedagogiczny**. Wedlug Arystotelesa poezja jest wiazajaca od historii, gdyz przedstawia nie to, co sie zdarzylo, lecz to, co mogloby sie zdarzyc - opiera sie na prawdopodobienstwie i koniecznosci. Dzieki temu sztuka osiaga wymiar ogolny i uniersa, wykraczajac poza przypadkowosc jednostkowych faktow.\n\nNastepne wieki przyniosly stopniowe przemiany tego idealu. **Renesans** (XV-XVI w.) swiadomie wroil do wzorcow antycznych - do zasad mimesis, harmonii i proporcji. Malarze (Leonardo da Vinci, Rafael, Michelangelo) studiowali posagi grecko-rzymskie i traktaty Witruwiusza, by odtworzyc klasyczny kanon piekna.\n\n**Barok** (XVII w.) zlamal renesansowe normy: zrezygowal z rownowagi na rzecz dynamizmu, kontrastu swiatla i cienia, celowego napicia dramatycznego. Bylo to swiadome odejscie od horacjanskiego postulatu jednosci i harmonii.\n\n**Klasycyzm** XVIII w. (Boileau, Winckelmann) znowu powrocil do idealu antycznego - Winckelmann slawil grecka sztuke jako \"szlachetna prostote i spokojna wielkosc\" (*edle Einfalt und stille Grosse*).\n\n**Romantyzm** (poczatek XIX w.) odrzucil zasade mimesis i kanon klasyczny: sztuka miala wyrazac emocje, subiektywnosc i wyjatkowosc tworcy, nie nasladowac zewnetrznej rzeczywistosci.\n\n**Modernizm i awangarda XX w.** (kubizm, abstrakcjonizm, dadaizm) ostatecznie zerwal z nasladztwem natury jako zadaniem sztuki. Artysta stal sie autonomicznym tworcy, ktory nie naslada rzeczywistosci, lecz tworzy wlasna.\n\nZbigniew Herbert w wierszu *Dlaczego klasycy* wyrazil tesknote za klasycznym idealem powsciagliwosci i skupienia. Porownuje Tukidydesa - historyka, ktory opisal swoja kleskke wojskowa lapidarnie i bez emocji (\"ze mial siedem okretow, / byla zima / i plynal szybko\") - z wspolczesnymi tworzcami, skupionymi na wlasnym bolu i rozbitej duszy. Herbert blizej jest antycznym: wielka sztuka polega na dystansie, ekonomii slowa i godnym milczeniu, nie na krzyczacej emocjonalnosci.\n\nPodsumowujac: ideal sztuki antycznej opieralsie na mimesis, harmonii, proporcji i jednosci dziela. Obowiazywal on w roznych postaciach przez cala tradycje zachodnia: byl kwestionowany, porzucany i na powrot odkrywany. Nawet wspolczesny tworca - jak uczy wiersz Herberta - moze odnalezc w nim trwale wartosci: skromnosc, precyzje i powage.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 12, max 15 pkt - 4 kryteria):\n>\n> **I. Znajomosc kultury antycznej (max 6 pkt):**\n> - 6-5 pkt: wszechstronny i trafny opis zagadnienia, brak bledow merytorycznych\n> - 4-3 pkt: poprawny opis, drobne usterki\n> - 2-1 pkt: pobiezna znajomosc, nieliczne bledy\n> - 0 pkt: brak znajomosci zagadnienia lub istotne bledy\n>\n> **II. Trafnosc przykladow i ich omowienie (max 6 pkt):**\n> - 6-5 pkt: pelna analiza i interpretacja, jasne wyrazenie wlasnego stanowiska\n> - 4-3 pkt: poprawna analiza, nieliczne bledy w interpretacji\n> - 2-1 pkt: pobiezna analiza, bledy w interpretacji\n> - 0 pkt: niewlasciwa analiza lub jej brak\n>\n> **III. Terminy i wyrazenia (max 2 pkt):**\n> - 2 pkt: poprawne zastosowanie terminologii antycznej\n> - 1 pkt: rzadkie, ale poprawne zastosowanie; nieliczne bledy\n> - 0 pkt: brak terminologii lub bledne zastosowanie\n>\n> **IV. Jezyk i styl (max 1 pkt):**\n> - 1 pkt: jezyk komunikatywny, poprawna skladnia\n> - 0 pkt: jezyk niekomunikatywny, liczne bledy\n>\n> **Razem: 15 pkt**\n\n## Kluczowe pojecia i terminy, ktore MUSZA pojawic sie w wypracowaniu:\n\n- **mimesis** - zasada nasladownictwa natury (Arystoteles, *Poetyka*)\n- **decorum** - stosownosc (Horacy, *O sztuce poetyckiej*)\n- **chryzelefantyna** - technika rzezbiarska (zloto + kosc sloniowa): posagi Fidiasza\n- **Poliklet** - kanon proporcji ciala; **Fidiasz** - Atena Partenos, Zeus w Olimpii\n- **Apelles** - najslynniejszy malarz starozytnosci (*nulla dies sine linea*)\n- **Arystoteles** - *Poetyka*: tragedia vs komedia; poezja vs historia; nasladownictwo\n- **Horacy** - *Ars Poetica*: harmonia, jednosc, zakaz chimerycznej roznorodnosci\n- **Herbert** - nostalgia za klasycznym idealem; Tukidydes jako wzor powsciagliwosci\n- **artes liberales** - sztuki wyzwolone (trivium + quadrivium) - kontekst ksztalcenia artystycznego\n- **Renesans, Barok, Klasycyzm, Romantyzm, Awangarda** - epoki i ich stosunek do idealu antycznego\n\nCo zapamietac? Wzorcowe wypracowanie powinno zawierac: definicje mimesis + przyklad z Arystotelesa/Pliniusza, omowienie zasad harmonii z Horacego, konkretne dziela (Fidiasz, Apelles), przemiany idealu po epoce antycznej az po Herberta.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"}]}