{"paper":{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2016-05","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","variant":null,"exam_pdf":null,"key_pdf":null,"question_count":11,"source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},"questions":[{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2016-05/zad/1","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2016-05","number":"1","points":30,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"**Vitruvius Pollio, De architectura, lib. VII, praefatio 1, 2, 4, ed. F. Krohn, Lipsiae MCMXII**\n\n**Objasnienia:**\n- Alexander, Alexandri\n- Alexandria, Alexandriae\n- Aristoteles, Aristotelis\n- Croesus, Croesi\n- Darius, Darii\n- Pergamum, Pergami\n- Plato, Platonis\n- Ptolemaeus, Ptolaemei - tu: Ptolemeusz I Soter\n- reges Attalici - krolowie z dynastii Attalidow\n- Socrates, Socratis\n- Troia, Troiae\n- zelus, zeli - gorliwosc, zapal, milosc\n\n[1] Maiores cum sapienter tum etiam utiliter instituerunt, per commentariorum relationes cogitata tradere posteris, ut ea non interirent, sed singulis aetatibus crescentia voluminibus edita gradatim pervenirent vetustatibus ad summam doctrinarum subtilitatem. Itaque non mediocres, sed infinitae sunt his agendae gratiae, quod non invidiose silentes praetermiserunt, sed omnium generum sensus conscriptionibus memoriae tradendos curaverunt.\n[2] Namque si non ita fecissent, non potuissemus scire, quae res in Troia fuissent gestae, [ ] quasque Socrates, Plato, Aristoteles [ ] aliique philosophi hominibus agendae vitae terminationes finissent, seu Croesus, Alexander, Darius ceterique reges, quas res aut quibus rationibus gessissent [ ].\n[4] Reges Attalici magnis philologiae dulcedinibus inducti cum egregiam bibliothecam Pergami ad communem delectationem instituissent, tunc item Ptolomaeus infinito zelo cupiditatisque incitatus studio non minoribus industriis ad eundem modum contenderat Alexandriae comparare.\n\nPrzetlumacz tekst na jezyk polski.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nPełne tłumaczenie trzech passusów z *De architectura* VII praef. 1, 2, 4 Witruwiusza:\n\n**[1]** Przodkowie zarówno mądrze, jak i pożytecznie postanowili przekazywać potomnym przemyślenia za pośrednictwem zapisów w komentarzach, aby nie tylko nie zginęły, ale aby wydane w księgach, rosnąc z upływem poszczególnych epok, stopniowo docierały przez wieki do najwyższej subtelności nauk. Dlatego też nie przeciętna, lecz nieskończona wdzięczność jest im należna - za to, że nie pominęli milczeniem w zazdrości, lecz zatroszczyli się o przekazanie pamięci piśmienniczej pojęć wszelkiego rodzaju.\n\n**[2]** Gdybyż bowiem tego nie uczynili, nie moglibyśmy się dowiedzieć, jakie zdarzenia rozegrały się w Troi, [ ] jakie granice życia dla ludzi wytyczyli Sokrates, Platon, Arystoteles [ ] i inni filozofowie, ani też jakich czynów i w jaki sposób dokonali Krezus, Aleksander, Dariusz i inni królowie [ ].\n\n**[4]** Gdy królowie z dynastii Attalidów, wiedzeni wielkim urokiem miłości do literatury, założyli w Pergamonie wspaniałą bibliotekę dla wspólnej rozkoszy (użytku), wtedy również Ptolemeusz, pobudzony nieskończoną zazdrością i żarem pragnienia, nie mniejszą gorliwością usiłował na tę samą miarę stworzyć w Aleksandrii.\n\n## Sposób 1 - analiza struktury zdań i przekład\n\n### Zdanie 1 - akapit [1] (max 7 pkt)\n\n> *Maiores cum sapienter tum etiam utiliter instituerunt, per commentariorum relationes cogitata tradere posteris, ut ea non interirent, sed singulis aetatibus crescentia voluminibus edita gradatim pervenirent vetustatibus ad summam doctrinarum subtilitatem.*\n\n**Analiza gramatyczna:**\n- *Maiores* - przodkowie (nom. pl. od *maior, maioris*, stopień wyższy jako rzeczownik)\n- *cum sapienter tum etiam utiliter* - „zarówno mądrze, jak i pożytecznie\" (korelacja cum tum)\n- *instituerunt* - postanowili, zapragnęli (perf. ind. act. 3 os. pl.)\n- *per commentariorum relationes cogitata tradere posteris* - wyrażenie przyimkowe + dopełnienie: *per relationes* = za pośrednictwem zapisów; *cogitata* = przemyślenia (n. pl. part. perf. pass.); *posteris* = potomnym (dat. pl.)\n- *ut ea non interirent* - zdanie okolicznikowe celu z coniunctivem imperfecti (*interirent* od *intereo*)\n- *singulis aetatibus* - ablativus temporis: „z upływem poszczególnych epok\"\n- *crescentia voluminibus edita* - part. praes. act. + part. perf. pass.: „wydane, rosnąc w księgach\"\n- *gradatim pervenirent vetustatibus* - „stopniowo docierały przez wieki\" (*vetustatibus* = dat./abl. pl. od *vetustas*)\n- *ad summam doctrinarum subtilitatem* - wyrażenie przyimkowe: „do najwyższej subtelności nauk\"\n\n### Zdanie 2 - akapit [1] cd. (max 6 pkt)\n\n> *Itaque non mediocres, sed infinitae sunt his agendae gratiae, quod non invidiose silentes praetermiserunt, sed omnium generum sensus conscriptionibus memoriae tradendos [esse] curaverunt.*\n\n**Analiza:**\n- *non mediocres, sed infinitae sunt his agendae gratiae* - **coniugatio periphrastica passiva**: *agendae* = gerundivum od *ago*; „wdzięczność jest im należna (powinna być oddana)\"\n- *quod non invidiose silentes praetermiserunt* - zdanie okolicznikowe przyczyny z indicativem: „za to, że nie pominęli milcząc w zazdrości\"\n- *omnium generum sensus tradendos [esse] curaverunt* - **ACI** (accusativus cum infinitivo): *curaverunt* rządzi ACI; *tradendos esse* = gerundivum w ACI; „zatroszczyli się o to, żeby pojęcia wszelkiego rodzaju zostały przekazane pamięci pism\"\n\n### Zdanie 3 - akapit [2] (max 8 pkt)\n\n> *Namque si non ita fecissent, non potuissemus scire, quae res in Troia fuissent gestae, [ ] quasque Socrates, Plato, Aristoteles [ ] aliique philosophi hominibus agendae vitae terminationes finissent, seu Croesus, Alexander, Darius ceterique reges, quas res aut quibus rationibus gessissent [ ].*\n\n**Analiza:**\n- *si non ita fecissent non potuissemus scire* - **periodus condicionalis** (condicio irrealis de praeterito): coniunctivus plusquamperfecti w obu członach\n- *quae res in Troia fuissent gestae* - zdanie dopełnieniowe (quaestio obliqua) w trybie coniunctivus plusquamperfecti: *fuissent gestae* = perf. passivi coniunctivi\n- *agendae vitae terminationes* - „granice/cele życia, które należy przeżyć\" - gerundivum *agendae* przy *vitae*\n- *seu Croesus, Alexander quas res aut quibus rationibus gessissent* - zdanie dopełnieniowe z ablativus modi (*quibus rationibus*)\n\n### Zdanie 4 - akapit [4] (max 8 pkt)\n\n> *Reges Attalici magnis philologiae dulcedinibus inducti cum egregiam bibliothecam Pergami ad communem delectationem instituissent, tunc item Ptolomaeus infinito zelo cupiditatisque incitatus studio non minoribus industriis ad eundem modum contenderat Alexandriae comparare.*\n\n**Analiza:**\n- *Reges Attalici magnis philologiae dulcedinibus inducti* - **participium perfecti passivi** *inducti* przy podmiocie *Reges Attalici*; *magnis dulcedinibus* = ablativus causae/instrumenti: „powodowani wielkimi rozkoszami miłości do literatury\"\n- *cum instituissent* - zdanie okolicznikowe czasu z coniunctivem plusquamperfecti: „gdy założyli\"\n- *Pergami* - **locativus** nazwy miasta (*Pergamum* jako miasto): „w Pergamonie\"\n- *tunc item Ptolomaeus incitatus studio* - **participium perfecti passivi** *incitatus*: „pobudzony\"\n- *infinito zelo cupiditatisque studio* - ablativus instrumenti / modi\n- *contenderat comparare* - verba conandi + infin.: „usiłował stworzyć\"\n- *Alexandriae* - **locativus** (*Alexandria*): „w Aleksandrii\"\n\n## Sposób 2 - kluczowe pułapki gramatyczne\n\n**Coniugatio periphrastica passiva** (*agendae gratiae sunt*): nie mylić z bierną stroną - to forma obowiązku/konieczności. Gerundivum (adj. verb.) + *esse* = „powinno być/trzeba\"\n\n**ACI z *curare*** (*tradendos esse curaverunt*): *curare* + ACI oznacza troskę o dokonanie czegoś. Forma *tradendos* to acc. pl. m. gerundivi - zgadza się z *sensus*.\n\n**Condicio irrealis de praeterito**: *si fecissent / potuissemus* - oba człony w coniunctivie plusquamperfecti aktywnym.\n\n**Locativus nazw miast** - *Pergami*, *Alexandriae*: forma miejscownikowa bez przyimka (II deklinacja *-i*, I deklinacja *-ae*).\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 1, max 30 pkt):\n>\n> **Zdanie 1 (max 7 pkt):**\n> - *Maiores cum sapienter tum etiam utiliter instituerunt* - zdanie główne; oddanie korelacji *cum tum* (0-1)\n> - *per commentariorum relationes cogitata tradere posteris* - wyrażenie przyimkowe; dativus commodi (0-1)\n> - *ut ea non interirent* - zdanie okolicznikowe celu (0-1)\n> - *sed singulis aetatibus crescentia voluminibus edita gradatim pervenirent vetustatibus* - ablativus temporis; zdanie okolik. celu - participia (0-1-2-3)\n> - *ad summam doctrinarum subtilitatem* - wyrażenie przyimkowe (0-1)\n>\n> **Zdanie 2 (max 6 pkt):**\n> - *non mediocres, sed infinitae sunt his agendae gratiae* - coniugatio periphrastica passiva (0-1-2)\n> - *quod non invidiose silentes praetermiserunt* - zdanie okolik. przyczyny (0-1)\n> - *omnium generum sensus conscriptionibus memoriae tradendos [esse] curaverunt* - ACI; conj. periphrastica passiva (0-1-2-3)\n>\n> **Zdanie 3 (max 8 pkt):**\n> - *Namque si non ita fecissent* - zdanie warunkowe (0-1)\n> - *non potuissemus scire* - zdanie warunkowe (0-1)\n> - *quae res in Troia fuissent gestae* - zdanie dopełnieniowe (0-1)\n> - *quasque Socrates, Plato, Aristoteles aliique philosophi hominibus agendae vitae terminationes finissent* - zdanie dopełnieniowe; gerundium (0-1-2-3)\n> - *seu Croesus, Alexander, Darius ceterique reges, quas res aut quibus rationibus gessissent* - zdanie dopełnieniowe; ablativus modi (0-1-2)\n>\n> **Zdanie 4 (max 8 pkt):**\n> - *Reges Attalici magnis philologiae dulcedinibus inducti* - participium perfecti passivi (0-1)\n> - *cum egregiam bibliothecam Pergami ad communem delectationem instituissent* - zdanie okolik. czasu; składnia nazw miast (0-1-2)\n> - *tunc item Ptolomaeus infinito zelo cupiditatisque incitatus studio* - participium perfecti passivi (0-1-2)\n> - *non minoribus industriis ad eundem modum contenderat Alexandriae comparare* - zdanie główne; ablativus modi; składnia nazw miast (0-1-2-3)\n>\n> **Zdanie 5 - poprawność językowa i stylistyczna (max 1 pkt)**\n\n## Reference gramatyczny\n\n> **Reference - Coniugatio periphrastica passiva:**\n> Forma: gerundivum (VN w funkcji przymiotnika) + *esse* (w odpowiedniej formie)\n> Znaczenie: obowiązek, konieczność, powinność\n> Przykład: *agendae gratiae sunt* = wdzięczność powinna być oddana / należy być wdzięcznym\n> Podmiot logiczny w ablativie (ablativus auctoris): *his agendae gratiae sunt* = im powinna być oddana wdzięczność\n\n> **Reference - Condicio irrealis de praeterito:**\n> Forma: *si* + coniunctivus plusquamperfecti // coniunctivus plusquamperfecti\n> Znaczenie: warunek niemożliwy w przeszłości\n> Przykład: *si fecissent, scire potuissemus* = gdyby (wtedy) uczynili, moglibyśmy wiedzieć\n\n> **Reference - Locativus:**\n> Nazwy miast I dekl.: *Alexandriae* (= w Aleksandrii)\n> Nazwy miast II dekl.: *Pergami* (= w Pergamonie), *Romae* (= w Rzymie)\n> Zasada: bez przyimka *in* - sama końcówka locativu wyraża miejsce\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> Uwaga: *cogitata* to participium perfecti passivi n. pl. od *cogito* - znaczy „przemyślenia, rzeczy przemyślane\", NIE „myśli chwilowe\". Mylenie z gerundium *cogitando* jest częstym błędem.\n\n> Uwaga: *zelus, zeli* (podane w objaśnieniach) = „zazdrość, gorliwość, zapał\" - w kontekście Ptolemeusza to rywalizacja (zazdrość o sławę Pergamonu), nie negatywna zawiść. Oddanie tego niuansu wpływa na ocenę stylistyczną.\n\n> Uwaga: *non minoribus industriis* - „nie mniejszą gorliwością/skrzętnością\" - to ablativus modi/instrumenti przy *contenderat*. Tłumaczenie „bez mniejszych środków\" (ablativus separativus) jest akceptowane, ale mniej precyzyjne.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2016-05/zad/2","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2016-05","number":"2","points":1,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Krezus, wladca , slynal z bogactwa. Jego krolestwo upadlo w wyniku wojny z Cyrusem Wielkim, o czym pisze slynny historyk grecki Herodot w dziele pt\n\nUzupelnij zdania.\n\nKrezus, wladca , slynal z bogactwa. Jego krolestwo upadlo w wyniku wojny z Cyrusem Wielkim, o czym pisze slynny historyk grecki Herodot w dziele pt\n\nKrezus, wladca , slynal z bogactwa. Jego krolestwo upadlo w wyniku wojny z Cyrusem Wielkim, o czym pisze slynny historyk grecki Herodot w dziele pt. .","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Krezus, władca Lidii, słynął z bogactwa. Jego królestwo upadło w wyniku wojny z Cyrusem Wielkim, o czym pisze słynny historyk grecki Herodot w dziele pt. Dzieje.**\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu i wiedzy historycznej\n\nZadanie wymaga uzupełnienia dwóch luk:\n\n**Luka 1: „Krezus, władca \"**\n\nKrezus (*Croesus*) - ostatni król Lidii (ok. 560-547 p.n.e.), władca z dynastii Mermnadów. Lydia (Lidia) to kraina w zachodniej Azji Mniejszej ze stolicą w Sardes. Krezus słynął z ogromnego bogactwa - stąd greckie powiedzenie *πλούσιος ὡς Κροῖσος* (bogaty jak Krezus). W tekście Witruwiusza (*Croesus ceterique reges*) jest wymieniony jako jeden z wielkich władców starożytności.\n\n**Luka 2: „w dziele pt. \"**\n\nHerodot z Halikarnasu (ok. 484-425 p.n.e.) - „ojciec historiografii\" (Cyceron: *pater historiae*). Jego dzieło to **Dzieje** (gr. *Ἱστορίαι, Historiae*). Opisuje m.in. podbój Lidii przez Cyrusa Wielkiego (Cyrus II, ok. 550-530 p.n.e.) - Księga I (*Klio*). To właśnie muza Klio (przedstawiona w źródle 3 wypracowania - zadanie 11) jest patronką historii i historyków.\n\n## Sposób 2 - etymologia i kontekst antyczny\n\n- **Lidia** - *Lydia* po łacinie, *Λυδία* po grecku. Zachodni obszar Azji Mniejszej (dziś zachodnia Turcja). Krezus był ostatnim królem lidyjskim - po klęsce z Cyrusem ok. 547 p.n.e. Lidia stała się satrapią perską.\n- **Dzieje** - tytuł w języku polskim oddaje gr. *ἱστορίαι* (= badania, dociekania). Dzieło podzielone na 9 ksiąg noszących imiona 9 muz; pierwsza nosi imię Klio - muzy historii.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 2, max 1 pkt):\n> - **1 pkt** - obie luki poprawnie uzupełnione: *Lidii* i *Dzieje*\n> - **0 pkt** - odpowiedź niepełna (tylko jedna luka), błędna lub brak odpowiedzi\n\nAkceptowane warianty:\n- Luka 1: *Lidii* (forma Gen. sg. polska)\n- Luka 2: *Dzieje* (pol.); akceptowane też *Historiae* (tytuł łaciński) lub *Ἱστορίαι* (grecki) - jeśli kontekst pozwala\n\nWykluczone:\n- „Persji\" (to było królestwo Cyrusa, nie Krezusa)\n- „Frygii\", „Jonii\" (sąsiednie krainy, nie królestwo Krezusa)\n- „Historia\" (to forma łacińska sing., ale tytuł dzieła Herodota to *Historiae*, pl.)\n- „Anabaza\" (to Ksenofont, nie Herodot)\n\n## Reference gramatyczny\n\nW tym zadaniu wystarczy znajomość historii starożytnej, reference gramatyczny nie jest potrzebny.\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> Uwaga: Krezus był królem **Lidii**, nie Persji ani Frygii - to najczęstszy błąd. Lidia i Persja to rywale: Krezus przegrał wojnę właśnie z perskim królem Cyrusem.\n\n> Uwaga: Tytuł dzieła Herodota po polsku to **Dzieje** (nie „Historiarum Libri\", nie „Annales\" - to Tacyt). Klucz CKE wymaga polskiego tytułu.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2016-05/zad/3","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2016-05","number":"3","points":1,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Arystoteles byl nauczycielem krola i tworca szkoly filozoficznej nazywanej\n\nUzupelnij zdanie.\n\nArystoteles byl nauczycielem krola i tworca szkoly filozoficznej nazywanej\n\nArystoteles byl nauczycielem krola i tworca szkoly filozoficznej nazywanej .","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Arystoteles był nauczycielem króla Aleksandra Wielkiego i twórcą szkoły filozoficznej nazywanej Liceum.**\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu i wiedzy historycznej\n\n**Luka 1: „nauczycielem króla \"**\n\nArystoteles ze Stagiry (384-322 p.n.e.) - uczeń Platona, jeden z największych filozofów starożytności. Około 343 p.n.e. macedoński król Filip II powołał go na nauczyciela swojego syna Aleksandra (późniejszego Aleksandra Wielkiego / Macedońskiego). Arystoteles uczył go filozofii, polityki, retoryki i nauk przyrodniczych przez ok. 3 lata w Miezi.\n\nW tekście Witruwiusza Arystoteles wymieniony jest obok Sokratesa i Platona jako filozof wyznaczający ludziom „granice życia\" (*agendae vitae terminationes*).\n\n**Luka 2: „szkoły filozoficznej nazywanej \"**\n\nOko 335 p.n.e. Arystoteles założył w Atenach własną szkołę filozoficzną - **Liceum** (*Lykeion* - gr. Λύκειον), nazwaną od gaju poświęconego Apollonowi Likejskiemu. Uczniowie Arystotelesa zwani byli **perypatetykami** (*peripatetici*), bo nauczyciel chodząc (gr. *περιπατεῖν* = spacerować) wykładał filozofię. Szkołę tę odróżniamy od Akademii Platońskiej (*Academia*).\n\n## Sposób 2 - porównanie szkół filozoficznych\n\n| Filozof | Szkoła | Miejsce | Epitet uczniów |\n| Platon | Akademia (*Academia*) | Ateny (gaj Akademosa) | Akademicy |\n| **Arystoteles** | **Liceum (*Lykeion*)** | **Ateny** | **Perypatetycy** |\n| Epikur | Ogród (*Kepos*) | Ateny | Epikurejczycy |\n| Zenon z Kitionu | Portyk (*Stoa Poikile*) | Ateny | Stoicy |\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 3, max 1 pkt):\n> - **1 pkt** - obie luki poprawnie uzupełnione\n> - **0 pkt** - odpowiedź niepełna, błędna lub brak odpowiedzi\n\nAkceptowane warianty:\n- Luka 1: *Aleksandra Wielkiego* lub *Aleksandra Macedońskiego*\n- Luka 2: *Liceum* (podstawowa odpowiedź)\n\nWykluczone:\n- „Sokratesa\" (nauczyciel Arystotelesa to Platon, a nauczyciel Platona to Sokrates)\n- „Akademia\" (to szkoła Platona, nie Arystotelesa)\n- „Stoą\" (to szkoła Zenona z Kitionu)\n\n## Reference gramatyczny\n\nW tym zadaniu wystarczy znajomość historii filozofii antycznej, reference gramatyczny nie jest potrzebny.\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> Uwaga: Najczęstszy błąd - mylenie Akademii (Platon) z Liceum (Arystoteles). Zapamiętaj: **P**laton → **A**kademia; **A**rystoteles → **L**iceum (kolejność alfabetyczna pomaga).\n\n> Uwaga: „Aleksander Wielki\" i „Aleksander Macedoński\" to dwie akceptowane formy tej samej postaci. Nie pisz jednak samego „Aleksander\" bez dookreślenia - były inne osoby o tym imieniu (np. Aleksander I Macedoński, Aleksander z Epiru).","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2016-05/zad/4","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2016-05","number":"4","points":1,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Mapa. Cesarstwo Rzymskie w II w.\n\nNa podstawie: *Atlas historyczny swiata*, Warszawa 2001, s. 25.\n\nWpisz numer, ktorym na ponizszej mapie zaznaczono Pergamon:","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**5**\n\n## Sposób 1 - analiza mapy i lokalizacja geograficzna\n\nMapa przedstawia Cesarstwo Rzymskie w II w. n.e. Na mapie numerami 1-7 zaznaczono różne regiony i miejsca.\n\n**Pergamon** (*Pergamum*) - starożytne miasto w zachodniej Azji Mniejszej (dziś Bergama w Turcji, prowincja Izmir). Leżało w dolinie rzeki Kaikos (Bakırçay), ok. 25 km od Morza Egejskiego. Było stolicą królestwa Attalidów (III-II w. p.n.e.), a następnie stolicą prowincji rzymskiej **Asia**.\n\nNa mapie:\n- **Pozycja 5** odpowiada zachodniej Azji Mniejszej (region wybrzeża egejskiego Turcji) - jest to dokładnie obszar Pergamonu.\n- Pozycja 4 to północna Mała Azja (region Pontu - Pontus Euxinus).\n- Pozycja 6 to Lewant (Syria/Palestyna).\n- Pozycja 7 to Egipt (delta Nilu, Aleksandria).\n\n## Sposób 2 - analiza kontekstu z tekstu Witruwiusza\n\nW tekście czytamy:\n\n> *cum egregiam bibliothecam Pergami ad communem delectationem instituissent*\n\n- „gdy założyli wspaniałą bibliotekę w Pergamonie\" - *Pergami* to locativus od *Pergamum* (miasto, II dekl.).\n\nPergamon jest przeciwstawiony Aleksandrii (pozycja 7 na mapie, Egipt). Oba miasta to wielkie centra intelektualne hellenistycznego świata - jedno na zachodzie Azji Mniejszej, drugie w Egipcie. Mapa potwierdza, że **Pergamon = pozycja 5** (zachodnia Mała Azja), a **Aleksandria = pozycja 7** (delta Nilu).\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 4, max 1 pkt):\n> - **1 pkt** - odpowiedź: **5**\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak odpowiedzi\n\nNajczęściej błędne odpowiedzi: 4 (mylenie Pontu z Pergamonem - oba w Azji Mniejszej, ale Pergamon na zachodzie, Pont na północy) lub 6 (Lewant).\n\n## Reference gramatyczny\n\nW tym zadaniu wystarczy orientacja geograficzna w świecie antycznym, reference gramatyczny nie jest potrzebny.\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> Uwaga: Pergamon leży w **zachodniej** Azji Mniejszej (region Myzji, blisko Morza Egejskiego), NIE w środkowej ani wschodniej. Mylenie z Pontem (północna Mała Azja) jest częstym błędem.\n\n> Uwaga: Pergamon był stolicą **Attalidów**, nie Seleucydów. Dynastia Attalidów (Attalos I, Eumenes II, Attalos III) panowała ok. 283-133 p.n.e. Po śmierci Attalosa III królestwo zostało **zapisane Rzymianom** - stało się prowincją *Asia*.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2016-05/zad/5","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2016-05","number":"5","points":1,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Podaj okolicznosci, w jakich zostaly zniszczone zbiory Biblioteki Aleksandryjskiej w I wieku p.n.e.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Pożar podczas oblężenia Aleksandrii przez Juliusza Cezara (48/47 p.n.e.).**\n\n## Sposób 1 - kontekst historyczny\n\nBiblioteka Aleksandryjska (*Bibliotheca Alexandrina*) - najsłynniejsza biblioteka starożytności, założona przez Ptolemeusza I Sotera i rozbudowana przez Ptolemeusza II Filadelfa w III w. p.n.e. Według tradycji gromadziła nawet 700 000 zwojów.\n\nJej częściowe zniszczenie w I w. p.n.e. wiąże się z:\n\n**Oblężenie Aleksandrii przez Juliusza Cezara (48-47 p.n.e.):**\n\nPo klęsce Pompejusza pod Farsalos (48 p.n.e.) Cezar przybył do Aleksandrii. Uwikłał się w wojnę dynastyczną między Kleopatrą VII a jej bratem Ptolemeuszem XIII. Podczas walk w porcie aleksandryjskim ogień rozprzestrzenił się ze statków na nabrzeże, a następnie - według relacji antycznych (Plutarch, Cezar 49; Strabon, XVII 1,8) - strawił część zbiorów przechowywanych w pobliżu portu. Uległo zniszczeniu ok. 40 000 zwojów.\n\n> *Tunc Caesar, cum hostes navibus nostris potiri posse diffideret [ ] incendit eas classemque hostium [ ] et proximas navalibus aedis.* - Cezar o sobie (Bellum Alexandrinum, fragmenty)\n\n## Sposób 2 - odróżnienie od późniejszych zniszczeń\n\nW I w. p.n.e. biblioteką nie zajęło się całe oblężenie - chodzi konkretnie o **pożar 48/47 p.n.e.** podczas walk Cezara. Należy odróżnić od:\n- Zniszczeń przez Aureliana (270 n.e.) - dzielnica Bruchejonu\n- Dekret Teodozjusza I (391 n.e.) - zamknięcie świątyń pogańskich (Serapejon)\n- Podbój arabski (642 n.e.) - późna legenda, historycznie niepotwierdzony\n\nKlucz CKE pyta wyraźnie o **I wiek p.n.e.** - odpowiedź dotyczy tylko pożaru za Cezara.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 5, max 1 pkt):\n> - **1 pkt** - poprawna odpowiedź: pożar podczas oblężenia Aleksandrii przez Juliusza Cezara\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak odpowiedzi\n\nAkceptowane warianty:\n- „Pożar w czasie wojen Cezara w Aleksandrii\"\n- „Pożar podczas wojny aleksandryjskiej Cezara\"\n\nWykluczone:\n- „Najazd Arabów\" (VII w. n.e. - zupełnie inny wiek)\n- „Dekret Teodozjusza\" (IV w. n.e. - n.e., nie p.n.e.)\n- „Atak Oktawiana\" (31 p.n.e. - Oktawian zdobył Aleksandrię, ale nie zniszczył biblioteki)\n\n## Reference gramatyczny\n\nW tym zadaniu wystarczy znajomość historii starożytnej Rzymu i Egiptu, reference gramatyczny nie jest potrzebny.\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> Uwaga: Biblioteka nie spłonęła doszczętnie w 48 p.n.e. - była stopniowo podupadała przez kilka wieków. Klucz CKE pyta o I w. p.n.e., więc jedyna akceptowana odpowiedź to pożar za Cezara.\n\n> Uwaga: Pamiętaj kontekst chronologiczny: **Ptolemeusz I Soter** (postać z tekstu Witruwiusza) to założyciel biblioteki; pożar za **Cezara** to jej zniszczenie - dwa odległe o ok. 250 lat momenty historii tej samej biblioteki.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2016-05/zad/6","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2016-05","number":"6","points":1,"ptype":"closed","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zaznacz poprawne dokonczenie zdania.\n\nPtolemeusz I Soter byl jednym z wodzow krola\n\nA. Cyrusa Wielkiego.\nB. Dariusza I.\nC. Aleksandra Wielkiego.\nD. Seleukosa I.","answer":"C","answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**C. Aleksandra Wielkiego.**\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu i wiedza historyczna\n\nPytanie dotyczy Ptolemeusza I Sotera, wspomnianego w tekście Witruwiusza:\n\n> *tunc item Ptolomaeus infinito zelo cupiditatisque incitatus studio non minoribus industriis ad eundem modum contenderat Alexandriae comparare.*\n\nPtolemeusz I Soter (ok. 367-283 p.n.e.) był jednym z najwybitniejszych wodzów Aleksandra Wielkiego. Po śmierci Aleksandra (323 p.n.e.) w wyniku wojen diadochów objął w posiadanie Egipt, gdzie założył dynastię Ptolemeuszy (Lagidów). Założył też Bibliotekę Aleksandryjską i Muzeum.\n\nAnaliza odpowiedzi:\n- **A. Cyrusa Wielkiego** - Cyrus II Wielki (ok. 600-530 p.n.e.) to perski król. Ptolemeusz żył 200 lat później - nie mógł być jego wodzem.\n- **B. Dariusza I** - Dariusz I (550-486 p.n.e.) to perski król z dynastii Achemenidów. Ptolemeusz nie był jego wodzem.\n- **C. Aleksandra Wielkiego** - POPRAWNA. Ptolemeusz był *diadochem* (następcą) i wiernym wodzem Aleksandra. Uczestniczył we wszystkich jego kampaniach (Persja, Indie).\n- **D. Seleukosa I** - Seleukos I Nikator (ok. 358-281 p.n.e.) był innym diadochem - rywalizował z Ptolemeuszem o tereny na Bliskim Wschodzie. Ptolemeusz nie był jego wodzem.\n\n## Sposób 2 - kontekst kulturowy\n\nPtolemeusz I Soter (przydomek Soter = Zbawca, nadany przez Rodyjczyków) po śmierci Aleksandra (323 p.n.e.) objął Egipt jako satrap, a od 305 p.n.e. jako król. Jego patronat nad nauką i literaturą - Biblioteka Aleksandryjska, Muzeum (Mouseion) - jest centralnym tematem tekstu Witruwiusza.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 6, max 1 pkt):\n> - **1 pkt** - odpowiedź C\n> - **0 pkt** - błędna odpowiedź lub brak\n\nCo zapamiętać? Ptolemeusz I Soter = diadoch Aleksandra Wielkiego, pierwszy król Egiptu z dynastii Lagidów, założyciel Biblioteki Aleksandryjskiej.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":"maturazai","answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2016-05/zad/7","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2016-05","number":"7","points":2,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Uzupelnij tabele - wpisz brakujace formy przymiotnikow i przyslowkow.\n\nLp. | Positivus | Comparativus | Superlativus\n1. | utiliter | |\n2. | | minor, minus |","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Wiersz 1:** positivus: *utiliter* → comparativus: **utilius** → superlativus: **utilissime**\n\n**Wiersz 2:** positivus: **parvus, -a, -um** → comparativus: *minor, minus* → superlativus: **minimus, -a, -um**\n\n## Sposób 1 - analiza gramatyczna\n\n### Wiersz 1: stopniowanie przysłówka *utiliter*\n\n*utiliter* to przysłówek (adverbium) od przymiotnika *utilis, -e* (II/III dekl.).\n\nSchemat tworzenia stopni przysłówków od przymiotników II/III dekl.:\n- **Positivus:** końcówka *-iter* lub *-e* od tematu przymiotnika (tu: *utili-ter*)\n- **Comparativus:** forma n. sg. comparatiwu przymiotnika = *-ius* (tu: *util-ius*)\n- **Superlativus:** od tematu superlatywu przymiotnika + *-e* (tu: *utilissim-e*)\n\nRozwój form:\n- Przymiotnik: *utilis, utilis, utile* → comp. *utilior, utilius* → superl. *utilissimus, -a, -um*\n- Przysłówek: *utiliter* → *utilius* → *utilissime*\n\nOdniesienie do tekstu: *Maiores cum sapienter **tum etiam utiliter** instituerunt* - przysłówek *utiliter* (positivus) już w zadaniu 1.\n\n### Wiersz 2: stopniowanie przymiotnika - *minor, minus* jako comparativus\n\n*minor, minus* to comparativus nieregularny od *parvus, -a, -um* (mały).\n\nCała nieregularna triada:\n- **Positivus:** *parvus, parva, parvum*\n- **Comparativus:** *minor, minor, minus* (temat: *minor-*)\n- **Superlativus:** *minimus, minima, minimum*\n\nOdniesienie do tekstu: *non **minoribus** industriis* - ablativus pl. od *minor* w zdaniu 4 oryginału.\n\n## Sposób 2 - regularne vs. nieregularne stopniowanie\n\n| Typ | Positivus | Comparativus | Superlativus |\n| Regularny (3 dekl.) | *utilis* | *utilior* | *utilissimus* |\n| Przysłówek | *utiliter* | *utilius* | *utilissime* |\n| Nieregularny | *parvus* | *minor* | *minimus* |\n\nNieregularne triady do zapamiętania:\n- *bonus → melior → optimus*\n- *malus → peior → pessimus*\n- *magnus → maior → maximus*\n- *parvus → minor → minimus*\n- *multus → plus → plurimus*\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 7, max 2 pkt):\n> - **2 pkt** - obie pozycje poprawne\n> - **1 pkt** - jedna pozycja poprawna\n> - **0 pkt** - obie błędne lub brak\n> - **Akceptowane:** wiersz 1: *utilius; utilissime* | wiersz 2: *parvus, -a, -um; minimus, -a, -um*\n\nCo zapamiętać? Comparativus przysłówka od III dekl. = forma neutrum sg. (np. *utilior → utilius*). Przymiotnik *parvus* ma w całości nieregularne stopniowanie - *minor* i *minimus* trzeba znać na pamięć.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2016-05/zad/8","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2016-05","number":"8","points":2,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Przyporzadkuj podanym zdaniom (1.-2.) nazwe typu zdania podrzednego (A-D). Wpisz w miejsce kropek odpowiednia litere.\n\n1. Maiores ita sapienter cogitata tradere posteris instituerunt, ut ea non interirent:\n2. Eis gratias agere debemus, quod cogitata posteris tradenda curaverunt:\n\nA. okolicznikowe przyczyny\nB. okolicznikowe czasu\nC. okolicznikowe przyzwolenia\nD. okolicznikowe skutku","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**1. → D. okolicznikowe skutku**\n\n**2. → A. okolicznikowe przyczyny**\n\n## Sposób 1 - analiza składniowa zdań\n\n### Zdanie 1:\n\n> *Maiores ita sapienter cogitata tradere posteris instituerunt, ut ea non interirent.*\n\n**Struktura:** zdanie główne z *ita* + zdanie podrzędne z *ut* + coniunctivus imperfecti (*interirent*).\n\nKlucz rozpoznania:\n- Spójnik *ut* (neg. *ut non* / *ne*) z coniunctivem - może być zarówno zdanie celu (*ut* final), jak i skutku (*ut* consecutivum).\n- Rozróżnienie: gdy w zdaniu głównym jest **korelat** (*ita, tam, sic, adeo, tantus*) - jest to zdanie **skutku** (consecutivum). Tu: *ita sapienter* = „tak mądrze, że \" → **skutek**.\n- Gdyby nie było *ita*, zdanie z *ut* + coni. mogłoby być celem. Obecność *ita* przesądza: to zdanie **D. okolicznikowe skutku**.\n\n**Tłumaczenie:** „Przodkowie tak mądrze postanowili przekazywać przemyślenia potomnym, że nie zginęły.\" → skutek działania.\n\n### Zdanie 2:\n\n> *Eis gratias agere debemus, quod cogitata posteris tradenda curaverunt.*\n\n**Struktura:** zdanie główne + zdanie podrzędne z *quod* + indicativus (*curaverunt*).\n\nKlucz rozpoznania:\n- Spójnik *quod* z **indicatiwem** = zdanie przyczyny (causale). Gdy *quod* + indicativus - mówiący traktuje przyczynę jako rzeczywistą, obiektywną.\n- Gdyby było *quod* + coniunctivus - byłoby to przyczyna subiektywna lub quaestio obliqua.\n- **A. okolicznikowe przyczyny** - poprawna odpowiedź.\n\n**Tłumaczenie:** „Powinniśmy być im wdzięczni, ponieważ/dlatego że zatroszczyli się o przekazanie przemyśleń potomnym.\" → przyczyna wdzięczności.\n\n## Sposób 2 - tabela rozpoznawania typów zdań okolicznikowych\n\n| Typ zdania | Spójniki | Tryb |\n| **Celu** (finale) | *ut / ne* | coniunctivus |\n| **Skutku** (consecutivum) | *ut / ut non* + korelat (*ita, tam, tantus *) | coniunctivus |\n| **Przyczyny** (causale) | *quod, quia, quoniam* + indicativus (przyczyna obiektywna) | indicativus |\n| **Czasu** (temporale) | *cum, ubi, ut, postquam, dum* | indicativus / coniunctivus |\n| **Przyzwolenia** (concessivum) | *quamquam, etsi, cum* + coni. | coniunctivus |\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 8, max 2 pkt):\n> - **2 pkt** - obie odpowiedzi poprawne: 1-D, 2-A\n> - **1 pkt** - jedna odpowiedź poprawna\n> - **0 pkt** - obie błędne lub brak\n\nCo zapamiętać? Korelat *ita/tam/tantus* w zdaniu głównym + *ut* z coniunctivem = zawsze zdanie **skutku**, nie celu. Spójnik *quod* z indicatiwem = zawsze zdanie **przyczyny** (obiektywnej).","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2016-05/zad/9","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2016-05","number":"9","points":3,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Utworz od czasownika *vinco, -ere, vici, victum* formy analogiczne do tych, ktore znajduja sie w tabeli.\n\nLp. | Forma wzorcowa | Forma od vinco\n1. | potuissemus |\n2. | sunt agendae |\n3. | contenderat |","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**1. vicissemus**\n\n**2. sunt vincendae / vincendae sunt**\n\n**3. vicerat**\n\n## Sposób 1 - analiza analogii gramatycznych\n\nCzasownik wzorcowy: *vinco, vincere, vici, victum* (III koniugacja, „zwyciężać\").\n\n### Pozycja 1: *potuissemus* → *vicissemus*\n\n*potuissemus* = coniunctivus plusquamperfecti activi, 1. os. pl. od *possum*.\n\nAnaliza formy wzorcowej:\n- Coniunctivus plusquamperf. act.: temat perfectum + *-isse-* + końcówki osobowe\n- *potuissemus*: *potu-* (temat perf. od *possum*) + *-isse-* + *-mus* (1. pl.)\n\nForma od *vinco*:\n- Temat perfectum od *vinco*: **vici-** (→ *vic-*)\n- Coniunctivus plusquamperf. act. 1. pl.: **vicissemus**\n- Budowa: *vic-* + *-isse-* + *-mus* = **vicissemus**\n\n### Pozycja 2: *sunt agendae* → *sunt vincendae*\n\n*sunt agendae* = coniugatio periphrastica passiva, 3. os. pl. f., od *ago, agere*.\n\nAnaliza formy wzorcowej:\n- Gerundivum od *ago*: *agendus, -a, -um*; forma f. pl.: *agendae*\n- *sunt agendae* = „powinny być czynione\" (podmiot żeński/nijaki pl.)\n\nForma od *vinco*:\n- Gerundivum od *vinco*: *vincendus, -a, -um*; forma f. pl.: *vincendae*\n- **sunt vincendae** / **vincendae sunt** = „powinny być zwyciężane\"\n\n### Pozycja 3: *contenderat* → *vicerat*\n\n*contenderat* = indicativus plusquamperfecti activi, 3. os. sg. od *contendo*.\n\nAnaliza formy wzorcowej:\n- Indicativus plusquamperf. act.: temat perfectum + *-era-* + końcówki osobowe\n- *contenderat*: *contend-* (temat perf. od *contendo* = *contendi*) + *-era-* + *-t*\n\nForma od *vinco*:\n- Temat perfectum od *vinco*: **vici-** (→ *vic-*)\n- Indicativus plusquamperf. act. 3. sg.: **vicerat**\n- Budowa: *vic-* + *-era-* + *-t* = **vicerat**\n\nOdniesienie do tekstu: *contenderat* jest dosłownie w zdaniu 4 oryginału (*Ptolomaeus contenderat Alexandriae comparare*), co ułatwia identyfikację formy.\n\n## Sposób 2 - tabela form\n\n| Forma wzorcowa | Opis gramatyczny | Forma od *vinco* |\n| *potuissemus* | coni. plusqperf. act. 1. pl. | *vicissemus* |\n| *sunt agendae* | coniug. periphr. passiva 3. pl. f. | *sunt vincendae* |\n| *contenderat* | ind. plusqperf. act. 3. sg. | *vicerat* |\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 9, max 3 pkt):\n> - **3 pkt** - trzy poprawne odpowiedzi\n> - **2 pkt** - dwie poprawne\n> - **1 pkt** - jedna poprawna\n> - **0 pkt** - błędne lub brak\n> - **Akceptowane:** 1. *vicissemus* | 2. *sunt vincendae* lub *vincendae sunt* | 3. *vicerat*\n\nCo zapamiętać? Coniugatio periphrastica passiva tworzy się od gerundivum (nie gerundium!): gerundivum = *vincendus, -a, -um*. Temat perfectum od *vinco* to *vic-* (nie *vinc-*!) - uwaga na alternację spółgłoskową.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2016-05/zad/10","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2016-05","number":"10","points":3,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Przyporzadkuj podanym wyrazom (1.-3.) ich synonimy (A-H). Wpisz wlasciwa litere do tabeli.\n\n1. asumpt -\n2. augmentatyw -\n3. antenat -\n\nA. pewnik\nB. zgrubienie\nC. koligat\nD. impuls\nE. warunek\nF. przodek\nG. dziedzic\nH. wartosc\n\nLp. | Wyraz | Synonim\n1. | asumpt |\n2. | augmentatyw |\n3. | antenat |","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**1. asumpt → D. impuls**\n\n**2. augmentatyw → B. zgrubienie**\n\n**3. antenat → F. przodek**\n\n## Sposób 1 - etymologia łacińska wyrazów\n\n### 1. *asumpt* → D. impuls\n\n**Asumpt** (pol.) - pochodzi od łac. *assumptio, assumptionis* (od *assumo, -ere, assumpsi, assumptum* = „brać do siebie, przyjmować, pobierać\"). W języku polskim *asumpt* oznacza bodziec, impuls, powód do działania, pretekst. Fraza: „dać asumpt do czegoś\" = dać impuls, pobudzić do czegoś.\n\n→ Synonim: **D. impuls**\n\n### 2. *augmentatyw* → B. zgrubienie\n\n**Augmentatyw** (pol., z łac. *augmentativum* od *augeo, -ere* = „powiększać, zwiększać\"). Termin językoznawczy oznaczający formę wyrazu wyrażającą zwiększoną cechę lub pogardę - w języku polskim to *zgrubienie* (np. *babsko* od *baba*, *piesisko* od *pies*). Antonim: zdrobnienie (deminutivum od łac. *deminuo*).\n\n→ Synonim: **B. zgrubienie**\n\n### 3. *antenat* → F. przodek\n\n**Antenat** (pol., z łac. *antecessor* lub bezpośrednio *ante* = przed + *natus* = urodzony → „ten, który urodził się przed [nami]\"). Wyraz używany w języku prawnym i historycznym na oznaczenie przodka, poprzednika w rodzie. Por. łac. *maiores* (= przodkowie, dosł. „większy, starszy\") - słowo użyte na początku tekstu Witruwiusza.\n\n→ Synonim: **F. przodek**\n\n## Sposób 2 - powiązanie z tekstem Witruwiusza\n\nDwa z trzech wyrazów mają bezpośrednie powiązanie semantyczne z tekstem:\n\n- *antenat* (przodek) ↔ *maiores* (przodkowie) z zadania 1 - otwierające słowo całego tekstu\n- *asumpt* (impuls) ↔ kontekst motywacji Ptolemeusza (*infinito zelo cupiditatisque incitatus studio*)\n- *augmentatyw* - termin językoznawczy, bez bezpośredniego odpowiednika w tekście, ale powiązany z tematem języka i literatury\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 10, max 3 pkt):\n> - **3 pkt** - trzy poprawne: 1-D, 2-B, 3-F\n> - **2 pkt** - dwie poprawne\n> - **1 pkt** - jedna poprawna\n> - **0 pkt** - błędne lub brak\n\nCo zapamiętać? *Asumpt* (impuls/bodziec), *augmentatyw* (zgrubienie), *antenat* (przodek) - trzy terminy z łaciny używane w polszczyźnie. Najłatwiej pomylić *asumpt* z *aksjomatem* (pewnikiem, poz. A) - ale *asumpt* to bodziec działania, nie logiczny pewnik.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2016-05/zad/11","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2016-05","number":"11","points":15,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Wykorzystujac materialy zrodlowe (zrodla 1-4) oraz wlasna wiedze, omow funkcje, jakie pelnily ksiazki i biblioteki w spoleczenstwach starozytnej Grecji i starozytnego Rzymu.\n\n**Zrodlo 1. Lucjusz Anneusz Seneka, *Dialogi: O pokoju ducha***\n\nNajszlachetniejsze wydatki sa te, ktore przeznaczamy na cele naukowe, ale i one tak dlugo maja uzasadnienie, jak dlugo nie przekraczamy miary. Po co naprawde gromadzic mnostwo ksiazek i tworzyc ksiegozbiory, ktorych wlasciciel przez cale zycie nie przeczyta rejestru? Obfitosc lektury umysl czytajacego przeciaza, nie ksztalci; dlatego odniesiesz wiekszy pozytek, jezeli z uwaga przeczytasz kilku autorow, niz jesli sie bedziesz blakac wsrod wielu.\n\nL.A. Seneka, *Dialogi: O pokoju ducha*, przel. L. Joachimowicz, IX, 4-5, Warszawa 1998, s. 685-686.\n\n**Zrodlo 2. Marek Tulliusz Cyceron, *Listy: Cycero do Attyka***\n\n1. Bardzo ladnie zrobisz, jezeli do mnie przyjedziesz. Zobaczysz swietny katalog moich ksiazek spisany przez Tyranniona; resztki sa daleko lepsze, niz przypuszczalem (1). Przyslij mi tez, prosze, ze dwu lub trzech swoich przepisywaczy, ktorych Tyrannio moglby uzyc jako sklejaczy (2) i do pomocy w innych robotach; kaz tez im zabrac troche pergaminu, z ktorego sie robi tytuly (3), ktore wy, Grecy, nazywacie, jak mi sie zdaje, *syttybami*.\n\nM.T. Cyceron, *Listow Marka Tulliusza Cycerona ksiag osmioro: Cycero do Attyka*, przel. E. Rykaczewski, IV, 4b, Poznan 1873, s. 140.\n\nPrzypisy:\n(1) Cycero doprowadza do porzadku swoja biblioteke w zniszczonej przez Klodiusza willi w Ancjum (nad morzem nieopodal Rzymu). Kieruje tymi pracami wybitny grecki uczony Tyrannio, interesujacy sie zwlaszcza pismami filozofow (np. Arystotelesa).\n(2) Poszczegolne karty ksiazki starozytnej sklejano w dlugi pas, z ktorego po zwinieciu na walku powstawal zwoj. *Sklejacze* ci zatem odpowiadaja naszym introligatorom.\n(3) Umocowana u walka zwoju, zwisala luzno karteczka zawierajaca *tytul* dziela. Jako materialu na takie karteczki uzywano chetnie pergaminu jako trwalszego od papirusu.\n\n**Zrodlo 3. Klio, muza historii. Muzea Watykanskie**\n[Ilustracja: posag marmurowy siedzacej kobiety w szatach greckich - muza historii Klio. www.szkolnictwo.pl]\n\n**Zrodlo 4. Schemat portyku Biblioteki w Pergamonie**\n[Ilustracja: rekonstrukcja architektoniczna - portyk z kolumnami, postaci czytajacych na dziedzincu biblioteki w Pergamonie. www.wsp.krakow.pl]\n\nZrodlo 1 (Seneka, Dialogi: O pokoju ducha) + Zrodlo 2 (Cyceron, Listy: Cycero do Attyka) + Zrodlo 3 (Klio, muza historii, posag z Muzeow Watykanskich) + Zrodlo 4 (Schemat portyku Biblioteki w Pergamonie)\n\nWykorzystujac materialy zrodlowe (zrodla 1-4) oraz wlasna wiedze, omow funkcje, jakie pelnily ksiazki i biblioteki w spoleczenstwach starozytnej Grecji i starozytnego Rzymu.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Wzorcowe wypracowanie (ok. 400-500 słów):**\n\nKsiążki i biblioteki odgrywały w starożytnych Grecji i Rzymie rolę fundamentalną - były zarówno skarbnicą wiedzy i pamięci zbiorowej, jak i wyznacznikiem prestiżu politycznego i kulturowego.\n\n**Funkcja edukacyjna i intelektualna**\n\nPodstawową funkcją książki w starożytności była transmisja wiedzy. Witruwiusz (*De architectura* VII praef.) pisze, że przodkowie mądrze postanowili przekazywać potomnym przemyślenia za pośrednictwem zapisów, *ut ea non interirent* - aby nie zginęły. Bez ksiąg nie bylibyśmy w stanie poznać dokonań wielkich filozofów - Sokratesa, Platona, Arystotelesa - ani czynów królów i wodzów. Książka była więc wehikułem pamięci cywilizacji.\n\nSeneka w *Dialogach: O pokoju ducha* (źródło 1) zwraca uwagę na inny aspekt: sam fakt gromadzenia ksiąg nie daje korzyści intelektualnych. Filozof przestrzega przed ekstensywną lekturą - *obfitość lektury umysł przeciąża, nie kształci* - i zaleca gruntowne poznanie wybranych autorów. To świadectwo tego, że w Rzymie epoki cesarskiej kolekcjonowanie ksiąg stało się modą elit, oderwane niekiedy od autentycznego dążenia do wiedzy.\n\n**Funkcja praktyczna i rzemieślnicza**\n\nCyceron w liście do Attyka (źródło 2) odsłania kulisy antycznej produkcji książki: zatrudnianie wykwalifikowanych przepisywaczy (*scriptores*), sklejaczy-introligatorów łączących karty w zwoje papirusowe, a także sporządzanie tytułów-sytyb (*syttybae*) przyczepianych do walka zwoju. Biblioteka prywatna wymagała zatem całego zespołu rzemieślników, a jej organizacja - talentu zarządczego. Słynny grecki uczony Tyrannion pomagał Cyceronowi uporządkować jego zbiory - co wskazuje na specjalizację zawodowych bibliotekarzy już w I w. p.n.e.\n\n**Funkcja prestiżowa i polityczna**\n\nBiblioteki publiczne były demonstracją potęgi i kulturalnych ambicji władców. Witruwiusz opisuje rywalizację między królami Attalidami, którzy założyli słynną Bibliotekę w Pergamonie (*egregiam bibliothecam Pergami*), a Ptolemeuszem I Soterem, budującym Bibliotekę Aleksandryjską. Rekonstrukcja portyku Biblioteki Pergamońskiej (źródło 4) ukazuje jej monumentalną, reprezentacyjną architekturę - kolumnady, dziedzińce z posągami - co podkreślało polityczne znaczenie instytucji. Biblioteka była symbolem *philologia* (miłości do słowa i wiedzy), a jej fundator zyskiwał sławę mecenasa kultury.\n\n**Funkcja kulturowa - Klio i mit pamięci**\n\nMarmurowy posąg Klio (źródło 3), muzy historii ze zbiorów Muzeów Watykańskich, personifikuje ideę uwieczniania ludzkich dokonań w piśmie. To właśnie biblioteki były miejscem, gdzie historia - w zwojach Herodota, Tukidydesa czy Tytusa Liwiusza - zachowywała pamięć o bohaterach i władcach. Klio ze zwojem w ręku to symbol przekonania, że tylko to, co zapisane, trwa wiecznie.\n\n**Zakończenie**\n\nKsiążki i biblioteki w starożytności łączyły funkcje, które dziś rozdzielamy: były archiwami wiedzy, warsztatami nauki, oznakami politycznego prestiżu i świątyniami pamięci zbiorowej. Zarówno prywatna biblioteka Cycerona, jak i publiczna kolekcja ptolemejska w Aleksandrii służyły *communis delectatio* - wspólnemu pożytkowi, jak to pięknie ujął Witruwiusz.\n\n## Sposób 1 - analiza materiałów źródłowych\n\n**Źródło 1 (Seneka):** funkcja edukacyjna ksiąg; krytyka kolekcjonowania bez lektury; jakość ponad ilość.\n\n**Źródło 2 (Cyceron):** praktyczny aspekt tworzenia i porządkowania biblioteki; rzemiosło księgarskie (przepisywacze, sklejacze, syttaby); bibliotekarstwo jako zawód (Tyrannion).\n\n**Źródło 3 (Klio):** symbolika muzy historii - ikonograficzne potwierdzenie funkcji ksiąg jako przechowalni pamięci; powiązanie z muzyką Muz i patronatem nad literaturą.\n\n**Źródło 4 (Biblioteka Pergamońska):** architektura biblioteki antycznej; reprezentacyjny charakter; portyki i kolumnady jako przestrzeń społeczna nauki i dyskusji.\n\n## Sposób 2 - schemat struktury wypracowania\n\n1. Wstęp: teza - książki i biblioteki pełniły wielorakie funkcje\n2. Funkcja edukacyjna (Witruwiusz, Seneka)\n3. Funkcja rzemieślnicza/organizacyjna (Cyceron)\n4. Funkcja prestiżowa (Biblioteka Pergamońska, Aleksandryjska)\n5. Funkcja kulturowa/symboliczna (Klio)\n6. Zakończenie: synteza\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 11, max 15 pkt - 4 kryteria):\n>\n> **I. Znajomość kultury antycznej (max 6 pkt):**\n> - 6-5 pkt: wszechstronny opis, powiązania i fakty, brak błędów merytorycznych\n> - 4-3 pkt: poprawny opis, drobne usterki\n> - 2-1 pkt: pobieżna wiedza, nieliczne błędy\n> - 0 pkt: brak wiedzy, istotne błędy\n>\n> **II. Trafność przykładów i ich omówienie (max 6 pkt):**\n> - 6-5 pkt: pełna analiza wszystkich źródeł, jasne stanowisko\n> - 4-3 pkt: poprawna analiza, nieliczne błędy\n> - 2-1 pkt: pobieżna analiza, błędy interpretacji\n> - 0 pkt: brak analizy\n>\n> **III. Terminologia antyczna (max 2 pkt):**\n> - 2 pkt: poprawna terminologia (bibliotheca, volumen, syttaby, Mouseion, diadochowie, Attalidzi, Ptolemeusze, philologia, communis delectatio)\n> - 1 pkt: rzadkie, ale poprawne użycie\n> - 0 pkt: brak lub błędne\n>\n> **IV. Język i styl (max 1 pkt):**\n> - 1 pkt: komunikatywny, poprawna składnia\n> - 0 pkt: niekomunikatywny, liczne błędy\n\nCo zapamiętać? Wypracowanie powinno odwoływać się do WSZYSTKICH 4 źródeł. Klucz CKE akceptuje każdą merytorycznie poprawną odpowiedź. Niezbędne: terminologia antyczna (*bibliotheca*, *volumen*, *Mouseion*, *Attalidzi*, *diadochowie*) i własne stanowisko interpretacyjne.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"}]}