{"paper":{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2017-05","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","variant":null,"exam_pdf":null,"key_pdf":null,"question_count":11,"source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},"questions":[{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2017-05/zad/1","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2017-05","number":"1","points":30,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"**Marcus Tullius Cicero**, *De officiis*, III, 99-100\n\n**Objasnienia:**\n- Marcus Atilius Regulus - senator, wodz rzymski w wojnie z Kartagina\n- Hamilcar,-aris - wodz kartaginski, ojciec Hannibala\n- Poeni,-orum - Punijczycy, Kartaginczycy\n- Carthago,-inis\n- Species - tu: pozor\n- Quam diu esse senatorem; illos enim senectute - wystepujaca tu skladnia *accusativus cum infinitivo* zalezna od domyslnego czasownika typu *powiedziec*\n\nM. Atilius Regulus, cum consul [ ] in Africa ex insidiis captus esset [ ] imperatore [ ] Hamilcare, iuratus missus est ad senatum, ut, nisi redditi essent Poenis captivi nobiles quidam, rediret ipse Carthaginem. Is cum Romam venisset, utilitatis speciem videbat, sed eam, ut res declarat, falsam iudicavit; quae erat talis: manere in patria, esse domi [ ] cum uxore, cum liberis. [ ]. Itaque quid fecit? In senatum venit, mandata exposuit, sententiam ne diceret, recusavit; quamdiu iure iurando hostium teneretur, non esse senatorem. Atque [ ] etiam [ ] reddi captivos negavit esse utile; illos enim adulescentes esse et bonos duces, se iam confectum senectute. Cuius cum valuisset auctoritas, captivi retenti sunt, ipse Carthaginem rediit.\n\nPrzetlumacz tekst na jezyk polski.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nPełne tłumaczenie tekstu Cycerona *De officiis* III, 99-100 (zob. poniżej).\n\n## Sposób 1 - tłumaczenie zdanie po zdaniu\n\n**Zdanie 1 (max 8 pkt):**\n\n> M. Atilius Regulus, cum consul [ ] in Africa ex insidiis captus esset [ ] imperatore [ ] Hamilcare, iuratus missus est ad senatum, ut, nisi redditi essent Poenis captivi nobiles quidam, rediret ipse Carthaginem.\n\n**Tłumaczenie:** Marek Atilius Regulus, gdy jako konsul w Afryce został pojmany w zasadzce, gdy naczelnym wodzem był Hamilkar, zostając pod przysięgą wysłany do senatu, [z warunkiem] że sam powróci do Kartaginy, jeśli jacyś szlachetnie urodzeni jeńcy nie zostaną zwróceni Kartagińczykom.\n\n**Analiza gramatyczna:**\n- *cum captus esset* - zdanie czasowe z coniunctivem plusquamperfecti passivi (cum historicum)\n- *imperatore Hamilcare* - ablativus absolutus (\"gdy Hamilkar był wodzem\")\n- *iuratus* - participium perfecti passivi od *iurare*, w funkcji przysłówkowej (\"złożywszy przysięgę\")\n- *missus est* - indicativus perfecti passivi od *mittere* (zdanie główne)\n- *ut rediret* - zdanie celowe z coniunctivem imperfecti\n- *nisi redditi essent* - zdanie warunkowe z coniunctivem plusquamperfecti passivi\n- *Carthaginem* - accusativus kierunkowy (składnia nazw miast, bez przyimka)\n\n**Zdanie 2 (max 6 pkt):**\n\n> Is cum Romam venisset, utilitatis speciem videbat, sed eam, ut res declarat, falsam iudicavit; quae erat talis: manere in patria, esse domi [ ] cum uxore, cum liberis.\n\n**Tłumaczenie:** Gdy on przybył do Rzymu, dostrzegał pozór korzyści, lecz uznał go, jak rzecz pokazuje, za fałszywy; a był on taki [pozór korzyści]: pozostać w ojczyźnie, przebywać w domu z żoną, z dziećmi.\n\n**Analiza gramatyczna:**\n- *cum venisset* - zdanie czasowe z coniunctivem plusquamperfecti (cum temporale)\n- *Romam* - accusativus kierunkowy (składnia nazw miast)\n- *falsam iudicavit* - accusativus duplex (\"uznał za fałszywy\"): *eam* (acc. podmiotu) + *falsam* (acc. orzecznika)\n- *quae* - nawiązanie względne (= *ea*)\n- *domi* - locativus (dom = forma locatiwu od *domus*)\n- *manere, esse* - infinitivy w funkcji podmiotu (quae erat talis)\n\n**Zdanie 3 (max 6 pkt):**\n\n> Itaque quid fecit? In senatum venit, mandata exposuit, sententiam ne diceret, recusavit; quamdiu iure iurando hostium teneretur, non esse se senatorem.\n\n**Tłumaczenie:** Cóż więc uczynił? Przybył do senatu, przedstawił polecenia, sprzeciwił się, żeby nie wypowiadać opinii; [powiedział, że] dopóki jest związany przysięgą wrogów, [on] nie jest senatorem.\n\n**Analiza gramatyczna:**\n- *quid fecit* - pytanie niezależne bezpośrednie (indicativus)\n- *sententiam ne diceret, recusavit* - zdanie dopełnieniowe celowe z negacją *ne* + coniunctivem imperfecti\n- *quamdiu teneretur* - zdanie czasowe z coniunctivem imperfecti passivi\n- *non esse se senatorem* - ACI (accusativus cum infinitivo) zależny od domyślnego *dixit*: *se* (acc.) + *esse* (inf.) + *senatorem* (acc.)\n\n**Zdanie 4 (max 5 pkt):**\n\n> Atque [ ] etiam [ ] reddi captivos negavit esse utile; illos enim adulescentes esse et bonos duces, se iam confectum senectute.\n\n**Tłumaczenie:** A zaprzeczył ponadto, że oddanie jeńców jest rzeczą korzystną; [powiedział bowiem, że] są oni bowiem młodymi ludźmi i dobrymi wodzami, a on sam już zmęczony starością.\n\n**Analiza gramatyczna:**\n- *reddi captivos negavit esse utile* - ACI z passivum: *reddi* (inf. praes. passivi od *reddere*) + *captivos* (acc. podmiotu) + *esse utile* (predykat)\n- *negavit* - czasownik negacji → ACI\n- *illos adulescentes esse* - ACI (bez podanego czasownika nadrzędnego, zależne od domyślnego *dixit*)\n- *se confectum [esse]* - ACI ze zaimkiem osobowym *se* + participium perfecti passivi od *conficere*\n- *senectute* - ablativus causae / instrumenti\n\n**Zdanie 5 (max 4 pkt):**\n\n> Cuius cum valuisset auctoritas, captivi retenti sunt, ipse Carthaginem rediit.\n\n**Tłumaczenie:** Gdy jego powaga miała decydujące znaczenie, jeńcy zostali zatrzymani, a on sam powrócił do Kartaginy.\n\n**Analiza gramatyczna:**\n- *cuius* - nawiązanie względne w genetivie (= *eius*, podmiot dzierżawczy)\n- *cum valuisset* - zdanie czasowe/przyczynowe z coniunctivem plusquamperfecti activi\n- *retenti sunt* - indicativus perfecti passivi (zdanie główne)\n- *Carthaginem* - accusativus kierunkowy (składnia nazw miast)\n\n**Punkt 6 - poprawność językowa i stylistyczna (max 1 pkt):**\nPrzyznanego za całościowo poprawny przekład całego tekstu.\n\n## Sposób 2 - wzorcowe tłumaczenie kompletne\n\nMarek Atilius Regulus, gdy jako konsul w Afryce został pojmany w zasadzce, gdy naczelnym wodzem był Hamilkar, złożywszy przysięgę, został wysłany do senatu, [z warunkiem] że sam powróci do Kartaginy, jeśli jacyś szlachetnie urodzeni jeńcy nie zostaną zwróceni Kartagińczykom. Gdy on przybył do Rzymu, dostrzegał pozór korzyści, lecz uznał go, jak rzecz pokazuje, za fałszywy; a był on taki [pozór]: pozostać w ojczyźnie, przebywać w domu z żoną, z dziećmi. Cóż więc uczynił? Przybył do senatu, przedstawił polecenia, sprzeciwił się, żeby nie wypowiadać opinii; [powiedział, że] dopóki jest związany przysięgą wrogów, nie jest senatorem. I zaprzeczył, że nawet oddanie jeńców jest rzeczą korzystną; [powiedział, że] są oni bowiem młodymi ludźmi i dobrymi wodzami, a on sam już zmęczony starością. Gdy jego powaga miała decydujące znaczenie, jeńcy zostali zatrzymani, a on sam powrócił do Kartaginy.\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> Klucz CKE - zadanie 1 (0-30 pkt):\n> - Zdanie 1: zdanie czasowe + wyrażenie przyimkowe (0-1-2), ablativus absolutus (0-1), zdanie główne + participium perfecti passivi (0-1-2), zdanie warunkowe (0-1), zdanie dopełnieniowe + składnia nazw miast (0-1-2) = max 8 pkt\n> - Zdanie 2: zdanie czasowe + składnia nazw miast (0-1-2), zdanie główne + accusativus duplex (0-1-2), nawiązanie względne + domus (0-1-2) = max 6 pkt\n> - Zdanie 3: pytanie niezależne (0-1), zdanie główne (0-1), zdanie dopełnieniowe (0-1-2), zdanie czasowe + passivum (0-1), ACI (0-1) = max 6 pkt\n> - Zdanie 4: ACI z passivum (0-1-2), ACI (0-1), ACI z zaimkiem osobowym (0-1-2) = max 5 pkt\n> - Zdanie 5: zdanie przyczynowe/czasowe (0-1-2), zdanie główne + passivum (0-1), składnia nazw miast (0-1) = max 4 pkt\n> - Poprawność językowa i stylistyczna (0-1) = max 1 pkt\n\n## Reference gramatyczny\n\n> **Ablativus absolutus:** Dwa wyrazy w ablativie (rzeczownik + participium lub dwa rzeczowniki) bez gramatycznego związku z zdaniem głównym. Tłumaczenie: \"gdy X był \", \"skoro X \". Przykład: *imperatore Hamilcare* = \"gdy Hamilkar był wodzem\".\n\n> **Accusativus cum infinitivo (ACI):** Podmiot w accusativie + infinitivus. Zależny od czasowników mówienia, myślenia, sądzenia (*dico, puto, nego, iudico*). Przykład: *se senatorem non esse* = \"[że] on nie jest senatorem\".\n\n> **Cum historicum:** Cum + coniunctivus plusquamperfecti lub imperfecti w zdaniach narracyjnych historycznych = \"gdy\", \"skoro\". Różni się od *cum temporale* (indicativus).\n\n> **Składnia nazw miast:** Kierunek (dokąd?) = accusativus bez przyimka: *Romam, Carthaginem*. Miejsce pobytu = locativus: *Romae, domi*. Oddalanie (skąd?) = ablativus bez przyimka.\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> **Uwaga:** Najczęstszy błąd to tłumaczenie ACI jako zdania przydawkowego zamiast dopełnieniowego. *Non esse se senatorem* to NIE \"senator, który nie jest\", tylko \"[że] on nie jest senatorem\" (zdanie dopełnieniowe zależne od domyśl. *dixit*).\n\n> **Uwaga:** *Domi* to locativus od *domus* (nieregularny - rodzaj żeński IV deklinacji ma locativus *domi*, a nie *domui*). Mylenie z *domum* (acc. kierunkowy) daje błąd przy tłumaczeniu.\n\n> **Uwaga:** *Iuratus* = participium perfecti passivi od *iurare* w funkcji przysłówkowej (\"złożywszy przysięgę\"), NIE przymiotnik \"przysięgły\". Błąd uczniów: pisanie *iuratus* jako cecha osoby zamiast okolicznika sposobu/czasu.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2017-05/zad/2","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2017-05","number":"2","points":2,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zaznacz poprawne dokonczenia zdan.\n\n1. W wyniku wojen punickich Rzym zyskal jako prowincje m.in.\nA. Galie.\nB. Dacje.\nC. Sycylie.\nD. Panonie.\n\n2. Najwyzszym urzednikiem w republikanskim Rzymie byl\nA. konsul.\nB. kwestor.\nC. edyl.\nD. cenzor.\n\nPytanie | Odpowiedz (A-D)\n1. W wyniku wojen punickich Rzym zyskal jako prowincje m.in. |\n2. Najwyzszym urzednikiem w republikanskim Rzymie byl |","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**1. C - Sycylia\n2. A - konsul**\n\n## Sposób 1 - analiza historyczna (pytanie 1)\n\nWojny punickie (264-146 p.n.e.) to trzy konflikty Rzymu z Kartaginą:\n- I wojna punicka (264-241 p.n.e.) - zakończona przejęciem **Sycylii** (241 p.n.e.) jako pierwszej prowincji rzymskiej.\n- II wojna punicka (218-201 p.n.e.) - Hannibal vs. Rzym; Kartagina traci Hispanię.\n- III wojna punicka (149-146 p.n.e.) - zniszczenie Kartaginy.\n\nOdpowiedzi błędne:\n- **A. Galia** - podbita przez Cezara w I w. p.n.e. (51 p.n.e.), niezwiązana z wojnami punickimi.\n- **B. Dacja** - podbita przez Trajana (101-106 n.e.), znacznie później.\n- **D. Panonii** - prowincja naddunajska, podbita za Oktawiana Augusta (35-9 p.n.e.).\n\n→ **Wniosek:** Po I wojnie punickiej (241 p.n.e.) Rzym zyskał Sycylię - pierwszą prowincję zamorską.\n\n## Sposób 2 - analiza ustrojowa (pytanie 2)\n\nHierarchia urzędów w republice rzymskiej (cursus honorum):\n1. **Konsul** - najwyższy urząd zwyczajny; dwóch konsulów wybieranych co rok, dowodzili wojskiem i sprawowali władzę cywilną.\n2. Pretor - zastępca konsula, sądownictwo.\n3. Cenzor - spis obywateli, nadzór nad moralnością.\n4. Edyl - zarząd miastem, organizacja igrzysk.\n5. Kwestor - finanse państwowe.\n\nOdpowiedzi błędne:\n- **B. kwestor** - urząd finansowy, najniższy w cursus honorum.\n- **C. edyl** - zarządca miasta, poniżej pretora.\n- **D. cenzor** - ważny urząd, ale niższy niż konsul i piastowany rzadko (co 5 lat).\n\n→ **Wniosek:** Konsul był kolegialnym (dwuosobowym) najwyższym urzędnikiem w republice, wybieranym na rok.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 2, max 2 pkt):\n> - **2 pkt** - za dwie poprawne odpowiedzi: 1-C, 2-A.\n> - **1 pkt** - za jedną poprawną odpowiedź.\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak.\n\nCo zapamiętać? Sycylia była pierwszą prowincją Rzymu (241 p.n.e.) zdobytą po I wojnie punickiej, a konsul - najwyższy roczny urząd collegialny - stał na szczycie cursus honorum w republice.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2017-05/zad/3","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2017-05","number":"3","points":1,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Uzupelnij zdanie - wpisz w puste miejsca odpowiednie informacje.\n\nRzymski poeta (A) w poemacie *Eneida* opisal losy krolowej Kartaginy o imieniu (B)\n\nRzymski poeta (A) w poemacie *Eneida* opisal losy krolowej Kartaginy o imieniu (B)","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Rzymski poeta (A) Wergiliusz w poemacie Eneida opisał losy królowej Kartaginy o imieniu (B) Dydona.**\n\n## Sposób 1 - kontekst kulturowy i historyczny\n\nPublius Vergilius Maro (70-19 p.n.e.) - najwybitniejszy poeta epicki Rzymu, twórca *Eneidy* - epopei wzorowanej na Homerze (*Iliadzie* i *Odysei*).\n\n*Eneida* opowiada losy Eneasza (Aeneasa), trojańskiego bohatera, który po upadku Troi wyruszył do Italii, by założyć podwaliny pod przyszły Rzym. W księdze I i IV pojawia się **Dydona** (łac. *Dido*) - założycielka i królowa Kartaginy. Eneasz przybywa do Kartaginy, Dydona się w nim zakochuje, lecz Eneasz opuszcza ją z woli bogów. Porzucona królowa popełnia samobójstwo, rzucając klątwę na Rzym - co mitycznie tłumaczy późniejszy antagonizm między Kartaginą a Rzymem (wojny punickie).\n\n→ **Wniosek:** Słowa-klucze: *Eneida* → Wergiliusz; królowa Kartaginy → Dydona.\n\n## Sposób 2 - analiza gramatyczna imion łacińskich\n\n- **Vergilius,-ii** - rodzaj męski, II deklinacja.\n- **Dido, Didonis** - rodzaj żeński, III deklinacja nieregularna (accusativus: *Didonem* lub *Dido*).\n\nFormularz: *Poeta (A) = Vergilius / Wergiliusz; regina Carthaginis (B) = Dido / Dydona.*\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 3, max 1 pkt):\n> - **1 pkt** - za podanie obu poprawnych odpowiedzi: (A) Wergiliusz, (B) Dydona.\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna, niepełna lub brak.\n\nCo zapamiętać? Wergiliusz w *Eneidzie* (ks. I i IV) opisał tragiczną miłość Dydony - założycielki Kartaginy - do Eneasza; jej śmierć mitycznie zaszczepiła wieczną wrogość między Kartaginą a Rzymem.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2017-05/zad/4","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2017-05","number":"4","points":2,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Rozwin akronim widoczny na inskrypcji - podaj pelna nazwe w jezyku lacinskim i jej przeklad na jezyk polski.\n\nSPQR\n\nRozwin akronim widoczny na inskrypcji - podaj pelna nazwe w jezyku lacinskim i jej przeklad na jezyk polski.\n\nNazwa w jezyku lacinskim:\nPrzeklad polski:","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Nazwa w języku łacińskim: Senatus Populusque Romanus\nPrzekład polski: Senat i lud rzymski**\n\n## Sposób 1 - rozwinięcie akronimu\n\nAkronim **SPQR** (widoczny na kamiennej inskrypcji) rozwijamy litera po literze:\n\n- **S** = *Senatus* - \"senat\" (Senatus, -us, rodz. m., IV deklinacja)\n- **P** = *Populus* - \"lud, naród\" (Populus, -i, rodz. m., II deklinacja)\n- **Q** = *-que* - enklityczna spójka łacińska \"i\" (przyłączona do następnego wyrazu)\n- **R** = *Romanus* - \"rzymski\" (Romanus,-a,-um, przymiotnik II dekl.)\n\nPełna forma: ***Senatus Populusque Romanus*** = \"Senat i lud rzymski\".\n\n> Uwaga: *-que* to enklityczna cząstka łącząca = \"i\". W odróżnieniu od *et* (\"i\" samodzielne), *-que* przyłącza się do końca drugiego łączonego wyrazu (*Populus**que***). Jest to klasyczna łacińska forma stylistyczna.\n\n## Sposób 2 - kontekst historyczny i kulturowy\n\nSPQR było oficjalnym godłem republiki, a potem cesarstwa rzymskiego - wyrażało ideę, że władza pochodzi zarówno od senatu (arystokracja, *patres*), jak i od ludu (*populus*). Symbol SPQR był umieszczany na:\n- monetach,\n- sztandarach legionów,\n- inskrypcjach na budowlach publicznych,\n- dokumentach urzędowych.\n\nDo dziś SPQR widnieje na koszach na śmieci, klapach kanalizacyjnych i innych obiektach miejskich w Rzymie.\n\n→ **Wniosek:** SPQR = *Senatus Populusque Romanus* = \"Senat i lud rzymski\" - symbol suwerenności republiki i cesarstwa.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 4, max 2 pkt):\n> - **2 pkt** - za dwie poprawne odpowiedzi: pełną nazwę łacińską i tłumaczenie polskie.\n> - **1 pkt** - za jedną poprawną (sama nazwa łacińska lub samo tłumaczenie).\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak.\n\nCo zapamiętać? SPQR to *Senatus Populusque Romanus* - \"Senat i lud rzymski\"; *-que* to łacińska enklityczna cząstka oznaczająca \"i\", przyłączana do końca wyrazu.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2017-05/zad/5","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2017-05","number":"5","points":2,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Podkresl poprawne uzupelnienie kazdego zdania. Wybierz sposrod propozycji oznaczonych literami A-D.\n\n1. Hoc mense fuimus.\nA. Roma\nB. Roma (abl.)\nC. Romam\nD. Romae\n\n2. Is senator optimus erat.\nA. omnis senatoris\nB. omnium senatorum\nC. omne senatore\nD. omnes senatores\n\nZdanie | Odpowiedz (A-D)\n1. Hoc mense fuimus. |\n2. Is senator optimus erat. |","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**1. D - Romae\n2. B - omnium senatorum**\n\n## Sposób 1 - analiza gramatyczna (zdanie 1)\n\nZdanie: *Hoc mense fuimus.* = \"W tym miesiącu byliśmy w \"\n\nCzasownik *fuimus* = 1. os. pl. ind. perf. od *esse* = \"byliśmy\". Jest to czasownik miejsca przebywania - wymaga **locatiwu** (nie accusatiwu).\n\nSkładnia nazw miast (reguła):\n- **Dokąd?** (kierunek, ruch) → accusativus bez przyimka: *Romam* = \"do Rzymu\"\n- **Gdzie?** (miejsce pobytu) → **locativus** bez przyimka: *Romae* = \"w Rzymie\"\n- **Skąd?** (oddalenie) → ablativus bez przyimka: *Roma* = \"z Rzymu\"\n\nAnaliza opcji:\n- **A. Roma** - ablativus = \"z Rzymu\" (skąd?) - błąd\n- **B. Roma (abl.)** - to samo co A, podwójne oznaczenie ablativu - błąd\n- **C. Romam** - accusativus = \"do Rzymu\" (dokąd?) - błąd\n- **D. Romae** - **locativus** = \"w Rzymie\" (gdzie?) - POPRAWNE\n\n→ **Wniosek:** *Hoc mense Romae fuimus* = \"W tym miesiącu byliśmy w Rzymie.\"\n\n## Sposób 2 - analiza gramatyczna (zdanie 2)\n\nZdanie: *Is senator optimus erat.* = \"Ten senator był najlepszy spośród \"\n\nPrzymiotnik *optimus* = superlativus od *bonus*. Stopień najwyższy przymiotnika określający jedną osobę z grupy łączy się z **genetivem partitywnym** (= \"najlepszy spośród/z wszystkich \").\n\nAnaliza opcji:\n- **A. omnis senatoris** - gen. sg. przymiotnika + rzeczownika, ale sens \"najlepszy z jednego senatora\" - błąd fleksyjny i logiczny\n- **B. omnium senatorum** - **gen. pl.** od *omnis* + *senator,-oris*: *omnium senatorum* = \"wszystkich senatorów\" (genetivus partitivus) - POPRAWNE\n- **C. omne senatore** - ablativus, błędna forma - błąd\n- **D. omnes senatores** - nominativus/accusativus pl. - błędny przypadek - błąd\n\n→ **Wniosek:** *Is senator omnium senatorum optimus erat* = \"Ten senator był najlepszy ze wszystkich senatorów.\"\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 5, max 2 pkt):\n> - **2 pkt** - za dwie poprawne odpowiedzi: 1-D (Romae), 2-B (omnium senatorum).\n> - **1 pkt** - za jedną poprawną odpowiedź.\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak.\n\nCo zapamiętać? Locativus nazw miast (*Romae* = \"w Rzymie\") używamy przy czasownikach pobytu (*esse, manere, habitare*); genetivus partitivus po stopniu najwyższym wskazuje grupę, z której ktoś/coś wyróżnia się (*omnium optimus* = \"najlepszy ze wszystkich\").","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2017-05/zad/6","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2017-05","number":"6","points":2,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Podaj nazwy ponizszych konstrukcji skladniowych.\n\n1. Imperatore Hamilcare. -\n2. Reddi captivos negavit esse utile. -","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**1. Imperatore Hamilcare → ablativus absolutus\n2. Reddi captivos negavit esse utile → accusativus cum infinitivo (ACI)**\n\n## Sposób 1 - analiza gramatyczna konstrukcji 1\n\n> *Imperatore Hamilcare* (z tekstu zadania 1)\n\nObie formy są w **ablatiwie**:\n- *imperatore* - ablativus sg. od *imperator,-oris* (\"wódz\", III dekl.)\n- *Hamilcare* - ablativus sg. od *Hamilcar,-aris* (imię własne, III dekl.)\n\nCechy **ablativus absolutus**:\n1. Dwa wyrazy w ablatiwie (rzeczownik/zaimek + participium LUB dwa rzeczowniki).\n2. Brak gramatycznego związku podmiotu ani orzeczenia tej konstrukcji z resztą zdania.\n3. Tłumaczenie: \"gdy X był \", \"skoro X \", \"po tym jak X \".\n\n*Imperatore Hamilcare* = \"gdy Hamilkar był wodzem\" - klasyczny ablativus absolutus z dwoma rzeczownikami (bez participium, ponieważ łacina nie ma infinitivum *esse* w formie participialnej dla tej konstrukcji).\n\n→ **Wniosek:** Konstrukcja 1 = **ablativus absolutus**.\n\n## Sposób 2 - analiza gramatycznej konstrukcji 2\n\n> *Reddi captivos negavit esse utile*\n\nRozkład składniowy:\n- *negavit* - 3. os. sg. ind. perf. act. od *negare* = \"zaprzeczył, że\"; czasownik negacji → ACI\n- *reddi* - infinitivus praesentis passivi od *reddere* = \"być zwróconymi\" (podmiot ACI w inf.)\n- *captivos* - accusativus pl. od *captivus,-i* = \"jeńców\" (podmiot ACI: acc.)\n- *esse utile* - *esse* (inf.) + *utile* (acc./nom. = orzecznik): \"być korzystnym\"\n\nCechy **accusativus cum infinitivo (ACI)**:\n1. Podmiot zdania zależnego w accusatiwie.\n2. Orzeczenie = infinitivus.\n3. Zależne od czasowników mówienia, myślenia, sądzenia, negowania (*dico, puto, iudico, nego*).\n\n*Reddi captivos [negavit] esse utile* = \"zaprzeczył, że zwrócenie jeńców jest korzystne\".\n\n→ **Wniosek:** Konstrukcja 2 = **accusativus cum infinitivo**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 6, max 2 pkt):\n> - **2 pkt** - za dwie poprawne odpowiedzi: 1-ablativus absolutus, 2-accusativus cum infinitivo.\n> - **1 pkt** - za jedną poprawną odpowiedź.\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak.\n\nCo zapamiętać? Ablativus absolutus = dwa wyrazy w ablatywie bez związku z resztą zdania (\"gdy X był \"); ACI = podmiot w accusatiwie + infinitivus, po czasownikach mówienia/myślenia (*dico, puto, nego*).","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2017-05/zad/7","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2017-05","number":"7","points":2,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Sposrod podanych form czasownikowych wybierz koniunktiwy i wpisz je w odpowiednie miejsce w tabeli.\n\n*captus esset, missus est, declarat, diceret, esse*\n\ncaptus esset, missus est, declarat, diceret, esse\n\nSposrod podanych form czasownikowych wybierz koniunktiwy i wpisz je w odpowiednie miejsce w tabeli.\n\n*captus esset, missus est, declarat, diceret, esse*\n\n| activi | passivi\nimperfecti | |\nplusquamperfecti | |","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Tabela (koniunktywy z podanego zestawu):**\n\n| | activi | passivi |\n| imperfecti | diceret | - |\n| plusquamperfecti| - | captus esset |\n\n## Sposób 1 - analiza wszystkich pięciu form\n\nPodane formy: *captus esset, missus est, declarat, diceret, esse*\n\n1. **captus esset** - *captus* (participium perf. pass. od *capere*) + *esset* (coniunctivus imperfecti od *esse*) = **coniunctivus plusquamperfecti passivi**, 3. os. sg. Wychwytuję: *esset* = coniunctivus (NIE indicativus *erat*).\n\n2. **missus est** - *missus* (part. perf. pass. od *mittere*) + *est* (indicativus praesentis od *esse*) = **indicativus perfecti passivi**, 3. os. sg. NIE koniunktiw - *est* to indicativus.\n\n3. **declarat** - 3. os. sg. indicativus praesentis activi od *declarare*. NIE koniunktiw - brak morfemu koniunktywalnego.\n\n4. **diceret** - 3. os. sg. **coniunctivus imperfecti activi** od *dicere*. Morfem: temat czasu niedokonanego (-ere → -er-) + końcówka koniunktywa (-et). Rozpoznanie: *dicere* → coniunctivus imperf. act.: *dicerem, diceres, **diceret***.\n\n5. **esse** - infinitivus praesentis activi od *esse*. Nie jest formą osobową - ani indicativus, ani coniunctivus.\n\n→ **Wniosek:** Tylko dwie formy są koniunktyiwami: *diceret* (imperf. act.) i *captus esset* (plusquamperf. pass.).\n\n## Sposób 2 - klucz identyfikacji koniunktywa\n\nJak rozpoznać coniunctivus?\n- Koniunktiw imperfekti activi: temat czasu teraźniejszego + formant *-re-* (I i II konj.) lub *-ere-* (III, IV konj.) + końcówki osobowe: -m, -s, -t, -mus, -tis, -nt.\n- *dic-ere-t* = coniunctivus imperfecti activi, 3. sg.\n- Koniunktiw plusquamperfekti passivi: participium perfecti passivi + *essem/esses/esset/essemus/essetis/essent*.\n- *captus esset* = coniunctivus plusquamperfecti passivi, 3. sg.\n- Odróżnienie od indicativus: *est* (ind.) vs *esset* (conj.); *erat* (ind. imperf.) vs *esset* (conj. imperf.).\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 7, max 2 pkt):\n> - **2 pkt** - za dwie poprawne odpowiedzi: *diceret* i *captus esset* wpisane w odpowiednie miejsca tabeli.\n> - **1 pkt** - za jedną poprawną odpowiedź.\n> - **0 pkt** - odpowiedzi błędne lub brak.\n\nCo zapamiętać? *Missus est* (indicativus!) ≠ koniunktiw; *captus esset* to koniunktiw (auxiliare *esset* w trybie łączącym). *Esse* to infinitivus - nie forma osobowa.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2017-05/zad/8","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2017-05","number":"8","points":2,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Przyporzadkuj podanym zdaniom nazwe typu zdania podrzednego. Wpisz w miejsce kropek odpowiednia litere (A-D).\n\n1. Nisi Romani captivos nobiles redderent, Regulus Carthaginem rediret. -\n2. Regulus cum Romam venisset, utilitatis speciem videbat. -\n\nA. okolicznikowe czasu\nB. okolicznikowe przyczyny\nC. dopelnieniowe\nD. warunkowe","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**1. D - zdanie warunkowe\n2. A - okolicznikowe czasu**\n\n## Sposób 1 - analiza gramatyczna zdania 1\n\n> *Nisi Romani captivos nobiles redderent, Regulus Carthaginem rediret.*\n\n- **Nisi** = \"jeśli nie\" - charakterystyczny spójnik zdania warunkowego (hypotheticum)\n- Tryb: *redderent* i *rediret* - oba formy **coniunctivus imperfecti** (nie indicativus!)\n- Zdanie warunkowe potencjalne (coniunctivus): \"jeśliby Rzymianie nie zwrócili , Regulus powróciłby \"\n\n**Typy zdań warunkowych:**\n- Realne: *si* + indicativus (oba człony)\n- Potencjalne: *si* + coniunctivus praesentis/imperfecti\n- Nierealne: *si* + coniunctivus imperfecti lub plusquamperfecti\n\n→ *Nisi* + coniunctivus imperfecti = zdanie warunkowe (typ **D**).\n\n## Sposób 2 - analiza gramatyczna zdania 2\n\n> *Regulus cum Romam venisset, utilitatis speciem videbat.*\n\n- **Cum** = \"gdy\" - spójnik czasu (może być też przyczynowy lub historyczny, ale tu znaczenie temporalne jest dominujące)\n- *venisset* = **coniunctivus plusquamperfecti activi** od *venire* (cum historicum = zdanie temporalne z coniunctiwem)\n- Zdanie główne: *videbat* = indicativus imperfecti activi\n\n**Cum + coniunctivus plusquamperfecti = cum historicum** = zdanie **okolicznikowe czasu** (\"gdy/kiedy przybył\").\n\nRóżnica *cum* w typach zdań:\n- *cum temporale* (czas): cum + indicativus lub plusquamperf. conj. z dominantą narracyjną\n- *cum causale* (przyczyna): cum + coniunctivus - gdy akcent na przyczynie\n- *cum concessivum* (przyzwolenie): cum + coniunctivus z *tamen* w zdaniu głównym\n\n→ *Cum* + coniunctivus plusquamperfecti = zdanie okolicznikowe czasu (typ **A**).\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 8, max 2 pkt):\n> - **2 pkt** - za dwie poprawne odpowiedzi: 1-D, 2-A.\n> - **1 pkt** - za jedną poprawną odpowiedź.\n> - **0 pkt** - odpowiedzi błędne lub brak.\n\nCo zapamiętać? *Nisi* (\"jeśli nie\") + coniunctivus = zdanie warunkowe; *cum* + coniunctivus plusquamperfecti = zdanie czasowe (cum historicum = \"gdy\").","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2017-05/zad/9","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2017-05","number":"9","points":1,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Odszukaj w tlumaczonym tekscie lacinskie slowa, od ktorych pochodza polskie wyrazy: *deklaracja, ekspozycja, retencyjny*, i zapisz je (w tej formie, w jakiej wystepuja w tekscie) w odpowiednim miejscu w tabeli.\n\nSlowa polskie | Slowa lacinskie\ndeklaracja |\nekspozycja |\nretencyjny |","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Słowa polskie | Słowa łacińskie |\n| deklaracja | declarat |\n| ekspozycja | exposuit |\n| retencyjny | retenti |\n\n## Sposób 1 - analiza etymologiczna\n\nNależy odnaleźć w tekście łacińskim (zadanie 1) formy, od których pochodzą podane słowa polskie.\n\n**1. deklaracja → *declarat***\n\n> *ut res declarat* - \"jak rzecz pokazuje/deklaruje\"\n\n- *declarat* = 3. os. sg. indicativus praesentis activi od *declarare* (\"ogłaszać, deklarować\").\n- Polska *deklaracja* pochodzi od łac. *declaratio,-onis* (rzeczownik od *declarare*).\n- W tekście: *ut res **declarat*** - form bezpośrednio użyta w tekście.\n\n**2. ekspozycja → *exposuit***\n\n> *mandata exposuit* - \"przedstawił, co mu polecono\"\n\n- *exposuit* = 3. os. sg. indicativus perfecti activi od *exponere* (\"wyłożyć, przedstawić, ekspono wać\").\n- Polska *ekspozycja* pochodzi od łac. *expositio,-onis* (rzeczownik od *exponere*).\n- W tekście: *mandata **exposuit*** - ta forma występuje w tekście.\n\n**3. retencyjny → *retenti***\n\n> *captivi retenti sunt* - \"jeńcy zostali zatrzymani\"\n\n- *retenti* = participium perfecti passivi od *retinere* (\"zatrzymać, retować\"), nominativus pl. m.\n- Polskie *retencja, retencyjny* pochodzi od łac. *retentio,-onis* (od *retinere*).\n- W tekście: *captivi **retenti** sunt* - forma participialna.\n\n## Sposób 2 - metoda szukania w tekście\n\nCzytamy tekst zadania 1 słowo po słowie i szukamy rdzeni:\n- Rdzeń *declar-* → *declarat* (wiersz: *ut res declarat*)\n- Rdzeń *expon/expos-* → *exposuit* (wiersz: *mandata exposuit*)\n- Rdzeń *retent/retin-* → *retenti* (wiersz: *captivi retenti sunt*)\n\n→ **Wniosek:** Wszystkie trzy formy łacińskie można zlokalizować bezpośrednio w tekście Cycerona.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 9, max 1 pkt):\n> - **1 pkt** - za kompletną odpowiedź zawierającą wszystkie trzy poprawne formy: *declarat, exposuit, retenti*.\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna, niepełna lub brak.\n\nCo zapamiętać? Polskie słowa pochodzenia łacińskiego (latynizmy) znajdujemy, szukając wspólnych rdzeni: *declar-* (deklaracja), *expos-* (ekspozycja), *retent-* (retencja).","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2017-05/zad/10","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2017-05","number":"10","points":1,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"nobilis, nobile\n\nUtworz od przymiotnika *nobilis, nobile* stopien najwyzszy dla wszystkich rodzajow.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Superlativus przymiotnika *nobilis, nobile*:\nnobilissimus (r. m.), nobilissima (r. ż.), nobilissimum (r. n.)**\n\n## Sposób 1 - reguła stopniowania przymiotników na -ilis\n\n*Nobilis, nobile* należy do przymiotników III deklinacji zakończonych na **-ilis**.\n\nRegularność stopniowania superlativu dla przymiotników na *-ilis*:\n\n| Typ przymiotnika | Reguła superlativu | Przykład |\n| na -ilis (6 wyjątkowych) | temat + **-limus,-a,-um** | *facilis* → *facillimus* |\n| na -ilis (pozostałe) | temat + **-issimus,-a,-um** | *nobilis* → *nobilissimus* |\n\nUwaga: Tylko 6 przymiotników na *-ilis* tworzy superlatiw przez *-limus*:\n*facilis, difficilis, gracilis, humilis, similis, dissimilis* → *facillimus, difficillimus *\n\n*Nobilis* NIE należy do tej grupy wyjątków → stopień najwyższy przez **-issimus,-a,-um**:\n\n- Temat: *nobili-* (po odcięciu końcówki -s)\n- Superlativus: *nobil-issimus,-a,-um*\n\n## Sposób 2 - pełne stopniowanie\n\n| Stopień | Masculinum | Femininum | Neutrum |\n| Positivus | nobilis | nobilis | nobile |\n| Comparativus | nobilior | nobilior | nobilius |\n| Superlativus | **nobilissimus** | **nobilissima** | **nobilissimum** |\n\n**Deklinacja superlativu:** Superlatiw przymiotnika odmienia się jak przymiotnik I/II deklinacji (*bonus,-a,-um*):\n- Masculinum: *nobilissimus,-i,-o * (II dekl.)\n- Femininum: *nobilissima,-ae,-ae * (I dekl.)\n- Neutrum: *nobilissimum,-i,-o * (II dekl.)\n\n→ **Wniosek:** *Nobilissimus,-a,-um* (\"najsławniejszy / najbardziej szlachetny\").\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 10, max 1 pkt):\n> - **1 pkt** - za podanie poprawnej formy superlativu dla wszystkich rodzajów: *nobilissimus,-a,-um*.\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna lub brak.\n\nCo zapamiętać? Przymiotniki III dekl. na *-ilis* (oprócz 6 wyjątków: facilis, difficilis, gracilis, humilis, similis, dissimilis) tworzą superlatiw przez *-issimus,-a,-um*: *nobilis* → *nobilissimus,-a,-um*.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2017-05/zad/11","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2017-05","number":"11","points":15,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Na podstawie zamieszczonych materialow i wlasnej wiedzy wyjasnij, na czym w tradycji rzymskiej polegal ideal dzielnosci. Ocen, czy ten ideal moze miec charakter uniwersalny.\n\n**Zrodlo 1. Horacy, *Piesni*, III, 2, wersy 1-6; 13-14**\n\nHartowny chlopcze, znos trudy ciala\nw twardym ubostwie wojskowym, ucz sie\nPartow dopadac na scigym\nkoniu i miotac wlocznia,\npod golym niebem zyc bez szemrania\ni trwogi. [ ]\nJak slodko i zaszczytnie jest umrzec\nza ojczyzne.\n\n*Horacy, Dziela I, przekl. S. Golebiowski, Warszawa 1980, s. 149.*\n\n**Zrodlo 2. Tytus Liwiusz, *Dzieje od zalozenia miasta Rzymu*, II, 12-13**\n\nWtedy to Gajusz Mucjusz, mlodzieniec ze slawnego rodu, uznal za rzecz ponizajaca, ze narod rzymski [ ], zazywajac wolnosci, jest oblezony przez tych samych Etruskow, ktorych wojska czesto przedtem rozpraszal; a wiec sadzac, ze nalezy te hanbe pomscic przez jakis bohaterski i odwazny czyn, najpierw postanowil sam, na wlasna reke dostac sie do obozu wrogow. [ ] Przybywszy na miejsce stanal w najgestszym tlumie. [ ] Przypadkiem wyplacano wlasnie zold zolnierzom, a pisarz wojskowy, siedzac obok krola, prawie tak samo bogato ubrany, byl bardzo gorliwie zajety i tlumnie zolnierze podchodzili do niego. Mucjusz bal sie zapytac, ktory z dwoch jest krolem, by nieznajomoscia osoby krolewskiej sam sie nie zdradzil, kim jest; zaufal wiec slepemu losowi i - zabil pisarza zamiast krola. [ ] Postawiono go przed trybunal krola: ale nawet wtedy, w tak niebezpiecznym polozeniu bylo w jego postaci wiecej grozby niz obawy. Odezwal sie w te slowa: ,,Jestem obywatelem rzymskim, zwa mnie Gajusem Mucjuszem. Jako wrog chcialem zabic wroga i umre z ta sama odwaga, z jaka chcialem cie zabic. Cecha Rzymianina jest i dzialac meznie, i cierpiec meznie''.\n\n*Tytus Liwiusz, Dzieje od zalozenia miasta Rzymu, przel. W. Strzelecki, Wroclaw 2004, s. 105-106.*\n\n**Zrodlo 3. Moneta rzymska przedstawiajaca *Honor* i *Dzielnosc***\n\n*www.deamoneta.com*\n\nNa podstawie zamieszczonych materialow i wlasnej wiedzy wyjasnij, na czym w tradycji rzymskiej polegal ideal dzielnosci. Ocen, czy ten ideal moze miec charakter uniwersalny.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Wzorcowe wypracowanie (max 15 pkt) na temat ideału dzielności (virtus) w tradycji rzymskiej.**\n\n## Wzorcowe wypracowanie\n\n**Ideal dzielności w tradycji rzymskiej i jego uniwersalny charakter**\n\nDzielność - po łacinie *virtus* (od *vir* = \"mężczyzna, mąż\") - stanowiła jedną z najważniejszych cnót obywatelskich w starożytnym Rzymie. Łączona z honorem (*honos*), tworzyła fundamentalny ideał Rzymianina - żołnierza, senatora, obywatela. Na monetach rzymskich personifikacje *Virtus* i *Honos* często przedstawiano razem, co podkreśla ich nierozłączność w systemie wartości republiki.\n\nNa podstawie analizowanych źródeł możemy wyróżnić kilka wymiarów rzymskiego ideału dzielności.\n\n**Po pierwsze: dzielność wojskowa i gotowość poświęcenia życia za ojczyznę.** Horacy w *Pieśniach* (III, 2) wzywa młodego Rzymianina do hartowania ciała w trudach służby wojskowej, życia pod gołym niebem bez skargi i trwogi. Słynna sentencja *Dulce et decorum est pro patria mori* (\"Słodko i zaszczytnie jest umrzeć za ojczyznę\") wyraża najwyższy wyraz *virtus* - gotowość do śmierci za *res publica*. Nie jest to jednak bezmyślny heroizm, lecz świadomy wybór człowieka honoru.\n\n**Po drugie: wytrwałość i hart ducha w obliczu bólu oraz przeciwności.** Gaius Mucius Scaevola (Tytus Liwiusz, *Dzieje*, II, 12-13) - młodzieniec ze szlachetnego rodu - nie tylko podjął brawurową próbę zabicia etruskiego króla Porsenną, ale gdy został schwytany, oświadczył: *\"Cechą Rzymianina jest i działać mężnie, i cierpieć mężnie\"*. Następnie, by udowodnić, że nie ulęknie się tortur, włożył prawą rękę w ogień ofiarny - stąd przydomek *Scaevola* (\"Leworęczny\"). Ta gotowość do znoszenia bólu (*patientia*) jest integralną częścią *virtus*.\n\n**Po trzecie: patriotyzm i służba państwu, nawet wbrew własnej korzyści.** Marek Atilius Regulus (tekst Cycerona z zadania 1) - wzorzec *fides* (wierności danemu słowu) i *virtus* obywatelskiej - złożywszy przysięgę wrogom, dobrowolnie powrócił do Kartaginy na pewną śmierć, odmawiając przy tym Senatowi złożenia opinii, gdyż uważał, że związanie przysięgą pozbawiło go statusu senatora. Regulus na forum *res publicae* przedłożył dotrzymanie słowa nad własne życie.\n\n**Po czwarte: powiązanie dzielności z honorem (*honos*).** Moneta przedstawiająca dwie personifikacje - *Virtus* (z atrybutami wojownika) i *Honos* (z atrybutami bóstwa) - dowodzi, że dla Rzymian *virtus* bez *honos* była niepełna. Dopiero uznanie społeczne, szacunek obywateli (*honos*) nadawało *virtus* ostateczny wymiar.\n\n**Czy ideał dzielności ma charakter uniwersalny?**\n\nZ jednej strony - tak. Odwaga, gotowość do poświęceń dla wspólnoty, wierność danym słowom, wytrwałość w obliczu cierpienia - to wartości cenione we wszystkich epokach i kulturach. Bohaterowie wojenni, aktywiści społeczni, lekarze pracujący w strefach konfliktu realizują *virtus* w jej ponadczasowym wymiarze.\n\nZ drugiej strony - rzymski ideał *virtus* był mocno osadzony w militarystycznej i patriarchalnej kulturze. *Vir virtute praeditus* (\"mąż obdarzony dzielnością\") to przede wszystkim żołnierz i obywatel płci męskiej. Bezkrytyczna akceptacja poświęcenia życia jako najwyższego dobra czy utożsamianie cnoty z agresją wojskową budzi dziś wątpliwości etyczne.\n\nPodsumowując: ideal *virtus* w tradycji rzymskiej obejmował odwagę bojową, wytrwałość, patriotyzm i honor. Jego rdzeń - wierność zasadom, służba wyższemu dobru, odwaga cywilna - zachowuje wartość universal ną. Militarystyczne i patriarchalne akcenty wymagają jednak krytycznej reinterpretacji w świetle współczesnych wartości humanistycznych.\n\n## Sposób 1 - schemat budowania wypracowania\n\n**Struktura (wymagana przez CKE):**\n1. Wstęp - zdefiniuj *virtus*, wprowadź temat.\n2. Rozwinięcie - omów cechy ideału dzielności wg źródeł 1-3 + własna wiedza.\n3. Ocena - odpowiedz, czy ideal jest uniwersalny (TAK/NIE/WARUNKOWO + uzasadnienie).\n4. Zakończenie - podsumowanie.\n\n**Kluczowe terminy z zakresu kultury antycznej (za III kryterium):**\n- *virtus* (dzielność, cnota mężna)\n- *honos* (honor)\n- *fides* (wierność, rzetelność)\n- *fortitudo* (odwaga)\n- *patientia* (wytrwałość)\n- *res publica* (państwo, rzeczpospolita)\n- *cursus honorum* (droga kariery obywatelskiej)\n- *Dulce et decorum est pro patria mori* (cytata z Horacego)\n\n## Sposób 2 - analiza źródeł według CKE\n\n**Źródło 1 (Horacy, *Piesni*, III, 2):**\n- Akcent na trud wojskowy i fizyczny (*patientia*).\n- *Dulce et decorum est pro patria mori* - najsławniejsza sentencja o poświęceniu życia.\n- Nawiązanie do tradycji epickiej i etos rycerski.\n\n**Źródło 2 (Tytus Liwiusz, *Dzieje* II, 12-13):**\n- Gajusz Mucjusz Scewola - przykład *audacia* (śmiałości) i *patientia* (znoszenia bólu).\n- Słowa: \"Cechą Rzymianina jest i działać mężnie, i cierpieć mężnie\" - definicja *virtus*.\n- Powiązanie z *dignitas* (godnością) i *honos* (honorem).\n\n**Źródło 3 (moneta HONOS et VIRTUS):**\n- Wizualizacja jedności honoru i dzielności.\n- SC = *Senatus Consulto* - emisja oficjalna, sankcjonowana przez senat.\n- Personifikacja obu cnót jako bóstw wskazuje na ich sakralny wymiar.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 11, max 15 pkt):\n>\n> **I. Znajomość kultury antycznej (max 6 pkt)**\n> - 6-5 pkt: Wszechstronny i trafny opis ideału *virtus* (cechy, powiązania, przedstawiciele, fakty). Brak błędów merytorycznych.\n> - 4-3 pkt: Poprawny opis, drobne usterki.\n> - 2-1 pkt: Pobieżna znajomość, nieliczne błędy.\n> - 0 pkt: Brak znajomości lub istotne błędy merytoryczne.\n>\n> **II. Trafność przykładów i umiejętność ich omówienia (max 6 pkt)**\n> - 6-5 pkt: Pełna i trafna analiza, jasne stanowisko w kwestii uniwersalności.\n> - 4-3 pkt: Poprawna analiza, nieliczne błędy, niewyraźne stanowisko.\n> - 2-1 pkt: Pobieżna analiza, błędy w interpretacji.\n> - 0 pkt: Niewłaściwa analiza lub jej brak.\n>\n> **III. Terminy i wyrażenia z kultury antycznej (max 2 pkt)**\n> - 2 pkt: Poprawne zastosowanie terminologii (*virtus, honos, fides, fortitudo, res publica*).\n> - 1 pkt: Rzadkie, ale poprawne użycie terminologii.\n> - 0 pkt: Brak terminologii lub błędne użycie.\n>\n> **IV. Język i styl (max 1 pkt)**\n> - 1 pkt: Język komunikatywny, poprawna składnia i ortografia.\n> - 0 pkt: Język niekomunikatywny, liczne błędy.\n\nCo zapamiętać? *Virtus* (od *vir* = mąż) to kompleks cnót: odwaga bojowa (*fortitudo*), wytrwałość (*patientia*), patriotyzm i służba *res publicae*, honor (*honos*) - wzorcem byli Regulus, Mucjusz Scewola, żołnierz Horacego.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"}]}