{"paper":{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2018-05","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","variant":null,"exam_pdf":null,"key_pdf":null,"question_count":10,"source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},"questions":[{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2018-05/zad/1","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2018-05","number":"1","points":30,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"**Caius Velleius Paterculus, Historiae Romanae, I, 13**\n\n**Objasnienia:**\n- Carthago, Carthaginis - Kartagina\n- Mummius, Mummii - Lucjusz Mummiusz, konsul i wodz rzymski\n- Corinthus, Corinthi (r. z.) - Korynt\n- uterque - odnosi sie do dwoch wodzow: Scypiona i Mummiusza\n- Africanus, -a, -um - Afrykanski\n- Achaicus, -a, -um - Achajski\n- partus - od pario\n- Scipio, Scipionis - Scypion Afrykanski Mlodszy\n- Polybius, Polybii - Polibiusz, historyk grecki\n- Panaetius, Panaetii - Panajtios, filozof grecki\n- domi militiaeque - w czasie pokoju i wojny\n- Italia, Italiae - Italia\n- locare - tu: zlecic jakas czynnosc, wynajac do jakiejs czynnosci (czynnosc wyrazona przez portandas)\n- conducentibus - od conduco, tu: jako conducens, conducentis - wynajety do (jakiejs czynnosci)\n- reddituros esse - inf. futuri activi od reddo\n\nEodem anno, quo Carthago concidit, Mummius Corinthum post annos CMLII, quam erat condita, funditus eruit. Uterque imperator devictae a se gentis nomine honoratus, alter Africanus, alter appellatus est Achaicus. Nec quisquam ex novis hominibus prior Mummio cognomen virtute partum vindicavit. Diversi imperatoribus mores, diversa fuerunt studia. Quippe Scipio tam elegans liberalium studiorum omnisque doctrinae et auctor et admirator fuit, ut Polybium Panaetiumque, praecellentes ingenio viros, domi militiaeque secum habuerit. Semper aut belli aut pacis servivit artibus: semper inter arma ac studia versatus aut corpus periculis aut animum disciplinis exercuit. Mummius tam rudis fuit, ut capta Corintho, cum maximorum artificum perfectas manibus tabulas ac statuas in Italiam portandas locaret, iuberet praedici conducentibus, si eas perdidissent, novas eos reddituros esse.\n\nPrzetlumacz tekst na jezyk polski.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nPełne tłumaczenie tekstu Vellejusza Paterkula (*Historiae Romanae*, I, 13):\n\n> W tym samym roku, w którym upadła Kartagina, Mummiusz doszczętnie zburzył Korynt, po dziewięciuset pięćdziesięciu dwóch latach od jego założenia. Jeden i drugi wódz uhonorowany został nazwą pokonanego przez siebie ludu - jeden nazwano Afrykańskim, drugi Achajskim. I nikt z nowych ludzi wcześniej od Mummiusza nie zdobył przydomka osiągniętego dzielnością. Wodzowie mieli różne obyczaje, różne zamiłowania. Albowiem Scypion był tak wybornym zwolennikiem i wielbicielem nauk wyzwolonych i wszelkiej wiedzy, że w czasie pokoju i na wojnie miał przy sobie Polibiusza i Panajtiosa - mężów wyróżniających się talentem. Zawsze służył sztukom - wojennym albo pokojowym - zawsze przebywając wśród oręża i studiów, ćwiczył albo ciało w niebezpieczeństwach, albo umysł w naukach. Mummiusz był tak nieokrzesany, że po zdobyciu Koryntu, gdy zlecał wywiezienie do Italii obrazów i posągów wykonanych rękoma największych artystów, kazał z wyprzedzeniem oznajmić wynajętym (do tej czynności), że gdyby je zniszczyli, mają oddać nowe.\n\n## Sposób 1 - analiza i tłumaczenie zdanie po zdaniu\n\n**Zdanie 1:**\n> *Eodem anno, quo Carthago concidit, Mummius Corinthum post annos CMLII, quam erat condita, funditus eruit.*\n\n- *Eodem anno, quo* - **ablativus temporis** (in anno eodem) = „w tym samym roku, w którym\"\n- *Carthago concidit* - ind. perfecti activi od *concido* = „Kartagina upadła / runęła\"\n- *Corinthum funditus eruit* - ind. perfecti activi od *eruo* = „doszczętnie zburzył Korynt\"\n- *post annos CMLII, quam erat condita* - liczebnik (952) + ind. plusquamperfecti passivi (*condita erat* = „była założona\") → „po 952 latach od założenia\"\n\n**Zdanie 2:**\n> *Uterque imperator devictae a se gentis nomine honoratus, alter Africanus, alter appellatus est Achaicus.*\n\n- *uterque imperator honoratus* - participium perfecti passivi jako imiesłowowy równoważnik zdania; *devictae a se gentis nomine* = „imieniem pokonanego przez siebie ludu\"\n- *alter alter* = „jeden drugi\"\n- *appellatus est* - ind. perfecti passivi od *appello* = „został nazwany\"\n\n**Zdanie 3:**\n> *Nec quisquam ex novis hominibus prior Mummio cognomen virtute partum vindicavit.*\n\n- *prior Mummio* - **ablativus comparationis** = „wcześniej od Mummiusza\" (stopień wyższy przymiotnika *prior*)\n- *virtute partum* - participium perfecti passivi od *pario* = „zdobyty dzielnością\"\n- *vindicavit* - ind. perfecti activi = „przypisał sobie / zdobył\"\n\n**Zdanie 4:**\n> *Diversi imperatoribus mores, diversa fuerunt studia.*\n\n- *imperatoribus* - **dativus possessivus** przy *fuerunt* = „wodzowie mieli\" (dosł. „dla wodzów były\")\n- *mores* i *studia* - podmioty = „obyczaje\" i „zamiłowania\"\n\n**Zdanie 5 (złożone skutkowe):**\n> *Quippe Scipio tam elegans liberalium studiorum omnisque doctrinae et auctor et admirator fuit, ut Polybium Panaetiumque, praecellentes ingenio viros, domi militiaeque secum habuerit.*\n\n- *tam ut* - wprowadza **zdanie skutkowe** (consecutivum) z coniunctivem (*habuerit*)\n- *elegans et auctor et admirator* - **orzeczenie imienne** (predicate nominativum)\n- *liberalium studiorum doctrinae* - genitivus dependentiae = „(znawca) nauk wyzwolonych i wiedzy\"\n- *praecellentes ingenio* - participium praesentis activi = „wyróżniający się talentem\"\n- *domi militiaeque* - locativus = „w domu i na wojnie / w czasie pokoju i na wojnie\"\n\n**Zdanie 6:**\n> *Semper aut belli aut pacis servivit artibus: semper inter arma ac studia versatus aut corpus periculis aut animum disciplinis exercuit.*\n\n- *belli pacis artibus* - **dativus** przy *servo* = „służył sztukom (wojennym / pokojowym)\"\n- *versatus* - participium perfecti passivi od *versor* = **imiesłowowy równoważnik zdania** = „przebywając wśród\"\n- *periculis disciplinis* - ablativus instrumenti = „niebezpieczeństwami / naukami\"\n\n**Zdanie 7 (złożone, wielokrotnie złożone):**\n> *Mummius tam rudis fuit, ut capta Corintho, cum maximorum artificum perfectas manibus tabulas ac statuas in Italiam portandas locaret, iuberet praedici conducentibus, si eas perdidissent, novas eos reddituros esse.*\n\n- *tam rudis fuit* - **orzeczenie imienne**; *tam ut* → zdanie skutkowe\n- *capta Corintho* - **ablativus absolutus** = „po zdobyciu Koryntu\"\n- *maximorum artificum* - genitivus = stopień najwyższy od *magnus*\n- *portandas* - **gerundivum** (accusativus cum gerundiuo) = „do wywiezienia\"\n- *locaret* - subj. imperfecti w zdaniu skutkowym = „zlecał\"\n- *iuberet praedici conducentibus* - **składnia iubeo + bezokolicznik pasywny** = „kazał oznajmić wynajętym\"\n- *si eas perdidissent* - zdanie warunkowe (coniunctivus plusquamperfecti) = „gdyby je zniszczyli\"\n- *novas eos reddituros esse* - **ACI** (accusativus cum infinitivo, infinitivus futuri activi od *reddo*) = „że mają oddać nowe\"\n\n## Sposób 2 - analiza gramatyczna kluczowych konstrukcji\n\n**Ablativus absolutus** (*capta Corintho*):\n- Participium perfecti passivi + rzeczownik w ablatiwie\n- Tłumaczymy: „po zdobyciu Koryntu\" lub „gdy Korynt został zdobyty\"\n- Typowy ekwiwalent zdania okolicznikowego czasu/przyczyny\n\n**Gerundivum** (*portandas*):\n- Od *porto* → *portandus, -a, -um*\n- W funkcji przymiotnikowej (acc. pl. f.) = „(rzeczy) do wywiezienia\"\n- Wyraża czynność konieczną lub przeznaczenie\n\n**ACI z infinitivus futuri activi** (*reddituros esse*):\n- Podmiot ACI: *eos* (acc.)\n- Orzeczenie: *reddituros esse* = inf. fut. act. od *reddo*\n- Całość: „że oni oddadzą nowe\"\n- Po *iubeo* → praedici + ACI (mowa zależna)\n\n**Dativus possessivus** (*Diversi imperatoribus mores fuerunt*):\n- Przy czasowniku *esse* dativus wskazuje posiadacza\n- = „Wodzowie mieli \" (dosł. „Dla wodzów były \")\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (Zadanie 1, max 30 pkt):**\n>\n> 1. *Eodem anno, quo Carthago concidit* - **abl. temporis** (0-1, max 4 pkt łącznie za zd. 1); *post annos CMLII, quam erat condita* - liczebnik + ind. plusquamperfecti passivi (0-1-2); *funditus eruit* - ind. perfecti activi (0-1)\n> 2. *Uterque imperator devictae a se gentis nomine honoratus* - participium perf. pass. + imiesłowowy równoważnik zdania (0-1-2, max 3 pkt); *alter appellatus est* - ind. perf. passivi (0-1)\n> 3. *Nec quisquam prior Mummio cognomen virtute partum vindicavit* - abl. comparationis + part. perf. pass. (0-1-2-3, max 3 pkt)\n> 4. *Diversi imperatoribus mores, diversa fuerunt studia* - dativus possessivus (0-1-2, max 2 pkt)\n> 5. *Quippe Scipio tam elegans fuit* - orzeczenie imienne, zdanie główne (0-1-2, max 5 pkt); *ut Polybium Panaetiumque habuerit* - zdanie skutkowe + part. praes. act. + zaimek (0-1-2-3)\n> 6. *Semper aut belli aut pacis servivit artibus* - zdanie główne (0-1, max 3 pkt); *semper inter arma versatus* - imiesłowowy równoważnik zdania (0-1); *aut corpus aut animum exercuit* - zdanie główne (0-1)\n> 7. *Mummius tam rudis fuit* - orzeczenie imienne (0-1, max 9 pkt); *capta Corintho* - abl. absolutus (0-1); *cum maximorum portandas locaret* - zdanie skut. + stopień najwyższy + gerundivum (0-1-2-3); *iuberet praedici conducentibus* - składnia *iubeo* (0-1); *si eas perdidissent* - zdanie warunkowe (0-1); *eos novas reddituros esse* - ACI (0-1-2)\n> 8. Poprawność językowa i stylistyczna całości (0-1)\n\n## Reference gramatyczny\n\n> **Ablativus absolutus:**\n> Forma: participium (perf. pass. lub praes. act.) + rzeczownik/zaimek w abl.\n> Znaczenie: czas, przyczyna, warunek, przyzwolenie\n> Przykład: *capta Corintho* = „po zdobyciu Koryntu\"\n\n> **Gerundivum w funkcji przymiotnikowej:**\n> Forma: temat czasu teraźniejszego + -nd- + końcówki przymiotnikowe\n> Znaczenie: czynność konieczna / przeznaczenie\n> Przykład: *statuas portandas* = „posągi do wywiezienia / które należy wywieźć\"\n\n> **ACI - Accusativus cum Infinitivo:**\n> Podmiot ACI = acc., orzeczenie = infinitivus\n> Po *iubeo, dico, credo, spero, puto *\n> Inf. futuri activi = *V-turum/-turam/-turum esse*\n\n> **Dativus possessivus:**\n> *Mihi est liber* = „Mam książkę\" (dosł. „Dla mnie jest książka\")\n> Stosowany zamiast *habeo* dla podkreślenia przynależności\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> **Uwaga:** *quam erat condita* - liczenie lat: *post annos CMLII, quam erat condita* = „po 952 latach od czasu, gdy (miasto) zostało założone\". Pułapka: mylenie *quam* przysłówkowego (tu: „od kiedy / niż\") z *quam* zaimkowym.\n\n> **Uwaga:** *conducentibus* - nie od *conduco* w sensie „prowadzę\", lecz w sensie techniczno-prawnym: „wynajmuję (kogoś do roboty)\". *Conducens* jako imiesłów = „ten, który jest wynajęty\".\n\n> **Uwaga:** ACI *novas eos reddituros esse* - szyk: podmiot ACI (*eos*) i orzeczenie (*reddituros esse*) + orzecznik (*novas*). Typowy błąd: tłumaczenie dosłowne bez rekonstrukcji sensu - „oni mają je oddać jako nowe\" lub „że oddadzą nowe\".","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2018-05/zad/2","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2018-05","number":"2","points":1,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Przetlumacz na jezyk polski wyrazenie *homo novus* i wyjasnij, wobec kogo uzywano tego okreslenia w starozytnym Rzymie.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Homo novus = \"nowy człowiek\". W starożytnym Rzymie określano tak osobę, która jako pierwsza w swojej rodzinie sprawowała wyższy urząd senatorski (np. kwesturę, pretorę lub konsulat).**\n\n## Sposób 1 - analiza wyrażenia łacińskiego\n\n> *homo novus*\n\n- *homo* (nom. sg. m.) - człowiek\n- *novus, -a, -um* - nowy; tu przymiotnik orzecznikowy\n\nTłumaczenie dosłowne: **„nowy człowiek\"**.\n\nW tekście Vellejusza Paterkula (zad. 1) pojawia się fragment:\n> *Nec quisquam ex novis hominibus prior Mummio cognomen virtute partum vindicavit.*\n\n„I nikt z **nowych ludzi** wcześniej od Mummiusza nie zdobył przydomka osiągniętego dzielnością.\"\n\nWellejusz sam potwierdza, że Mummiusz był *homo novus* - kimś, kto awansował do elity dzięki własnym zasługom, nie rodowodowi.\n\n## Sposób 2 - kontekst historyczno-społeczny\n\nRzym republikański dzielił się na:\n- **nobiles** (nobilitę) - rodziny, w których co najmniej jeden przodek piastował urząd **konsula** lub **dyktatora**; ich prawo do tych godności było dziedziczne i wzmocnione prestiżem *imagines maiorum* (woskowych masek przodków)\n- **equites** (ekwitów) i zamożnych plebejuszy bez senatorskich przodków\n\n*Homo novus* to człowiek, który:\n1. nie posiadał senatorskich przodków\n2. **jako pierwszy w rodzie** dostał się do senatu lub sprawował urząd kurulny (konsulat, preturę, cenzurę)\n3. otwierał swojemu rodowi drogę do *nobilitas*\n\nNajsławniejszy *homo novus* w historii Rzymu to **Marek Tulliusz Cyceron** (konsul 63 r. p.n.e.), który sam chętnie przypominał ten fakt jako dowód własnej wartości.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE (zad. 2, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź zawiera **oba elementy**: (a) tłumaczenie *homo novus* = „nowy człowiek\" + (b) wyjaśnienie, że tak nazywano osobę pierwszą w rodzinie sprawującą wyższy urząd senatorski\n> - **0 pkt** - brak któregoś elementu lub odpowiedź błędna\n\nCo zapamiętać? Wyrażenie *homo novus* łączy aspekt gramatyczny (orzecznik przymiotnikowy) z głęboko zakorzenionym rzymskim systemem wartości, w którym rodowód (mos maiorum) decydował o prestiżu - a *homo novus* był człowiekiem, który przebił ten szklany sufit wyłącznie własną *virtus*.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2018-05/zad/3","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2018-05","number":"3","points":2,"ptype":"closed","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Ocen prawdziwosc ponizszych zdan. Zaznacz V (Verum), jesli zdanie jest prawdziwe, albo F (Falsum) - jesli jest falszywe.\n\nBitwa pod Zama zakonczyla pierwsza wojne punicka.\nKartagina zostala zalozona przez Kleopatre, krolowa Egiptu.\nPokonana Grecje Rzymianie nazywali *provincia Achaia*.\nScypion Afrykanski pokonal Hannibala pod Zama.\nAfryka stala sie prowincja rzymska wczesniej niz Galia.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**1 - F (Falsum)\n2 - F (Falsum)\n3 - V (Verum)\n4 - V (Verum)\n5 - V (Verum)**\n\n## Sposób 1 - analiza każdego stwierdzenia\n\n**Stwierdzenie 1:** *„Bitwa pod Zama zakończyła pierwszą wojnę punicką.\"*\n→ **F (Falsum)**\nBitwa pod Zamą (202 r. p.n.e.) zakończyła **drugą** wojnę punicką (218-201 p.n.e.). Pierwsza wojna punicka (264-241 p.n.e.) zakończyła się traktatem po klęsce Kartaginy pod Wyspami Egadyjskimi.\n\n**Stwierdzenie 2:** *„Kartagina została założona przez Kleopatrę, królową Egiptu.\"*\n→ **F (Falsum)**\nKartagina (fenickie *Qart-Hadaszt* = „Nowe Miasto\") została założona ok. 814 r. p.n.e. przez kolonistów fenickich z Tyru, według tradycji przez **Dydona (Eliassę)**. Kleopatra VII żyła w I w. p.n.e. i nie miała żadnego związku z założeniem Kartaginy.\n\n**Stwierdzenie 3:** *„Pokonaną Grecję Rzymianie nazywali* provincia Achaia*.*\"\n→ **V (Verum)**\nPo zniszczeniu Koryntu przez Mummiusza w 146 r. p.n.e. tereny greckie zostały włączone do imperium jako **prowincja Achaja** (*provincia Achaia*). Nazwa pochodzi od Achajów (*Achaei*) - ludu zamieszkującego Peloponez. Mummiusz otrzymał przydomek *Achaicus* właśnie za podbój tej prowincji.\n\n**Stwierdzenie 4:** *„Scypion Afrykański pokonał Hannibala pod Zamą.\"*\n→ **V (Verum)**\n**Publius Cornelius Scipio Africanus** (Scypion Starszy) pokonał Hannibala w **bitwie pod Zamą** (202 r. p.n.e.), kończąc tym samym drugą wojnę punicką. Za to zwycięstwo otrzymał przydomek *Africanus*. (W tekście zad. 1 mowa o Scypionie Afrykańskim Młodszym, niszczycielu Kartaginy w 146 r. p.n.e.)\n\n**Stwierdzenie 5:** *„Afryka stała się prowincją rzymską wcześniej niż Galia.\"*\n→ **V (Verum)**\n- Prowincja **Africa** - utworzona w 146 r. p.n.e. po zniszczeniu Kartaginy\n- Prowincja **Gallia** (Transalpina) - podbita przez Juliusza Cezara w latach 58-51 p.n.e., prowincja ustanowiona ok. 121 r. p.n.e. (*Gallia Narbonensis*), ale pełne podboje Galli Cezarowej dopiero I w. p.n.e.\n\nAfryka jako prowincja (146 p.n.e.) jest wcześniejsza niż jakakolwiek organizacja prowincji galijskiej.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE (zad. 3, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - pięć poprawnych odpowiedzi: 1-F, 2-F, 3-V, 4-V, 5-V\n> - **1 pkt** - cztery lub trzy poprawne odpowiedzi\n> - **0 pkt** - mniej niż trzy poprawne odpowiedzi\n\nCo zapamiętać? Kluczowe daty: Zama 202 p.n.e. = koniec II wojny punickiej (nie I); założenie Kartaginy = Dydona/koloniści feniccy ok. 814 p.n.e.; prowincja Africa = 146 p.n.e., prowincja Gallia Narbonensis = 121 p.n.e.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2018-05/zad/4","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2018-05","number":"4","points":1,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Rysunek. Greckie porzadki architektoniczne (trzy kolumny oznaczone A, B, C).\n\nRozpoznaj zaprezentowane na rysunku porzadki architektoniczne (A-C) i zapisz ich nazwy w wyznaczonych miejscach.\n\nA:\nB:\nC:","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**A - porządek dorycki\nB - porządek joński\nC - porządek koryncki**\n\n## Sposób 1 - rozpoznanie na podstawie opisu ilustracji\n\nOpis rysunku wskazuje trzy kolumny różniące się kształtem kapitelu:\n\n- **Kolumna A** - gładki trzon, prosta, surowa kapitel bez ozdób → **porządek dorycki**\n- **Kolumna B** - kapitel ze spiralnymi zwojami (*woluty*) → **porządek joński**\n- **Kolumna C** - kapitel bogato zdobiony liśćmi akantu → **porządek koryncki**\n\n## Sposób 2 - kontekst kulturowy: trzy greckie porządki architektoniczne\n\n**Porządek dorycki** (*ordo Doricus*):\n- Najstarszy i najsurowszy - ok. VII w. p.n.e.\n- Kolumna **bez bazy**, wprost na stylobacie\n- Kapitel: **echinus** (poduszka) + **abakus** (płyta) - bez ozdób\n- Trzon żłobkowany, zwężający się ku górze (*entasis*)\n- Przykłady: Partenon na Akropolu ateńskim (447-432 p.n.e.), świątynia Zeusa w Olimpii\n\n**Porządek joński** (*ordo Ionicus*):\n- Smuklejszy, bardziej dekoracyjny - ok. VI w. p.n.e.\n- Kolumna **z bazą**\n- Kapitel: dwie charakterystyczne **woluty** (spirale)\n- Trzon cieńszy niż dorycki, belkowanie z fryzem ciągłym (*zoforos*)\n- Przykłady: Erechtejon na Akropolu (421-406 p.n.e.), świątynia Artemidy w Efezie\n\n**Porządek koryncki** (*ordo Corinthius*):\n- Najpóźniejszy i najbardziej ozdobny - ok. V w. p.n.e.\n- Kolumna **z bazą**, bardzo smukła\n- Kapitel: **liście akantu** (*Acanthus*) ułożone w dwa rzędy wokół koszyczka (*kalathos*)\n- Ulubiony przez Rzymian - symbol luksusu i przepychu\n- Przykłady: Świątynia Zeusa Olimpijskiego w Atenach (*Olympieion*), Panteon w Rzymie (wnętrze)\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE (zad. 4, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - wszystkie trzy odpowiedzi poprawne: A = dorycki, B = joński, C = koryncki\n> - **0 pkt** - błędna lub niepełna odpowiedź\n\nCo zapamiętać? Mnemonika: D-J-K jak kolejność wprowadzania = Dorycki (najstarszy, najsurowszy), Joński (woluta = spirala), Koryncki (akant = kwiatki). Kolejność chronologiczna odpowiada też poziomowi ozdobności: od surowego do bogatego.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2018-05/zad/5","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2018-05","number":"5","points":1,"ptype":"closed","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Fotografia gmachu Sadu Najwyzszego w Warszawie [fragment]. Na zdjeciu widoczne sa kariatydy (posagi kobiet) wkomponowane w nowoczesna architekture szklano-stalowa.\n\nNa podstawie fotografii i wlasnej wiedzy zaznacz poprawne dokonczenie zdania i uzasadnij swoj wybor.\n\nUkazany na fotografii motyw architektoniczny nawiazuje do antycznej budowli o nazwie\n\nA. Propyleje.\nB. Partenon.\nC. Erechtejon.\nD. Panteon.","answer":"C","answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**C - Erechtejon.**\n\nUzasadnienie: Budynek Sądu Najwyższego nawiązuje do architektury Erechtejonu, ponieważ w obu przypadkach istotnym elementem architektonicznym są **kariatydy** - posągi kobiet pełniące funkcję kolumn/podpór (podtrzymujące belkowanie lub sklepienie).\n\n## Sposób 1 - analiza fotografii i rozpoznanie motywu\n\nNa fotografii widoczne są **kariatydy** - rzeźby kobiet w długich chitoniach, ustawionych w funkcji kolumn nośnych. Ten charakterystyczny motyw architektoniczny pochodzi bezpośrednio z antycznej Grecji.\n\n**Dlaczego C (Erechtejon), nie inne odpowiedzi?**\n\n- **A - Propyleje**: Monumentalna brama wejściowa na Akropol ateński (437-432 p.n.e.). Stosuje wyłącznie tradycyjne kolumny - doryckie i jońskie. **Brak kariatyd.**\n\n- **B - Partenon**: Świątynia Ateny Partenos na Akropolu (447-432 p.n.e.). Budowla dorycka z rzeźbionymi fryzami i frontonami. **Brak kariatyd.**\n\n- **C - Erechtejon**: Świątynia na Akropolu (421-406 p.n.e.), poświęcona Atenie i Posejdonowi-Erechteuszowi. Jej południowy portyk (*Portyk Kariatyd*) wspierają **sześć posągów kobiet w miejscu kolumn** - to właśnie **kariatydy**. Jest to najbardziej znany przykład kariatyd w architekturze antycznej. ✓\n\n- **D - Panteon**: Świątynia wszystkich bogów w Rzymie (118-128 n.e.), za Hadriana. Znana z wielkiej kopuły i portyku z kolumnami korynckimi. **Brak kariatyd.**\n\n## Sposób 2 - kontekst kulturowy: kariatydy\n\n**Kariatyda** (*gr. Karyatides*) - rzeźba kobiety służąca jako podpora architektoniczna zamiast kolumny.\n\nNazwa pochodzi od *Karya* w Lakonii - według jednej z tradycji (Witruwiusz, *De architectura* I,1,5) kobiety z Kary miały kolaborować z Persami, a Grecy ukarali je, zamieniając w wieczne podpory.\n\n**Erechtejon na Akropolu:**\n- Zbudowany 421-406 p.n.e. za Peryklesa (już po jego śmierci)\n- Porządek joński\n- Południowy portyk: 6 kariatyd niosących belkowanie zamiast kolumn\n- Oryginały przechowywane w Muzeum Akropolu, jedna w British Museum w Londynie\n- Sąd Najwyższy w Warszawie (arch. Marek Budzyński, 1999) - współczesna adaptacja motywu kariatyd\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE (zad. 5, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - dwa elementy: (a) prawidłowa odpowiedź **C** + (b) uzasadnienie odnoszące się do **kariatyd** jako wspólnego elementu Erechtejonu i budynku Sądu Najwyższego\n> - **0 pkt** - brak uzasadnienia lub błędna odpowiedź\n\nCo zapamiętać? Kariatydy = kobiety jako kolumny → Erechtejon na Akropolu ateńskim (portyk południowy). Partenon i Propyleje nie mają kariatyd - to budowle doryckie lub jońskie z tradycyjnymi kolumnami.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":"maturazai","answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2018-05/zad/6","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2018-05","number":"6","points":3,"ptype":"closed","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zdecyduj, czy zestawione pary zdan wyrazaja dokladnie te sama tresc (Verum), czy nie (Falsum). Wpisz do tabeli wlasciwy kwalifikator.\n\nAnimus doctrina exercendus est. = Animus doctrina exerceri debet.\nImperatori novae statuae fuerunt. = Imperator novas statuas habuit.\nVirum omnes tabulas reddere iubeo. = Omnes tabulas viro reddi iubeo.\n\nZdania | Kwalifikator\nAnimus doctrina exercendus est. = Animus doctrina exerceri debet. |\nImperatori novae statuae fuerunt. = Imperator novas statuas habuit. |\nVirum omnes tabulas reddere iubeo. = Omnes tabulas viro reddi iubeo. |","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**1. Verum\n2. Verum\n3. Falsum**\n\n## Sposób 1 - analiza gramatyczna każdej pary zdań\n\n### Para 1\n> *Animus doctrina exercendus est.* = *Animus doctrina exerceri debet.*\n\n**Zdanie A:** *exercendus est* - **gerundivum** (*exercendus, -a, -um*) z *esse* = **konstrukcja pasywnokonieczna** (coniugatio periphrastica passiva)\n- Znaczenie: „Umysł powinien być ćwiczony przez naukę\" / „Umysł należy ćwiczyć nauką\"\n- *doctrina* - ablativus instrumentalis = „(za pomocą) nauki\"\n\n**Zdanie B:** *exerceri debet* - **bezokolicznik strony biernej** (*exerceri* = pres. inf. pass. od *exerceo*) + *debet* (3 os. sg. ind. praes. act. od *debeo*)\n- Znaczenie: „Umysł powinien być ćwiczony przez naukę\"\n\n**Wniosek:** Oba zdania wyrażają **dokładnie tę samą treść** (coniugatio periphrastica passiva jest równoważna *debere* + inf. pass.) → **Verum**\n\n### Para 2\n> *Imperatori novae statuae fuerunt.* = *Imperator novas statuas habuit.*\n\n**Zdanie A:** *Imperatori fuerunt* - **dativus possessivus** (dat. + *esse*)\n- *imperatori* - dativus = wskazuje posiadacza\n- *novae statuae* - nominativus = podmiot\n- Znaczenie: „Wódz miał nowe posągi\" (dosł. „Dla wodza były nowe posągi\")\n\n**Zdanie B:** *Imperator novas statuas habuit* - **accusativus** z *habeo*\n- *imperator* - nominativus = podmiot\n- *novas statuas* - accusativus = dopełnienie bliższe\n- *habuit* - ind. perfecti activi od *habeo* = „miał\"\n- Znaczenie: „Wódz miał nowe posągi\"\n\n**Wniosek:** Dativus possessivus (*imperatori fuerunt*) jest gramatycznym odpowiednikiem *habere* + acc. Obie konstrukcje wyrażają posiadanie. → **Verum**\n\n### Para 3\n> *Virum omnes tabulas reddere iubeo.* = *Omnes tabulas viro reddi iubeo.*\n\n**Zdanie A:** *Virum reddere iubeo* - **składnia *iubeo* + ACI aktywny**\n- *virum* - accusativus = podmiot ACI (= wykonawca czynności)\n- *reddere* - infinitivus praesentis activi\n- Znaczenie: „Każę mężczyźnie oddać wszystkie obrazy\" (mężczyzna ODDAJE)\n\n**Zdanie B:** *tabulas viro reddi iubeo* - **składnia *iubeo* + ACI pasywny**\n- *tabulas* - accusativus = podmiot ACI (= przedmiot czynności)\n- *reddi* - infinitivus praesentis passivi od *reddo*\n- *viro* - **dativus** (komu mają być oddane? = mężczyźnie)\n- Znaczenie: „Każę oddać wszystkie obrazy mężczyźnie\" (obrazy są oddawane mężczyźnie)\n\n**Różnica semantyczna:**\n- Zdanie A: **mężczyzna** jest tym, kto oddaje obrazy (komuś innemu)\n- Zdanie B: mężczyzna jest odbiorcą - obrazy mają być oddane **jemu**\n\nTo zupełnie inne sensy! → **Falsum**\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE (zad. 6, max 3 pkt):**\n> - **3 pkt** - trzy poprawne: 1-Verum, 2-Verum, 3-Falsum\n> - **2 pkt** - dwie poprawne\n> - **1 pkt** - jedna poprawna\n> - **0 pkt** - zero poprawnych lub brak odpowiedzi\n\nCo zapamiętać? Para 3 to klasyczna pułapka: *iubeo* z ACI aktywnym (*virum reddere*) daje wykonawcę czynności w acc.; *iubeo* z ACI pasywnym (*tabulas reddi*) daje przedmiot czynności w acc. i odbiorcę w dat. - odwrócenie ról wykonawcy i odbiorcy.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2018-05/zad/7","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2018-05","number":"7","points":2,"ptype":"closed","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zaznacz poprawne uzupelnienie zdan 1-2.\n\n1. Eo anno non fuimus.\nA. Corinthi\nB. Corintho\nC. Corinthum\nD. Corinthus\n\n2. Quis maximus est?\nA. artifice\nB. artificem\nC. artifices\nD. artificum","answer":"A","answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**1 - A. Corinthi\n2 - D. artificum**\n\n## Sposób 1 - analiza gramatyczna zdania 1\n\n> *Eo anno non fuimus.*\n\nZdanie: „W tamtym roku nie byliśmy w Koryncie.\"\n\n**Wymagana forma:** miejsce pobytu (bez ruchu) → **locativus**\n\n*Corinthus, Corinthi* (r. żeński, dekl. II) - nazwy miast tworzą locativus regularnie:\n- Deklinacja II, l. pojedyncza → locativus = **genetivus sg.** = *Corinthi*\n\nSprawdzenie pozostałych form:\n- **A. *Corinthi*** - locativus sg. (= genetivus sg. dekl. II) = „w Koryncie\" ✓\n- B. *Corintho* - ablativus sg. (ruch „od\" lub instrument) - nie pasuje do „być w miejscu\"\n- C. *Corinthum* - accusativus sg. (kierunek - „do Koryntu\") - nie pasuje\n- D. *Corinthus* - nominativus sg. (podmiot) - nie pasuje\n\nPorównanie: *Romae sumus* = „jesteśmy w Rzymie\" (*Roma* → locativus = *Romae*); analogicznie *Corinthi* = „w Koryncie\".\n\n→ **Odpowiedź: A. *Corinthi***\n\n## Sposób 2 - analiza gramatyczna zdania 2\n\n> *Quis maximus est?*\n\n„Kto jest największy z artystów?\"\n\n**Wymagana forma:** „z (pośród) artystów\" → **genetivus pluralis** (partitivus)\n\n*artifex, artificis* (r. męski, dekl. III spółgłoskowa) → odmiana przez liczby:\n\n| Przypadek | Liczba poj. | Liczba mn. |\n| nom. | *artifex* | *artifices* |\n| gen. | *artificis* | ***artificum*** |\n| dat. | *artifici* | *artificibus* |\n| acc. | *artificem* | *artifices* |\n| abl. | *artifice* | *artificibus* |\n\nSprawdzenie:\n- A. *artifice* - ablativus sg. → „przez artystę / od artysty\" - nie pasuje\n- B. *artificem* - accusativus sg. → „artystę\" (biernik) - nie pasuje\n- C. *artifices* - nom./acc. pl. → „artyści\" (mianownik lub biernik l.mn.) - nie pasuje\n- **D. *artificum*** - **genetivus pluralis** = „z artystów\" ✓\n\nWarto zaznaczyć: deklinacja III spółgłoskowa tworzy gen. pl. na **-um** (nie -ium), bo *artifex* ma temat zakończony na dwie spółgłoski (*-fic-*): gen. pl. = *artificum*.\n\n→ **Odpowiedź: D. *artificum***\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE (zad. 7, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - obie poprawne: 1-A (*Corinthi*), 2-D (*artificum*)\n> - **1 pkt** - jedna poprawna\n> - **0 pkt** - obie błędne lub brak odpowiedzi\n\nCo zapamiętać? Locativus nazw miast (dekl. I = gen. sg.: *Romae*, dekl. II = gen. sg.: *Corinthi*, dekl. III = dat./abl. sg.: *Carthagini*). Genetivus pluralis dekl. III spółgłoskowej: *-um* (nie *-ium*) dla tematów zakończonych na dwie spółgłoski.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":"maturazai","answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2018-05/zad/8","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2018-05","number":"8","points":2,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Uzupelnij tabele - wpisz obok wymienionych w niej wyrazow (1.-2.) ich znaczenia wybrane sposrod podanych nizej.\n\nnazewnictwo, odwolanie, podziw, roznicowanie, tlumienie\n\nWyrazy | Znaczenie\nadmiracja |\nnomenklatura |","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**admiracja - podziw\nnomenklatura - nazewnictwo**\n\n## Sposób 1 - etymologia łacińska obu wyrazów\n\n**admiracja** - od łacińskiego *admiratio, admirationis* (r. żeński)\n- Źródłosłów: *admiror, admirari, admiratus sum* - „podziwiać, dziwić się, podziw odczuwać\"\n- *ad-* (przedrostek) + *miror* (dziwię się, podziwiam) od *mirus* = cudowny, godny podziwu\n- W tekście zad. 1: *Scipio tam elegans doctrinae **et auctor et admirator** fuit* - „Scypion był zwolennikiem i **wielbicielem** nauk\"\n- Polskie: **podziw** (admiracja = stan podziwiania)\n\n**nomenklatura** - od łacińskiego *nomenclatura, nomenclaturae* (r. żeński)\n- Źródłosłów: *nomen, nominis* (imię, nazwa) + *calare* (woływać, ogłaszać) → *nomenclator* = ten, kto ogłasza imiona (niewolnik przypominający panu imiona gości)\n- *nomenclatura* = system nazw, nazewnictwo w danej dziedzinie\n- Polskie: **nazewnictwo** (nomenklatura = zbiór nazw/terminów)\n\n## Sposób 2 - eliminacja pozostałych opcji\n\nPodane do wyboru: *nazewnictwo, odwołanie, podziw, różnicowanie, tłumienie*\n\n- **admiracja** → podziw ✓ (łac. *admiratio*)\n- **nomenklatura** → nazewnictwo ✓ (łac. *nomen* = nazwa)\n- *odwołanie* - od łac. *appellatio* lub *revocatio* (nie pasuje)\n- *różnicowanie* - od łac. *differentiatio* (nie pasuje)\n- *tłumienie* - od łac. *suppressio* lub *oppressio* (nie pasuje)\n\n## Sposób 3 - inne wyrazy pochodne od tych samych rdzeni\n\nOd *admiratio*: admirować, admirator, admiralny (pośrednio przez arabskie *amir*)\nOd *nomen*: nomen, nominacja, nominatyw, mianownik, anomia, synonymum, anonym\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE (zad. 8, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - obie poprawne: admiracja = podziw, nomenklatura = nazewnictwo\n> - **1 pkt** - jedna poprawna\n> - **0 pkt** - obie błędne lub brak odpowiedzi\n\nCo zapamiętać? Łacina jest żywym fundamentem polskiego słownictwa: *admiracja* ← *admiratio* (podziw), *nomenklatura* ← *nomen* + *calare* (nazewnictwo). Warto znać te etymologie, bo pomagają rozpoznawać znaczenia wyrazów obcych w języku polskim.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2018-05/zad/9","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2018-05","number":"9","points":3,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Nazwij typy zdania podrzednego w podanych przykladach.\n\n1. Imperator tam elegans studiorum admirator fuit, ut etiam inter arma artibus serviret.\n2. Mummius appellatus est Achaicus, cum Corinthum cepisset.\n3. Si statuam perdidero, nova mihi reddenda erit.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**1. okolicznikowe skutku\n2. okolicznikowe przyczyny (lub czasu)\n3. okolicznikowe warunku**\n\n## Sposób 1 - analiza każdego zdania\n\n### Zdanie 1\n> *Imperator tam elegans studiorum admirator fuit, ut etiam inter arma artibus serviret.*\n\n**Wskaźnik zdania podrzędnego:** *tam ut* (tak że)\n\n- *tam* w zdaniu głównym = wskaźnik stopnia/natężenia\n- *ut* + coniunctivus imperfecti (*serviret*) = **zdanie skutkowe** (consecutivum)\n- Tłumaczenie: „Wódz był tak wybornym wielbicielem nauk, że nawet wśród oręża służył sztukom.\"\n\n**Typ:** okolicznikowe skutku (*consecutivum*) - spójnik *ut* + coniunctivus przy *tam/ita/eo/adeo* w zdaniu głównym.\n\n### Zdanie 2\n> *Mummius appellatus est Achaicus, cum Corinthum cepisset.*\n\n**Wskaźnik zdania podrzędnego:** *cum* + coniunctivus plusquamperfecti (*cepisset*)\n\n- *cum historicum* (narracyjne) + coniunctivus = może wyrażać **czas** lub **przyczynę** (lub jednocześnie oba)\n- *cepisset* - coniunctivus plusquamperfecti (następstwo przed czasem głównym)\n- Tłumaczenie: „Mummiusz został nazwany Achajskim, gdy (bo) zdobył Korynt.\"\n\n**Typ:** okolicznikowe przyczyny **lub** okolicznikowe czasu (*cum historicum*).\n\n> Uwaga: *cum* + coniunctivus (tzw. *cum historicum*) wyraża w narracji najczęściej **przyczynę** (rzadziej sam czas). CKE akceptuje obie odpowiedzi.\n\n### Zdanie 3\n> *Si statuam perdidero, nova mihi reddenda erit.*\n\n**Wskaźnik zdania podrzędnego:** *si* (jeśli)\n\n- *si* + coniunctivus futuri exacti (*perdidero*) = **zdanie warunkowe** (conditionale)\n- Zdanie główne: *nova mihi reddenda erit* = gerundivum (*reddenda*) + *esse* → coniugatio periphrastica passiva = „będę musiała/musiał oddać nową\"\n- Tłumaczenie: „Jeżeli zgubię posąg, będę musiał oddać nowy.\"\n\n**Typ:** okolicznikowe warunku (*conditionale*) - spójnik *si* wprowadza warunek.\n\n## Sposób 2 - tabela zdań podrzędnych łacińskich\n\n| Typ zdania | Spójnik | Tryb orzeczenia |\n| **skutkowe** (*consecutivum*) | *ut* (po *tam, ita, eo*) | coniunctivus |\n| **celowe** (*finale*) | *ut, ne* | coniunctivus |\n| **przyczynowe** (*causale*) | *quia, quod, quoniam* (ind.) | indicativus / coniunctivus |\n| ***cum* historyczne** | *cum* | coniunctivus (zwl. imperf./plusqperf.) |\n| **warunkowe** (*conditionale*) | *si, nisi, sin* | indicativus lub coniunctivus |\n| **czasowe** (*temporale*) | *cum, ubi, ut, postquam* | indicativus (lub coniunctivus) |\n| **względne** (*relativum*) | *qui, quae, quod* | indicativus / coniunctivus |\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE (zad. 9, max 3 pkt):**\n> - **3 pkt** - trzy poprawne: 1 = skutku, 2 = przyczyny lub czasu, 3 = warunku\n> - **2 pkt** - dwie poprawne\n> - **1 pkt** - jedna poprawna\n> - **0 pkt** - brak lub błędne odpowiedzi\n\nCo zapamiętać? Trzy kluczowe wskaźniki: *tam ut* + coniunctivus = SKUTEK; *cum* + coniunctivus (historyczne) = CZAS/PRZYCZYNA; *si* = WARUNEK. Różnica między skutkowym a celowym: w celowym nie ma *tam/ita* w zdaniu głównym - samo *ut* (żeby / aby).","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2018-05/zad/10","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2018-05","number":"10","points":15,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2018,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Odwolujac sie do zalaczonych materialow i wlasnej wiedzy, scharakteryzuj stosunek starozytnych Rzymian do kultury greckiej.\n\n**Zrodlo 1. Plutarch, *Katon Starszy*, rozdz. 22-23**\n\nKaton byl juz starszym czlowiekiem, kiedy do Rzymu przybylo z Aten poselstwo z filozofami [w 155 r. p.n.e.]. [ ] Zaraz mlodziez zadna nauki rzucila sie do tych ludzi, przebywala z nimi, sluchala ich wykladow, pelna podziwu dla nich. [ ] Katon jednak od poczatku nie byl zadowolony z tego pedu do wiedzy, ktora jak powodz wdzierala sie do miasta. Obawial sie, ze mlodzi zwroca swe ambicje ku slawie krasomowczej i bardziej polubia rozglos z wymowy niz z dzialalnosci publicznej czy z dzielnosci wojennej. [ ] W ogole tepil filozofie i z duma odtracal wszelka grecka muze, greckie wyksztalcenie. [ ] I zeby takze syna zniechecic do greckich zainteresowan, uzywal slow nawet zbyt smialych jak na czlowieka starszego, przemawiajac niczym jasnowidz czy prorok, ze Rzymianie utraca swe znaczenie, jesli sie nasyca greckimi naukami. Czas pokazal, ze puste byly te jego zle przewidywania. Bo Rzym i w sily wzrosl ogromnie, i zadomowil u siebie cala nauke grecka i greckie wyksztalcenie.\n\n*Plutarch z Cheronei, Zywoty slawnych mezow, przel. M. Brozek, Wroclaw 1996, s. 115-116.*\n\n**Zrodlo 2. Kwintus Horacjusz Flakkus, *Listy*, ks. II, 1**\n\nPodbita Grecja dzikich zwyciezcow podbija;\nChlopskiemu Lacjum daje sztuke; ow prostaczy\nWiersz saturnijski ginie; odtad piekno znaczy,\nNie trucizna, jak dawniej. Lecz byl poprzez wieki\nI dzis jest czesto rzymski wiersz jeszcze kaleki.\nPozno bowiem dostrzegla Roma greckie dziela,\nBo po wojnach punickich dociekac zaczela,\nCo Sofokles, Ajschylos, Tespis da jej w sumie.\nSprobowal Latyn, czy tez przelozyc ich umie.\n\n*Kwintus Horacjusz Flakkus, Dziela wszystkie, t. 2., przel. O. Jurewicz, Warszawa 2000, s. 382-384.*\n\n**Zrodlo 3. Fragment wspolczesnego opracowania**\n\nW dyskusjach uwidocznily sie dwie tendencje. Pierwsza reprezentowal Katon, ktory pragnal zachowac dawne cnoty rzymskie i rozumial, ze mozna to osiagnac tylko przez ochrone dawnych struktur spolecznych i ekonomicznych panstwa przed wplywami wschodnimi [greckimi]. Zwolennikami drugiej byli Scypionowie, ktorzy uwazali, ze zwyciestwo nalozylo na Rzym nowe obowiazki; ze nie mozna wrocic do przeszlosci i ze kultura grecka, ktora podziwiali, winna byc zachowana i chroniona przed grozacymi jej niebezpieczenstwami czy wrecz unicestwieniem w zwiazku z anarchia, w jakiej pograzony jest Wschod, odkad krolowie hellenistyczni nie sa zdolni skutecznie interweniowac w walki pomiedzy panstwami.\n\n*P. Grimal, Rzym i Grecja w II w. przed Chr., [w:] Rzym i my. Wprowadzenie do literatury i kultury lacinskiej, red. G. Serbat, Poznan 2009, s. 63.*\n\nOdwolujac sie do zalaczonych materialow i wlasnej wiedzy, scharakteryzuj stosunek starozytnych Rzymian do kultury greckiej.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Wypracowanie: Stosunek starożytnych Rzymian do kultury greckiej**\n\n*(Wzorcowa odpowiedź - ok. 300-400 słów, obejmująca wszystkie wymagane elementy klucza CKE)*\n\nStosunek starożytnych Rzymian do kultury greckiej był złożony i ewoluował na przestrzeni wieków, obejmując zarówno fascynację i zachwyt, jak i obawę przed utratą tradycyjnych wartości rzymskich.\n\n**Dwie postawy wobec hellenizmu**\n\nPierwszą, konserwatywną postawę uosabia **Marek Porcjusz Katon Starszy** (234-149 p.n.e.), cenzor i obrońca dawnych obyczajów (*mores maiorum*). Źródło 1 (Plutarch, *Katon Starszy*) pokazuje, że gdy w 155 r. p.n.e. do Rzymu przybyło poselstwo filozofów ateńskich - m.in. Karneades z Cyreny, Kritolaos i Diogenes z Babilonu - Katon ze zgrozą patrzył, jak młodzież rzuca się do słuchania wykładów greckich uczonych. Obawiał się, że miłość do wymowy retorycznej zepchnęłaby na bok tradycyjne cnoty wojskowe i obywatelskie. Katon przepędził posłów z Rzymu i sam starał się być wzorem ojczystej *virtus*. Jego postawa symbolizuje lęk przed „zepsuciem\" ducha Rzymu przez wpływy wschodnie.\n\nDrugą, prohellenistyczną postawę reprezentuje **koło Scypionów** - środowisko skupione wokół Publiusza Korneliusza Scypiona Afrykańskiego Młodszego (185-129 p.n.e.), niszczyciela Kartaginy. Źródło 3 (Pierre Grimal) wskazuje, że Scypionowie uważali, iż po wielkich podbojach Rzym ma obowiązek przejąć i zachować kulturę grecką zagrożoną anarchią hellenistycznego Wschodu. Scypion otaczał się wybitnymi Grekami: historykiem **Polibiuszem** i filozofem **Panajtiasem** ze szkoły stoickiej (por. tekst Vellejusza z zad. 1). Ich mecenasowski stosunek do greckiej *paideia* uczynił z kręgu scypiońskiego centrum romanizacji kultury greckiej.\n\n**Wynik tego starcia**\n\nHistoria przyznała rację Scypionom. Kwintus Horacjusz Flakkus w *Listach* (II, 1) ujął to w słynnym dystychu:\n\n> *Graecia capta ferum victorem cepit*\n\n„Podbita Grecja podbija dzikiego zwycięzcę.\" Horacy (Źródło 2) wskazuje, że właśnie po **wojnach punickich** (264-146 p.n.e.) Rzym otworzył się na grecki *versus Saturninus*, tragedię (Sofokles, Ajschylos) i komedię - przejmując je, przekształcił i uczynił fundamentem własnej literatury.\n\n**Synteza - dziedzictwo**\n\nW rezultacie kultura **grecko-rzymska** (*cultura Graeco-Romana*) stała się fundamentem cywilizacji europejskiej. Rzym przejął grecką filozofię (stoicyzm, epikureizm), architekturę (trzy porządki: dorycki, joński, koryncki), mitologię (utożsamiając bogów: Zeus = Juppiter, Ares = Mars), teatr i literaturę - nadając im formę odpowiadającą własnemu pragmatycznemu duchowi. Konserwatywne obawy Katona okazały się - jak pisał Plutarch - „pustymi złymi przepowiedniami\": Rzym wchłonął Grecję i stał się jej żywą kontynuacją.\n\n## Sposób 1 - analiza źródeł\n\n**Źródło 1 (Plutarch, *Katon Starszy*):**\n- Postawa **antyhellenistyczna** - Katon, konserwatysta, bojkotuje filozofów greckich\n- Kluczowy rok: **155 p.n.e.** - poselstwo filozofów ateńskich\n- Lęk przed *eloquentia* kosztem *virtus militaris*\n- Sformułowanie Plutarcha: Rzym i tak \"wzrósł w siły i zadomowił naukę grecką\"\n\n**Źródło 2 (Horacy, *Listy* II,1):**\n- *Graecia capta ferum victorem cepit* - paradoks kulturowego zwycięstwa pokonanego\n- *versus Saturninus* - stary, prymitywny wiersz rzymski ustąpił miejsca formom greckim\n- Moment przełomowy: **po wojnach punickich** Rzym zaczyna interesować się Sofoklesem, Ajschylosem, Tespidą\n\n**Źródło 3 (Grimal, *Rzym i Grecja*):**\n- **Dwie tendencje** jasno określone: Katon (ochrona *mores maiorum*) vs Scypionowie (*nowe obowiązki zdobywców*)\n- Scypionowie: kultura grecka godna ochrony przed zniszczeniem na niestabilnym Wschodzie\n\n## Sposób 2 - kontekst historyczny\n\n| Data | Wydarzenie | Znaczenie dla romanizacji kultury greckiej |\n| 264-241 p.n.e. | I wojna punicka | Pierwsze kontakty z grecką Sycylią |\n| 218-201 p.n.e. | II wojna punicka (Hannibal) | Kontakty z Magna Graecia - Grecja Południowa |\n| 197 p.n.e. | Bitwa pod Kynoskefalaj | Podbój Macedonii |\n| 168 p.n.e. | Bitwa pod Pydną | Koniec Królestwa Macedonii; Polibiusz przybywa do Rzymu |\n| 155 p.n.e. | Poselstwo filozofów ateńskich | Katon przepędza filozofów; debata o hellenizacji |\n| 146 p.n.e. | Zniszczenie Koryntu | Prowincja Achaja; Mummiusz (**Achaicus**) przywozi dzieła sztuki |\n| 146 p.n.e. | Zniszczenie Kartaginy | Prowincja Africa; Scypion Africanus Minor |\n\n## Terminy i wyrażenia do użycia w wypracowaniu\n\n- *mores maiorum* - obyczaje przodków (rdzeń konserwatywnej postawy)\n- *virtus* - dzielność, męstwo; typowo rzymska cnota\n- *paideia* - greckie wykształcenie ogólne\n- *homo novus* - pierwszy w rodzinie dostojnik (por. zad. 2 i Mummiusz)\n- *Graecia capta ferum victorem cepit* (Horacy) - Grecja podbita podbija dzikiego zwycięzcę\n- *Achaicus* - przydomek Mummiusza, zdobywcy prowincji Achaja\n- *Africanus* - przydomek Scypiona, zdobywcy Afryki\n- koło Scypionów (*circulus Scipionum*) - środowisko prohellenistyczne II w. p.n.e.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE (zad. 10, max 15 pkt):**\n>\n> **I. Znajomość kultury antycznej (max 6 pkt):**\n> - 6-5 pkt: Wszechstronny opis, brak błędów merytorycznych\n> - 4-3 pkt: Poprawny opis, drobne usterki\n> - 2-1 pkt: Pobieżna znajomość\n> - 0 pkt: Brak znajomości lub istotne błędy\n>\n> **II. Trafność przykładów i umiejętność omówienia (max 6 pkt):**\n> - 6-5 pkt: Pełna analiza i interpretacja, wyrażone własne stanowisko\n> - 4-3 pkt: Poprawna analiza, nieliczne błędy\n> - 2-1 pkt: Pobieżna analiza\n> - 0 pkt: Brak analizy\n>\n> **III. Terminy i wyrażenia antyczne (max 2 pkt):**\n> - 2 pkt: Poprawne zastosowanie terminologii\n> - 1 pkt: Rzadkie, ale poprawne użycie\n> - 0 pkt: Brak lub błędne użycie\n>\n> **IV. Język i styl (max 1 pkt):**\n> - 1 pkt: Komunikatywny, ogólnie poprawna składnia\n> - 0 pkt: Niekomunikatywny, liczne błędy\n\n**Elementy obowiązkowe wg klucza CKE:**\n1. Dwie postawy: konserwatywna (Katon) i prohellenistyczna (Scypionowie)\n2. Poselstwo filozofów ateńskich 155 p.n.e. i reakcja Katona\n3. Słynne sformułowanie Horacego (*Graecia capta ferum victorem cepit*)\n4. Rola wojen punickich w otwarciu Rzymu na kulturę grecką\n5. Koło Scypionów - Polibiusz i Panajtios\n6. Przejęcie greckich gatunków literackich, architektury, religii\n7. Ostateczne zwycięstwo orientacji prohellenistycznej - synteza grecko-rzymska\n\nCo zapamiętać? Klucz do wypracowania to paradoks Horacego: Rzym podbił Grecję militarnie, ale Grecja podbija Rzym kulturowo. Oba bieguny - Katon (lęk) i Scypionowie (fascynacja) - są potrzebne, żeby pokazać ambiwalencję Rzymian wobec hellenizmu. Najlepsza odpowiedź łączy trzy źródła z własną wiedzą historyczną i używa terminologii łacińskiej.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2018 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"}]}