{"paper":{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2019-05","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","variant":null,"exam_pdf":null,"key_pdf":null,"question_count":12,"source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},"questions":[{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2019-05/zad/1","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2019-05","number":"1","points":30,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"**Hyginus, Polynices**\n\n**Objasnienia:**\n- Polynices, Polynicis - Polinik (Polynejkes)\n- Oedipus, Oedipodis - Edyp\n- Eteocles, Eteoclis - Eteokles\n- Adrastus, Adrasti - Adrastos\n- Thebae, Thebarum - Teby\n- oppugnatum - supinum w znaczeniu celowym\n- Capaneus, Capanei - Kapaneus\n- capturum = capturum esse\n- Iuppiter, Iovis - Jowisz\n- Amphiaraus, Amphiarai - Amfiaraus\n- his polacz z parentaretur (parentare z dat. - skladac ofiare za zmarlych)\n- alius alio seducitur - tu: dym rozdzielal sie na dwie czesci\n- Tiresias, Tiresiae - Tejrezjasz\n- dracontea progenies - smocze potomstwo, czyli potomkowie pierwszych mieszkancow Teb\n- Menoeceus, Menoecei - Menojkeus\n- Thebanus, Thebani - Tebanczyk\n\nPolynices, Oedipodis filius, anno peracto regnum ab Eteocle fratre repetit; ille cedere noluit. Itaque Polynices Adrasto rege adiuvante cum septem ductoribus Thebas oppugnatum venit. Ibi Capaneus, quod contra Iovis voluntatem Thebas se capturum diceret, cum murum ascenderet, fulmine est percussus. Amphiaraus terra est devoratus. Eteocles et Polynices inter se pugnantes alius alium interfecerunt. His cum Thebis parentaretur, etsi ventus vehemens esset, tamen fumus se numquam in unam partem convertit, sed alius alio seducitur. Ceteri cum Thebas oppugnarent et Thebani rebus suis diffiderent, Tiresias [ ] augur praemonuit, si ex dracontea progenie aliquis interiisset, oppidum ea clade liberari. Menoeceus cum vidit se unum civium salutem posse redimere, muro se praecipitavit. Thebani victoria sunt potiti.\n\nPrzetlumacz tekst na jezyk polski.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nPełne tłumaczenie tekstu Hyginus, *Fabulae 68* (Polynices) z łaciny na język polski - patrz Sposób 1.\n\n## Sposób 1 - tłumaczenie zdanie po zdaniu z analizą składniową\n\n### Zdanie 1 (max 3 pkt)\n> *Polynices, Oedipodis filius, anno peracto regnum ab Eteocle fratre repetit; ille cedere noluit.*\n\n**Analiza:**\n- `Polynices, Oedipodis filius` - mianownik (podmiot) + dopełniacz w związku przynależności\n- `anno peracto` - **ablativus absolutus** (czas przeszły: „gdy rok minął / po upływie roku\")\n- `regnum ab Eteocle fratre repetit` - `repetere ab + Abl.` = żądać z powrotem od; `fratre` - apozycja do `Eteocle`\n- `ille cedere noluit` - `nolo, nolle, nolui` + bezokolicznik = „nie chciał ustąpić\"\n\n**Tłumaczenie:** Polinik, syn Edypa, gdy minął rok, zażądał od brata Eteoklesa [zwrotu] władzy; tamten nie chciał ustąpić.\n\n### Zdanie 2 (max 4 pkt)\n> *Itaque Polynices Adrasto rege adiuvante cum septem ductoribus Thebas oppugnatum venit.*\n\n**Analiza:**\n- `Adrasto rege adiuvante` - **ablativus absolutus** (participium praesentis activi): „przy wspierającym królu Adrastosie / przy pomocy króla Adrastosa\"\n- `Thebas` - biernik kierunku przy nazwie miasta (bez przyimka!), `oppugnatum` - **supinum I** (cel ruchu): „by je oblegać\"\n- `cum septem ductoribus` - towarzyszenie\n\n**Tłumaczenie:** Dlatego Polinik, wspomagany przez króla Adrastosa, z siedmioma wodzami przybył do Teb, by je oblegać.\n\n### Zdanie 3 (max 6 pkt)\n> *Ibi Capaneus, quod contra Iovis voluntatem Thebas se capturum diceret, cum murum ascenderet, fulmine est percussus. Amphiaraus terra est devoratus.*\n\n**Analiza:**\n- `quod diceret` - **zdanie przyczynowe z coniunctivem** (przyczyna subiektywna); `se capturum [esse]` - **ACI** w zdaniu podrzędnym; `capturum = capturum esse` - zgodnie z objaśnieniem arkusza; `contra Iovis voluntatem` - acc. w wyrażeniu przyimkowym\n- `cum murum ascenderet` - **zdanie czasowe z coniunctivem** (iteratywne / narracyjne, cum historicum)\n- `fulmine est percussus` - **strona bierna** perfectum (passivum perfecti); `fulmine` - narzędzie (ablativus instrumenti)\n- `terra est devoratus` - j.w., `terra` - ablativus instrumenti\n\n**Tłumaczenie:** Tam Kapaneus, ponieważ mówił, że zajmie Teby wbrew woli Jowisza, gdy wspinał się na mur, został rażony piorunem. Amfiaraos został pochłonięty przez ziemię.\n\n### Zdanie 4 (max 2 pkt)\n> *Eteocles et Polynices inter se pugnantes alius alium interfecerunt.*\n\n**Analiza:**\n- `pugnantes` - **participium praesentis activi**, acc./nom. pl. m., określa oba podmioty\n- `alius alium` - wyrażenie wzajemności: „jeden drugiego\"\n- `interfecerunt` - perfectum activi (zabili)\n\n**Tłumaczenie:** Eteokles i Polinik, walcząc ze sobą, zabili jeden drugiego.\n\n### Zdanie 5 (max 4 pkt)\n> *His cum Thebis parentaretur, etsi ventus vehemens esset, tamen fumus se numquam in unam partem convertit, sed alius alio seducitur.*\n\n**Analiza:**\n- `His cum Thebis parentaretur` - `his` łączy się z `parentaretur`; `parentare + dat.` = składać ofiarę za zmarłych; `Thebis` - ablativus loci (nazwa miasta w Abl. bez przyimka); zdanie podrzędne `cum + coniunctivus` (cum historicum)\n- `etsi esset` - **zdanie przyzwalające** z coniunctivem (mimo że wiatr był silny)\n- `fumus se convertit` - wyrażenie `se convertere` = kierować się, zwracać się; `in unam partem` = w jedną stronę\n- `alius alio seducitur` - wg objaśnienia: „dym rozdzielał się na dwie części\"; `seducitur` = present (historyczny)\n\n**Tłumaczenie:** Gdy składano im w Tebach ofiarę (za zmarłych), chociaż wiatr był silny, to jednak dym nigdy nie kierował się w jedną stronę, lecz rozdzielał się (jeden od drugiego).\n\n### Zdanie 6 (max 5 pkt)\n> *Ceteri cum Thebas oppugnarent et Thebani rebus suis diffiderent, Tiresias [ ] augur praemonuit, si ex dracontea progenie aliquis interiisset, oppidum ea clade liberari.*\n\n**Analiza:**\n- `cum oppugnarent et diffiderent` - **zdanie czasowe z coniunctivem** (cum historicum, oba czasowniki w czas. niedokonanym)\n- `rebus suis diffiderent` - `diffidere + dat.` = wątpić w, brak wiary w swoje sprawy\n- `Tiresias augur praemonuit` - zdanie główne, perfectum\n- `si interiisset` - **zdanie warunkowe** z `plusquamperfectum coniunctivi` (warunek przeszły w mowie zależnej)\n- `oppidum ea clade liberari` - **ACI** (zdanie dopełnieniowe po verbum dicendi): podmiot `oppidum`, orzeczenie `liberari` (inf. praesentis passivi), `ea clade` = Abl. separationis lub medio\n- `dracontea progenies` - „smocze potomstwo\" = potomkowie pierwszych mieszkańców Teb (ze smokiem Aresa)\n\n**Tłumaczenie:** Gdy pozostali oblegali Teby, a Tebańczycy zwątpili w swoje położenie, Tejrezjasz, wróżbita, przepowiedział, że jeśli ze smoczego rodu ktoś zginie, miasto zostanie uwolnione od tej klęski.\n\n### Zdanie 7 (max 4 pkt)\n> *Menoeceus cum vidit se unum civium salutem posse redimere, muro se praecipitavit.*\n\n**Analiza:**\n- `cum vidit` - **zdanie czasowe z indicativem** (cum + ind. = konkretny moment w przeszłości, nie cum historicum)\n- `se unum civium salutem posse redimere` - **ACI**: podmiot `se` (= Menoeceus), orzeczenie `posse`, bezokolicznik `redimere`; `unum` - „jako jedyny\"; `civium salutem` = dobro/ocalenie obywateli (gen. partitivus)\n- `muro se praecipitavit` - `praecipitare se + Abl.` = rzucić się z (muru); `muro` - ablativus separationis\n\n**Tłumaczenie:** Gdy Menojkeus zobaczył, że on jeden może zapewnić ocalenie obywateli, rzucił się z muru.\n\n### Zdanie 8 (max 1 pkt)\n> *Thebani victoria sunt potiti.*\n\n**Analiza:**\n- `potiri + Abl.` - „osiągnąć, posiąść, zawładnąć\"; `victoria` - Abl.; `sunt potiti` - perfectum od potior (czasownik deponentny)\n\n**Tłumaczenie:** Tebańczycy odnieśli zwycięstwo.\n\n## Pełne tłumaczenie wzorcowe\n\nPolinik, syn Edypa, gdy minął rok, zażądał od brata Eteoklesa [zwrotu] władzy; tamten nie chciał ustąpić. Dlatego Polinik, wspomagany przez króla Adrastosa, z siedmioma wodzami przybył do Teb, by je oblegać. Tam Kapaneus, ponieważ mówił, że zajmie Teby wbrew woli Jowisza, gdy wspinał się na mur, został rażony piorunem. Amfiaraos został pochłonięty przez ziemię. Eteokles i Polinik, walcząc ze sobą, zabili jeden drugiego. Gdy składano im w Tebach ofiarę, chociaż wiatr był silny, to jednak dym nigdy nie kierował się w jedną stronę, lecz rozdzielał się na dwie części. Gdy pozostali oblegali Teby, a Tebańczycy zwątpili w swoje położenie, Tejrezjasz, wróżbita, przepowiedział, że jeśli ze smoczego rodu ktoś zginie, miasto zostanie uwolnione od tej klęski. Gdy Menojkeus zobaczył, że on jeden może zapewnić ocalenie obywateli, rzucił się z muru. Tebańczycy odnieśli zwycięstwo.\n\n## Sposób 2 - analiza gramatyczna kluczowych konstrukcji\n\n**Ablativus absolutus (zad. oceniane 1+2):**\n- `anno peracto` = rok + perf. part. pass. od `perago` → „gdy rok minął\"\n- `Adrasto rege adiuvante` = Adrastos + pres. part. act. od `adiuvo` → „gdy/przy wspomagającym królu A.\"\n- Reguła: Abl. abs. = podmiot w Ablativie + participium w Ablativie, oba w zgodzie; NIE może być podmiotem zdania głównego\n\n**ACI (zad. oceniane 3+6+7):**\n- `se capturum diceret` - podmiot ACI `se` = Capaneus, orzeczenie `capturum [esse]` (fut. inf. act.)\n- `oppidum ea clade liberari` - podmiot ACI `oppidum`, inf. praesentis passivi\n- `se unum posse redimere` - podmiot ACI `se`, inf. `posse` + bezokolicznik\n- Reguła: po verbum dicendi/sentiendi/declarandi; podmiot ACI w bierniku, czasownik jako bezokolicznik\n\n**Supinum I:**\n- `oppugnatum venit` = „przyszedł, żeby oblegać\" - supin I (Acc. supini na -um) wyrażający cel ruchu\n\n**Strona bierna (passivum perfecti):**\n- `fulmine est percussus` = „został rażony piorunem\"\n- `terra est devoratus` = „został pochłonięty przez ziemię\"\n\n## Schemat oceniania CKE - ile punktów za co\n\n> **Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 1, max 30 pkt):**\n> - **Zdanie 1** (0-3 pkt): abl. absolutus `anno peracto` (1), składnia `repetere ab` + dat. (1), `ille cedere noluit` / `nolo` (1)\n> - **Zdanie 2** (0-4 pkt): abl. absolutus `Adrasto rege adiuvante` (1), wyrażenie przyimkowe (1), składnia nazw miast - Thebas bez przyimka (1), supinum `oppugnatum` cel ruchu (1)\n> - **Zdanie 3** (0-6 pkt): strona bierna `fulmine est percussus` (1), ACI `se capturum diceret` (2), zdanie przyczynowe z con. (1), zdanie czasowe `cum ascenderet` (1), strona bierna `terra est devoratus` (1)\n> - **Zdanie 4** (0-2 pkt): participium praesentis activi `pugnantes` (1), perfectum + `alius alium` (1)\n> - **Zdanie 5** (0-4 pkt): zdanie czasowe + składnia nazw miast `Thebis` (2), zdanie przyzwalające `etsi esset` (1), wyrażenie `se convertere` (1)\n> - **Zdanie 6** (0-5 pkt): zdanie czasowe z con. (1), zdanie główne `praemonuit` (1), zdanie warunkowe `si interiisset` (1), ACI `oppidum liberari` (2)\n> - **Zdanie 7** (0-4 pkt): zdanie czasowe z ind. `cum vidit` (1), ACI `se posse redimere` (2), zdanie główne + składnia `muro se praecipitavit` (1)\n> - **Zdanie 8** (0-1 pkt): `victoria sunt potiti` (1)\n> - **Poprawność językowa i stylistyczna** (0-1 pkt)\n> - **Akceptowane warianty:** klucz dopuszcza różne szyki wyrazów i różne formy dopasowania participium, o ile sens jest zachowany\n> - **Wykluczone:** tłumaczenia dosłownie słowo-po-słowie bez sensu polskiego; mylenie activum i passivum; błędne tłumaczenie abl. absolutus jako podmiotowego\n\n## Reference gramatyczny\n\n> **Reference - Ablativus absolutus:**\n> Forma: rzeczownik/zaimek w Abl. + participium w Abl. (oba w zgodzie rodzajowo-liczebno-przypadkowej)\n> Znaczenie czasowe: participium praesentis = równoczesność; participium perfecti = uprzedniość\n> `anno peracto` = uprzedniość → „gdy rok minął / po upływiu roku\"\n> `Adrasto rege adiuvante` = równoczesność → „gdy/przy wspomagającym A.\"\n> Pułapka: podmiot abl. abs. NIE może być podmiotem zdania głównego!\n\n> **Reference - Supinum I (cel ruchu):**\n> Forma: Acc. supini na -um od tematu IV deklinacji\n> `oppugnatum venit` = przyszedł, żeby oblegać (cel ruchu po verbum motus)\n> Vs supin II (Abl. supini na -u): `mirabile dictu` = dziwne do powiedzenia\n\n> **Reference - ACI (Accusativus cum Infinitivo):**\n> Po: verbum dicendi (dico, scribo), sentiendi (puto, credo, video), declarandi (declaro, nego)\n> Podmiot ACI → Accusativus; orzeczenie ACI → Infinitivus\n> Czasy inf.: praesentis (równoczesność), perfecti (uprzedniość), futuri (następczość)\n> `se capturum esse` = fut. inf. act. od capio (że on zajmie - w przyszłości)\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> **Uwaga:** Ablativus absolutus NIE może mieć podmiotu tożsamego z podmiotem zdania głównego - to najczęstszy błąd. Np. gdyby Polynices był podmiotem `adiuvante`, byłoby błędem - tu podmiotem jest Adrastus.\n\n> **Uwaga:** `nolo, nolle` to forma ściągnięta od `non volo` - w koniugacji nieregularna. `noluit` = 3. os. sg. perf. ind. Mylenie z `nolebat` (impf.) traci 1 pkt w kluczu CKE.\n\n> **Uwaga:** Nazwy miast - `Thebas` (cel ruchu, Acc. bez przyimka), `Thebis` (miejsce, Abl. bez przyimka). Dodanie przyimka `ad` lub `in` = błąd składniowy.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2019-05/zad/2","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2019-05","number":"2","points":1,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Podaj imie siostry Polinika i Eteoklesa, tytulowej bohaterki tragedii Sofoklesa.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Antygona**\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu / kontekst kulturowy\n\nPytanie dotyczy znajomości mitów tebańskich i twórczości Sofoklesa. Tekst z zadania 1 (Hyginus) opisuje konflikt między Polinikiem i Eteoklesem - synami Edypa - oraz obronę Teb. Siostra obojga jest bohaterką jednej z najsłynniejszych tragedii Sofoklesa.\n\n**Kontekst mitologiczny:**\n- Edyp miał czworo dzieci: Eteoklesa, Polinika, Antygonę i Ismenę.\n- Po śmierci braci w walce Antygona naruszyła zakaz króla Kreona i pochowała Polinika (uznanego za zdrajcę Teb).\n- Sofokles napisał tragedię *Antygona* (ok. 441 p.n.e.), w której tytułowa bohaterka ginie skazana za ten czyn.\n- Sofokles napisał też *Króla Edypa* i *Edypa w Kolonie* - wszystkie trzy stanowią tzw. trylogię tebańską (choć powstawały w różnej kolejności).\n\n→ **Wniosek:** Tytułową bohaterką tragedii Sofoklesa (siostry Polinika i Eteoklesa) jest **Antygona**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE (zad. 2, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - Antygona\n> - **0 pkt** - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi\n\n**Co zapamiętać?** Sofokles napisał tragedię *Antygona* - córka Edypa, siostra Polinika i Eteoklesa, jest jej tytułową bohaterką; należy do cyklu mitów tebańskich.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2019-05/zad/3","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2019-05","number":"3","points":1,"ptype":"closed","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Ocen prawdziwosc ponizszych zdan. Zaznacz V (Verum), jesli zdanie jest prawdziwe, albo F (Falsum) - jesli jest falszywe.\n\nEdyp byl krolem Teb.\nPoczatki teatru greckiego wiaza sie z kultem Dionizosa.\nTeby byly stolica Sparty.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**1 - V (Verum), 2 - V (Verum), 3 - F (Falsum)**\n\n## Sposób 1 - analiza każdego zdania\n\n**Zdanie 1: \"Edyp był królem Teb.\" → V (Verum)**\n\nEdyp (gr. Oidipous, łac. Oedipus) był królem Teb - potwierdza to zarówno tekst Hyginusa, jak i *Król Edyp* Sofoklesa. Edyp nieświadomie zabił swojego ojca Lajosa i poślubił matkę Jokastę, po czym sprawował władzę w Tebach. Po odkryciu prawdy o swoim pochodzeniu wyłupił sobie oczy i odszedł na wygnanie.\n\n**Zdanie 2: \"Początki teatru greckiego wiążą się z kultem Dionizosa.\" → V (Verum)**\n\nTeatr grecki wykształcił się z obrzędów ku czci Dionizosa (boga wina, winnej latorośli i ekstazy). Dithyramb - chóralny hymn na cześć Dionizosa - jest uznawany za poprzednika tragedii. Ateny organizowały Wielkie Dionizje, podczas których wystawiano tragedie i komedie. Słowo *tragedia* pochodzi od gr. *tragos* (kozioł) + *ode* (pieśń) - nawiązuje do ofiary kozła składanej Dionizosowi.\n\n**Zdanie 3: \"Teby były stolicą Sparty.\" → F (Falsum)**\n\nTeby (gr. Thebai) to miasto w Beocji (środkowa Grecja) - zupełnie inne od Sparty. Stolica (centrum polityczne) Sparty to Sparta (lub Lacedajmon) na Peloponezie. Teby były stolicą państwa tebańskiego i ważnym centrum kultury greckiej (mit o Kadmosie, dynastia Labdakidów - Edyp, Antygona). W IV w. p.n.e. Teby pod wodzą Epaminondasa pokonały Spartę pod Leuktrami (371 p.n.e.).\n\n→ **Wniosek:** Zdania 1 i 2 są prawdziwe; zdanie 3 jest fałszywe - Teby były samodzielnym miastem-państwem w Beocji, nie stolicą Sparty.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE (zad. 3, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - wszystkie trzy odpowiedzi poprawne: 1-V, 2-V, 3-F\n> - **0 pkt** - odpowiedź niepełna lub błędna\n\n**Co zapamiętać?** Teatr grecki wyrósł z kultu Dionizosa; Teby to miasto w Beocji - nie Sparta.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2019-05/zad/4","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2019-05","number":"4","points":1,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Wymien dwa sposoby wrozenia w antycznym swiecie.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Dwa dowolne spośród: auspicja (wróżby z lotu i zachowania się ptaków), wróżby z wnętrzności zwierząt ofiarnych (haruspicja), wyrocznie, astrologia, wróżby ze znaków na niebie, chiromancja.**\n\n## Sposób 1 - przegląd metod wróżenia w starożytności\n\nW starożytnej Grecji i Rzymie wróżenie (łac. *divinatio*) było powszechną praktyką religijną. Wróżbiarz (łac. *augur*, *haruspex*, gr. *mantis*) interpretował znaki jako wolę bogów.\n\n**Główne metody:**\n\n1. **Auspicja** (łac. *auspicia*, od *avis* = ptak + *specere* = patrzeć) - wróżby z lotu, zachowania i głosu ptaków. W Rzymie augurowie obserwowali m.in. orły i sępy. Bez pomyślnych auspicjów nie podejmowano ważnych decyzji politycznych ani wojskowych. Tekst z zadania 1 nawiązuje do Tejrezjasza - słynnego ślepego wróżbity.\n\n2. **Haruspicja** (łac. *haruspicium*) - wróżby z wnętrzności zwierząt ofiarnych, zwłaszcza wątroby. Wróżbici (*haruspices*) analizowali kształt i kolor narządów.\n\n3. **Wyrocznie** (gr. *manteia*) - pytanie bóstw przez kapłanów-pośredników. Najsławniejsza to wyrocznia delficka (Apollo w Delfach), gdzie Pytia przekazywała wolę boga. Do wyroczni pytał m.in. Edyp, szukając odpowiedzi na pytanie o swoje pochodzenie.\n\n4. **Astrologia** - interpretacja ruchów gwiazd i planet jako znaków przeznaczenia.\n\n5. **Znaki na niebie** - komety, zaćmienia słońca i księżyca, pioruny traktowane jako znaki boskie.\n\n6. **Chiromancja** - wróżenie z linii dłoni.\n\n→ **Wniosek:** Wystarczy podać dowolne dwie z wymienionych metod.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE (zad. 4, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - podanie dwóch poprawnych przykładów\n> - **0 pkt** - odpowiedź niepełna (tylko jeden przykład) lub błędna\n> - **Akceptowane:** auspicja, haruspicja, wyrocznie, astrologia, znaki na niebie, chiromancja\n\n**Co zapamiętać?** Najważniejsze metody wróżenia w Rzymie to auspicja (ptaki) i haruspicja (wnętrzności); w Grecji - wyrocznie (Delfy, Dodona).","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2019-05/zad/5","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2019-05","number":"5","points":1,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Rozstrzygnij, ktory obraz (A czy B) jest zwiazany z cyklem mitow tebanskich. Odpowiedz uzasadnij.\n\nRozstrzygnij, ktory obraz (A czy B) jest zwiazany z cyklem mitow tebanskich. Odpowiedz uzasadnij.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Rozstrzygnięcie: B**\n\nUzasadnienie: Na obrazie B przedstawiono ślepego starca (Edypa) prowadzonego przez młodą kobietę (jego córkę Antygonę) - scena z mitu tebańskiego (wygnanie Edypa z Teb). Obraz A przedstawia tzw. Sąd Parysa (trzy boginie: Hera, Atena, Afrodyta przed Parysem) - mit należący do cyklu trojańskiego, nie tebańskiego.\n\n## Sposób 1 - analiza ikonografii obu obrazów\n\n**Obraz A - Sąd Parysa (mit trojański):**\nTrzy nagie lub półnagie kobiety stoją przed siedzącym młodym mężczyzną. Dodatkowa postać (Eros/Amor) i porzucona zbroja z tarczą to typowe atrybuty sceny Sądu Parysa. Parys (syn króla Troi Priama) miał wybrać najpiękniejszą z trzech bogiń: Hery (bogini małżeństwa), Ateny (bogini mądrości) i Afrodyty (bogini miłości). Wybrał Afrodytę - co doprowadziło do wojny trojańskiej. Ten mit NIE należy do cyklu tebańskiego.\n\n**Obraz B - Edyp i Antygona (mit tebański):**\nStarszy brodaty mężczyzna z laską (cechy ślepego wygnańca) i młoda kobieta u jego boku. To klasyczne przedstawienie Edypa w towarzystwie córki Antygony po samooślepieniu i wygnaniu z Teb. Mit tebański obejmuje: Kadmosa, założyciela Teb, dynastię Labdakidów (Lajos → Edyp → Eteokles i Polinik, Antygona, Ismena).\n\n→ **Wniosek:** Obraz B jest związany z cyklem mitów tebańskich - przedstawia Edypa i Antygonę.\n\n## Sposób 3 - kontekst kulturowy\n\n**Cykl mitów tebańskich** obejmuje:\n- Kadmos i założenie Teb (walka ze smokiem, zasianie smocznich zębów)\n- Oidipodeia - los Edypa (wyrocznia, zabójstwo ojca Lajosa, Sfinks, kazirodztwo z matką Jokastą)\n- Tebaid - wyprawa Siedmiu przeciw Tebom, walka Eteoklesa z Polinikiem\n- Antygona - pochówek Polinika wbrew zakazowi Kreona\n\nScena Sądu Parysa należy do **cyklu trojańskiego**, który prowadzi do wojny trojańskiej (*Iliada*, *Odyseja*).\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE (zad. 5, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - poprawne rozstrzygnięcie (B) + uzasadnienie (wygnanie Edypa lub obraz A = Sąd Parysa)\n> - **0 pkt** - brak uzasadnienia, błędne rozstrzygnięcie lub brak odpowiedzi\n\n**Co zapamiętać?** Edyp ze ślepą laską i Antygona = mit tebański; trzy boginie przed Parysem = mit trojański (Sąd Parysa).","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2019-05/zad/6","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2019-05","number":"6","points":1,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Sposrod wymienionych tytulow (1-6) wybierz i zaznacz tytuly dwoch tragedii Sofoklesa.\n\n1. *Wojna peloponeska*\n2. *Iliada*\n3. *Krol Edyp*\n4. *Wychowanie Cyrusa*\n5. *Teogonia*\n6. *Elektra*","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**3. Król Edyp oraz 6. Elektra**\n\n## Sposób 1 - identyfikacja dzieł i autorów\n\n**Analiza każdego tytułu:**\n\n1. *Wojna peloponeska* - dzieło historyczne **Tukidydesa** (ok. 460-400 p.n.e.), nie tragedii Sofoklesa.\n\n2. *Iliada* - epopeja **Homera** (VIII w. p.n.e.), NIE Sofoklesa.\n\n3. ***Król Edyp*** (*Oedipus Rex* / *Oidipous tyrannos*) - **TAK, Sofokles**. Najsłynniejsza tragedia o Edypie, który nieświadomie zabił ojca i poślubił matkę. Napisana ok. 429 p.n.e. Uważana za arcydzieło tragedii greckiej.\n\n4. *Wychowanie Cyrusa* (*Kyropaideia*) - dzieło **Ksenofonta** (ok. 430-354 p.n.e.), filozoficzno-historyczna powieść o Cyrusie Wielkim, NIE Sofoklesa.\n\n5. *Teogonia* - poemat **Hezjoda** (ok. 700 p.n.e.) o genealogii bogów greckich, NIE Sofoklesa.\n\n6. ***Elektra*** - **TAK, Sofokles**. Tragedia o Elektrze, córce Agamemnona, która razem z bratem Orestesem mści śmierć ojca (zamordowanego przez matkę Klitajmestrę i Ajgistosa). Napisana ok. 410 p.n.e.\n\n→ **Wniosek:** Tragedie Sofoklesa to pozycje **3** (*Król Edyp*) i **6** (*Elektra*).\n\n## Sposób 3 - kontekst kulturowy (Sofokles)\n\n**Sofokles** (ok. 496-406 p.n.e.) - jeden z trzech wielkich tragediografów greckich (obok Ajschylosa i Eurypidesa). Napisał ok. 120 sztuk, z których zachowało się 7 tragedii:\n- *Antygona* (ok. 441 p.n.e.)\n- *Król Edyp* (ok. 429 p.n.e.)\n- *Edyp w Kolonie* (wystawiony pośmiertnie 401 p.n.e.)\n- *Elektra* (ok. 410 p.n.e.)\n- *Ajax*, *Trachinki*, *Filoktet*\n\nSofokles wprowadził trzeciego aktora na scenę i ograniczył rolę chóru.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE (zad. 6, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - zaznaczenie pozycji 3 i 6\n> - **0 pkt** - odpowiedź niepełna (tylko jedna), błędna lub brak\n\n**Co zapamiętać?** Tragedie Sofoklesa: *Król Edyp* (3) i *Elektra* (6). *Iliada* to Homer, *Teogonia* to Hezjod, *Wojna peloponeska* to Tukidydes, *Wychowanie Cyrusa* to Ksenofont.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2019-05/zad/7","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2019-05","number":"7","points":3,"ptype":"closed","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Ocen, czy ponizsze pary zdan wyrazaja dokladnie te sama tresc. Zaznacz w odpowiednim miejscu tabeli V (Verum) albo F (Falsum).\n\nAmphiaraus terra est devoratus. = Terra devoravit Amphiaraum.\nRex Thebas oppugnatum venit. = Rex venit, ut Thebas oppugnaret.\nOppidum liberandum est. = Oppidum liberatum est.","answer":"F","answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**1 - V (Verum), 2 - V (Verum), 3 - F (Falsum)**\n\n## Sposób 1 - analiza składniowa każdej pary zdań\n\n**Para 1:**\n> *Amphiaraus terra est devoratus.* = *Terra devoravit Amphiaraum.*\n\n- Zdanie pierwsze: **strona bierna** (passivum) - *Amphiaraus* jest podmiotem (nom.), *terra* to narzędnik sprawcy (ablativus instrumenti/agentis), *est devoratus* = passivum perfecti (\"Amfiaraos został pochłonięty przez ziemię\").\n- Zdanie drugie: **strona czynna** (activum) - *Terra* staje się podmiotem (nom.), *Amphiaraum* = accusativus (dopełnienie bliższe), *devoravit* = perfectum activi (\"Ziemia pochłonęła Amfiaraosa\").\n- **Znaczenie identyczne** - tylko zmiana strony (czynna ↔ bierna), sens ten sam.\n- **Odpowiedź: V (Verum)**\n\n**Para 2:**\n> *Rex Thebas oppugnatum venit.* = *Rex venit, ut Thebas oppugnaret.*\n\n- Zdanie pierwsze: **supinum I** (*oppugnatum*) po verbum motus (*venit*) - wyraża cel ruchu: \"Król przyszedł, aby oblegać Teby\".\n- Zdanie drugie: **zdanie celowe** (*ut + coniunctivus imperfecti* = *oppugnaret*) - wyraża cel: \"Król przyszedł, żeby oblegać Teby\".\n- Supinum I i zdanie celowe z *ut + coniunctivus* wyrażają **dokładnie ten sam sens** - to równoważne sposoby wyrażania celu po verbum motus.\n- **Odpowiedź: V (Verum)**\n\n**Para 3:**\n> *Oppidum liberandum est.* = *Oppidum liberatum est.*\n\n- Zdanie pierwsze: **gerundivum** (*liberandum*) + *esse* = **peryfraza pasywna wyraźająca konieczność/obowiązek**: \"Miasto musi być wyzwolone / powinno być wyzwolone\" (znaczenie modalne - powinność).\n- Zdanie drugie: **passivum perfecti** - *liberatum est* = \"Miasto zostało wyzwolone\" (znaczenie opisowe faktu przeszłego).\n- **Znaczenie RÓŻNE**: pierwsze = konieczność (co należy zrobić), drugie = fakt dokonany (co się stało).\n- **Odpowiedź: F (Falsum)**\n\n→ **Wniosek:** 1-V, 2-V, 3-F\n\n## Sposób 2 - tabela kluczowych konstrukcji gramatycznych\n\n| Para | Konstrukcja A | Konstrukcja B | Tożsamość |\n| 1 | Passivum perfecti | Activum perfecti | TAK (passivizacja) |\n| 2 | Supinum I (cel) | ut + coniunctivus (cel) | TAK (ekwiwalencja) |\n| 3 | Gerundivum + esse (powinność) | Passivum perfecti (fakt) | NIE (różne znaczenia) |\n\n**Kluczowa różnica w parze 3:**\n- *liberandum est* - od *libero* (gerundivum na *-andus*) - wyraża **deontyczną modalność**: \"trzeba wyzwolić\"\n- *liberatum est* - od *libero* (participium perfecti passivi na *-atus*) - wyraża **fakt przeszły**: \"zostało wyzwolone\"\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE (zad. 7, max 3 pkt):**\n> - **3 pkt** - trzy poprawne odpowiedzi: 1-V, 2-V, 3-F\n> - **2 pkt** - dwie poprawne odpowiedzi\n> - **1 pkt** - jedna poprawna odpowiedź\n> - **0 pkt** - błędne odpowiedzi lub brak\n\n**Co zapamiętać?** *Gerundivum + esse* (np. *liberandum est*) = \"musi być \"; *participium perfecti passivi + esse* (np. *liberatum est*) = \"zostało \" - to NIE to samo!","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":"maturazai","answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2019-05/zad/8","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2019-05","number":"8","points":2,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Napisz obok form czasownika *nolo, nolle, nolui* formy czasownika *capio, capere, cepi, captum* w takim samym czasie, trybie, osobie i liczbie.\n\n1. nolet\n2. nollet","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**1. capiet**\n**2. caperet**\n\n## Sposób 1 - analiza form od *nolo* i ich koniugacja\n\nCzasownik *nolo, nolle, nolui* (nie chcieć) to forma ściągnięta od *non volo*. Jego koniugacja jest nieregularna i naśladuje *volo*. Trzeba rozpoznać czas, tryb, osobę i liczbę podanych form, a następnie utworzyć formę od *capio, capere, cepi, captum* w tym samym czasie, trybie, osobie i liczbie.\n\n**Forma 1: *nolet***\n\n| Kategoria | Wartość |\n| Czas | futurum primum (czas przyszły I) |\n| Tryb | indicativus (oznajmujący) |\n| Strona | activa |\n| Osoba/liczba | 3. os. sg. |\n\n*Nolet* = 3. os. sg. futurum indicativi activi od *nolo*.\n\n**Odmiana *capio* w futurum I activi (koniugacja III/IV - końcówki na *-iam, -ies, -iet *):**\n- 1. sg. *capiam*\n- 2. sg. *capies*\n- **3. sg. *capiet*** ← szukana forma\n- 1. pl. *capiemus*\n- 2. pl. *capietis*\n- 3. pl. *capient*\n\n**Odpowiedź: *capiet***\n\n**Forma 2: *nollet***\n\n| Kategoria | Wartość |\n| Czas | imperfectum |\n| Tryb | coniunctivus (tryb łączący) |\n| Strona | activa |\n| Osoba/liczba | 3. os. sg. |\n\n*Nollet* = 3. os. sg. imperfecti coniunctivi activi od *nolo* (temat *nolle-* + końcówka *-t*).\n\n**Odmiana *capio* w imperfecto coniunctivi activi (od bezokolicznika *capere* + końcówki osobowe):**\n- temat imperfecti con. = bezokolicznik + końcówki: *-m, -s, -t, -mus, -tis, -nt*\n- *caperem, caperes, caperet, caperemus, caperetis, caperent*\n- **3. sg. *caperet*** ← szukana forma\n\n**Odpowiedź: *caperet***\n\n## Sposób 2 - schemat koniugacji (podsumowanie)\n\n**Futurum I indicativi activi od *capio* (koniug. III/IV, temat *capi-*):**\n*capiam - capies - capiet - capiemus - capietis - capient*\n(jak koniugacja IV: *audiam - audies - audiet *, ale od koniugacji III poszerzony)\n\n**Imperfectum coniunctivi activi od *capio* (= infinitivus praesentis + końcówki):**\n*caperem - caperes - caperet - caperemus - caperetis - caperent*\n\n**Porównanie *nolo* z *capio* w tych samych formach:**\n| Forma *nolo* | Analiza | Forma *capio* |\n| *nolet* | fut. I ind. act. 3 sg. | *capiet* |\n| *nollet* | imperf. con. act. 3 sg. | *caperet* |\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE (zad. 8, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - obie formy poprawne: *capiet* i *caperet*\n> - **1 pkt** - jedna forma poprawna\n> - **0 pkt** - obie błędne lub brak odpowiedzi\n\n**Co zapamiętać?** *Nolet* → fut. I → *capiet* (z tematem futuralnym *-ie-*); *nollet* → imperf. con. → *caperet* (od bezokolicznika *capere* + końcówki coniunctivi).","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2019-05/zad/9","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2019-05","number":"9","points":2,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Przeksztalc zdania tak, aby w 1. byla skladnia ACI, a w 2. - dativus possessivus.\n\n1. Menoeceus muro se praecipitavit.\nLegimus\n2. Polynices fratrem habebat.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**1. Legimus Menoeceum muro se praecipitavisse.**\n**2. Polynici frater erat.**\n\n## Sposób 1 - przekształcenie na ACI\n\n**Zadanie 1:** Przekształć: *Menoeceus muro se praecipitavit.* → ACI po *Legimus*\n\n**Reguła ACI (Accusativus cum Infinitivo):**\n- Po czasownikach mówienia, myślenia, postrzegania (*legimus* = \"czytamy\") następuje zdanie w postaci ACI.\n- Podmiot zdania podrzędnego → **accusativus**\n- Orzeczenie zdania podrzędnego → **infinitivus**\n- Stosunek czasowy: czynność w przeszłości względem *legimus* → **infinitivus perfecti** (zakończona)\n\n**Przekształcenie krok po kroku:**\n1. Podmiot: *Menoeceus* (nom. sg.) → accusativus: **Menoeceum** (acc. sg. od Menœceus, -i - II deklinacja m.)\n2. Orzeczenie: *praecipitavit* (perf. ind. act. 3 sg.) → infinitivus perfecti activi od *praecipito*: **praecipitavisse**\n- Tworzenie: temat perfectum (*praecipitav-*) + *-isse*\n3. *muro* i *se* pozostają bez zmian (ablativus i zaimek zwrotny)\n4. Wynik: **Legimus Menoeceum muro se praecipitavisse.**\n- Tłumaczenie: \"Czytamy, że Menojkeus rzucił się z muru.\"\n\n## Sposób 2 - przekształcenie na dativus possessivus\n\n**Zadanie 2:** Przekształć: *Polynices fratrem habebat.* → dativus possessivus\n\n**Reguła dativus possessivus:**\n- Zamiast *habere* (mieć) używamy konstrukcji: *esse + dativus posiadacza*\n- Schemat: *A habet B* → *A-i est B* (posiadacz w dativusie, posiadana rzecz = podmiot)\n- Słownie: zamiast \"A ma B\" → \"B jest A-owi\"\n\n**Przekształcenie krok po kroku:**\n1. Posiadacz: *Polynices* (nom.) → **dativus**: *Polynici* (dat. sg. od Polynices, -is - III deklinacja)\n2. Posiadana rzecz: *fratrem* (acc.) → podmiot (nominativus): **frater** (nom. sg.)\n3. Orzeczenie: *habebat* (imperf. ind. act.) → ***erat*** (imperf. ind. od *esse*)\n4. Wynik: **Polynici frater erat.**\n- Tłumaczenie: \"Polinikowi był [= Polinik miał] brat.\"\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE (zad. 9, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - obie formy poprawne\n> - **1 pkt** - jedna forma poprawna\n> - **0 pkt** - obie błędne lub brak\n> - **1.** *Legimus Menoeceum muro se praecipitavisse.*\n> - **2.** *Polynici frater erat.*\n\n**Co zapamiętać?** ACI: podmiot→acc., orzeczenie→inf. (perfecti gdy czynność uprzednia); dativus possessivus: posiadacz w dat., posiadana rzecz = podmiot, *habere* zamienione na *esse*.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2019-05/zad/10","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2019-05","number":"10","points":1,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Uzupelnij tabele - wymienionym znaczeniom (1-2) przyporzadkuj wlasciwy wyraz pochodzenia lacinskiego. Odpowiedzi wybierz sposrod podanych (A-E).\n\nA. cesja\nB. konwersja\nC. liberalizm\nD. petycja\nE. perkusja\n\nZnaczenie | Wyraz pochodzenia lacinskiego\nprosba, zadanie |\nprzejscie, zmiana (np. wyznania) |","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**1. D (petycja)**\n**2. B (konwersja)**\n\n## Sposób 1 - analiza etymologiczna wyrazów\n\nZadanie polega na dopasowaniu znaczeń do wyrazów pochodzenia łacińskiego przez analizę łacińskich źródłosłowów.\n\n**Znaczenie 1: \"prośba, żądanie\"**\n\nAby znaleźć właściwy wyraz, szukamy łacińskiego rdzenia związanego z prośbą/żądaniem:\n- *peto, petere, petivi, petitum* = szukać, żądać, prosić → **petitio, -onis** (f.) = żądanie, prośba\n- Polski wyraz: **petycja** (D) = formalna prośba, podanie\n- Etymologia: łac. *petitio* → pol. *petycja*\n- Potwierdzenie: w tekście Hyginusa pojawia się *repetit* = \"zażądał z powrotem\" (prefix *re-* + *petit*)\n\n**Znaczenie 2: \"przejście, zmiana (np. wyznania)\"**\n\nSzukamy łacińskiego rdzenia związanego z przejściem/zmianą:\n- *converto, convertere* = odwrócić, przekształcić (prefix *con-* + *verto* = obracać)\n- *conversio, -onis* (f.) = obrót, przemiana, nawrócenie → **konwersja** (B)\n- \"Konwersja\" = zmiana wyznania (przejście na inną religię), ale też: zamiana, przeliczenie\n- Potwierdzenie z tekstu Hyginusa: *fumus se numquam in unam partem convertit* = \"dym nigdy nie kierował się w jedną stronę\" - ten sam rdzeń *-verto*!\n\n**Sprawdzenie pozostałych opcji:**\n- A. *cesja* < łac. *cessio* < *cedo* (ustępować, cedować) = ustąpienie, przelew praw\n- C. *liberalizm* < łac. *liber* (wolny) = doktryna wolności\n- E. *perkusja* < łac. *percutio, percussum* (uderzyć) = uderzenie, instrument muzyczny\n(Ten sam rdzeń co *fulmine est percussus* z tekstu Hyginusa - rażony/uderzony piorunem!)\n\n→ **Wniosek:** 1 = D (*petycja*), 2 = B (*konwersja*)\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE (zad. 10, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - obie odpowiedzi poprawne: 1-D, 2-B\n> - **0 pkt** - odpowiedź niepełna lub błędna\n\n**Co zapamiętać?** *Petycja* (łac. *peto* = prosić, żądać); *konwersja* (łac. *converto* = przekształcić, nawrócić); *perkusja* (łac. *percutio* = uderzać - jak w tekście o piorunie).","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2019-05/zad/11","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2019-05","number":"11","points":2,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zaznacz poprawne uzupelnienie kazdego zdania, wybrane sposrod propozycji oznaczonych literami A-D.\n\nZaznacz poprawne uzupelnienie kazdego zdania, wybrane sposrod propozycji oznaczonych literami A-D.\n\n1. Eteocles cedere noluit.\nA. illius\nB. illae\nC. illi\nD. illorum\n\n2. Capaneum murum fulmen percussit.\nA. ascendenti\nB. ascendentem\nC. ascensum\nD. ascendens","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**1 - C (illi)**\n**2 - B (ascendentem)**\n\n## Sposób 1 - analiza gramatyczna zdania 1\n\n**Zdanie 1: *Eteocles cedere noluit.***\n\nStruktura: *Eteocles* (podmiot, nom. sg.) + + *cedere* (bezokolicznik) + *noluit* (perf. ind. act. 3 sg. od *nolo*).\n\n*Cedere* = ustąpić; *noluit* = nie chciał. Zdanie znaczy: \"Eteokles nie chciał ustąpić\". Luka wymaga wskazania komu (*cui?* = dativus!). Z kontekstu (por. tekst Hyginusa: *Polynices regnum ab Eteocle fratre repetit; ille cedere noluit*) wiadomo, że Eteokles nie chciał ustąpić Polinikowi.\n\n*Cedere* = ustępować + **dativus** (komu?). Potrzebna forma zaimka wskazującego *ille, illa, illud* w dativusie singularis.\n\n**Odmiana *ille* w dativusie:**\n- A. *illius* = genetivus sg. (\"tego\") - błąd\n- B. *illae* = genetivus/dativus sg. f. lub nominativus pl. f. - błąd (byłoby dla osoby żeńskiej)\n- **C. *illi*** = **dativus sg. m./f./n.** od *ille* - POPRAWNIE (\"temu\" - wskazuje na Polinika)\n- D. *illorum* = genetivus pl. m./n. - błąd\n\n→ **Odpowiedź: C (*illi*)**\n\n## Sposób 2 - analiza gramatyczna zdania 2\n\n**Zdanie 2: *Capaneum murum fulmen percussit.***\n\nStruktura: *Capaneum* (acc. sg. m. - Kapaneus jako dopełnienie bliższe), *murum* (acc. sg. m. - mur), *fulmen* (nom. sg. n. - piorun, podmiot), *percussit* (perf. ind. act. 3 sg. od *percutio* - \"uderzył\"). Luka: określenie *Capaneum* przy *murum*.\n\nKontekst z Hyginusa: *cum murum ascenderet* (gdy wspinał się na mur). Kapaneus wspinał się na mur, kiedy uderzył go piorun. Potrzebne participium określające *Capaneum* (acc. sg. m.) - forma musi być w **accusativusie sg. m.**, zgodna z *Capaneum*.\n\n**Participium praesentis activi od *ascendo, ascendere:***\n- Temat: *ascend-* + przyrostek *-ens, -entis*\n- Odmiana jak III deklinacja (przymiotnik o jednym zakończeniu)\n- nom. sg.: *ascendens*\n- **acc. sg. m./f.:** ***ascendentem*** (\"wspinającego się\")\n- dat. sg.: *ascendenti*\n- abl. sg.: *ascendente* / *ascendenti*\n\nSprawdzenie opcji:\n- A. *ascendenti* = dat./abl. sg. - nie pasuje do acc.\n- **B. *ascendentem*** = **acc. sg. m./f.** - POPRAWNIE (zgodne z *Capaneum* w acc.)\n- C. *ascensum* = supinum I lub participium perfecti passivi acc. sg. n. - błąd\n- D. *ascendens* = nom. sg. - nie pasuje (Capaneum jest w acc.)\n\n→ **Odpowiedź: B (*ascendentem*)**\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE (zad. 11, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - obie odpowiedzi poprawne: 1-C, 2-B\n> - **1 pkt** - jedna odpowiedź poprawna\n> - **0 pkt** - obie błędne lub brak\n> - **1.** C (*illi* - dativus singularis od *ille*, bo *cedere* + dat.)\n> - **2.** B (*ascendentem* - participium praesentis activi acc. sg. m., zgodne z *Capaneum*)\n\n**Co zapamiętać?** *Cedere* + dativus (komu ustąpić → *illi*); participium musi być w tym samym przypadku co rzeczownik, który określa (*Capaneum* = acc. → *ascendentem*).","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2019-05/zad/12","paper_id":"maturazai-lacinski-lac-pr-2019-05","number":"12","points":15,"ptype":"open","subject":"jezyk-lacinski","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Na podstawie zamieszczonych tekstow kultury i wlasnej wiedzy przedstaw, jak starozytni Grecy i Rzymianie rozumieli pojecie *fatum* (losu, przeznaczenia).\n\n**Zrodlo 1. Alfred Agache, *Mojry***\n[Obraz okragly: trzy kobiety stoja w mrocznym wnetrzu - to Mojry, greckie boginie losu - jedna trzyma wrzeciono z nicia, druga miara, trzecia patrzy w gore; obok ksiazka na stole.]\nwww2.culture.gouv.fr\n\n**Zrodlo 2. Wellejusz Paterkulus, *Historia rzymska* [fragment]**\nDoswiadczenie wykazalo, jak godna pochwaly byla rada Hircjusza i Pansy, ktorzy zawsze ostrzegali Cezara, by pierwszenstwo w panstwie (principatus) osiagniete orezem, orezem utrzymywal. W odpowiedzi podkreslal, ze woli umrzec niz zyc w trwodze. Liczac na wzajemnosc ludzka za okazana ze swej strony laskawosc, dal sie zaskoczyc przez niewdziecznikow. Bogowie niesmiertelni stawiali mu wprawdzie przed oczami wciaz nowe wrozby i zapowiedzi grozacej katastrofy. Na prozno jednak wieszczkowie przestrzegali, aby jak najbardziej mial sie na bacznosci pietnastego marca, na prozno zona Kalpurnia przerazona nocnym widzeniem blagala, by tego dnia pozostal w domu; nawet otrzymanych tabliczek z wiadomoscia o spisku nie przeczytal od razu. Zaiste nieodwracalna jest sila przeznaczenia; komu postanowi odmienic los, temu rozum placze.\nWellejusz Paterkulus, *Historia rzymska*, przel. E. Zwolski, Wroclaw 2006, s. 115.\n\n**Zrodlo 3. Wergiliusz, *Eneida* [fragment]**\nMeza opiewam i jego orezne czyny, co pierwszy\nZ Troi, losem miotany tulaczym, do brzegow Italii\nPrzybyl, do Lacjum. A z bogow wyroku i msciwej Junony\nGniewem scigany, srodze sie blakal po ladach i morzach.\nSrodze tez znosil sie w bojach, nim grod zalozyl Lawinium,\nBogow trojanskich wprowadzil do Lacjum, skad szczep sie latynski\nWywiodl, praojce z Alby i Rzymu mury wynioslo.\nWergiliusz, *Eneida*, przel. I. Wieniewski, Krakow 1978, s. 23-24.\n\n**Zrodlo 4. Pierscien Polikratesa**\nZ imieniem Polikratesa jest zwiazana, przekazana przez Herodota, moralizujaca anegdota o tzw. pierscieniu Polikratesa: zaprzyjazniony z Polikratesem krol egipski Amazis, widzac, jak szczesliwie ukladaja sie losy Polikratesa, radzil mu pozbyc sie dobrowolnie jakiegos skarbu, by w ten sposob uchronic sie przed zawiscia bogow. Polikrates wrzucil wtedy do morza cenny pierscien, po kilku dniach jednak pierscien odnaleziono we wnetrznosciach zlowionej ryby. Krol egipski, widzac w tym znak nieprzychylnosci bogow, zerwal przyjazn z Polikratesem.\n*Slownik kultury antycznej*, red. R. Kulesza, Warszawa 2012, s. 400.\n\nNa podstawie zamieszczonych tekstow kultury i wlasnej wiedzy przedstaw, jak starozytni Grecy i Rzymianie rozumieli pojecie *fatum* (losu, przeznaczenia).","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Wypracowanie na 15 punktów - wzorcowa odpowiedź:**\n\nPatrz Sposób 1 (pełne wypracowanie wzorcowe) i Sposób 3 (analiza źródeł).\n\n## Sposób 1 - wzorcowe wypracowanie (ok. 250-350 słów)\n\n**Pojęcie *fatum* w rozumieniu starożytnych Greków i Rzymian**\n\nW starożytnym świecie greckim i rzymskim przeznaczenie (gr. *moira*, *heimarmene*; łac. *fatum*) stanowiło fundament rozumienia ludzkiego losu. Pojęcie to zakładało, że życie każdego człowieka - a nawet bogów - jest z góry wyznaczone przez siły wyższe, niepodlegające ludzkiej woli.\n\nW wierzeniach greckich personifikacją przeznaczenia były trzy **Mojry** - boginie losu, przedstawione na obrazie Alfreda Agache'a (Źródło 1). Kloto prządła nić życia, Lachesis odmierzała jej długość, a Atropos nieuchronnie ją przecinała. Sam Zeus mógł jedynie *znać* wyroki przeznaczenia, ale nie mógł ich zmienić. Podobną funkcję pełniły w Rzymie **Parki** (*Parcae*). Imię *fatum* pochodzi od łacińskiego *fatum* = \"to, co zostało powiedziane\" (od *for, fari* = mówić) - przeznaczenie to wyrok wypowiedziany przez bogów.\n\nKluczową rolę odgrywało przekonanie o nieuchronności losu nawet wobec ostrzeżeń i prób jego unikania. Wellejusz Paterkulus w *Historii rzymskiej* (Źródło 2) opisuje śmierć Juliusza Cezara podczas Idów Marcowych (44 p.n.e.): mimo wróżb, ostrzeżeń haruspicjów, snu żony Kalpurnii i pisemnego doniesienia o spisku, Cezar nie uchronił się przed zamachem. Historyk konstatuje: \"nieodwracalna jest siła przeznaczenia; komu postanowi odmienić los, temu rozum płata figle\". Przeznaczenie przyćmiewa ludzki rozum (*ratio*), czyniąc człowieka bezwolnym wobec wyroku bogów.\n\nRównież w poezji epickiej *fatum* pełni centralną rolę. Wergiliusz w *Eneidzie* (Źródło 3) przedstawia Eneasza jako \"losem miotanego tułacza\" (*fato profugus*) - człowieka, który musi wypełnić dziejową misję założenia Rzymu, choć przez całe życie spotykają go przeciwności. Gniew Junony, burze, pobyt u Dydony - wszystko to jedynie opóźnia przeznaczony mu kres. *Fatum* jest tu siłą dziejową: Rzym musi powstać, bo tak wyrokują bogowie.\n\nZ kolei anegdota o **pierścieniu Polikratesa** (Źródło 4) ilustruje grecką koncepcję *phthonos theon* (zawiść bogów) - nadmierne szczęście ściąga na siebie zemstę losu. Żaden pierścień wrzucony do morza nie uwolni od przeznaczenia: los zawsze okaże swoją nieuchronność. Podobnie w mitach tebańskich - Edyp usiłował uciec przed przepowiednią wyroczni delfickiej i właśnie przez tę ucieczkę ją wypełnił.\n\nPodsumowując: starożytni pojmowali *fatum* jako nieodwołalny wyrok boży, niepodlegający ludzkiej woli. Przeznaczenie było nieuchronne, a próby jego unikania prowadziły jedynie do jego spełnienia. Przekonanie to znajdowało wyraz w religiach, mitologii, historii i filozofii - zwłaszcza stoickiej (*amor fati* - miłość losu).\n\n## Sposób 3 - analiza źródeł (do cytowania w wypracowaniu)\n\n**Źródło 1 - Mojry (obraz Agache'a):**\nPersonifikacja przeznaczenia. Trzy boginie: Kloto (wrzeciono = przędzie nić życia), Lachesis (odmierza długość), Atropos (tnie nić = śmierć). Ilustruje nieodwracalność losu. Odpowiednik rzymski: Parki (*Parcae*).\n\n**Źródło 2 - Wellejusz Paterkulus o Cezarze:**\nPrzykład historyczny - mimo ostrzeżeń (haruspicja, sen Kalpurnii, pisemna informacja o spisku) Cezar nie uniknął śmierci. Wniosek: *fatum* jest silniejsze od rozumu i ostrożności. Kluczowy cytat: \"nieodwracalna jest siła przeznaczenia\".\n\n**Źródło 3 - Wergiliusz, *Eneida*:**\nEneasz = *fato profugus* (wygnany przez los). Misja założenia Rzymu jest częścią boskiego planu (*fatum* = wyrok Jowisza). Gniew Junony jedynie opóźnia, nie zmienia przeznaczenia.\n\n**Źródło 4 - Pierścień Polikratesa:**\nZbyt wielkie szczęście = zawiść bogów (*phthonos theon*). Pierścień wrócił w rybie - losu nie można okpić ofiarą. Przeznaczenie nieuchronne nawet dla szczęśliwców.\n\n**Kontekst dodatkowy (własna wiedza):**\n- Wyrocznia delfijska i mit Edypa - uciekając przed przepowiednią, Edyp ją wypełnił\n- Filozofia stoicka: *amor fati*, *fatum* = rozum świata (*logos*), który rządzi wszystkim\n- *Iliada*: Zeus waży losy bohaterów na złotej wadze (*kradainon*)\n- Pojęcia: *moira* (przydzielony dział), *heimarmene* (nieuchronne przeznaczenie), *ananke* (konieczność)\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **Klucz CKE (zad. 12, max 15 pkt):**\n>\n> **I. Znajomość kultury antycznej (0-6 pkt):**\n> - 5-6 pkt: Wszechstronne omówienie (Mojry/Parki, *fatum*, mit Edypa, filozofia stoicka, wyrocznie), brak błędów merytorycznych\n> - 3-4 pkt: Poprawny opis, dobra znajomość, drobne usterki\n> - 1-2 pkt: Pobieżna wiedza, nieliczne błędy\n> - 0 pkt: Brak odwołań do kultury antycznej\n>\n> **II. Trafność przykładów i analiza (0-6 pkt):**\n> - 5-6 pkt: Pełna analiza wszystkich 4 źródeł (obraz, Paterkulus, Eneida, Polikrates), własne stanowisko\n> - 3-4 pkt: Analiza większości źródeł, nieliczne błędy interpretacji\n> - 1-2 pkt: Pobieżna analiza\n> - 0 pkt: Brak właściwej analizy\n>\n> **III. Terminologia antyczna (0-2 pkt):**\n> - 2 pkt: Poprawne użycie terminów: *fatum*, *moira*, Mojry/Parki, *phthonos theon*, *fato profugus*, *amor fati*, haruspicja, wyrocznia\n> - 1 pkt: Rzadkie, ale poprawne zastosowanie\n> - 0 pkt: Brak lub błędne użycie terminologii\n>\n> **IV. Język i styl (0-1 pkt):**\n> - 1 pkt: Komunikatywny, poprawna składnia i ortografia\n> - 0 pkt: Niekomunikatywny, liczne błędy\n\n**Co zapamiętać?** Kluczowe pojęcia: *fatum* (łac.) = *moira/heimarmene* (gr.); Mojry = Kloto, Lachesis, Atropos; *phthonos theon* = zawiść bogów; przykłady: Edyp, Eneasz, Cezar, Polikrates; filozofia stoicka = *amor fati*.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lacinski · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lacinski","category_label":"Matura"}]}