{"paper":{"id":"maturazai-lemkowski-lem-pr-2016-05","subject":"jezyk-lemkowski","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","variant":null,"exam_pdf":null,"key_pdf":null,"question_count":2,"source_label":"Jezyk lemkowski · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lemkowski","category_label":"Matura"},"questions":[{"id":"maturazai-lemkowski-lem-pr-2016-05/zad/1","paper_id":"maturazai-lemkowski-lem-pr-2016-05","number":"1","points":40,"ptype":"open","subject":"jezyk-lemkowski","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Wybierz jeden temat i napisz wypracowanie.\n\nТема 1. На основі даного фраґменту тексту передстав проблем і порозважай над ним. Выкорыстай тезу і думкы автора і однес ся на іх основі до інчого тексту культуры. Твоя працa повинна чыслити не менше як 300 слів.\n\nБ. Ґамбаль, Три поколіня\n\nБ. Ґамбаль\n\nТри поколіня\n\n22 листопада стрітили ся Лемкы, жебы взяти участ в лемківскій імпрезі і при нагоді одновити соспільны реляциі. Было в тій стрічи кус припадку, а кус свята. Простір новоотвореного по ремонті культурного дому в Пшемкові є модерний, чыстий і гостинний Лемкам. Потрібує лем ліпшого наголосніня, а самы стрічы такой зміны в проґрамі, жебы было в будучым більше лемківского і языка і співу на сцені. Орґанізаторе зробили своє діло як знали і могли найліпше. Сами нарікали, же не стати іх на тото, жебы оплатити хоц лем саму подорож даякого ансамблю з Лемковины. Але предсідатель пшемківского Стоваришыня Лемків, Євгеній Габура, то добрий орґанізатор, зато знам, же наступна едиция стріч задовилит і мальконтентів і нарікаючых. Обіцял зробити новий банер реклямуючий імпрезу. Тот старий має з лемківскым языком тільо спільного, што ансамбль Лігницка Земля. Пора старий напис торжественно знищыти, як памятку по злых часах коли лемківскій язык был хоснований лем деси в далекым світі през ґрамотных. Пора, жебы обовязуючыма правилами запису заінтересувати вшыткых, котры не ідут дорогом языкового бортацтва родом зо ждыньского двора. [ ]\n\nПоза сценом, медже рядами чути было іщы менше лемківского языка, як на сцені. Ци молоды, ци в середнім віку, ци найстаршы - бесідували найчастійше по польскы. Навет членове ансамблів, коли зышли зо сцены, медже собом радили уж лем по польскы. Над зміном той ситуациі треба уж попрацувати самій публиці. Одробити домашню задачу і о рік прити на наступну едицию запрезентувати ся ліпше.\n\nСвято є товды коли вшыткы його участникы порядні ся до нього прирыхтуют. Вкажут на ним, што мают найліпше. Облечут ся і приберут нештоденно, выкажут радіст і заанґажуваня до спілтворіня свого свята. Але на зовнішню параду шыковні ся позерати лем до телевізора з вылученым звуком. А до лемківского радия потрібне є штоси веце. Треба авторефлексиі, задуманя ся і припомніня си нашого найважнійшого скарбу, плеканой през вельо поколінь цінности - лемківской бесіды. Старати ся радити порядні по лемківскы не лем од свята, але на штоден. Треба вказати вшыткым поставу гордости зо свойой бесіды, зо свого роду і свойой культуры - лемківской культуры - котра є дачым веце, як лем маніфестуваньом зовнішніх признак лемківскости, през заложыня кольоровых псевдолемківскых строів раз до рока. Хоцбы лем про тото, жебы не зробити ганьбы перед давныма і будучыма лемківскыма поколінями.\n\nБ. Ґамбаль, http://www.lem.fm\n\nТема 1. На основі даного фраґменту тексту передстав проблем і порозважай над ним. Выкорыстай тезу і думкы автора і однес ся на іх основі до інчого тексту культуры. Твоя працa повинна чыслити не менше як 300 слів.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**Wypracowanie argumentacyjne - Temat 1: analiza problemu z tekstu B. Gambala \"Trzy pokolinia\" i odniesienie do innego tekstu kultury (min. 300 slow)**\n\n## Sposob 1 - analiza tekstu i budowa argumentacji\n\nKrok 1: OKRESLENIE PROBLEMU (kategoria A - najwazniejsza, 0 pkt = brak punktow za calosc)\n\nAutor Bogdan Gambal w tekście \"Три поколіня\" stawia problem zanikania języka lemkowskiego we wspolczesnej społecznosci lemkowskiej. Obserwacja: nawet podczas lemkowskich imprez kulturalnych - zarowno na scenie, jak i wsrod publicznosci - dominuje jezyk polski. Sami czlonkowie ansamblów po zejsciu ze sceny rozmawiaja po polsku (\"Навет членове ансамблів, коли зышли зо сцены, медже собом радили уж лем по польскы\"). Autor widzi w tym zagrozenie dla tozsamosci etnicznej Lemkow - utrate \"найважнійшого скарбу\" (najwazniejszego skarbu), jakim jest lemkowska mowa.\n\nKrok 2: STANOWISKO WOBEC ROZWIAZANIA AUTORA (kategoria B)\n\nAutor wzywa do autorefleksji i codziennego posługiwania sie jezykiem lemkowskim: \"Старати ся радити порядні по лемківскы не лем од свята, але на штоден\" (starac sie mowic porządnie po lemkowsku nie tylko od swieta, ale na co dzien). Proponuje dumę z własnej mowy i kultury jako antidotum na asymilację językową. Mozna sie zgodzic z ta teza i rozwinac ja przez odniesienie do innego tekstu kultury.\n\nKrok 3: ODNIESIENIE DO INNEGO TEKSTU KULTURY\n\nPrzykladem tekstu kultury, do ktorego mozna odniesc sie w wypracowaniu, jest wiersz Stefanii Trojanoskiej \"Лем небо над нами наше\" (inny tekst z zestawu maturalnego lub znany uczniowi). W tym wierszu podmiot liryczny lamze, ze Lemkowie stracili ziemie (\"забрала нам вода потічкы\"), ale wciaz maja nieBO - symbol wszystkiego, co im pozostalo. Jezyk jest wlasnie takim \"niebem\" - ostatnim dobrem wspolnym, ktore mozna i trzeba chronic.\n\nKrok 4: STRUKTURA WYPRACOWANIA\n\nWstep: Sformulowanie tezy - jezyk to fundament tozsamosci etnicznej, a jego zanik oznacza utrate tejze tozsamosci.\nRozwinięcie arg. 1: Analiza obserwacji Gambala - dystans miedzy swietem a codziennoscia w uzyciu jezyka lemkowskiego.\nRozwinięcie arg. 2: Diagnoza autora - obwinianie nie tylko mlodych, ale calej spolecznosci; wezwanie do autorefleksji.\nOdniesienie do tekstu kultury: zestawienie z wierszem lub innym utworem (np. \"О, люде\" Janka Fejsy - refleksja nad tym, ze ludzie posiadaja wszystko, lecz nie umeja z tego korzystac).\nZakonczenie: Wnioskowanie - jezyk jest zywy dopoki sie go uzywa; jesli nie zadbamy o niego wspolnie, \"і неба над нами не буде\" (i nieba nad nami nie bedzie).\n\n## Sposob 2 - kontekst kulturowy i jezyk lemkowski\n\nJezyk lemkowski (rusinski/rusinsko-łemkowska gwara) jest jezykiem zagrozonym. Akcja Wisla (1947) przymusowo przesiedlila Lemkow, rozpraszajac spolecznosc. Po rozproszeniu kontakt z jezykiem slabnie miedzypokoleniowo. Gambal pisze o trzech pokoleniach (\"Три поколіня\") - dziadkach, rodzicach i mlodych - gdzie kazde kolejne pokolenie mowi coraz mniej po lemkowsku.\n\nWazne cytaty do przywolania w wypracowaniu:\n- \"лемківской бесіды\" - lemkowskiej mowy (skarb przekazywany przez pokolenia)\n- \"Старати ся радити порядні по лемківскы не лем од свята\" - codziennosc jezykowa jako warunek przetrwania\n- \"Поза сценом, медже рядами чути было іщы менше лемківского языка\" - paradoks: impreza lemkowska, a jezyk lemkowski nieobecny\n\nArgumenty na popracie stanowiska Gambala:\n1. Jezyk jest nosnikiem kultury i historii - utrata jezyka = utrata pamieci zbiorowej.\n2. Swieta etniczne bez jezyka sa tylko kostiumem bez tresci (\"обовязуючыма правилами запису\" = znajomosc zasad zapisu jako obowiazek)\n3. Tylko codzienne uzywanie jezyka podtrzymuje jego zywosc - porzekadlo lingwistyczne: jezyk, ktorego nie uzywa sie w domu, zanika w ciagu 2-3 pokolen.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 1 - Temat 1, wypracowanie argumentacyjne, max 40 pkt):\n>\n> **A. Okreslenie problemu (max 9 pkt)**\n> - 9 pkt - problem okreslony zgodnie z tekstem i pelnie (zanik jezyka lemkowskiego jako zagrozenie dla tozsamosci etnicznej)\n> - 6 pkt - zgodne z tekstem, ale niepelne\n> - 3 pkt - czesciowo zgodne z tekstem\n> - 0 pkt - brak lub problem niezgodny z tekstem\n> UWAGA: 0 pkt w kat. A = 0 pkt za cala prace!\n>\n> **B. Sformulowanie stanowiska wobec rozwiazania autora (max 9 pkt)**\n> - 9 pkt - adekwatne do tekstu i pelne\n> - 6 pkt - adekwatne, ale niepelne\n> - 3 pkt - czesciowo adekwatne\n> - 0 pkt - brak lub nieadekwatne\n> UWAGA: A=3 pkt i B=0 pkt = brak punktow za pozostale kategorie!\n>\n> **C. Poprawnosc rzeczowa (max 2 pkt)**\n> - 2 pkt - brak bledow rzeczowych\n> - 0 pkt - jeden blad lub wiecej\n>\n> **D. Zamysl kompozycyjny (max 6 pkt)**\n> - 6 pkt - kompozycja funkcjonalna (wstep, teza, argumenty, zakonczenie)\n> - 3 pkt - zaburzenia funkcjonalnosci\n> - 0 pkt - brak zamyslu\n>\n> **E. Spojnosc lokalna (max 2 pkt)**\n> - 2 pkt - pelna lub nieznaczne zaburzenia\n> - 1 pkt - znaczne zaburzenia\n> - 0 pkt - niespojna\n>\n> **F. Styl tekstu (max 4 pkt)**\n> - 4 pkt - stosowny\n> - 2 pkt - czesciowo stosowny\n> - 0 pkt - niestosowny\n>\n> **G. Poprawnosc jezykowa (max 4 pkt)**\n> - 4 pkt - brak bledow lub nieliczne nierazace\n> - 2 pkt - liczne nierazace lub nieliczne razace\n> - 0 pkt - liczne razace\n>\n> **H. Poprawnosc zapisu (max 4 pkt)**\n> - 4 pkt - zapis w pelni poprawny lub nieliczne nierazace\n> - 2 pkt - liczne nierazace lub nieliczne razace\n> - 0 pkt - liczne razace\n>\n> UWAGA: Praca ponizej 300 slow - punkty tylko w kategoriach A, B, C. Blad kardynalny rzeczowy = 0 pkt za cala prace.\n\n**Co zapamietac?** Kluczowe jest precyzyjne okreslenie problemu (kategoria A) - bez tego cala praca nie zdobywa punktow. Problem to nie tylko \"Lemkowie nie mowia po lemkowsku\", ale: spolecznosc lemkowska nie uzywa wlasnego jezyka nawet podczas imprez lemkowskich, co oznacza, ze swiadome pielegnowanie jezyka jest warunkiem przetrwania etnicznej tozsamosci. Odniesienie do innego tekstu kultury musi byc rzeczowe i funkcjonalne - nie ozdobnik, lecz argument.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lemkowski · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lemkowski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lemkowski-lem-pr-2016-05/zad/2","paper_id":"maturazai-lemkowski-lem-pr-2016-05","number":"2","points":40,"ptype":"open","subject":"jezyk-lemkowski","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Wybierz jeden temat i napisz wypracowanie.\n\nТема 2. Зроб порівнуючу аналізу і інтерпретацию вершів. Твоя праца повинна чыслити не менше як 300 слів.\n\nСтефанія Трохановска\n\nЛем небо над нами наше\n\nлем небо над нами наше\nшто нам го предкы\nв спадку лишыли\nзабрала нам вода потічкы\nлісы нам вышуміли\nлем небо над нами наше\nа мы ци направду люде\nіщы ся кус подільме\nі неба над нами не буде\n\nС. Трохановска, Лем небо над нами наше, [в:] ред. О. Дуць-Файфер, Ци то лем туга, ци надія, Ліґниця 2002, с. 223.\n\nЯнко Фейса\n\nО люде\n\nО вы, бідны люде,\nдобрий розум мате,\nа жыти на світі\nв спокою не знате.\n\nЖытя так короткє,\nци вы не видите?\nЧом собі спокійным\nйого не створите?\n\nОно такє миле,\nкрасне, як тот квіток.\nЧом же вам не служыт\nоно на ужыток?\n\nУж на Марс далекій\nлетіти прагнете,\nа жыти на Земли\nзгідні не можете.\n\nЯ. Фейса, О, люде, [в:] ред. П. Трохановскій, Мамко куп мі книжку, Nowy Sącz 1995, с. 172.\n\nТема 2. Зроб порівнуючу аналізу і інтерпретацию вершів. Твоя праца повинна чыслити не менше як 300 слів.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**Wypracowanie - Temat 2: Porownywalcza analiza i interpretacja wierszy Stefanii Trojanoskiej \"Лем небо над нами наше\" oraz Janka Fejsy \"О, люде\" (min. 300 slow)**\n\n## Sposob 1 - analiza porownawcza wierszy\n\nKrok 1: KONCEPCJA POROWNANIA (kategoria A - kluczowa)\n\nOba wiersze podejmuja wspolna problematyke - refleksje nad kondycja wspolczesnego czlowieka, ktory posiada wartosci, lecz nie potrafi z nich korzystac. Trojanoska pisze o Lemkach tracacych kolejne dobra (ziemie, lasy, potoki), az zostalo im juz tylko niebo - symbol ostatniego wspolnego dziedzictwa. Fejsa z kolei pyta, dlaczego ludzie zdolni do myslenia nie potrafia zyc w zgodzie i spokoju, skoro zycie jest krotkie i piekne jak kwiat.\n\nTeza porownawcza: Oba wiersze sa apelem do wspolnoty - do lemkowskiej (Trojanoska) i do calej ludzkosci (Fejsa) - o swiadome korzystanie z posiadanych wartosci, zanim zostana bezpowrotnie utracone.\n\nKrok 2: ANALIZA WIERSZA 1 - Trojanoska \"Лем небо над нами наше\"\n\nGatunek: wiersz liryczny, podmiot zbiorowy (\"мы\" - my).\nMotyw utraty i resztki: Lemkowie stracili potoki (\"забрала нам вода потічкы\"), lasy (\"лісы нам вышуміли\"), a zostalo im juz tylko niebo (\"лем небо над нами наше\"). Slowo \"лем\" (tylko, jedynie) powtarza sie - jest zarówno ograniczeniem, jak i kluczem tytulowym.\nKonkluzja wiersza jest dramatyczna: jesli Lemkowie raz jeszcze sie podzielą (\"іщы ся кус подільме\"), stracą nawet to ostatnie niebo: \"і неба над нами не буде\".\nFunkcja tytulu: tytul jest niemal ostatnim bastionem - \"Только niebo nad nami jest nasze\". Wiersz ostrzega, ze jednosc i tozsamosc sa warunkiem przezycia kultury.\nSrodki artystyczne: anafora (\"лем небо над нами наше\" - powtorzenie), stopniowanie straty (woda, lasy → niebo), personifikacja: lasy \"вышуміли\" (wybrzmialy, jakby sie pozegnaly).\n\nKrok 3: ANALIZA WIERSZA 2 - Fejsa \"О, люде\"\n\nGatunek: wiersz refleksyjno-moralistyczny, apostrofa do ludzi (\"О вы, бідны люде\").\nMotyw krotkotrwalosci zycia i marnotrawstwa: zycie jest krotkie (\"Жытя так короткє\"), piekne jak kwiat (\"красне, як тот квіток\"), lecz ludzie go nie cenia. Zamiast zyc w harmonii na Ziemi, marza o podboju Marsa (\"Уж на Марс далекій / летіти прагнете\").\nParadoks: \"добрий розум мате, / а жыти на світі / в спокою не знате\" - majatek rozumu, a biedy spokoju. Ludzie sa okresleni \"biednymi\" (\"бідны\") nie materialnie, lecz wewnetrznie - ubogimi w madrosc.\nSrodki artystyczne: apostrofa (\"О вы, бідны люде\"), pytania retoryczne (\"ци вы не видите?\", \"Чом собі спокійным / його не створите?\"), porownanie (\"красне, як тот квіток\"), kontrast lokalny (Mars vs Ziemia).\n\nKrok 4: PUNKTY WSPOLNE i ROZNICE\n\nPodobienstwa:\n- Oba wiersze zawieraja apel/ostrzezenie skierowane do wspolnoty.\n- W obu pojawiaja sie wartosci, ktore sa zagrozzone lub marnotrawione.\n- Oba sa krotkie, ale zawieraja zwiezla puentę o sile katharsis.\n\nRoznice:\n- Trojanoska mowi do konkretnej wspolnoty - Lemkow; Fejsa zwraca sie do calej ludzkosci.\n- Trojanoska koncentruje sie na utracie dobr zewnetrznych (ziemia, natura) i zagrozeniu utraty wspolnoty. Fejsa - na wewnetrznej niezdolnosci czlowieka do korzystania z tego, co juz ma.\n- Nastroj: Trojanoska - elegijna skarga, nostalgia; Fejsa - ironiczno-moralizatorski, lekko gorzki.\n\nKrok 5: PUENTA INTERPRETACJI POROWNAWCZEJ\n\nOba wiersze sa dialogiem z odbiorca - wezwaniem do przebudzenia. Trojanoska pyta: czy zachowamy to, co nam zostalo? Fejsa pyta: czy zaczniemy doceniac to, co mamy? Razem tworza obraz wspolnoty i czlowieka, ktory stoi na progu utraty - i ma wybor: ochronic dziedzictwo lub byc bezwolnym swiadkiem jego zaniku.\n\n## Sposob 2 - konteksty literackie i kulturowe\n\nKontekst literacki - literatura lemkowska jest literatura przetrwania. Powstaje w warunkach diasporycznych po akcji Wisla (1947). Zarówno Trojanoska, jak i Fejsa pisali w srodowisku rozproszonych Lemkow - stad topos \"tego, co zostalo\", jest w tej poezji centryczny.\n\nKontekst filozoficzny - motyw \"carpe diem\" u Fejsy: \"Жытя так короткє\" nawiazuje do starożytnej maksymy: korzystaj z zycia, bo ono przemija. Jednakze u Fejsy nie chodzi o hedonizm, lecz o madrosc wspolzycia (\"жыти на Земли / зґідні\" = zyc na Ziemi zgodnie).\n\nKontekst jezykowy - oba wiersze sa pisane w jezyku lemkowskim (рускій язык / łemkowszcyzna). Sam fakt ich istnienia jest aktem ochrony jezyka - sa swiadzectwem, ze Lemkowie pisza, tworza i myslą po lemkowsku.\n\nInne konteksty do przywolania:\n- Portret wspolnoty w literaturze pogranicza (Lesko, Nowy Sacz, Krosno - obszar historycznej Lemkowyny).\n- Pieśni lemkowskie jako sposob przekazu wartosci pokoleniowych.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 2 - Temat 2, interpretacja porownawcza, max 40 pkt):\n>\n> **A. Koncepcja porownywania utworow (max 6 pkt)**\n> - 6 pkt - koncepcja niesprzeczna z utworami i spojna (np. apel do wspolnoty o ochrone wartosci)\n> - 4 pkt - niesprzeczna, czesciowo spojna\n> - 2 pkt - czesciowo sprzeczna\n> - 0 pkt - sprzeczna lub brak koncepcji\n> UWAGA: 0 pkt w kat. A = 0 pkt za calosc!\n>\n> **B. Uzasadnienie tezy interpretacyjnej (max 12 pkt)**\n> - 12 pkt - uzasadnienie trafne i poglebizone (analiza srodkow artystycznych, konteksty, porownanie motywow)\n> - 8 pkt - trafne, ale niepoglebizone\n> - 4 pkt - czesciowo trafne\n> - 0 pkt - brak trafnych argumentow\n> UWAGA: A=2 pkt i B=0 pkt = brak punktow za pozostale kategorie!\n>\n> **C. Poprawnosc rzeczowa (max 2 pkt)**\n> - 2 pkt - brak bledow rzeczowych\n> - 0 pkt - jeden blad lub wiecej\n>\n> **D. Zamysl kompozycyjny (max 6 pkt)**\n> - 6 pkt - kompozycja funkcjonalna\n> - 3 pkt - zaburzenia\n> - 0 pkt - brak\n>\n> **E. Spojnosc lokalna (max 2 pkt)**\n> - 2 pkt - pelna spojnosc lub nieznaczne zaburzenia\n> - 1 pkt - znaczne zaburzenia\n> - 0 pkt - niespojna\n>\n> **F. Styl tekstu (max 4 pkt)**\n> - 4 pkt - stosowny\n> - 2 pkt - czesciowo stosowny\n> - 0 pkt - niestosowny\n>\n> **G. Poprawnosc jezykowa (max 4 pkt)**\n> - 4 pkt - brak bledow lub nieliczne nierazace\n> - 2 pkt - liczne nierazace lub nieliczne razace\n> - 0 pkt - liczne razace\n>\n> **H. Poprawnosc zapisu (max 4 pkt)**\n> - 4 pkt - zapis w pelni poprawny lub nieliczne nierazace\n> - 2 pkt - liczne nierazace lub nieliczne razace\n> - 0 pkt - liczne razace\n>\n> UWAGA: Praca ponizej 300 slow - punkty tylko w A, B, C. Blad kardynalny = 0 pkt.\n\n**Co zapamietac?** W interpretacji porownawczej kluczowa jest spojna koncepcja lacząca oba wiersze - nie wystarczy opisac je osobno. Nalezy wskazac, co je laczy tematycznie i problemowo, a co rozni (podejscie, ton, adresat). Srodki artystyczne (apostrofa, anafora, pytania retoryczne, porownania) trzeba nie tylko nazwac, ale pokazac ich funkcje w budowaniu sensu wiersza. Cytaty po lemkowsku sa atutem - swiadcza o znajomosci tekstu i jezyka.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lemkowski · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lemkowski","category_label":"Matura"}]}