{"paper":{"id":"maturazai-lemkowski-lem-pr-2019-05","subject":"jezyk-lemkowski","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","variant":null,"exam_pdf":null,"key_pdf":null,"question_count":2,"source_label":"Jezyk lemkowski · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lemkowski","category_label":"Matura"},"questions":[{"id":"maturazai-lemkowski-lem-pr-2019-05/zad/1","paper_id":"maturazai-lemkowski-lem-pr-2019-05","number":"1","points":40,"ptype":"open","subject":"jezyk-lemkowski","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Wybierz jeden temat i napisz wypracowanie.\n\nТема 1. На основі тексту Гавриіла Гатінґера-Клебашко передстав проблем і порозважай над ним. Выкорыстай тезу і думкы авторa і однес ся до інчых текстів культуры. Твоя працa повинна чыслити не менше як 300 слів.\n\nГавриіл Гатінґер-Клебашко\nЖелізниця жытя\n\nЧытал єм книжку, де жытя порівнувало ся до подорожуваня на желізници. Інтересуюче чытаня было. Жытя як путуваня на желізници: вельо раз всядеме і высядеме, сут авариі, на єдных стацих стрітиме приємности, а на інчых глубокій смуток.\n\nКєд ся народиме і всядеме до желізниці, зыйдеме ся з такыма людми, о котрых си думаме, же нас проведут за цілом дорогом: они нашы родиче. Шкода, але правда є інакша.\n\nОни высядут на єдній стациі, а мы останеме там без іх любови, спілчутя, приятельства, а праві товды інчы всядут до желізниці, котры будут для нас важны. Они нашы братя, приятеле [ ]. Інчы всядут-высядут і мы іх ледво збачыме. Може сут і такы, котрых любиме, та они в інчым ваґоні подорожуют. Так і на тым етапі мусиме ся сами везти. Бо, гей, можеме іх поглядати, можеме ся предерати ґу ним, але на великій жаль, не можеме присісти, бо при них місце уж обсіджене.\n\nТакє є подорожуваня, з жаждом, тужбами, фантазийом, з надійом і з кламом А вернути ся ниґда не мож, прото створме собі тоту дорогу хосенном. Спрібуйме видіти в нашых сопутників іх добру страну і желайме каждому найліпшого. [ ]\n\nНевтіхом великой подорожы є тото, же не знаме коли высядеме остатній раз, ани того, коли выкрочнут подорожуючы з нами. Не знаме ани того, коли треба одздравкати попри нас сідячому.\n\nЧую, же заправды буду непотішений, кєд на все выкрочну зо желізниці. Болячым є стратити близкых, з котрыма єм ся зышол в подорожы. Смутно буде лишыти самыма моі діти. Але мам надію, же ся даколи зыйдеме на центральній стациі, і буду іх виділ з такыма баґажами, якых за мя не мали. [ ]\n\nРобме так, жебы добром была наша дорога і жебы сме на кінци могли повісти, же наше страпліня мало смысел. Спрібуйме лишыти за собом такє місце, котре буде добрым спомином для дале подорожуючых.\n\nГ. Гатінґер-Клебашко, Желізниця жытя, [в:] ред. П. Трохановскій, „Бесіда\" 4/2014, Крениця-Ліґниця 2014, с. 26.\n\nТема 1. На основі тексту Гавриіла Гатінґера-Клебашко передстав проблем і порозважай над ним. Выкорыстай тезу і думкы авторa і однес ся до інчых текстів культуры. Твоя працa повинна чыслити не менше як 300 слів.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**Temat 1 - wypowiedz argumentacyjna (esej / rozprawka) w jezyku lemkowskim, min. 300 slow, na podstawie tekstu Gawriila Hatingera-Klabaszki \"Желізниця жытя\".**\n\nNie ma jednej gotowej odpowiedzi - zdajacy samodzielnie formuje wypowiedz. Ponizej wzorcowy plan i przykladowe akapity, ktore mozna zaadaptowac pisac po lemkowsku.\n\n## Sposob 1 - analiza tekstu i budowanie argumentacji\n\n**Krok 1. Okreslenie problemu (kategoria A klucza CKE)**\n\nAutor tekstu Гавриіл Гатінґер-Клебашко stawia pytanie o sens i wartosc zycia ludzkiego. Poslugiwal sie metafora: zycie to podroz kolejowa (\"желізниця жытя\"). Glowny problem: jak czlowiek powinien przezyc swoje zycie, wiedzac, ze wszystkie spotkania sa przemijajace i ze kres jest nieunikniony?\n\n**Krok 2. Stanowisko wobec rozwiazania autora (kategoria B)**\n\nAutor twierdzi, ze pomimo nieuchronnej straty bliskich i wlasnej smierci nalezy tworzyc dobra droge - \"Робме так, жебы добром была наша дорога\" - i zostawiac po sobie dobre wspomnienia. To optymistyczna postawa wobec przemijania.\n\nZdajacy moze:\n- zgodzic sie z autorem i uzasadnic to innymi tekstami kultury,\n- polemizowac z nim (np. wskazujac na filozofie pesymistyczne),\n- zajac stanowisko umiarkowane.\n\n**Krok 3. Odwolania do innych tekstow kultury**\n\nPrzykladowe konteksty literackie i kulturowe:\n- Jan Kochanowski \"Treny\" - pogodzenie sie ze strata bliskich; wiara w spotkanie po smierci,\n- W. Shakespeare \"Makbet\" lub \"Hamlet\" - refleksja nad przemijaniem (\"To be or not to be\"),\n- Horacy \"Exegi monumentum\" - zostawienie po sobie trwalego dziela jako odpowiedz na smiertelnosc,\n- Biblia, Ksiega Koheleta: \"Marnosc nad marnoscia\" - przemijanie wszystkiego,\n- literatura lemkowska / karpackoruska - np. poezja lemkowska opiewajaca tesknotę za ojczyzna po przesiedleniu (akcja \"Wisla\" 1947) jako obraz przymusowego \"wysiadania ze pociagu\".\n\n**Krok 4. Schemat kompozycji wypowiedzi**\n\n1. Wstep - przedstawienie metafory \"zelaznica zhycia\" i sformulowanie tezy.\n2. Rozwiniecel - co najmniej dwa argumenty poparte przykladami z tekstu i z innych tekstow kultury.\n3. Zakonczenie - podsumowanie stanowiska.\n\n**Przykladowy fragment akapitu po lemkowsku (wzorzec stylistyczny):**\n\n\"Автор тексту порівнує жытя до путуваня на желізници - люде всядают і высядают, а мы мусиме продовжати дорогу. Подібно до того в 'Тренах' Яна Кохановского смерть діти є болісным 'высіданям', але поета не перестає вірити в жытя і змысел творіня. Прото я дум, же думкы Гатінґер-Клебашка маюt рацию: мусиме тіпати ся ґу добрым і лишати по собі добру памят.\"\n\n## Sposob 2 - kontekst literacki i gramatyka lemkowska\n\n**Gramatyka lemkowska - czego pilnowac w wypracowaniu:**\n\n- Alfabet: lemkowski pismiennictwo uzywa cyrylicy (wschodniolemkowski wariant), uwzgledniajac liternickie osobliwosci: \"ы\", \"і\", \"ї\", \"є\", \"ч\", \"ш\", \"щ\", \"ж\".\n- Czas przyszly tworzy sie z pomoca czasownika pomocniczego \"буду\" + bezokolicznik lub forma -му (np. \"буду писати\" / \"напишу\").\n- Aspekt: rozroznienie dokonany/niedokonany jest kluczowe (\"писати\" niedok. vs \"написати\" dok.).\n- Spojniki argumentacyjne przydatne w eseju: \"прото\" (dlatego), \"однак\" (jednak), \"хоц\" (choc), \"так само\" (podobnie), \"на мою думку\" (moim zdaniem).\n- Dlugos: minimum 300 slow - to ok. 1,5-2 strony pisane recznie.\n\n**Kontekst kulturowy lemkowszczyzny:**\n\nMetafora podrozy i domu jest szczegolnie donosla w kontekscie lemkowskim: po wysiedleniu w 1947 r. caly narod lemkowski musiał \"wysiasc\" ze swojego pociagu - opuscic ziemie przodkow na Beskidzie. Mozna odwolac sie do tej historycznej traumy jako zywy komentarz do metafory Hatingera-Klabaszki.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 1, max 40 pkt):\n>\n> **A. Okreslenie problemu (0-9 pkt)**\n> - 9 pkt - okreslenie problemu zgodne z tekstem i pelne\n> - 6 pkt - zgodne z tekstem, ale niepelne\n> - 3 pkt - czesciowo zgodne z tekstem\n> - 0 pkt - brak lub niezgodnosc z tekstem\n>\n> **B. Sformulowanie stanowiska wobec rozwiazania autora (0-9 pkt)**\n> - 9 pkt - stanowisko adekwatne i pelne\n> - 6 pkt - adekwatne, ale niepelne\n> - 3 pkt - czesciowo adekwatne\n> - 0 pkt - brak lub nieadekwatne\n>\n> **C. Poprawnosc rzeczowa (0-2 pkt)**\n> - 2 pkt - brak bledow rzeczowych\n> - 0 pkt - przynajmniej jeden blad rzeczowy\n>\n> **D. Zamysl kompozycyjny (0-6 pkt)**\n> - 6 pkt - kompozycja funkcjonalna\n> - 3 pkt - zaburzenia funkcjonalnosci\n> - 0 pkt - brak zamyslu\n>\n> **E. Spojnosc lokalna (0-2 pkt)**\n> **F. Styl tekstu (0-4 pkt)**\n> **G. Poprawnosc jezykowa (0-4 pkt)**\n> **H. Poprawnosc zapisu (0-4 pkt)**\n>\n> UWAGA: Jesli kategoria A = 0 pkt, pozostale kategorie = 0 pkt. Jesli A = 3 pkt i B = 0 pkt, rowniez pozostale = 0 pkt. Praca krotsza niz 300 slow - punkty tylko za A, B, C. Blad kardynalny rzeczowy = 0 pkt za calosc.\n\n**Co zapamietac?**\nNajwazniejsze jest pelne i trafne okreslenie problemu (kategoria A) - bez niego traci sie cala prace. Wypowiedz musi miec wyrazne stanowisko autora i minimum dwa argumenty poparte przykladami. Jezyk lemkowski cyryliczy - pilnowac specyficznych liter (\"ы\", \"і\", \"є\") i nie mieszyc z ukrainskim ani polskim. Minimum 300 slow to absolutne kryterium do zdobycia punktow za D-H.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lemkowski · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lemkowski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lemkowski-lem-pr-2019-05/zad/2","paper_id":"maturazai-lemkowski-lem-pr-2019-05","number":"2","points":40,"ptype":"open","subject":"jezyk-lemkowski","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Wybierz jeden temat i napisz wypracowanie.\n\nТема 2. Зроб порівнуючу аналізу і інтерпретацию вершів. Твоя праца повинна чыслити не менше як 300 слів.\n\nОлег Рыджанич\nВесняна рефлексия\n\nПосеред квитучых тернин і руж\nпритулям ся, наймильша,\nдо твоіх карміновых уст.\n\nНашы тіла сплітат незбагнене тепло\nнесмілых молоденькых рук -\nяк вітер землю на весну -\nміцно.\n\nЦи то лем задуріня голов недоступне,\nци душ під сонцьом взлітаня,\nподарунок небес\nдля нас - на заран?\n\nЛіґниця, май 2007\n\nО. Рыджанич, Весняна рефлексия [в:] ред. П. Трохановскій, „Бесіда\" 6/2008, Крениця-Ліґниця 2008, с. 20.\n\nСавин\n\nПод\nНай дознам Тебе\nЧыстой розкошы\nПод\nНай зазнам Тебе\nНай мя прошыбне\nТремтіня\nКєд долони зложыш\nЯк до молитвы\nНа моіх раменах\nБуд зо мном\nЄдно\n\nСавин, *** Под [в:] ред. П. Трохановскій, „Бесіда\" 2/2001, Крениця-Ліґниця 2001, с. 21.\n\nТема 2. Зроб порівнуючу аналізу і інтерпретацию вершів. Твоя праца повинна чыслити не менше як 300 слів.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedz\n\n**Temat 2 - porownanawcza analiza i interpretacja dwoch wierszy lemkowskich: Olega Rydzhanycza \"Весняна рефлексия\" oraz Savyna \"*** Под\". Min. 300 slow, pisane po lemkowsku.**\n\nNie ma jednej gotowej odpowiedzi - zdajacy samodzielnie formuje wypowiedz. Ponizej wzorcowy plan, analiza obu wierszy i przykladowe fragmenty do zaadaptowania.\n\n## Sposob 1 - analiza porownawcza obu tekstow krok po kroku\n\n**Krok 1. Sformulowanie koncepcji porownania (kategoria A klucza CKE)**\n\nOba wiersze podejmuja temat milosci fizycznej i duchowej, jednak robia to odmiennie:\n- \"Весняна рефлексия\" Rydzhanycza: milosc zmyslowa opisana przez pryzmat wiosennej przyrody - kwiaty, cieplo, fizyczna bliskosc jest radosna i pewna.\n- \"Под\" Savyna: milosc pelna pokory i sakralnosci - gest zlozenia dloni jak do modlitwy, tremtenie, pragnienie jednosci duchowej.\n\nTeza interpretacyjna (przykladowa): \"Obydwa wiersze portretuja milosc jako doswiadczenie calosciowe - ciala i duszy - lecz Rydzhanych uwydatnia aspekt zmyslowy i wiosenny zachwyt, a Savyn podnosi milosc do wymiaru sakralnego, niemal modlitewnego.\"\n\n**Krok 2. Analiza wiersza 1 - \"Весняна рефлексия\" Olega Rydzhanycza (2007)**\n\nMotywy i obrazy:\n- \"посеред квитучых тернин і руж\" - natura w pelnym rozkwicie jako tlo dla milosci,\n- \"кармінові уста\" - zmyslowosc, czerwien ust jako symbol erosu,\n- \"нешмілых молоденькых рук\" - mlodzienczy nieposob, pierwsze doswiadczenie czulosci,\n- pytanie retoryczne: \"Ци то лем задуріня голов \" - reflelksja, czy milosc to tylko chwilowe szalenstzwo czy dar niebios?\n- \"подарунок небес / для нас - на заран\" - w zakonczeniu milosc okazuje sie darem boskim, otwierajac sie na wymiar sakralny.\n\nGatunek: liryka milosna, miniatura. Jezyk: malowniczy, bogaty w epitety. Czas: wiosna (\"май 2007\", \"весняна\").\n\n**Krok 3. Analiza wiersza 2 - \"*** Под\" Savyna (2001)**\n\nMotywy i obrazy:\n- powtorzenie struktury \"Под / Най \" - refren, litanijny rytm modlitwy,\n- \"чыстой розкошы\" - pragnienie czystej, niewinnej rozkoszy,\n- \"Тремтіня\" - dreszcz, fizyczna reakcja, ale moze byc takze trembling przed sacrum,\n- \"Як до молитвы\" - klucz calego wiersza: gest lozenia dloni na ramionach porownany do modlitwy,\n- \"Будь зо мном / Єдно\" - pragnienie jednosci, communio, ktore jest jednoczesnie modlitewne i erotyczne.\n\nGatunek: liryka intymna o cechach modlitwy lirycznej. Jezyk: oszczedny, minimalistyczny, duzo bialej przestrzeni w wierszu - cisza jako znaczacy element.\n\n**Krok 4. Punkty wspolne i roznice**\n\nPunkty wspolne:\n- obydwa tematyzuja milosc jako doswiadczenie pelne, ciala i ducha,\n- obydwa dotykaja sacrum: Rydzhanych - \"подарунок небес\"; Savyn - \"як до молитвы\",\n- obydwa sa napisane w jezyku lemkowskim z charakterystyczna cyryliczynym pismem.\n\nRoznice:\n- Rydzhanych: bogactwo obrazow przyrody, zmyslowa radosc, podmiot pewny; Savyn: minimalizm, tremtenie, prosba, niepewnosc,\n- Rydzhanych: wiersz ma wyrazna narracje i kulminacje; Savyn: budowa litanijna, powtorzenia,\n- Rydzhanych: wiosna jako czas zycia i milosci; Savyn: brak kontekstu pory roku - milosc poza czasem.\n\n## Sposob 2 - gramatyka lemkowska i kontekst literacki\n\n**Kontekst literacki:**\n\nLiteratura lemkowska jest czesto wpisana w doswiadczenie wysiedlenia i tesknotny za krajem. Jednak oba wiersze wylamuja sie z tego schematu - sa prywatne, intymne, skupione na jednostkowym przezyciu milosci. Mozna je wpisac w nurt piesni milosnej (\"liubovna liuryka\") charakterystyczny dla wszelkich literatur karpackich.\n\nMozliwe odwolania do kontekstow zewnetrznych:\n- Jan Kochanowski \"Piesni\" - milosc jako dar natury i Boga,\n- \"Piesn nad Piesniami\" (Biblia) - erotyzm wpisany w jezyk sakralny, cialo i duch jako jednosc,\n- Boleslaw Lesman \"Dwoje ludzku\" - mistyczna jednosc kochankow.\n\n**Gramatyka lemkowska - co pilnowac:**\n- Tryb rozkazujacy: \"будь\" (badz), \"зроб\" (zrob), \"спрібуй\" (sprobuj).\n- Zaimki: \"мого\" (mojego), \"твоіх\" (twoich - liczba mnoga), \"нашы\" (nasze).\n- Pisownia specyficzna dla lemkowskiej cyrylicy: \"ы\" (nie \"и\"), \"і\" (nie \"й\" na poczatku), \"є\" dla jeru miekkiego.\n- Analiza interpretacyjna wymaga spojnikow: \"натомість\" (natomiast), \"однако\" (jednak), \"в протилежности до\" (w przeciwienstwie do).\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Klucz CKE (zad. 2, max 40 pkt):\n>\n> **A. Koncepcja porownywania utwoirow (0-6 pkt)**\n> - 6 pkt - koncepcja niesprzeczna z utworami i spojna\n> - 4 pkt - niesprzeczna z utworami, czesciowo spojna\n> - 2 pkt - czesciowo sprzeczna z utworami\n> - 0 pkt - koncepcja sprzeczna z utworami lub brak koncepcji\n>\n> **B. Uzasadnienie tezy interpretacyjnej (0-12 pkt)**\n> - 12 pkt - uzasadnienie trafne, poglebiose\n> - 8 pkt - trafne, ale nie poglebiose\n> - 4 pkt - czesciowo trafne\n> - 0 pkt - brak trafnych argumentow\n>\n> **C. Poprawnosc rzeczowa (0-2 pkt)**\n> **D. Zamysl kompozycyjny (0-6 pkt)**\n> **E. Spojnosc lokalna (0-2 pkt)**\n> **F. Styl tekstu (0-4 pkt)**\n> **G. Poprawnosc jezykowa (0-4 pkt)**\n> **H. Poprawnosc zapisu (0-4 pkt)**\n>\n> UWAGA: Jesli kategoria A = 0 pkt, pozostale kategorie = 0 pkt. Jesli A = 2 pkt i B = 0 pkt, rowniez pozostale = 0 pkt. Praca krotsza niz 300 slow - punkty tylko za A, B, C. Blad kardynalny rzeczowy = 0 pkt za calosc.\n>\n> Akceptowane warianty tezy: kazda koncepcja porownania niesprzeczna z obydwoma tekstami - np. \"obydwa wiersze mowia o milosci cielesnej i duchowej\", \"oba ukazuja milosc jako przezycie calosciowe\", \"oba laczy temat pierwszej milosci\".\n\n**Co zapamietac?**\nW interpretacji porownawczej NAJWAZNIEJSZE jest jasne sformulowanie tezy i udowodnienie jej przykladami z OBU wierszy - nie mozna skupic sie tylko na jednym. Kategoria A (koncepcja) i B (uzasadnienie) laczenie daja az 18 punktow z 40. Pilnowac lemkowskiej cyrylicy - mylenie liter \"ы\"/\"и\" i \"і\"/\"й\" to typowe bledy ortograficzne. Minimum 300 slow jest konieczne dla punktow za D-H.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lemkowski · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lemkowski","category_label":"Matura"}]}