{"paper":{"id":"maturazai-lemkowski-moz-r1-1p-152","subject":"jezyk-lemkowski","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","variant":null,"exam_pdf":null,"key_pdf":null,"question_count":2,"source_label":"Jezyk lemkowski · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lemkowski","category_label":"Matura"},"questions":[{"id":"maturazai-lemkowski-moz-r1-1p-152/zad/1","paper_id":"maturazai-lemkowski-moz-r1-1p-152","number":"1","points":40,"ptype":"open","subject":"jezyk-lemkowski","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Wybierz jeden temat i napisz wypracowanie.\n\nТема 1. На основі даного урывка тексту передстав проблем і порозважай над ним. Выкорыстай тезу і думкы автора і однес ся до інчого тексту культуры. Твоя працa повинна чыслити не менше як 300 слів.\n\nПетро Мурянка\n\nШто то є совіст, або по народному - сумліня\n\nСовіст за енциклопедичном дефініцийом то моральне почутя, в якым выявлят ся чловеча самооціна одповідньости дій в однесіню до принятых в суспільстві і перетвореных во внутрішні переконаня норм моральности.\n\nМудре то - ні? Та виджу по Вашых очах, чую по Вашых серцях, же хоц то мудре, має ся Вам оно - як і мі - якiсе тупе, мертве, зимне як камін. Ани кус не такє як совіст, ци речы - не по книжному, церковному, а по народному - сумліня.\n\nІ кєд бы іщы вернути до енциклопедичности, і передставити за ньом - дайме на то - слово \"пожар\", буде там стояло: \"Пожар - спаляня ся предметів не презначеных до спаліня\". І признате - тото уж чысто без выразу. Бо пожар - стихія, то вістник нещестя, то носитель чловечого болю, то знате зрештом сами што то пожар, хоц Вам може і рідна хыжа не згоріла (Выбачте, але і сам здогадал єм ся, вкусил в язык, бо необачні єм оне вырюк. Адже вшыткым нам, і то не енциклопедичні, згоріла рідна хыжа, рідна Лемковина.)\n\nЗа тото в скобках не нас повинно грызти сумліня, хоц ци зробили мы достаточні достаточно жебы двигнути з попелищ нашу хыжу, наш прадідній, вітцівскій двір?! Нашу Вітчызну!\n\nШто то сумліня? Так направду, од серця. (Поправлям - од серця, адже сумліня сідит радше не в голові, а в серци, ци деси близко него, в каждым буд разі - в грудьох; тяжко нам дыхати, кєд нас мучыт, або як вшыткы звыкли гварити, \"грызе\" сумліня.)\n\nСумліня то внутрішній голос, котрий звідує нашу голову (яка старат ся одповісти - і аж товды мы полны яко \"мы\", бо рукы, ногы і решта членів ся ту не чыслят) - ци, дайме на то:\n\nПосвятили мы нашым дітям цілых себе, жебы пак они могли называти ся дітми. Нашыма. І одворотні: Ци в належытій мірі вшанували мы, або (кєд маме іщы тото щестя) - шануєме своіх Родичів? Ци оддали, або оддаєме чест належну Вітцю і Матери, хоцбы лем зато, же годны мы были дітхнути Світ?\n\nЦи? Такых \"ци\" сумліня задає през жытя без чысла. В однесіню до ближніх, сусідів, соспільства, Церкви, Народу. Вітчызны. Тепер звідат ся нас Сумліня раз іщы - ЦИ?!\n\nП. Мурянка, Што то є совіст, або по народному - сумліня, [в:] Пред нами повселюдний спис - Голос Совісти, Выданя принагідне, але не обоятне, Крениця-Лігниця 2002, c. 1-2.\n\nТема 1. На основі даного урывка тексту передстав проблем і порозважай над ним. Выкорыстай тезу і думкы автора і однес ся до інчого тексту культуры. Твоя працa повинна чыслити не менше як 300 слів.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedz\n**Temat 1 - wypracowanie argumentacyjne w jezyku lemkowskim (min. 300 slow) na podstawie fragmentu eseju Petra Muranky \"Szo to je sovist, abo po narodnomu - sumlinia\"**\n\nPonizej znajduje sie model wzorcowego wypracowania (wzor dla zdajacego i egzaminatora), a nastepnie omowienie kryteriow CKE.\n\n## Sposob 1 - analiza tekstu i budowa wypowiedzi argumentacyjnej\n\n**Krok 1 - Zrozumienie problemu tekstu zrodlowego.**\n\nAutor, Petro Muranka, zestawia encyklopedyczna definicje sumienia (\"суміст - моральне почутя \") z zywym, ludzkim odczuciem tego pojecia. Encyklopedia daje definicje zimna i martwa jak \"kamien\"; prawdziwe sumienie jest czyms, co \"gryzie\" nas od srodka, siedzi nie w glowie, lecz w sercu. Autor stosuje retorycznie pytanie (\"ЦИ?\") jako przewodni srodek - dopytuje sie, czy my jako Lemkowie wystarczajaco zadbalismy o nasz narod, o nasz dom - Lemkowyne.\n\n**Krok 2 - Sformulowanie tezy wypracowania.**\n\nTeza: Sumienie (sumlinia) nie jest abstrakcyjnym pojecia moralnym z encyklopedii, lecz wewnetrznym glosem, ktory zobowiazuje nas do dzialan na rzecz bliskich, narodu i ojczyzny.\n\n**Krok 3 - Dobor argumentow i odwolanie do innego tekstu kultury.**\n\nArgument 1 (z tekstu): Muranka pokazuje, ze sumienie objawia sie przez konkretne pytania - \"Czy poswiecilismy sie dzieciom?\", \"Czy szanujemy rodzicow?\", \"Czy dosc zrobilismy dla naszej Lemkowyny?\". Kazde \"ЦИ?\" to wyzwanie do rachunku sumienia.\n\nArgument 2 (z tekstu): Metafora pozaru - encyklopedyczna definicja pozaru to \"spalanie przedmiotow nieprzeznaczonych do spalania\", ale prawdziwy pozar to tragedia, bol, utrata domu. Tak samo sumlinia - zywe ludzkie sumienie nie da sie zamknac w definicji.\n\nArgument 3 (odwolanie do innego tekstu kultury): Mozna odniesc sie do biblijnego motywu rachunku sumienia - np. fragmenty z ksiag madrosciowych (Ps 51 - psalm pokutny Dawida), gdzie sumienie prowadzi do nawrocenia i odpowiedzialnosci. Innym kontekstem jest filozofia Sokratesa, dla ktorego \"dajmonion\" - wewnetrzny glos - byl moralnym kompasem czlowieka. Mozna tez przywolac postacie literackie (np. Raskolnikow z \"Zbrodni i kary\" Dostojewskiego, ktorego sumienie gryzie az do przyznania sie do winy).\n\n**Krok 4 - Prawidlowe wnioskowanie.**\n\nSumienie jako \"wewnetrzny glos\" zmusza czlowieka do dzialan zbiorowych - troski o narod, jezyk, tradycje. Muranka pyta Lemkow: czy zrobilismy wystarczajaco duzo, aby podniesc nasz dom z popiolu (\"z popeliszcz naszу hyzu\")? To pytanie jest aktualne dla kazdego, kto nalezy do zagrozlonej spolecznosci.\n\n**Krok 5 - Podsumowanie (konkluzja).**\n\nSumienie to nie tylko pojecie moralne - to obowiazek. Muranka wzywa czytelnikow do aktywnego dzialania na rzecz swojej wspolnoty. Lemkowie, jak i kazdy narod, musza wsluchiw sie w wewnetrzny glos sumienia i dzialac, zanim bedzie za pozno.\n\n## Sposob 2 - kontekst retoryczny i kompozycja wypracowania\n\nMuranka buduje swoj esej na kontraście: jezyk suchy i encyklopedyczny vs. jezyk serca. Ta technika - zestawienie definicji z zywym doswiadczeniem - to klasyczny chwyt retoryczny (amplificatio). Autor swiadomie \"gryzie sie w jezyk\" pisac o pozarze (\"wybacszte, ale sam zdogadal em sia \"), co ujawnia osobiste zaangazowanie.\n\nW wypracowaniu maturalnym nalezy:\n- zidentyfikowac ten chwyt (kontrast definicja/zycie),\n- odniesc sie do niego krytyznie lub aprobatywnie,\n- przywolyac kontekst kulturowy (literatura, filozofia, biblia, historia Lemkowyny - deportacje akcja Wisla, Thalerhof).\n\nStruktura wzorcowa (dla zdajacego):\n1. Wstep - problem tekstu + teza wlasna.\n2. Argument 1 z odwolaniem do tekstu.\n3. Argument 2 z odwolaniem do tekstu.\n4. Argument 3 - inny tekst kultury.\n5. Podsumowanie - wniosek, ocena stanowiska autora.\n\n## Schemat oceniania CKE\n> Klucz CKE (zad. 1, Temat 1, max 40 pkt):\n> **A. Okreslenie problemu: max 9 pkt**\n> - 9 pkt - trafne i wyczerpujace okreslenie problemu tekstu (rola sumienia jako wewnetrznego zobowiazania moralnego wobec bliskich i narodu), wyrazone precyzyjnie\n> - 6 pkt - poprawne, ale niepelne okreslenie problemu\n> - 3 pkt - czesciowe ujecie problemu, z istotnym pominieciem\n> - 0 pkt - brak lub blad kardynalny; jesli 0 pkt w kat. A - egzaminator nie przyznaje punktow w pozostalych kategoriach\n>\n> **B. Sformulowanie stanowiska wobec rozwiazania przyjetego przez autora: max 9 pkt**\n> - 9 pkt - jasna teza, dobrze uzasadniona, z odwolaniem do tekstu i innego tekstu kultury\n> - 6 pkt - stanowisko sformulowane poprawnie, ograniczone uzasadnienie\n> - 3 pkt - czesciowe lub niewyraznie sformulowane stanowisko\n> - 0 pkt - brak stanowiska; jesli B = 0 pkt przy A = 3 pkt - brak punktow w pozostalych kat.\n>\n> **C. Poprawnosc rzeczowa: 2 / 0 pkt**\n> **D. Zamysl kompozycyjny: 6 / 3 / 0 pkt**\n> **E. Spojnosc lokalna: 2 / 1 / 0 pkt**\n> **F. Styl tekstu: 4 / 2 / 0 pkt**\n> **G. Poprawnosc jezykowa: 4 / 2 / 0 pkt**\n> **H. Poprawnosc zapisu: 4 / 2 / 0 pkt**\n>\n> UWAGA: Praca ponizej 300 slow - punkty tylko w A, B, C. Blad kardynalny rzeczowy - 0 pkt za cala prace.\n\n**Co zapamietac?**\n- Problem tekstu: sumienie (\"суміст\" / \"сумліня\") jako zywy, wewnetrzny glos kontra martwa definicja encyklopedyczna.\n- Teza Muranky: Lemkowie maja obowiazek sumienia wobec swojego narodu i Lemkowyny.\n- Koniecznie przywolyc inny tekst kultury (literatura, filozofia, Biblia, historia).\n- Kompozycja: wstep z teza - 2-3 argumenty - zakonczenie z wnioskiem.\n- Minimum 300 slow; inaczej kat. D, E, F, G, H sa niedostepne.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lemkowski · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lemkowski","category_label":"Matura"},{"id":"maturazai-lemkowski-moz-r1-1p-152/zad/2","paper_id":"maturazai-lemkowski-moz-r1-1p-152","number":"2","points":40,"ptype":"open","subject":"jezyk-lemkowski","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Wybierz jeden temat i napisz wypracowanie.\n\nТема 2. Зроб порівнуючу аналізу і інтерпретацию вершів. Твоя праца повинна чыслити не менше як 300 слів.\n\nМиколай Коневал\n\nСпоминка на Талергоф\n\nВ Талергофі, в чужым краю\nСтраждают Русины,\nМучены там, катуваны,\nА вшыткы без вины.\n\nЧом то, Боже!?\nЧом так терплят,\nЧом сут катуваны?\nВ чужым краю, в чужым світі,\nДалеко од мамы?\n\nТо за своє, рідне слово!\nЗа свій святий обряд,\nТо за свою отчызну -\nЗа ню они терплят.\n\nНе прилетит жаден пташок,\nНи голуб почтовий -\nЯк там дома отец, мати,\nЖебы він ім повіл.\n\nТерплят вітці в Талергофі,\nЖдут діти маленькы.\nВшыткы они замучены!\nЧом так терплят Лемкы?\n\nБожа воля? Божа сила?\nЧом Лемкы страждают?\nЧом не годны республикы,\nКєд інчы єй мают!\n\nРокы ідут, рокы летят,\nГнет і нас не стане.\nАле памят Талергофа\nВ нас на все остане.\n\nМ. Коневал, Споминка на Талергоф, [в:] ред. П. Трохановскій, Бесіда Нр 2 (113), Крениця-Лігниця 2010, с. 19.\n\nПетро Мурянка\n\nПісня Талергофців\n\nВ Талергофі на чужыні\nГыне рускій нарід,\nЗа Вітчызну улюблену\nЗносит тяжкы кары.\n\nСлезы щыры, слезы чысты\nТечут потоками,\nСтражде Русин на чужыні\nМедже ворогами.\n\nОй, прилетте до нас пташкы\nСеред той болести\nІ знад Сану, знад Попраду\nВістку нам принесте.\n\nКєд вернете - оповісте\nЯк ту нарід конат,\nНай остане жывым внукам\nПамят вічна по нас.\n\nП. Мурянка, Пісня Талергофців, [в:] ред. П. Малецкій, А. Трохановскій, Пісні і сьпіванкы Петра Мурянкы, Ґорлиці 2012, с. 65-66.\n\nТема 2. Зроб порівнуючу аналізу і інтерпретацию вершів. Твоя праца повинна чыслити не менше як 300 слів.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedz\n**Temat 2 - porownawcza analiza i interpretacja dwoch wierszy o Thalerhofie (min. 300 slow) w jezyku lemkowskim**\n\nPorownywane wiersze:\n1. Mykolaj Konewal, \"Spomnka na Thalerhof\"\n2. Petro Muranka, \"Pisnia Thalerhoftsiv\"\n\nPonizej model wzorcowego opracowania (dla zdajacego i egzaminatora).\n\n## Sposob 1 - analiza porownawcza: temat, motyw, podmiot liryczny, srodki artystyczne\n\n**Krok 1 - Kontekst historyczny (niezbedny dla rozumienia obu wierszy).**\n\nThalerhof (Talergyv, po lemkowsku: Талергоф) to austriacki oboz koncentracyjny, w ktorym w latach 1914-1917 Austriacy przetrzymywali Rusinow (Lemkow, Bojkow, Huculow) podejrzanych o sympatie prorosyjskie. Kilka tysiecy osob zmarla z glodu, chorob i z powodu zlego traktowania. To traumatyczna zbiorowa pamiec Lemkow.\n\n**Krok 2 - Wspolne cechy obu wierszy (podstawa koncepcji porownywania).**\n\nOba wiersze lacza:\n- Ten sam temat: cierpienie Lemkow/Rusinow w obozie Thalerhof.\n- Adresat zbiorowy: narod lemkowski i rusinski.\n- Motyw ptaka jako poslannika - \"Не прилетит жаден пташок\" (Konewal) i \"Ой, прилетте до нас пташкы\" (Muranka) - ale z odwrotnym nachyleniem.\n- Motyw niewinnosci ofiar: \"А вшыткы без вины\" (Konewal).\n- Jezyk lemkowski jako wspolna forma artystyczna.\n\n**Krok 3 - Roznice (istota analizy porownawczej).**\n\nA) Podmiot liryczny i perspektywa:\n- Konewal: podmiot zewnetrzny, wspolczujacy, patrzacy z zewnatrz na cierpienie Lemkow (\"Страждают Русины\", \"Ждут діти маленькы\"). Glos elegijny, pelen bolu i biernego lamentu.\n- Muranka: podmiot wewnetrzny - to sam wiezien lub glos wspolnoty obozowej (\"Страждe Русин на чужыні / Медже ворогами\"). Ton bardziej osobisty, intymny.\n\nB) Motyw ptaka:\n- Konewal: ptaki NIE przyleca - absencja poslannika poglabia osamotnenie:\n\"Не прилетит жаден пташок, / Ни голуб почтовий - / Як там дома отец, мати, / Жебы він ім повіл.\"\n- Muranka: WEZWANIE do ptakow, zeby przyniosly wiadomosc:\n\"Ой, прилетте до нас пташкы / Серед той болести / І знад Сану, знад Попраду / Вістку нам принесте.\"\nU Konevala ptaki nie przylatuja - beznadziejnosc. U Muranky jest prosby, nadzieja na kontakt z domem.\n\nC) Perspektywa czasu:\n- Konewal ma dwie czescw: cierpienie TERAZ + refleksja POTEM (\"Рокы ідут, рокы летят / Але памят Талергофа / В нас на все остане\") - wiersz mowi o pamieci jako powinnosci.\n- Muranka konczy prosbа o pamiec: \"Кєд вернете - оповісте / Як ту нарід конат, / Най остане жывым внукам / Памят вічна по нас.\" - wiersz jest testamentem dla przyszlych pokolen.\n\nD) Pytania retoryczne:\n- Konewal zadaje pytania do Boga: \"Чом то, Боже?! / Чом так терплят, / Чом сут катуваны?\" - bunt teologiczny, pytanie o Boza sprawiedliwosc. Takze pytania polityczne: \"Чом не годны республикы, / Кєд інчы єй мают!\" - upomnienie sie o prawa narodowe.\n- Muranka rezygnuje z pytan retorycznych - dominuje lament i testament.\n\nE) Srodki artystyczne:\n- Konewal: anafora (\"Чом\", \"Вшыткы\"), paralelizm skladniowy, rytm ballady ludowej, wspolczucie.\n- Muranka: apostrofa do ptakow (\"Ой, прилетте \"), epitety (\"Слезы щыры, слезы чысты\"), anaforyczne \"знад\" w strofie drugiej, lyra nastroj.\n\n**Krok 4 - Wspolna teza interpretacyjna.**\n\nTeza: Oba wiersze sa swiadectwem zbiorowej tragedii Lemkow w Thalerhofie, ale Konewal akcentuje bunt i boles utraty domu, natomiast Muranka skupia sie na testamencie pamieci - to piesn tych, ktorzy wiedza, ze moga nie wrócic, ale chca zachowac slad swojego istnienia dla potomkow.\n\n**Krok 5 - Odwolanie do kontekstu.**\n\nMozna odniesc sie do:\n- Historii Lemkow: Thalerhof, nastepnie akcja Wisla 1947 (wywlaszczenie z ziem), jako ciagle zagrozenie tozsamosci.\n- Polskiej poezji zolnierskiej / lagrow: np. wiersze z Katynia lub obozow hitlerowskich, gdzie rowniez motyw pamieci-testamentu jest dominujacy.\n- Biblijnego Psalmu 137 (\"Nad rzekami Babilonu\") - piesn wygnancow teskniaca za ojczyzna.\n\n## Sposob 2 - kontekst literacki i funkcje poetyki\n\nObydwa wiersze wpisuja sie w tradycje literatury martyrologicznej (piescni-lamentu). Ich forma - regularne strofy, potoczny jezyk lemkowski - sprawia, ze sa bliskie piesni ludowej. Taka prosta forma sluzyla upowszechnieniu tragicznej pamieci wsrod prostego ludu, ktory nie czytal elaboratow historycznych.\n\nKonewal, pisac w 2010 roku (data publikacji), patrzy na Thalerhof z dystansu historycznego - stad czesc refleksyjna (\"рокы ідут\"). Muranka, poeta wspolczesny i najwazniejszy tworca lemkowski, nadaje swoim wierszom charakter osobistego wyznania - jest jednoczesnie kronikarzem i straza pamieci narodu.\n\nRoznice funkcji:\n- Konewal: LAMENT + UPOMNIENIE (polityczne i teologiczne).\n- Muranka: TESTAMENT + MODLITWA o pamiec.\n\n## Schemat oceniania CKE\n> Klucz CKE (zad. 2, Temat 2, max 40 pkt):\n> **A. Koncepcja porownywania utworow: max 6 pkt**\n> - 6 pkt - trafna i uzasadniona koncepcja porownywania, obejmujaca wspolnote tematyczno-motywyczna i istotne roznice w ujecia tematu\n> - 4 pkt - poprawna koncepcja, ale niepelna lub czesciowo uzasadniona\n> - 2 pkt - koncepcja zarysowana, ale powierzchowna\n> - 0 pkt - brak lub koncepcja nieadekwatna; jesli 0 pkt w kat. A - brak punktow w pozostalych\n>\n> **B. Uzasadnienie tezy interpretacyjnej: max 12 pkt**\n> - 12 pkt - dobrze rozbudowane uzasadnienie, precyzyjne odwolania do obu tekstow, konteksty\n> - 8 pkt - uzasadnienie poprawne, z pewnym ograniczeniem\n> - 4 pkt - czesciowe uzasadnienie\n> - 0 pkt - brak; jesli A = 2 pkt i B = 0 pkt - brak punktow w pozostalych\n>\n> **C. Poprawnosc rzeczowa: 2 / 0 pkt**\n> **D. Zamysl kompozycyjny: 6 / 3 / 0 pkt**\n> **E. Spojnosc lokalna: 2 / 1 / 0 pkt**\n> **F. Styl tekstu: 4 / 2 / 0 pkt**\n> **G. Poprawnosc jezykowa: 4 / 2 / 0 pkt**\n> **H. Poprawnosc zapisu: 4 / 2 / 0 pkt**\n>\n> UWAGA: Praca ponizej 300 slow - punkty tylko w A, B, C. Blad kardynalny rzeczowy - 0 pkt za cala prace.\n> Akceptowane warianty tezy: wspolna martyrologia Lemkow w Thalerhofie przy roznym ujeciu - Konewal bunt/pytania retoryczne, Muranka testament/pamiec.\n\n**Co zapamietac?**\n- Thalerhof to austriacki oboz internowania dla Rusinow (Lemkow) podczas I wojny swiatowej 1914-1917 - blad kardynalny to mylenie go z obozem nazistowskim lub innym wydarzeniem historycznym.\n- Kluczowe roznice: perspektywa (zewnetrzna vs. wewnetrzna), motyw ptaka (nieobecnosc vs. apel), pytania retoryczne (do Boga i polityczne vs. brak), perspektywa czasu (przeszlosc/refleksja vs. terazniejszosc/testament).\n- Wspolna cecha: lament nad Lemkami, apostrofa do wspolnoty, jezyk lemkowski jako srodek tossamosci.\n- Koniecznie wplesc kontekst historyczny Lemkow i ew. odwolanie do innego tekstu kultury.","image":null,"solution_image":null,"topics":null,"page_from":null,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"maturazai","source_label":"Jezyk lemkowski · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"jezyk-lemkowski","category_label":"Matura"}]}