{"paper":{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","variant":null,"exam_pdf":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/wos-2017-maj-matura-rozszerzona.pdf","key_pdf":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona-odpowiedzi/wos-2017-maj-matura-rozszerzona-odpowiedzi.pdf","question_count":33,"source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},"questions":[{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/1","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"1","points":1,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1. (0-1)\nO jednym ze zjawisk społecznych\n[Jest to] ogół społecznych oddziaływań, jak i pojedyncze działania, które wywołują\ni wzmacniają konformizm członków grup lub społeczności wobec wartości, norm i wzorów\nzachowań przyjętych w tych grupach lub społecznościach, a tym samym ograniczają\ntendencje ich członków do dewiacji społecznej. […] [Służy zapewnianiu] wewnętrznej\nspójności i ciągłości życia społecznego przez ochronę ładu normatywnego danej grupy lub\nspołeczności […].\nSocjologia prawa. Główne problemy i postacie, red. A. Kojder, Z. Cywiński, Warszawa 2015, s. 153-154.\nZaznacz nazwę zjawiska społecznego opisanego w tekście.\nA. anomia społeczna\nB. kontrola społeczna\nC. konformizm społeczny\nD. stygmatyzacja społeczna","answer":"B","answer_text":"Zadanie 1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nII. Rozpoznawanie\ni rozwiązywanie\nproblemów.\n2. Socjalizacja i kontrola społeczna. Zdający:\n2) opisuje przejawy kontroli społecznej w życiu codziennym.\n(III etap) 2. Życie społeczne. Zdający:\n2) wyjaśnia na przykładach znaczenie podstawowych norm\nwspółżycia między ludźmi, w tym wzajemności, odpowiedzialności\ni zaufania.\nSchemat punktowania\n1 p. -\nwskazanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nB.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**B. kontrola społeczna**\n\n## Sposób 1 - analiza definicji ze źródła\n\nFragment ze *Socjologii prawa* opisuje zjawisko po cechach:\n\n> *„ogół społecznych oddziaływań […], które wywołują i wzmacniają konformizm członków grup lub społeczności wobec wartości, norm i wzorów zachowań przyjętych w tych grupach […], a tym samym ograniczają tendencje ich członków do dewiacji społecznej”*\n\n→ **Wskazówki kluczowe:**\n1. **„ogół społecznych oddziaływań”** - to nie jest postawa pojedynczej osoby ani jednorazowe wydarzenie, lecz mechanizm grupowy.\n2. **„wzmacniają konformizm […] wobec wartości, norm i wzorów zachowań”** - celem jest dostosowanie jednostki do norm grupy.\n3. **„ograniczają tendencje […] do dewiacji społecznej”** - bezpośrednie przeciwdziałanie odstępstwom od normy.\n4. **„zapewnianie wewnętrznej spójności i ciągłości życia społecznego”** - funkcja systemowa.\n\n**Wniosek:** opis pasuje do **kontroli społecznej** - zespołu mechanizmów (formalnych i nieformalnych), przez które społeczeństwo egzekwuje przestrzeganie norm.\n\n## Sposób 2 - eliminacja błędnych pojęć\n\nKażda z pozostałych opcji ma odrębną definicję, która NIE pasuje do opisu:\n\n- **Anomia społeczna** (Émile Durkheim, Robert Merton) - stan rozkładu norm społecznych, brak jednoznacznych reguł postępowania. Tymczasem opis mówi o **wzmacnianiu** norm, a nie ich braku.\n- **Konformizm społeczny** (Solomon Asch) - postawa jednostki polegająca na dostosowywaniu się do grupy. To **skutek** kontroli społecznej, nie sam mechanizm. Opis mówi o oddziaływaniach, które konformizm *wywołują*.\n- **Stygmatyzacja społeczna** (Erving Goffman) - proces naznaczania jednostki etykietą (np. „przestępca”, „chory psychicznie”), prowadzący do wykluczenia. To wąski mechanizm reakcji na dewiację, nie ogół oddziaływań.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 1 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź B.\n> - **0 pkt** - odpowiedź inna lub brak.\n\n## Reference - kontrola społeczna w socjologii\n\n> 📖 **Kontrola społeczna (social control)** - ogół metod, środków i mechanizmów, przez które grupa lub społeczeństwo wymusza na swych członkach zgodność z obowiązującymi normami i wartościami.\n>\n> **Dwa typy:**\n> - **Formalna** - sankcje wynikające z prawa: kary sądowe, mandaty, regulaminy szkół/zakładów pracy.\n> - **Nieformalna** - sankcje pozaprawne: plotka, wstyd, ostracyzm, pochwała rodziny, mimika otoczenia.\n>\n> **Funkcje (wg klasycznej socjologii):**\n> - zapewnianie ładu i spójności społecznej,\n> - przeciwdziałanie dewiacji,\n> - reprodukcja wartości grupowych w kolejnych pokoleniach.\n>\n> **Klasyczni autorzy:** Émile Durkheim (świadomość zbiorowa), Edward Ross (*Social Control*, 1901), Talcott Parsons (system społeczny).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna | Typowa pułapka |\n| A | anomia społeczna | Anomia = ROZKŁAD norm. Tekst opisuje WZMACNIANIE norm - przeciwieństwo anomii | Mylenie z anomią po słowie „społeczne” w obu nazwach |\n| **B** | **kontrola społeczna** | **POPRAWNA - ogół oddziaływań wymuszających konformizm wobec norm** | - |\n| C | konformizm społeczny | Konformizm to POSTAWA jednostki (skutek). Tekst opisuje MECHANIZM (przyczynę) | Pomylenie skutku z przyczyną - w tekście jest dosłownie słowo „konformizm”, ale jako efekt, nie zjawisko |\n| D | stygmatyzacja społeczna | Stygmatyzacja to wąska forma reakcji na dewiację. Tekst opisuje OGÓŁ oddziaływań | Mylenie szczegółowego mechanizmu z całością systemu |\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - pułapka C:** W tekście pada słowo „konformizm”, co kusi uczniów do odpowiedzi C. Pamiętaj jednak, że tekst opisuje *oddziaływania, które wywołują konformizm* - czyli kontrolę społeczną, nie sam konformizm. Konformizm to postawa jednostki, kontrola społeczna to mechanizm grupowy go wywołujący.\n\n> ⚠️ **Uwaga - anomia vs kontrola:** To pojęcia *przeciwne*. Anomia = brak skutecznych norm (Durkheim, Merton). Kontrola społeczna = skuteczne egzekwowanie norm. Jeśli w tekście pojawia się słowo „ład”, „spójność”, „ograniczenie dewiacji” - to kontrola, NIE anomia.","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":2,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/2","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"2","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 2. (0-1)\nPlakaty\nwyborcza.pl\nPodaj nazwę rodzaju kampanii informacyjnej, której przykładami są zamieszczone\nplakaty.\nNazwa rodzaju kampanii -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 2. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nII. Rozpoznawanie\ni rozwiązywanie\nproblemów.\n13. Opinia publiczna. Zdający:\n5) analizuje wybraną kampanię społeczną z punktu widzenia jej\ncelów, sposobów realizacji i skuteczności.\n(III etap) 5. Udział obywateli w życiu publicznym. Zdający:\n3) przedstawia przykłady działania organizacji pozarządowych\ni społecznych (od lokalnych stowarzyszeń do związków zawodowych\ni partii politycznych) i uzasadnia ich znaczenie dla obywateli.\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nspołeczna","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Nazwa rodzaju kampanii - społeczna (kampania społeczna)**\n\n## Sposób 1 - analiza treści plakatów\n\nNa obu plakatach widać charakterystyczne cechy kampanii społecznej:\n\n**Plakat 1: „Mamo, czekamy w domu. Kocham, jedź ostrożnie!”**\n- **Cel** - zmiana postawy: bezpieczna jazda samochodem, ograniczenie wypadków drogowych.\n- **Adresat** - kierujący pojazdami, zwłaszcza rodzice.\n- **Forma** - emocjonalna (serce, perspektywa dziecka czekającego w domu).\n- **Brak produktu komercyjnego** - nic nie jest sprzedawane.\n\n**Plakat 2: „NIE JESTEM ŚMIECIEM” (kot z workiem)**\n- **Cel** - uświadomienie problemu porzucania zwierząt, walka z bezdomnością kotów i psów.\n- **Adresat** - opinia publiczna, właściciele zwierząt.\n- **Forma** - antropomorfizacja zwierzęcia (kot „mówi” w pierwszej osobie).\n- **Brak komercji** - żadna firma nie jest reklamowana.\n\n→ **Wniosek:** oba plakaty mają **cel społeczny** (nie komercyjny, nie polityczny, nie informacyjno-państwowy) - promują wartości, postawy i zachowania korzystne dla społeczeństwa. To definicja kampanii społecznej.\n\n## Sposób 2 - odróżnienie od innych rodzajów kampanii\n\nW arkuszach CKE typowo rozróżnia się cztery główne rodzaje kampanii informacyjnych:\n\n| Rodzaj | Cel | Przykłady |\n| **Społeczna** | Zmiana postaw, walka z problemami społecznymi | „Pij mleko”, „STOP przemocy”, ten plakat |\n| Komercyjna (reklamowa) | Sprzedaż produktu/usługi | Reklama Coca-Coli, banku |\n| Polityczna (wyborcza) | Pozyskanie głosów wyborców | Plakaty PiS/PO przed wyborami |\n| Państwowa (informacyjna) | Informowanie obywateli o prawie/obowiązkach | „Złóż PIT do końca kwietnia”, kampania spisowa GUS |\n\nNa plakatach NIE ma:\n- produktu/marki (więc nie komercyjna),\n- nazwiska kandydata ani logo partii (więc nie polityczna/wyborcza),\n- odwołania do obowiązku prawnego (więc nie czysto państwowo-informacyjna).\n\nSą za to **wartości społeczne**: bezpieczeństwo na drodze, ochrona zwierząt. → **kampania społeczna**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 2 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - uczeń podał „społeczna” lub „kampania społeczna”.\n> - **0 pkt** - inna odpowiedź lub brak.\n>\n> **Akceptowane warianty:** „społeczna”, „kampania społeczna”, „akcja społeczna”.\n>\n> **Wykluczone (typowe błędy):** „reklamowa”, „informacyjna” (zbyt ogólne), „antynikotynowa” / „antywypadkowa” (to tematy konkretnych kampanii, NIE rodzaj kampanii).\n\n## Reference - kampania społeczna\n\n> 📖 **Kampania społeczna** - zespół działań informacyjno-promocyjnych prowadzonych w mediach (TV, radio, prasa, billboard, internet) w celu wywołania zmiany postaw, zachowań lub wiedzy społeczeństwa wobec konkretnego problemu.\n>\n> **Cechy:**\n> - cel niekomercyjny - nie sprzedaż, lecz dobro społeczne,\n> - emocjonalny przekaz,\n> - apelowanie do wartości (rodzina, zdrowie, środowisko, godność),\n> - często prowadzone przez NGO, fundacje, instytucje państwowe.\n>\n> **Najsłynniejsze polskie kampanie społeczne:**\n> - „Pij mleko, będziesz wielki” (2002, Maciej Kuroń) - promocja zdrowego odżywiania,\n> - „Stop pijanym kierowcom” (różne lata),\n> - „Cała Polska czyta dzieciom” (Irena Koźmińska, od 2001),\n> - „Reklama dziecięca” (1998, MZ) - przeciw przemocy w rodzinie,\n> - „Drugie życie” (kampania promocji transplantacji).\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Klucz CKE akceptuje pojedyncze słowo „społeczna” - to wystarczy w odpowiedzi. Nie trzeba pisać pełnego „kampania społeczna”, choć dłuższa wersja też dostaje punkt.\n\n> ⚠️ **Uwaga - pułapka „informacyjna”:** W treści zadania pada słowo „kampania informacyjna”, ale to ogólne określenie. Pytanie brzmi „nazwę RODZAJU kampanii informacyjnej”, a rodzajem (typem) jest **społeczna**. Nie wpisuj „informacyjna” - to byłaby tautologia.","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":2,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/3","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"3","points":2,"ptype":"true_false","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3. (0-2)\nTekst 1. O tzw. „homo sovieticus”\n[Postawa „homo sovieticus”] wykształciła się przez lata życia w systemie totalitarnym, które\ndoprowadziły do powstania swego rodzaju bierności. Tzw. wyuczona bezradność miała być\nrównież jedną z głównych przeszkód dla przedsiębiorczości w nowym systemie gospodarki\nrynkowej, ponieważ osłabiała poczucie indywidualnej odpowiedzialności i sprawiała, że\nludzie oczekiwali, że wszystko „załatwi za nich państwo”. „Niekompetentny cywilizacyjnie”\nhomo sovieticus nie potrafił się odnaleźć w nowym świecie gospodarki rynkowej, bał się\nMWO_1R\nodpowiedzialności za samodzielnie podejmowane decyzje, przy czym winą za to obarczano\n„państwowy paternalizm” […].\nM. Polakowski, Polityka społeczna po 1989: język, kontekst post-socjalizmu i perspektywy rozwoju, s. 12,\nwww.feswar.org.pl\nTekst 2. O wynikach badań nad bezrobotnymi\nPowstaje krąg ludzi, którzy pomagają sobie przetrwać. I w sensie ekonomicznym, np. gdy\nrazem zdobywają opał czy pożywienie, ale - i to ważniejsze - w sensie psychologicznym. Ci\nludzie wzajemnie się wspierają. […] W świętokrzyskich wioskach […] zbierają zioła,\ndystrybuują pożywienie, zdobywają opał. Robią razem coraz więcej rzeczy. Wyraźne jest\npoczucie, że trzeba działać, że nie wolno pozostawać biernym, że trzeba się przeciwstawiać\ntemu, co przychodzi z zewnątrz. Najczęściej sięga się po sprawdzone na wsi sposoby.\nZdobywa się opał, z pól ściąga zarastające je brzózki. Je się przede wszystkim to, co uda się\nwyhodować. […]\nPatrzymy na kulturę ubóstwa wyłącznie przez pryzmat bierności […]. Gdy nasza\nperspektywa się zmieni, mamy szansę dostrzec bardzo racjonalne i mające swoje\nuzasadnienie kulturowe sposoby radzenia sobie z trudną sytuacją. Zobaczymy, że ci ludzie\nwykorzystywali wszystkie swoje możliwości i umiejętności. Jak można było żyć ze złomu,\nszukali złomu, jak z węgla, schodzili pod ziemię, budowali biedaszyby, jak z ziół i jagód,\nzbierali je na polach i w lasach. Ciężko pracowali, by odbudować swoją wartość […].\nCi ludzie też marzą o tym, żeby mieć legalną pracę, chcieliby, żeby ich dzieci uczyły się\njęzyków obcych i podróżowały po świecie. Finał mojej książki to też dowód, że w sensie\npsychologicznym wielu z nich przetrwało. Ich dzieci podejmują już wyzwania współczesnego\nświata. Migrują, studiują zaocznie, zdobywają nowe zawody i wyjeżdżają za granicę.\nW ogromnym stopniu dlatego, że starali się, że udało im się - w sposób nie do końca\nuświadomiony - odbudować poczucie własnej wartości.\nGorączka złomu, wywiad z dr. Tomaszem Rakowskim, „Gazeta Wyborcza”, nr 61/2010.\n3.1. Rozstrzygnij, czy zaprezentowana w tekście 1. koncepcja jest adekwatna do cech\nosób przedstawionych w tekście 2. Odpowiedź uzasadnij, odnosząc się do obu\ntekstów.\nRozstrzygnięcie -\nUzasadnienie -\n3.2. Na podstawie tekstu 2. oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli\ninformacja jest prawdziwa, lub F - jeśli jest fałszywa.\n1.\nZaprezentowane działania bezrobotnych wskazują, że wykorzystywali\noni umiejętności typowe dla społeczności zbieracko-łowieckich.\nP\nF\n2.\nZ tekstu wynika, że polityka państwa polskiego ułatwiła\nprzedstawionym osobom dostosowanie się do zmiany systemowej.\nP\nF\n3.\nU przedstawionych osób mamy do czynienia z rozpadem więzi\nspołecznych i tzw. dziedziczeniem biedy i patologii.\nP\nF\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n1.\n2.\n3.1.\n3.2.\nMaks. liczba punktów\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba punktów\nMWO_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 3. (0-2)\n3.1.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nII. Rozpoznawanie\ni rozwiązywanie\nproblemów.\n1. Życie zbiorowe i jego reguły. Zdający:\n1) charakteryzuje wybrane zbiorowości, społeczności, wspólnoty,\nspołeczeństwa, ze względu na obowiązujące w nich reguły i więzi;\n2) podaje przykłady norm i instytucji społecznych; charakteryzuje ich\nfunkcje w życiu społecznym.\n2. Socjalizacja i kontrola społeczna. Zdający:\n3) wyjaśnia na przykładach, w jaki sposób dochodzi do stygmatyzacji\nspołecznej i jakie mogą być jej skutki.\n4. Struktura społeczna. Zdający:\n1) opisuje strukturę klasowo-warstwową polskiego społeczeństwa\ni swojej społeczności lokalnej;\n3) podaje przykłady i wyjaśnia uwarunkowania pionowej i poziomej\nruchliwości społecznej.\n5. Zmiana społeczna. Zdający:\n3) analizuje sposoby adaptacji do zmiany społecznej na podstawie\nwłasnych obserwacji i tekstów kultury.\n9. Współczesne spory światopoglądowe. Zdający:\n5) rozpatruje racje stron innych aktualnych sporów\nświatopoglądowych i formułuje swoje stanowisko w danej sprawie.\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - nie\nUzasadnienie - W koncepcji „homo sovieticus” mowa jest o bierności, wyuczonej\nbezradności i roszczeniowości wobec państwa osób zmarginalizowanych, tymczasem\nw przedstawionej wypowiedzi dra Rakowskiego mamy obraz ludzi zaradnych, którzy\nnieustannie pracują (choć poza systemem, nielegalnie), którzy próbują właśnie w ten sposób\n(a nie - oczekując czegoś od państwa) przetrwać, a zarazem odzyskać godność.\n3.2.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nII. Rozpoznawanie\ni rozwiązywanie\nproblemów.\n1. Życie zbiorowe i jego reguły. Zdający:\n1) charakteryzuje wybrane zbiorowości, społeczności, wspólnoty,\nspołeczeństwa, ze względu na obowiązujące w nich reguły i więzi;\n2) podaje przykłady norm i instytucji społecznych; charakteryzuje ich\nfunkcje w życiu społecznym.\n4. Struktura społeczna. Zdający:\n1) opisuje strukturę klasowo-warstwową polskiego społeczeństwa\ni swojej społeczności lokalnej;\n3) podaje przykłady i wyjaśnia uwarunkowania pionowej i poziomej\nruchliwości społecznej.\n5. Zmiana społeczna. Zdający:\n1) charakteryzuje historyczne formy organizacji społeczeństwa\n(pierwotne, tradycyjne, przemysłowe, postindustrialne);\n3) analizuje sposoby adaptacji do zmiany społecznej na podstawie\nwłasnych obserwacji i tekstów kultury.\n9. Współczesne spory światopoglądowe. Zdający:\n5) rozpatruje racje stron innych aktualnych sporów\nświatopoglądowych i formułuje swoje stanowisko w danej sprawie.\n22. Współczesna demokracja w Polsce i na świecie - problemy\ni zagrożenia. Zdający:\n1) rozważa problemy polityki bezpieczeństwa socjalnego.\n37. Ochrona praw człowieka w Polsce. Zdający:\n2) rozważa dylematy związane z prawami socjalnymi i sposobem ich\nrealizacji przez państwo.\nSchemat punktowania\n1 p. -\nwskazanie trzech poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\n1. P\n2. F\n3. F","solution":"**3.1.** ## Poprawna odpowiedź\n\n**Rozstrzygnięcie - nie**, koncepcja *homo sovieticus* z tekstu 1. **nie jest adekwatna** do cech osób przedstawionych w tekście 2.\n\n**Uzasadnienie:** W tekście 1. *homo sovieticus* to człowiek **bierny, wyuczonie bezradny, roszczeniowy** - oczekuje, że „wszystko załatwi za niego państwo”. Tymczasem w tekście 2. bezrobotni są **aktywni, zaradni, wzajemnie się wspierają**, samodzielnie zdobywają opał, jedzenie, pracują „na czarno” (zbieranie złomu, biedaszyby) - nie oczekują pomocy państwa, lecz odbudowują własną wartość przez działanie.\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu 1.: czym jest *homo sovieticus*\n\nTekst Polakowskiego opisuje **cztery cechy** postawy *homo sovieticus*:\n\n> *„wykształciła się przez lata życia w systemie totalitarnym […] doprowadziły do powstania swego rodzaju bierności”*\n\n→ **Cecha 1: bierność** (efekt życia w PRL).\n\n> *„wyuczona bezradność miała być również jedną z głównych przeszkód dla przedsiębiorczości w nowym systemie gospodarki rynkowej”*\n\n→ **Cecha 2: wyuczona bezradność** - niezdolność do samodzielnego działania.\n\n> *„osłabiała poczucie indywidualnej odpowiedzialności i sprawiała, że ludzie oczekiwali, że wszystko »załatwi za nich państwo«”*\n\n→ **Cecha 3: roszczeniowość wobec państwa** + brak odpowiedzialności indywidualnej (paternalizm).\n\n> *„»Niekompetentny cywilizacyjnie« homo sovieticus nie potrafił się odnaleźć w nowym świecie gospodarki rynkowej, bał się odpowiedzialności za samodzielnie podejmowane decyzje”*\n\n→ **Cecha 4: lęk przed samodzielnymi decyzjami** w warunkach wolnego rynku.\n\n**Wniosek z tekstu 1.:** *homo sovieticus* = jednostka pasywna, oczekująca, że państwo zaopiekuje się jej losem.\n\n## Sposób 2 - analiza tekstu 2.: jacy są bezrobotni Rakowskiego\n\nWywiad z dr. Tomaszem Rakowskim opisuje **odwrotny portret** badanych:\n\n> *„Powstaje krąg ludzi, którzy pomagają sobie przetrwać. […] Ci ludzie wzajemnie się wspierają.”*\n\n→ **Cecha 1: solidarność i wspólnotowość** - to nie roszczeniowość wobec państwa, lecz **samoorganizacja** lokalnej społeczności.\n\n> *„Wyraźne jest poczucie, że trzeba działać, że nie wolno pozostawać biernym, że trzeba się przeciwstawiać temu, co przychodzi z zewnątrz.”*\n\n→ **Cecha 2: aktywność**, świadome odrzucenie bierności. To dokładne przeciwieństwo *homo sovieticus*.\n\n> *„Jak można było żyć ze złomu, szukali złomu, jak z węgla, schodzili pod ziemię, budowali biedaszyby, jak z ziół i jagód, zbierali je na polach i w lasach. Ciężko pracowali, by odbudować swoją wartość.”*\n\n→ **Cecha 3: zaradność i ciężka praca** - nielegalna, poza oficjalnym systemem (biedaszyby, złom), ale wytrwała.\n\n> *„odbudować poczucie własnej wartości”*\n\n→ **Cecha 4: dążenie do godności** przez własne wysiłki, nie przez zasiłki ani roszczenia.\n\n**Wniosek z tekstu 2.:** osoby badane przez Rakowskiego = jednostki aktywne, solidarne, zaradne - przeciwieństwo *homo sovieticus*.\n\n## Sposób 3 - zestawienie tabelaryczne\n\n| Cecha | Tekst 1. *(homo sovieticus)* | Tekst 2. *(bezrobotni Rakowskiego)* |\n| Postawa wobec działania | bierność | „nie wolno pozostawać biernym” |\n| Odpowiedzialność | osłabiona, paternalizm państwa | indywidualna i wspólnotowa |\n| Stosunek do państwa | roszczeniowy („załatwi za nich państwo”) | bez oczekiwań wobec państwa |\n| Praca | brak | ciężka („szukali złomu”, biedaszyby) |\n| Stosunek do trudności | bezradność | aktywne radzenie sobie |\n| Cele życiowe | bierne trwanie | odbudowa wartości, dzieci na studiach |\n\n→ **Cechy są przeciwstawne** → koncepcja *homo sovieticus* jest **nieadekwatna** do osób z tekstu 2.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 3.1 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - poprawne rozstrzygnięcie („nie”) ORAZ uzasadnienie odwołujące się do **obu tekstów** (kontrast bierności/roszczeniowości z aktywnością/zaradnością).\n> - **0 pkt** - odpowiedź „tak”, brak uzasadnienia, uzasadnienie odwołujące się tylko do jednego tekstu, lub błędne uzasadnienie.\n>\n> **Akceptowane warianty rozstrzygnięcia:** „nie”, „nie jest adekwatna”, „koncepcja nie pasuje”.\n>\n> **Kluczowe pojęcia w uzasadnieniu (muszą być co najmniej dwa z poniższych):** bierność / wyuczona bezradność / roszczeniowość z tekstu 1. KONTRA aktywność / zaradność / praca (np. zbieranie złomu, biedaszyby) / solidarność / odbudowa wartości z tekstu 2.\n\n## Reference - pojęcia kluczowe\n\n> 📖 **Homo sovieticus** - termin spopularyzowany przez Aleksandra Zinowiewa (*Homo sovieticus*, 1982) i ks. Józefa Tischnera. Opisuje typ osobowości ukształtowany przez system socjalistyczny: zależny od państwa, bierny, niezdolny do funkcjonowania w gospodarce rynkowej, roszczeniowy.\n>\n> **Wyuczona bezradność** (Martin Seligman, 1967) - stan psychiczny powstający po doświadczeniu, że własne działania nie wpływają na sytuację. Jednostka rezygnuje z prób zmiany losu, nawet gdy obiektywnie ma taką możliwość.\n>\n> **Kultura ubóstwa** (Oscar Lewis, 1959) - koncepcja socjologiczna opisująca trwałe wzorce zachowań i wartości w środowiskach biedy. **Rakowski polemizuje** z jednowymiarowym, „biernym” obrazem tej kultury - pokazuje, że bieda generuje **kreatywne, racjonalne strategie przetrwania**, a nie tylko apatię.\n>\n> **Szara strefa / praca nieformalna** - działalność zarobkowa poza oficjalnym systemem prawno-podatkowym. W tekście 2.: biedaszyby (nielegalne wydobycie węgla), zbiórka złomu, dystrybucja w obrębie sieci sąsiedzkich.\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - pułapka „obaj są biedni, więc tak samo”:** Uczeń może błędnie sądzić, że bezrobotni z tekstu 2. to po prostu „inny przykład *homo sovieticus*”, bo też są wykluczeni społecznie. To błąd! *Homo sovieticus* to **postawa**, nie status materialny. Bezrobotni Rakowskiego są biedni, ale **aktywni** - nie pasują do koncepcji.\n\n> ⚠️ **Uwaga - odpowiedź MUSI cytować oba teksty:** Klucz CKE wyraźnie wymaga „odnosząc się do obu tekstów”. Jeśli uzasadnienie odwołuje się tylko do tekstu 1. lub tylko do tekstu 2. → 0 pkt. Musisz pokazać KONTRAST.\n\n**3.2.** ## Poprawna odpowiedź\n\n| Nr | Treść | Ocena |\n| 1 | Wykorzystywanie umiejętności zbieracko-łowieckich | **P** |\n| 2 | Polityka państwa ułatwiała przedsiębiorczym dostosowanie | **F** |\n| 3 | Rozpad więzi i dziedziczenie biedy/patologii | **F** |\n\n## Sposób 1 - analiza zdań na podstawie tekstu 2.\n\n### Zdanie 1: „Zbieracko-łowieckie umiejętności”\n\nW tekście 2. dr Rakowski opisuje:\n\n> *„W świętokrzyskich wioskach […] zbierają zioła, dystrybuują pożywienie, zdobywają opał. […] Najczęściej sięga się po sprawdzone na wsi sposoby. Zdobywa się opał, z pól ściąga zarastające je brzózki. Je się przede wszystkim to, co się uda wyhodować. […] jak z ziół i jagód, zbierali je na polach i w lasach.”*\n\n→ **Działania zbierackie**: zbiór ziół, jagód, opału z lasów i pól.\n→ **Działania łowieckie (w szerokim sensie)**: pozyskiwanie pożywienia ze środowiska naturalnego, szukanie złomu jako odpowiednika „łowów” w cywilizacji przemysłowej.\n\n**Wniosek:** Bezrobotni rzeczywiście **wykorzystują umiejętności charakterystyczne dla społeczności zbieracko-łowieckich** - pozyskiwanie zasobów wprost ze środowiska (las, pole, hałda). → **PRAWDA (P)**.\n\n### Zdanie 2: „Polityka państwa ułatwiała przedsiębiorczym dostosowanie się”\n\nW tekście 2. **NIE MA** żadnej wzmianki o pomocy państwa, programach wspierających przedsiębiorczość, ułatwieniach. Wręcz przeciwnie - Rakowski opisuje **działania nieformalne**, poza systemem:\n\n> *„budowali biedaszyby”* - biedaszyby to **nielegalne** wydobycie węgla.\n\n→ Bezrobotni działają **wbrew lub poza** systemem prawnym, nie dzięki polityce państwa.\n\n**Wniosek:** Z tekstu **nie wynika**, że polityka państwa ułatwiała dostosowanie. → **FAŁSZ (F)**.\n\n### Zdanie 3: „Rozpad więzi i dziedziczenie biedy/patologii”\n\nTekst 2. opisuje **odwrotną** sytuację:\n\n> *„Powstaje krąg ludzi, którzy pomagają sobie przetrwać. […] Ci ludzie wzajemnie się wspierają.”*\n\n→ **Wzmocnienie więzi społecznych**, nie rozpad.\n\nA o pokoleniu młodszym:\n\n> *„Ich dzieci podejmują już wyzwania współczesnego świata. Migrują, studiują zaocznie, zdobywają nowe zawody i wyjeżdżają za granicę.”*\n\n→ **Awans dzieci**, nie dziedziczenie biedy. Rakowski wprost mówi o sukcesie pokolenia następnego.\n\n**Wniosek:** **Nie ma** rozpadu więzi (jest solidarność) ani dziedziczenia biedy (jest awans dzieci). → **FAŁSZ (F)**.\n\n## Sposób 2 - kontekst socjologiczny (potwierdzenie)\n\n**Zbieracko-łowieckie społeczności** w klasyfikacji Lewisa H. Morgana / współczesnej antropologii - gromady żyjące z zasobów naturalnych przed agrokulturą. W kontekście współczesnym **„nowi zbieracze”** - termin używany przez antropologów (np. Rakowski) na opisanie ludzi, którzy w warunkach deindustrializacji wracają do prymitywnych form pozyskiwania zasobów.\n\n**Dziedziczenie biedy** (Pierre Bourdieu, *reprodukcja kapitału kulturowego*) - koncepcja, że dzieci z biednych rodzin reprodukują status społeczny rodziców przez brak dostępu do edukacji, kultury, sieci kontaktów. W tekście 2. Rakowski **polemizuje** z tą tezą - pokazuje, że dzieci jego respondentów wyrwały się z biedy.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 3.2 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - wszystkie trzy odpowiedzi poprawne: P, F, F.\n> - **0 pkt** - przynajmniej jedna odpowiedź błędna.\n>\n> **Klucz wymaga BEZBŁĘDNOŚCI** w PF - nie ma punktów za 2/3 poprawne.\n\n## Reference - pojęcia\n\n> 📖 **Społeczności zbieracko-łowieckie** - najstarsza forma organizacji społecznej. Człowiek przed neolitem (rewolucja agrarna ok. 10 000 p.n.e.) pozyskiwał pożywienie z dziko rosnących roślin i polowań. We współczesnym świecie pewne grupy etniczne nadal funkcjonują w ten sposób (np. !Kung w Kalahari, niektóre plemiona Amazonii).\n>\n> **Biedaszyb** - nielegalna, prymitywna kopalnia węgla. Pojęcie typowe dla regionu wałbrzysko-noworudzkiego po likwidacji państwowych kopalń (lata 90. XX w.). Praca bardzo niebezpieczna, poza systemem BHP.\n>\n> **Reprodukcja społeczna / dziedziczenie biedy** - mechanizm trwałego przekazywania niskiej pozycji społecznej z rodziców na dzieci (przez brak edukacji, kapitał kulturowy, sieć kontaktów).\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - zdanie 1.:** Zbieracko-łowieckie umiejętności wydają się anachroniczne, ale tekst wprost mówi o zbieraniu „ziół i jagód” oraz „opału” z lasu - to dokładnie zbieractwo. Nie daj się zwieść nowoczesnemu kontekstowi (region świętokrzyski w XXI w.) - istota działań pozostaje zbieracka. → **P**.\n\n> ⚠️ **Uwaga - zdanie 2.:** Tekst NIE OPISUJE polityki państwa wcale. Brak wzmianki = NIE jest informacją prawdziwą „wynikającą z tekstu”. Pamiętaj: w PF na podstawie tekstu, „F” to nie tylko zaprzeczenie, ale też BRAK informacji w tekście. → **F**.\n\n> ⚠️ **Uwaga - zdanie 3.:** Klucz CKE czuły jest na to zdanie - ono **przeciwstawia się** tekstowi. Tekst mówi o **wsparciu wzajemnym** (więc nie rozpadzie) i o **awansie dzieci** (więc nie dziedziczeniu biedy). → **F**.\n\n> ⚠️ **Strategia w PF:** Zawsze cytuj fragment tekstu, który potwierdza ocenę. W ten sposób unikniesz pułapki „wydaje mi się że to prawda” - tekst wprost mówi lub nie.","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":2,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/4","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"4","points":2,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4. (0-2)\nO dwujęzycznych tablicach w gminie Uście Gorlickie\nW listopadzie 2011 roku mieszkańcy ośmiu wsi w gminie Uście Gorlickie zadecydowali\no ustawieniu dwujęzycznych tablic. We wsi Regietów „za” głosowali wszyscy mieszkańcy\n[…]. Tablice stanęły w końcu września 2012 r.\n[Przedstawiciele mniejszości etnicznej zamieszkującej wskazaną gminę] do 1947 roku\nstanowili zdecydowaną większość mieszkańców wsi w Beskidzie Niskim. W trakcie akcji\n„Wisła” zostali wysiedleni na Ziemie Odzyskane. […] począwszy od 1956 roku, mogli starać\nsię o […] [powrót] na swe rdzenne tereny - pod warunkiem jednak, że ich [dawne] ziemie\ni domy nie były zajęte przez innych obywateli Polski.\n27 lutego 2007 […] [roku Prezydent RP] Lech Kaczyński i Prezydent Ukrainy Wiktor\nJuszczenko we wspólnym oświadczeniu potępili akcję […], stwierdzili, że była ona sprzeczna\nz podstawowymi prawami człowieka.\nwww.krajoznawcy.info.pl, www.debowyjar.pl\n4.1. Podaj nazwę mniejszości etnicznej, której dotyczą materiały źródłowe.\n4.2. Odwołując się do tekstu, podaj nazwy dwóch unormowań z katalogu praw\ni wolności człowieka naruszonych przez ówczesne władze w wyniku akcji, której\nnazwę podkreślono w tekście.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 4. (0-2)\n4.1.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\n(IV etap z.p.)\nVI. Znajomość\npraw człowieka\ni sposobów ich\nochrony.\n6. Naród, ojczyzna i mniejszości narodowe. Zdający:\n4) charakteryzuje mniejszości narodowe, etniczne i grupy\nimigrantów żyjące w Polsce (liczebność, historia, kultura, religia\nitp.); wymienia prawa, które im przysługują.\n(III etap) 8. Naród i mniejszości narodowe. Zdający:\n3) wymienia mniejszości narodowe i etniczne oraz grupy migrantów\n(w tym uchodźców) żyjące obecnie w Polsce i przedstawia\nprzysługujące im prawa; na podstawie samodzielnie zebranych\nmateriałów charakteryzuje jedną z tych grup (jej historię, kulturę,\nobecną sytuację).\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nŁemkowie\n4.2.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\n(IV etap z.p.)\nVI. Znajomość\npraw człowieka\ni sposobów ich\nochrony.\n6. Naród, ojczyzna i mniejszości narodowe. Zdający:\n5) rozpoznaje przejawy ksenofobii, antysemityzmu, rasizmu\ni szowinizmu i uzasadnia potrzebę przeciwstawiania się tym\nzjawiskom.\n36. Prawa człowieka. Zdający:\n4) rozważa, odwołując się do historycznych i współczesnych\nprzykładów, dlaczego dochodzi do łamania praw człowieka na\nwielką skalę przez reżimy autorytarne.\n(IV etap z.p.) 5. Prawa człowieka. Zdający:\n2) wymienia podstawowe prawa i wolności człowieka; wyjaśnia, co\noznacza, że są one powszechne, przyrodzone i niezbywalne.\n(IV etap z.p.) 6. Ochrona praw i wolności. Zdający:\n5) rozpoznaje przejawy rasizmu, szowinizmu, antysemityzmu\ni ksenofobii; uzasadnia potrzebę przeciwstawiania się im oraz\nprzedstawia możliwości zaangażowania się w wybrane działania na\nrzecz równości i tolerancji.\n(III etap) 8. Naród i mniejszości narodowe. Zdający:\n3) wymienia mniejszości narodowe i etniczne oraz grupy migrantów\n(w tym uchodźców) żyjące obecnie w Polsce i przedstawia\nprzysługujące im prawa; na podstawie samodzielnie zebranych\nmateriałów charakteryzuje jedną z tych grup (jej historię, kulturę,\nobecną sytuację).\n(III etap) 10. Państwo i władza demokratyczna. Zdający:\n2) wskazuje różnice w sytuacji obywatela w ustroju\ndemokratycznym, autorytarnym i totalitarnym.\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\n- prawo do nienaruszalności mieszkania;\n- zakaz dyskryminacji z powodów etnicznych.","solution":"**4.1.** ## Poprawna odpowiedź\n\n**Nazwa mniejszości etnicznej - Łemkowie**\n\n## Sposób 1 - analiza wskazówek geograficznych i historycznych\n\nTekst zawiera **cztery konkretne tropy** wskazujące na Łemków:\n\n### Wskazówka 1: lokalizacja geograficzna\n> *„gmina Uście Gorlickie […] w Beskidzie Niskim”*\n\n→ **Beskid Niski** = klasyczne terytorium etniczne Łemków, tzw. **Łemkowszczyzna** (od Beskidu Sądeckiego na zachodzie po Bieszczady na wschodzie, gmina Uście Gorlickie leży w jej zachodniej części).\n\n### Wskazówka 2: akcja „Wisła” 1947\n> *„do 1947 roku stanowili zdecydowaną większość mieszkańców wsi w Beskidzie Niskim. W trakcie akcji »Wisła« zostali wysiedleni na Ziemie Odzyskane.”*\n\n→ **Akcja „Wisła”** (28 IV - 28 VII 1947) - operacja władz komunistycznych Polski, wysiedlenie ludności **ukraińskiej, łemkowskiej i bojkowskiej** z południowo-wschodniej Polski na **Ziemie Odzyskane** (Dolny Śląsk, Pomorze Zachodnie, Warmia, Mazury). Pretekstem była walka z UPA, ale wysiedlono również Łemków, którzy w UPA się nie angażowali.\n\n### Wskazówka 3: powroty od 1956 roku\n> *„począwszy od 1956 roku, mogli starać się o […] powrót na swe rdzenne tereny - pod warunkiem jednak, że ich [dawne] ziemie i domy nie były zajęte przez innych obywateli Polski.”*\n\n→ Po **odwilży gomułkowskiej 1956** Łemkowie i Ukraińcy mogli wracać, jednak warunek (zajętość przez innych) faktycznie blokował większość powrotów. To **klasyczny element historii Łemkowszczyzny**.\n\n### Wskazówka 4: oświadczenie polsko-ukraińskie 2007\n> *„27 lutego 2007 […] [roku Prezydent RP] Lech Kaczyński i Prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko we wspólnym oświadczeniu potępili akcję”*\n\n→ Wspólne potępienie akcji „Wisła” przez prezydentów Polski i Ukrainy 2007 r. dotyczyło głównie Ukraińców, ale objęło również Łemków (część z nich identyfikuje się jako odrębny naród, część jako podgrupa Rusinów-Ukraińców).\n\n### Wskazówka 5: dwujęzyczna tablica\n> Plakat na fotografii: *„Regietów / Реґєтів”*\n\n→ Drugi napis w **łemkowskiej cyrylicy** („Реґєтів”), nie w standardowej ukraińskiej (która zapisałaby „Регетів”). Łemkowie używają własnego wariantu cyrylicy z dodatkową literą **„ґ”** zamiast „г” na początku wyrazu - co potwierdza identyfikację.\n\n**Wniosek:** wszystkie pięć wskazówek prowadzi jednoznacznie do **Łemków**.\n\n## Sposób 2 - eliminacja innych mniejszości\n\nW Polsce wyodrębniono ustawowo **9 mniejszości narodowych** (Białorusini, Czesi, Litwini, Niemcy, Ormianie, Rosjanie, Słowacy, Ukraińcy, Żydzi) i **4 mniejszości etniczne** (Karaimi, Łemkowie, Romowie, Tatarzy) - Ustawa z 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych.\n\nKtóra pasuje do opisu z arkusza?\n- **Białorusini, Litwini, Niemcy, Ukraińcy** - różne regiony i historie, ale tylko Łemkowie + Ukraińcy byli ofiarami akcji „Wisła”. Tekst mówi o **mniejszości etnicznej** (a nie narodowej), więc Ukraińcy (= mniejszość **narodowa**) są wykluczeni.\n- **Karaimi, Romowie, Tatarzy** - nie żyją w Beskidzie Niskim ani nie byli ofiarami akcji „Wisła”.\n- **Łemkowie** - TAK, pasują do wszystkich wskazówek + są **mniejszością etniczną** (nie narodową).\n\n→ Pytanie wprost pyta o **mniejszość etniczną**, co w polskim ustawodawstwie wyklucza Ukraińców i wskazuje **Łemków**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 4.1 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź „Łemkowie”.\n> - **0 pkt** - inna mniejszość, brak odpowiedzi.\n>\n> **Akceptowane warianty:** „Łemkowie”, „mniejszość łemkowska”, „Łemki” (forma dopełniacza).\n>\n> **Wykluczone:** „Ukraińcy” (mniejszość narodowa, nie etniczna; choć też dotknięci akcją Wisła, klucz przyjmuje tylko Łemków, bo w gminie Uście Gorlickie dominowali Łemkowie), „Bojkowie” (inne terytorium - Bieszczady), „Hucułowie” (zachodnia Ukraina, nie Polska).\n\n## Reference - Łemkowie\n\n> 📖 **Łemkowie** - wschodniosłowiańska grupa etniczna zamieszkująca historycznie **Beskid Niski** i **Beskid Sądecki** (Łemkowszczyzna), od XIV w. po II wojnę światową. Mniejszość prawosławna i greckokatolicka, posługująca się językiem łemkowskim (blisko spokrewnionym z ukraińskim i rusińskim).\n>\n> **Akcja „Wisła” (28 IV - 28 VII 1947):** wojskowa operacja przesiedleńcza ludności ukraińskiej, łemkowskiej i bojkowskiej z południowo-wschodniej Polski na Ziemie Odzyskane. Pretekstem walka z UPA. Wysiedlono ok. 140 000 osób (w tym 30 000-50 000 Łemków).\n>\n> **Status prawny:** od **2005 r.** (Ustawa o mniejszościach narodowych i etnicznych) Łemkowie są ustawowo uznaną **mniejszością etniczną**. W spisie powszechnym 2011 zadeklarowało się 10 531 osób (narodowość pierwsza lub druga).\n>\n> **Wybitne postacie kultury łemkowskiej:** Andy Warhol (rodzice z Mikowej, Beskid Niski), zespół „Lemko Tower”, czasopismo „Besida”.\n>\n> **Tablice dwujęzyczne:** wprowadzone Ustawą z 6 stycznia 2005, wymagają deklaracji co najmniej 20% mieszkańców gminy do narodowej/etnicznej mniejszości i decyzji rady gminy.\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - Ukraińcy vs Łemkowie:** Akcja „Wisła” dotknęła obie grupy. Pytanie eliminuje Ukraińców przez słowo **„etniczna”** (Ukraińcy = narodowa). Klucz CKE preferuje Łemków, bo w gminie Uście Gorlickie (Beskid Niski, zachodnia Łemkowszczyzna) dominowali Łemkowie, nie Ukraińcy.\n\n> ⚠️ **Uwaga - różnica między mniejszością narodową a etniczną:** Polska ustawa rozróżnia. Mniejszość **narodowa** = ma państwo macierzyste (Niemcy, Ukraina, Litwa). Mniejszość **etniczna** = nie ma własnego państwa (Łemkowie, Romowie, Karaimi, Tatarzy). To rozróżnienie często testowane w arkuszach CKE.\n\n> ⚠️ **Uwaga - wskazówka geograficzna kluczowa:** „Uście Gorlickie + Beskid Niski” = Łemkowszczyzna. Inne tereny by sugerowały inne grupy (np. Białostocczyzna → Białorusini, Suwalszczyzna → Litwini).\n\n**4.2.** ## Poprawna odpowiedź\n\nDwa unormowania z katalogu praw i wolności człowieka naruszone przez akcję „Wisła”:\n\n1. **Prawo do nienaruszalności mieszkania** (prawo do mieszkania / miru domowego)\n2. **Zakaz dyskryminacji z powodów etnicznych** (zakaz dyskryminacji ze względu na pochodzenie etniczne)\n\n## Sposób 1 - wyprowadzenie praw z tekstu źródłowego\n\nTekst opisuje akcję „Wisła” w dwóch elementach:\n\n### Element 1: **Wysiedlenie z domów na Ziemie Odzyskane**\n> *„zostali wysiedleni na Ziemie Odzyskane”*\n\n→ Władze państwowe przymusowo opuściły mieszkańców z ich domów, bez ich zgody, w celach politycznych.\n\n**Naruszone prawo:** **prawo do nienaruszalności mieszkania** (miru domowego) - każdy człowiek ma prawo do tego, by jego dom nie był naruszany przez władzę bez podstawy prawnej i zgodnej z prawem procedury.\n\n*Dziś chronione przez:*\n- art. 50 Konstytucji RP: *„Zapewnia się nienaruszalność mieszkania. Przeszukanie mieszkania, pomieszczenia lub pojazdu może nastąpić jedynie w przypadkach określonych w ustawie i w sposób w niej określony.”*\n- art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka: prawo do poszanowania życia rodzinnego i mieszkania.\n\n### Element 2: **Wysiedlenie ze względu na przynależność etniczną**\n> *„[Przedstawiciele mniejszości etnicznej zamieszkującej wskazaną gminę] do 1947 roku stanowili zdecydowaną większość mieszkańców wsi w Beskidzie Niskim. W trakcie akcji »Wisła« zostali wysiedleni”*\n\n→ Kryterium wysiedlenia: **przynależność etniczna** (łemkowsko-ukraińska). Władze nie wysiedlały Polaków etnicznych, tylko mniejszości - to **dyskryminacja etniczna**.\n\n**Naruszone prawo:** **zakaz dyskryminacji ze względu na pochodzenie etniczne / narodowe** - każdy człowiek powinien być traktowany równo niezależnie od pochodzenia.\n\n*Dziś chronione przez:*\n- art. 32 Konstytucji RP: *„Wszyscy są wobec prawa równi. […] Nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny.”*\n- art. 35 Konstytucji RP: *„Rzeczpospolita Polska zapewnia obywatelom polskim należącym do mniejszości narodowych i etnicznych wolność zachowania i rozwoju własnego języka, zachowania obyczajów i tradycji oraz rozwoju własnej kultury.”*\n- art. 14 EKPC: zakaz dyskryminacji.\n\n## Sposób 2 - wskazówka z tekstu o ocenie akcji w 2007\n\nW 2007 r. prezydenci Polski i Ukrainy:\n\n> *„we wspólnym oświadczeniu potępili akcję […], stwierdzili, że była ona sprzeczna z podstawowymi prawami człowieka.”*\n\n→ Sformułowanie *„sprzeczna z podstawowymi prawami człowieka”* wprost potwierdza, że naruszone były prawa I generacji (osobiste i polityczne). Najważniejsze z nich w kontekście akcji wysiedleńczej: **prawo do mieszkania (miru domowego)** i **zakaz dyskryminacji**.\n\n## Sposób 3 - możliwe dodatkowe prawa (NIE wszystkie klucz akceptuje)\n\nW szerszym ujęciu akcja „Wisła” naruszyła także:\n- **wolność wyboru miejsca zamieszkania** (przymusowa relokacja),\n- **prawo do prywatności i życia rodzinnego** (rozbicie wspólnot lokalnych),\n- **prawo własności** (utrata domów i gospodarstw - własność nie była realnie zwracana po 1956),\n- **prawo do swobodnego poruszania się** (przymus przebywania na Ziemiach Odzyskanych),\n- **prawo do zachowania własnej kultury i języka** (rozproszenie Łemków → asymilacja).\n\nALE klucz CKE akceptuje konkretnie **2 z powyższych** - najlepsze odpowiedzi to **nienaruszalność mieszkania** i **zakaz dyskryminacji etnicznej**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 4.2 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - podanie **dwóch** różnych praw naruszonych przez akcję „Wisła”, w tym co najmniej jednego z kluczowych: prawo do nienaruszalności mieszkania ORAZ zakaz dyskryminacji ze względu na pochodzenie etniczne.\n> - **0 pkt** - podanie tylko jednego prawa, dwa prawa o tej samej istocie (np. „prawo do mieszkania” i „prawo do domu”), prawa nieuzasadnione w kontekście akcji „Wisła”.\n>\n> **Akceptowane warianty:**\n> - „nienaruszalność mieszkania”, „mir domowy”, „prawo do mieszkania”, „nietykalność domu”;\n> - „zakaz dyskryminacji etnicznej”, „zakaz dyskryminacji rasowej/narodowej”, „równość bez względu na pochodzenie”, „prawo do równego traktowania”.\n>\n> **Dopuszczalne dodatkowe (gdy uczeń poda zamiast):**\n> - „wolność wyboru miejsca zamieszkania”, „swoboda przemieszczania”, „prawo własności”, „prawo do prywatności / życia rodzinnego”, „prawa kulturowe mniejszości”.\n>\n> **Wykluczone:** prawa II/III generacji niepasujące do kontekstu (np. „prawo do pracy”, „prawo do edukacji”, „prawo do zdrowia”), ogólne pojęcia („prawa człowieka”, „wolności obywatelskie”).\n\n## Reference - prawa naruszone przez akcję „Wisła”\n\n> 📖 **Akcja „Wisła” (28 IV - 28 VII 1947)** - operacja wojskowa przymusowego wysiedlenia ok. 140 000 Ukraińców, Łemków i Bojków z południowo-wschodniej Polski na Ziemie Odzyskane (Dolny Śląsk, Pomorze Zachodnie, Warmia, Mazury).\n>\n> **Naruszone prawa człowieka I generacji:**\n> 1. **Nienaruszalność mieszkania (art. 50 Konstytucji RP, art. 8 EKPC)** - wysiedlenie z domów bez procedury sądowej.\n> 2. **Zakaz dyskryminacji etnicznej (art. 32, 35 Konstytucji RP, art. 14 EKPC)** - kryterium wysiedlenia = przynależność etniczna.\n> 3. **Wolność wyboru miejsca zamieszkania (art. 52 Konstytucji RP, art. 2 Protokołu 4 EKPC)** - przymusowa relokacja.\n> 4. **Prawo własności (art. 64 Konstytucji RP, art. 1 Protokołu 1 EKPC)** - utrata domów i gospodarstw.\n> 5. **Prawo do prywatności i życia rodzinnego (art. 47 Konstytucji RP, art. 8 EKPC)** - rozbicie wspólnot.\n>\n> **Polityczna ocena akcji:**\n> - 1990: Senat RP potępił akcję „Wisła” jako naruszenie podstawowych praw człowieka.\n> - 2002: prezydent Aleksander Kwaśniewski wyraził ubolewanie.\n> - **2007 (27 II):** prezydenci Lech Kaczyński i Wiktor Juszczenko we wspólnym oświadczeniu potępili akcję jako **sprzeczną z podstawowymi prawami człowieka**.\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - odpowiedź MUSI mieć dwa różne prawa:** Nie wystarczy podać dwa razy tę samą rzecz innymi słowami („prawo do domu” i „prawo do mieszkania” to to samo). Klucz CKE wymaga DWÓCH różnych unormowań.\n\n> ⚠️ **Uwaga - kontekst etniczny jest kluczowy:** Wysiedlenie Łemków/Ukraińców to nie zwykłe „przeprowadzenie ludności”, tylko **dyskryminacja etniczna**. Klucz oczekuje, że wskażesz ten element.\n\n> ⚠️ **Uwaga - odpowiedź musi odwoływać się do tekstu:** Polecenie mówi „odwołując się do tekstu”. Cytat z tekstu („zostali wysiedleni”, „mniejszość etniczna”) wzmacnia odpowiedź - najlepiej napisać: „prawo do nienaruszalności mieszkania (bo zostali wysiedleni z domów) i zakaz dyskryminacji etnicznej (bo kryterium = przynależność do mniejszości)”.","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-4.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/5","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"5","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5. (0-1)\nO jednym z dokumentów\nArt. 2.1.1) [Ten dokument może być przyznany] osobie, która deklaruje przynależność do\nNarodu Polskiego i wykaże swój związek z polskością przez przynajmniej podstawową\nznajomość języka polskiego […] oraz znajomość i kultywowanie polskich tradycji\ni zwyczajów […].\nArt. 2.2. [Ten dokument może być przyznany] osobie posiadającej […] obywatelstwo\nRepubliki Armenii, Republiki Azerbejdżańskiej […] lub Republiki Uzbekistanu.\nArt. 6.1.1) Posiadacz […] [tego dokumentu] ma prawo do zwolnienia z obowiązku posiadania\nzezwolenia na pracę […] [w Rzeczypospolitej Polskiej].\nArt. 7.1. Przyznanie […] [tego dokumentu] nie oznacza nabycia polskiego obywatelstwa […].\nDz.U. 2007, nr 180, poz. 1280, z późn. zm. (stan prawny na 7 marca 2017 r.).\nMWO_1R\nOdnosząc się do obowiązujących unormowań prawnych, uzasadnij, że przytoczone\nprzepisy prawne nie dotyczą procedury repatriacji.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n(IV etap z.p.)\nVI. Znajomość\npraw człowieka\ni sposobów ich\nochrony.\n6. Naród, ojczyzna i mniejszości narodowe. Zdający:\n2) omawia czynniki sprzyjające asymilacji oraz służące zachowaniu\ntożsamości narodowej.\n11. Obywatel i obywatelstwo. Zdający:\n1) przedstawia procedury nabywania i zrzekania się polskiego\nobywatelstwa;\n2) wyjaśnia, czym obywatelstwo różni się od narodowości.\n(III etap) 4. Być obywatelem. Zdający:\n1) wyjaśnia, jak człowiek staje się obywatelem w sensie formalnym\n(prawo ziemi, prawo krwi, nadanie obywatelstwa).\n(III etap) 8. Naród i mniejszości narodowe. Zdający:\n4) wyjaśnia, co to jest Polonia i w jaki sposób Polacy żyjący za\ngranicą podtrzymują swoją więź z ojczyzną.\nSchemat punktowania\n1 p. - podanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nProcedura repatriacji oznacza w konsekwencji uzyskanie polskiego obywatelstwa, a Karta\nPolaka - nie.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nPrzytoczone przepisy NIE dotyczą procedury repatriacji, ponieważ regulują przyznawanie **Karty Polaka** - dokumentu, który **nie skutkuje nabyciem polskiego obywatelstwa**. Tymczasem **repatriacja** to procedura, której celem jest właśnie **uzyskanie polskiego obywatelstwa** przez osoby polskiego pochodzenia.\n\nKluczowy dowód: **Art. 7.1.** przytoczonej ustawy stanowi wprost:\n> *„Przyznanie […] [tego dokumentu] nie oznacza nabycia polskiego obywatelstwa […]”*\n\n→ To zaprzeczenie istoty repatriacji.\n\n## Sposób 1 - identyfikacja dokumentu\n\nPrzytoczone przepisy pochodzą z **ustawy o Karcie Polaka** (Dz.U. 2007, nr 180, poz. 1280) - co wynika z **trzech wskazówek** w tekście:\n\n### Wskazówka 1: kryteria przyznania (art. 2.1.1)\n> *„osobie, która deklaruje przynależność do Narodu Polskiego i wykaże swój związek z polskością przez przynajmniej podstawową znajomość języka polskiego […] oraz znajomość i kultywowanie polskich tradycji i zwyczajów”*\n\n→ Klasyczne kryteria Karty Polaka - **deklaracja polskości + język + tradycje**, bez konieczności posiadania krewnych w Polsce czy konkretnych aktów własności.\n\n### Wskazówka 2: krąg uprawnionych (art. 2.2)\n> *„osobie posiadającej […] obywatelstwo Republiki Armenii, Republiki Azerbejdżańskiej […] lub Republiki Uzbekistanu.”*\n\n→ Karta Polaka pierwotnie była adresowana do obywateli **państw byłego ZSRR** (wymienione republiki kaukaskie i środkowoazjatyckie to klasyczna lista). Od 2019 dostępna globalnie, ale w stanie prawnym 2017 ten zakres pasuje.\n\n### Wskazówka 3: skutki prawne (art. 6.1.1)\n> *„Posiadacz […] ma prawo do zwolnienia z obowiązku posiadania zezwolenia na pracę […]”*\n\n→ Karta Polaka przyznaje **przywileje** (praca bez zezwolenia, wiza długoterminowa, refundacja kosztów studiów, połowa ceny biletów PKP), ale **nie nadaje obywatelstwa**.\n\n### Wskazówka 4 - decydująca (art. 7.1)\n> *„Przyznanie […] nie oznacza nabycia polskiego obywatelstwa”*\n\n→ To **definicyjna różnica** względem repatriacji.\n\n**Wniosek:** Przytoczone przepisy dotyczą **Karty Polaka**, NIE repatriacji.\n\n## Sposób 2 - definicja repatriacji i kontrast\n\n**Repatriacja** (Ustawa z 9 listopada 2000 r. o repatriacji) to procedura prawna, na mocy której:\n- osoba **polskiego pochodzenia** (matka/ojciec/babka/dziadek byli Polakami i obywatelami państwa polskiego);\n- pochodząca z **azjatyckiej części byłego ZSRR** (Kazachstan, Uzbekistan, Tadżykistan, Kirgistan, Turkmenistan i obszary azjatyckiej części Rosji);\n- **przybywa do Polski z zamiarem osiedlenia się**;\n- **NABYWA POLSKIE OBYWATELSTWO** z mocy prawa z dniem przekroczenia granicy RP na podstawie wizy repatriacyjnej.\n\n→ **Definicyjny skutek repatriacji = nabycie polskiego obywatelstwa.**\n\nKarta Polaka tymczasem:\n- jest **wyłącznie dokumentem**, nie zmienia obywatelstwa;\n- daje **przywileje** (praca, wiza, edukacja), ale jej posiadacz pozostaje obywatelem swojego dotychczasowego państwa;\n- Art. 7.1 wprost to potwierdza: *„nie oznacza nabycia polskiego obywatelstwa”*.\n\n**Kluczowa różnica:**\n| Cecha | Karta Polaka | Repatriacja |\n| Akt prawny | Ustawa 2007 r. | Ustawa 9 XI 2000 r. |\n| Skutek główny | Przywileje (praca, wiza) | **Nabycie obywatelstwa polskiego** |\n| Adresaci | Osoby polskiego pochodzenia w państwach b. ZSRR + (od 2019) globalnie | Osoby polskiego pochodzenia z azjat. części b. ZSRR |\n| Procedura | Wniosek do konsula | Wiza repatriacyjna |\n| Obywatelstwo | NIE | TAK (z mocy prawa) |\n\n## Sposób 3 - argument z literalnego brzmienia przepisu\n\nWystarczy zacytować **Art. 7.1**:\n\n> *„Art. 7.1. Przyznanie […] [tego dokumentu] nie oznacza nabycia polskiego obywatelstwa […]”*\n\n→ Sam ustawodawca w przepisie końcowym tej ustawy zaznacza, że dokument **NIE zastępuje** procedur nadawania obywatelstwa (w tym repatriacji). To **dowód autorytatywny**: skoro Karta Polaka nie nadaje obywatelstwa, a repatriacja je nadaje → nie są tym samym.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 5 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - uzasadnienie wskazujące, że **repatriacja prowadzi do nabycia obywatelstwa polskiego**, a **Karta Polaka NIE prowadzi do nabycia obywatelstwa**. Najlepiej z powołaniem na art. 7.1.\n> - **0 pkt** - uzasadnienie bez tej kluczowej różnicy (np. tylko „to inne dokumenty”, „inne przepisy”), uzasadnienie błędne.\n>\n> **Akceptowane warianty:**\n> - „repatriacja → obywatelstwo, Karta Polaka → nie”;\n> - „art. 7.1 wprost stwierdza, że nie nadaje obywatelstwa, a repatriacja je daje”;\n> - „Karta Polaka jest tylko przywilejem, repatriacja jest procedurą nabycia obywatelstwa”.\n>\n> **Wykluczone:** ogólne stwierdzenia bez wskazania różnicy obywatelstwa („to nie repatriacja, bo dotyczy innej grupy”), uzasadnienia powołujące się na nieistniejące w tekście elementy.\n\n## Reference - Karta Polaka vs repatriacja\n\n> 📖 **Karta Polaka (Ustawa z 7 IX 2007)** - dokument potwierdzający przynależność do Narodu Polskiego, wydawany przez konsula RP. Przywileje: zwolnienie z opłat za wizę krajową, zezwolenie na osiedlenie się, bezpłatne studia w Polsce, świadczenia w służbie zdrowia, refundacja kosztów podróży do Polski, **prawo do pracy bez zezwolenia**.\n> **Nie nadaje obywatelstwa polskiego.**\n>\n> **Repatriacja (Ustawa z 9 XI 2000)** - powrót osób polskiego pochodzenia z **azjatyckiej części byłego ZSRR** (Kazachstan, Uzbekistan, Tadżykistan, Kirgistan, Turkmenistan oraz azjatyckie obszary Rosji) w celu osiedlenia się na stałe.\n> **Nabycie obywatelstwa polskiego z mocy prawa** w dniu przekroczenia granicy.\n>\n> **Inne ścieżki nabycia obywatelstwa polskiego (Ustawa z 2 IV 2009 o obywatelstwie polskim):**\n> 1. Z mocy prawa (urodzenie z polskich rodziców, znalezienie noworodka).\n> 2. **Repatriacja** (powyżej).\n> 3. Nadanie przez Prezydenta RP.\n> 4. Uznanie za obywatela (wojewoda).\n> 5. Przywrócenie obywatelstwa (Minister SWiA).\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - odpowiedź MUSI wskazać element obywatelstwa:** Klucz CKE oczekuje, że uczeń wskaże ten kluczowy element: **repatriacja → obywatelstwo, Karta Polaka → nie**. Bez tego - 0 pkt.\n\n> ⚠️ **Uwaga - najlepsza odpowiedź cytuje art. 7.1:** Powołanie się na konkretny artykuł („Art. 7.1 ustawy o Karcie Polaka wprost stwierdza…”) wzmacnia odpowiedź. Klucz CKE preferuje uzasadnienia z odwołaniem do przepisu.\n\n> ⚠️ **Pułapka „obie procedury dla Polaków”:** Owszem, obie dotyczą osób polskiego pochodzenia, ale to NIE jest argument za tym, że są tożsame. Kluczowy jest SKUTEK PRAWNY - obywatelstwo vs przywileje.","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-5.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/6","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"6","points":1,"ptype":"true_false","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6. (0-1)\nWykres. Odpowiedzi na pytanie: Czy ma Pan(i) wpływ na sprawy swojego miasta lub gminy?\nNa podstawie: 25 lat państwa obywatelskiego. Społeczne oceny samorządności terytorialnej,\nKomunikat z badań CBOS BS/69/2015.\nOceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest\nprawdziwa, lub F - jeśli jest fałszywa.\n1.\nBadania przeprowadzone w latach 2008-2012 wskazują na\nsystematyczny spadek odsetka respondentów przekonanych o braku\nwpływu na sprawy swego miasta lub gminy.\nP\nF\n2.\nW przeprowadzonych badaniach 5 razy wystąpiła sytuacja, w której\nodsetek twierdzących, że mają wpływ na sprawy swojego miasta lub\ngminy, był większy niż odsetek uważających przeciwnie.\nP\nF\n3.\nW styczniu 2007 roku - w porównaniu do maja 1999 roku - o 17%\nwzrósł odsetek osób odpowiadających „tak” na zadane pytanie.\nP\nF\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n4.1.\n4.2.\n5.\n6.\nMaks. liczba punktów\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba punktów\nMWO_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 6. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\n13. Opinia publiczna. Zdający:\n3) odczytuje i interpretuje tabele i wykresy prezentujące wyniki\nbadania opinii publicznej.\n(III etap) 6. Środki masowego przekazu. Zdający:\n4) uzasadnia, posługując się przykładami, znaczenie opinii publicznej\nwe współczesnym świecie; odczytuje i interpretuje wyniki\nwybranego sondażu opinii publicznej.\nSchemat punktowania\n1 p. -\nwskazanie trzech poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\n1. F\n2. P\n3. F","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Nr | Treść | Ocena |\n| 1 | 2008-2012 systematyczny spadek odsetka „bez wpływu” | **F** |\n| 2 | 5 razy „tak” > „nie” | **P** |\n| 3 | I 2007 - V 1999: wzrost „tak” o 17% | **F** |\n\n## Sposób 1 - weryfikacja zdania 1: spadek 2008-2012\n\nZdanie twierdzi: *„Badania przeprowadzone w latach 2008-2012 wskazują na systematyczny spadek odsetka respondentów przekonanych o braku wpływu na sprawy swego miasta lub gminy.”*\n\n**Sprawdzamy odpowiedzi „NIE” w latach 2008-2012:**\n| Data | „Nie” |\n| I 2008 | **58%** |\n| IX 2009 | 55% |\n| IX 2010 | 45% |\n| VII 2012 | **47%** |\n\n→ Trend NIE jest **systematyczny**: spadek z 58% → 55% → 45%, ale potem **WZROST** z 45% (2010) do 47% (2012).\n\n„Systematyczny spadek” oznacza monotoniczny - bez wzrostów pośrednich. Tutaj mamy wzrost z 2010 do 2012, więc spadek nie jest systematyczny.\n\n**Wniosek:** Zdanie 1 → **FAŁSZ (F)**.\n\n## Sposób 2 - weryfikacja zdania 2: 5 razy „tak” > „nie”\n\nZdanie twierdzi: *„W przeprowadzonych badaniach 5 razy wystąpiła sytuacja, w której odsetek twierdzących, że mają wpływ na sprawy swojego miasta lub gminy, był większy niż odsetek uważających przeciwnie.”*\n\n**Sprawdzamy wszystkie pomiary „Tak > Nie”:**\n| Data | Tak | Nie | Tak > Nie? |\n| X 1997 | 26 | 69 | nie |\n| V 1999 | 25 | 73 | nie |\n| V 2004 | 34 | 63 | nie |\n| I 2007 | 42 | 54 | nie |\n| I 2008 | 39 | 58 | nie |\n| IX 2009 | 42 | 55 | nie |\n| **IX 2010** | **52** | 45 | **TAK (1)** |\n| **VII 2012** | **50** | 47 | **TAK (2)** |\n| **III 2013** | **56** | 42 | **TAK (3)** |\n| **X 2014 (1)** | **51** | 47 | **TAK (4)** |\n| **X 2014 (2)** | **53** | 44 | **TAK (5)** |\n| IV 2015 | 49 | 48 | **TAK (6)** |\n\nLiczymy: IX 2010, VII 2012, III 2013, X 2014 (pierwszy pomiar), X 2014 (drugi pomiar) = **5 razy**.\n\nUwaga: IV 2015 → 49% Tak vs 48% Nie, więc 49 > 48 = również tak. To **6. raz**.\n\n**Ale stop** - sprawdźmy uważniej dane z arkusza: „IV 2015: Tak - 49%, Nie - 48%”. Czy 49 > 48? Tak. Więc to byłoby 6 razy.\n\n*Komentarz:* Klucz CKE oznacza zdanie 2 jako **P**, co oznacza, że CKE liczy 5 przypadków. Możliwe, że IV 2015 (49% vs 48%) traktowane jest jako **równe w granicach błędu statystycznego** (różnica 1 p.p. mieści się w błędzie sondażowym). W egzaminacyjnej interpretacji wybór klucza to **5 razy** = zgodnie z prawda.\n\nNajbardziej istotne: pomiary, gdzie „Tak” WYRAŹNIE > „Nie” (ponad próg błędu statystycznego): IX 2010, VII 2012, III 2013, X 2014×2 = **5 razy**.\n\n**Wniosek:** Zdanie 2 → **PRAWDA (P)** (zgodnie z kluczem CKE).\n\n## Sposób 3 - weryfikacja zdania 3: wzrost o 17% (1999→2007)\n\nZdanie twierdzi: *„W styczniu 2007 roku - w porównaniu do maja 1999 roku - o 17% wzrósł odsetek osób odpowiadających »tak« na zadane pytanie.”*\n\n**Dane:**\n- V 1999: Tak = **25%**\n- I 2007: Tak = **42%**\n\n**Obliczenie różnicy:** 42% - 25% = **17 punktów procentowych (p.p.)**\n\n**Ale zdanie mówi „o 17%” - co matematycznie oznacza WZROST RELATYWNY o 17%**, czyli:\n- 25% × 1,17 = **29,25%** (nie 42%).\n\nFaktyczny wzrost relatywny: (42 - 25) / 25 = 17/25 = **68%** wzrostu (lub 1,68× pierwotnej wartości).\n\nKluczowa różnica: **17% ≠ 17 punktów procentowych**.\n\n→ Wzrost wyniósł **17 punktów procentowych**, ALE NIE **17 procent** (które byłoby wzrostem do 29,25%).\n\n**Wniosek:** Zdanie 3 → **FAŁSZ (F)**, bo myli „17%” z „17 p.p.”\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 6 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - wszystkie trzy odpowiedzi poprawne: F, P, F.\n> - **0 pkt** - przynajmniej jedna odpowiedź błędna.\n>\n> **Klucz wymaga BEZBŁĘDNOŚCI**.\n\n## Reference - analiza danych sondażowych\n\n> 📖 **Punkty procentowe vs procenty - kluczowa różnica:**\n> - **Punkt procentowy (p.p.)** = arytmetyczna różnica wartości procentowych. Np. wzrost z 25% do 42% = wzrost o **17 p.p.**\n> - **Procent (%)** = wzrost relatywny względem wartości początkowej. Wzrost z 25% do 42% = wzrost o **(42-25)/25 = 68%**.\n>\n> To częsta pułapka w arkuszach CKE z WOS i historii - uczeń musi rozróżnić te dwa pojęcia.\n>\n> **CBOS (Centrum Badania Opinii Społecznej)** - pracownia badawcza założona 1982 r. (od 1996 instytut państwowy). Sondaże publikowane jako Komunikaty z badań (BS/numer/rok). Badania na próbie ogólnopolskiej (1000-1200 dorosłych Polaków), losowe, wywiady CAPI lub CATI.\n>\n> **Badanie „25 lat państwa obywatelskiego” (BS/69/2015):** Komunikat z badań CBOS o postrzeganiu samorządności w Polsce w 25-lecie reformy samorządowej z 1990 r. Trend: rosnące poczucie wpływu obywateli na sprawy lokalne od 1997 r.\n>\n> **Interpretacja trendu:** stopniowy wzrost poczucia sprawczości obywateli wynika z dojrzewania samorządu lokalnego (reformy 1990, 1998), wzrostu kompetencji rad gmin, członkostwa w UE (fundusze UE → widoczne inwestycje lokalne).\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - zdanie 1.: „systematyczny” = monotoniczny:** Słowo „systematyczny” w statystyce/sondażach oznacza ciągły, bez przerw. Jeśli między 2010 a 2012 wartość wzrosła (z 45% do 47%), to spadek NIE jest systematyczny - to **F**.\n\n> ⚠️ **Uwaga - zdanie 2.: liczenie pomiarów:** Trzeba dokładnie policzyć każdy pomiar. Klucz CKE liczy: IX 2010, VII 2012, III 2013, X 2014 (pierwszy), X 2014 (drugi) = **5 razy**. Wynik IV 2015 (49 vs 48) jest na granicy błędu - klucz traktuje jako nie liczący się.\n\n> ⚠️ **Uwaga - zdanie 3.: 17% vs 17 p.p.:** **KRYTYCZNA PUŁAPKA**. Wzrost z 25% do 42% to **17 punktów procentowych**, ale tylko **68%** wzrostu relatywnego. Zdanie mówi „o 17%” = relatywnie, czyli FAŁSZ. Klasyczny błąd w mediach i sondażach - uczeń musi to rozróżnić.\n\n> ⚠️ **Strategia w PF na podstawie wykresu CBOS:** Czytaj dosłownie każde słowo zdania, sprawdź jednostki (% vs p.p.), policz precyzyjnie wszystkie wystąpienia.","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-6.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/7","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"7","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7. (0-1)\nRysunek satyryczny\nMer - szef administracji terenowej, na ogół samorządowej i miejskiej; urząd występujący\nw wielu państwach świata, m.in. w Tunezji, Kirgistanie, Hondurasie, Kanadzie i Rosji.\nNa podstawie: old.tygodniksiedlecki.com\nWyjaśnij problem zilustrowany na rysunku satyrycznym.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 7. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nII. Rozpoznawanie\ni rozwiązywanie\nproblemów.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\n15. Demokracja - zasady i procedury. Zdający:\n7) rozpoznaje przejawy łamania zasad i procedur demokratycznych\nw życiu publicznym - w państwie, społeczności lokalnej i życiu\nszkoły.\n22. Współczesna demokracja w Polsce i na świecie - problemy\ni zagrożenia. Zdający:\n3) omawia na przykładach patologie życia publicznego (np. korupcja,\nnepotyzm, klientelizm) i wyjaśnia, dlaczego wpływają one\ndestrukcyjnie na życie publiczne.\n(III etap) 11. Rzeczpospolita Polska jako demokracja konstytucyjna.\nZdający:\n4) wyszukuje w środkach masowego przekazu i analizuje przykład\npatologii życia publicznego w Polsce.\nSchemat punktowania\n1 p. - podanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nNa rysunku przedstawiono problem nepotyzmu, o czym świadczy faworyzowanie członków\nwłasnej rodziny przy obsadzaniu stanowisk.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nNa rysunku satyrycznym przedstawiono problem **nepotyzmu** - patologii w obsadzaniu stanowisk w administracji samorządowej, polegającej na **faworyzowaniu członków własnej rodziny** przy zatrudnianiu w urzędzie. Świadczy o tym **tytuł rysunku „DRZEWO GENEALOGICZNE”** oraz **podobne rysy twarzy** wszystkich pracowników urzędu, co sugeruje, że są oni spokrewnieni z merem (szefem administracji).\n\n## Sposób 1 - analiza elementów rysunku satyrycznego\n\n### Element 1: tytuł „DRZEWO GENEALOGICZNE”\n\n**Drzewo genealogiczne** = graficzne przedstawienie pokrewieństwa członków rodziny. Tymczasem rysunek przedstawia **strukturę organizacyjną urzędu** (mer + podlegli mu pracownicy). Połączenie tych dwóch elementów (struktura urzędu zatytułowana jak rodzina) jest **kluczowym chwytem satyrycznym** - sugeruje, że urząd faktycznie funkcjonuje jak rodzina.\n\n### Element 2: hierarchia ze szczytem przy MERZE\n\nNa szczycie schematu znajduje się **MER** (szef administracji terenowej). Pod nim:\n- pierwszy szczebel (6 stanowisk): DYREKTOR URZĘDU MIASTA, GŁÓWNA KSIĘGOWA, Z-CA MERA, RADNY (×2), RADCA PRAWNY;\n- drugi szczebel (5 stanowisk): KIEROWNIK WYDZIAŁU (×2), KADROWA, RZECZNIK PRASOWY, PEŁNOMOCNIK ds. ROZWOJU.\n\n→ Wszystkie te stanowiska teoretycznie powinny być obsadzane w trybie **konkursowym** (zwłaszcza dyrektor, główna księgowa, kierownik wydziału - to stanowiska wymagające kwalifikacji w służbie cywilnej).\n\n### Element 3: podobne rysy twarzy wszystkich pracowników\n\n> *„Wszyscy pracownicy mają podobne rysy twarzy.”*\n\n→ To **wizualny dowód pokrewieństwa**. Karykaturzysta sugeruje, że wszyscy pracownicy urzędu są **członkami jednej rodziny** - mera. Każde stanowisko, od księgowej po radcę prawnego, obsadzone zostało krewnym.\n\n### Element 4: kontekst „mera” w państwach\n\n> *„Mer - szef administracji terenowej, na ogół samorządowej i miejskiej; urząd występujący w wielu państwach świata, m.in. w Tunezji, Kirgistanie, Hondurasie, Kanadzie i Rosji.”*\n\n→ Pojęcie **„mera”** w Polsce nie jest stosowane (mamy wójta, burmistrza, prezydenta miasta), ale rysunek jest **uniwersalny** - krytykuje patologię, która istnieje w wielu krajach świata.\n\n## Sposób 2 - definicja nepotyzmu i jego mechanizmy\n\n**Nepotyzm** (łac. *nepos* = wnuk, bratanek) = faworyzowanie krewnych przy obsadzaniu stanowisk publicznych lub przyznawaniu kontraktów. Praktyka tak stara, jak instytucje publiczne - termin wywodzi się od średniowiecznych papieży obsadzających „bratanków” (eufemizm na nieślubnych synów) w urzędach kościelnych.\n\n**Charakterystyka nepotyzmu na rysunku:**\n1. **Wszystkie kluczowe stanowiska** obsadzone krewnymi mera.\n2. Pokrewieństwo zastępuje **kompetencje** (nikt z pracowników nie wyróżnia się - wszyscy podobni).\n3. **Hierarchia rodzinna = hierarchia urzędowa** - krewni najbliżsi (np. żona, dziecko) na najwyższych stanowiskach.\n\n**Skutki nepotyzmu:**\n- spadek **kompetencji urzędu** (krewny ≠ specjalista),\n- **utrwalanie patologii** (krewni nie kontrolują się nawzajem),\n- **utrata zaufania obywateli** do administracji,\n- ułatwienie **korupcji i klientelizmu**.\n\n## Sposób 3 - pokrewne patologie (kontrast)\n\nKlucz CKE oczekuje słowa **„nepotyzm”**, ale warto znać blisko podobne pojęcia:\n\n| Patologia | Definicja | Czy pasuje do rysunku? |\n| **Nepotyzm** | Faworyzowanie krewnych przy obsadzie stanowisk | **TAK - pełne dopasowanie** (rodzina + urząd) |\n| Kumoterstwo | Faworyzowanie znajomych, kolegów, „swoich” (nie rodziny) | Częściowo, ale podobne rysy = rodzina, nie znajomi |\n| Klientelizm | Wymiana usług/przywilejów za poparcie polityczne | Nie dotyczy - to systemowy mechanizm wyborczy |\n| Korupcja | Łapówki, sprzedaż decyzji za pieniądze | Nie wynika z rysunku |\n| Patronaż polityczny | Mianowanie zwolenników partii do administracji | Nie wynika z rysunku (brak symboli partyjnych) |\n\n→ Tylko **nepotyzm** pasuje precyzyjnie: rodzina + obsada stanowisk.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 7 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - uczeń wyjaśnia, że na rysunku przedstawiono problem **nepotyzmu**, ze wskazaniem, że dotyczy on faworyzowania członków rodziny przy obsadzaniu stanowisk w urzędzie.\n> - **0 pkt** - błędna identyfikacja problemu (np. „korupcja”, „lenistwo urzędników”), tylko nazwa bez wyjaśnienia.\n>\n> **Akceptowane warianty nazwy zjawiska:** „nepotyzm”, „nepotyzm w administracji”, „kumoterstwo rodzinne”.\n>\n> **Wymagane elementy wyjaśnienia (co najmniej jeden):**\n> - faworyzowanie krewnych / rodziny,\n> - obsadzanie stanowisk w urzędzie krewnymi mera,\n> - rodzinna struktura urzędu (tytuł „drzewo genealogiczne”),\n> - identyczne rysy twarzy = pokrewieństwo wszystkich pracowników.\n>\n> **Wykluczone:** ogólne stwierdzenia („patologia w urzędzie”, „nie tak powinno być”) bez konkretnej nazwy zjawiska.\n\n## Reference - nepotyzm w Polsce i regulacje prawne\n\n> 📖 **Nepotyzm w polskim prawie samorządowym:**\n> - **Art. 26 ust. 4 Ustawy o pracownikach samorządowych** (Dz.U. 2008): pracownicy samorządowi pozostający w stosunku pokrewieństwa (małżonkowie, krewni, powinowaci do drugiego stopnia) **NIE mogą być zatrudniani na stanowiskach, na których są względem siebie w stosunku zależności służbowej**.\n> - Naruszenie = podstawa do uchylenia umowy o pracę i kara dyscyplinarna.\n>\n> **Inne instrumenty antynepotyzmowe:**\n> - **Oświadczenia majątkowe** wójtów/burmistrzów/radnych (jawne).\n> - **Konkursy na stanowiska kierownicze** w służbie cywilnej.\n> - **Centralne Biuro Antykorupcyjne (CBA)** - kontrola obsady stanowisk.\n> - **Najwyższa Izba Kontroli (NIK)** - kontrola finansów samorządów, wykrywanie nieprawidłowości.\n>\n> **Głośne przypadki nepotyzmu w Polsce po 1989:**\n> - „Afera taśmowa” w samorządach (różne lata) - nagrania urzędników rozmawiających o zatrudnianiu krewnych.\n> - Raporty NIK o zatrudnianiu w spółkach komunalnych (np. 2010s).\n>\n> **Tło europejskie:**\n> - Art. 19 Traktatu o funkcjonowaniu UE: zakaz dyskryminacji w zatrudnieniu w administracji publicznej.\n> - Rekomendacje Rady Europy / OECD przeciwko nepotyzmowi.\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - pułapka „korupcja”:** Korupcja to dawanie/branie łapówek. Rysunek NIE pokazuje wymiany pieniężnej, tylko pokrewieństwo. → To NIE jest korupcja, to nepotyzm.\n\n> ⚠️ **Uwaga - kumoterstwo vs nepotyzm:** Kumoterstwo to faworyzowanie znajomych/kolegów (nie rodziny). Klucz CKE w tym zadaniu może akceptować obie nazwy, ALE „nepotyzm” jest precyzyjniejszy (rysunek wskazuje na pokrewieństwo, nie znajomości).\n\n> ⚠️ **Uwaga - wyjaśnienie MUSI wskazać mechanizm:** Sama nazwa „nepotyzm” może nie wystarczyć - klucz oczekuje uzasadnienia (drzewo genealogiczne + podobne rysy = krewni; obsadzanie stanowisk członkami rodziny = istota nepotyzmu).\n\n> ⚠️ **Strategia analizy rysunku satyrycznego:** (1) Identyfikuj tytuł/podpis (tu „drzewo genealogiczne”), (2) Analizuj postacie (tu identyczne rysy = krewni), (3) Łącz w jeden problem (rodzina + urząd = nepotyzm). Klucz CKE zawsze oczekuje sformułowania problemu, nie tylko opisu rysunku.","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-7.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/8","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"8","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8. (0-1)\nO jednej z ideologii\nNaród zatem to nie tyle konglomerat jednostek mieszkających na określonym terytorium, ile\norganiczny związek pokoleń przeszłych, teraźniejszych i przyszłych. U podstaw tej koncepcji\ntkwił naturalizm, głoszący przywiązanie do tradycji historycznej. Jej antyindywidualizm\nwyrażał się w odrzuceniu [jeszcze w XVIII wieku] umowy społecznej jako źródła władzy.\nNaród jest odwiecznie związany z państwem; jest on ideą ciągu tradycji. Jednostka jest\nnieśmiertelna, ale ma wartość tylko jako cząstka całości.\nH. Olszewski, M. Zmierczak, Historia doktryn polityczno-prawnych, Poznań 1994, s. 203.\nPodaj nazwę ideologii, której założenia opisano w tekście.\nMWO_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 8. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\n6. Naród, ojczyzna i mniejszości narodowe. Zdający:\n1) przedstawia dwie koncepcje narodu: etniczno-kulturową\ni polityczną.\n16. Polityka, ideologie, doktryny i programy polityczne. Zdający:\n6) charakteryzuje najważniejsze współczesne doktryny polityczne\n(chrześcijańska demokracja, konserwatyzm, liberalizm, nacjonalizm,\nsocjaldemokracja, socjalizm).\n18. Instytucja państwa. Zdający:\n3) opisuje najważniejsze teorie genezy państwa (Arystotelesa,\nteistyczna, umowy społecznej, podboju, marksistowska).\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nkonserwatyzm","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Nazwa ideologii - konserwatyzm**\n\n## Sposób 1 - analiza pojęć kluczowych w tekście\n\nFragment zawiera **pięć charakterystycznych cech konserwatyzmu**, które wprost prowadzą do identyfikacji:\n\n### Cecha 1: organiczna koncepcja narodu\n> *„Naród […] to […] organiczny związek pokoleń przeszłych, teraźniejszych i przyszłych.”*\n\n→ **Organicyzm** = naród jako żywy organizm, w którym poszczególne pokolenia są częścią całości. To **kanon konserwatyzmu** (Edmund Burke, *Rozważania o rewolucji we Francji*, 1790).\n\n### Cecha 2: naturalizm i tradycja\n> *„U podstaw tej koncepcji tkwił naturalizm, głoszący przywiązanie do tradycji historycznej.”*\n\n→ **Naturalizm** + **przywiązanie do tradycji historycznej** = klasyczna postawa konserwatywna. Społeczeństwo jest produktem długiego rozwoju, nie aktem racjonalnej konstrukcji.\n\n### Cecha 3: antyindywidualizm i odrzucenie umowy społecznej\n> *„Jej antyindywidualizm wyrażał się w odrzuceniu [jeszcze w XVIII wieku] umowy społecznej jako źródła władzy.”*\n\n→ Konserwatyzm **odrzuca** liberalną i kontraktualistyczną teorię umowy społecznej (Hobbes, Locke, Rousseau), według której władza pochodzi z dobrowolnej umowy obywateli. Dla konserwatystów władza ma źródło w **tradycji, Bogu, naturze rzeczy** - nie w racjonalnej decyzji.\n\n### Cecha 4: związek narodu z państwem przez tradycję\n> *„Naród jest odwiecznie związany z państwem; jest on ideą ciągu tradycji.”*\n\n→ Konserwatywna koncepcja, że państwo i naród to **organiczna jedność** wyrosła z tradycji, nie z umowy. Państwo nie jest „nocnym stróżem” (liberalizm) ani narzędziem klasy (marksizm), tylko **gwarantem ciągu tradycji**.\n\n### Cecha 5: holizm - jednostka jako część całości\n> *„Jednostka jest nieśmiertelna, ale ma wartość tylko jako cząstka całości.”*\n\n→ **Holizm konserwatywny**: jednostka jest ważna, ale jej wartość pochodzi z bycia częścią narodu/wspólnoty. Przeciwieństwo liberalnego indywidualizmu, który stawia jednostkę przed wspólnotą.\n\n**Wniosek:** Wszystkie pięć cech wskazuje jednoznacznie na **konserwatyzm**.\n\n## Sposób 2 - eliminacja innych ideologii\n\nGłówne ideologie polityczne XIX-XX w. i ich stosunek do tezy z tekstu:\n\n| Ideologia | Indywidualizm/Holizm | Stosunek do tradycji | Umowa społeczna | Pasuje? |\n| **Liberalizm** | Indywidualizm | Krytyczny / postępowy | **Akceptuje** (Locke) | NIE - odrzuca tradycję i akceptuje umowę |\n| **Konserwatyzm** | **Holizm / organicyzm** | **Apoteoza tradycji** | **Odrzuca** | **TAK - pełne dopasowanie** |\n| Socjaldemokracja | Wspólnotowość, ale równość | Reformistyczna | Akceptuje | NIE - równość, nie hierarchia |\n| Marksizm/komunizm | Klasa, nie naród | Rewolucyjny | Odrzuca, ale na rzecz klas | NIE - kategoria klasy, nie narodu |\n| Nacjonalizm | Naród > jednostka | Tradycja narodowa | Często odrzuca | Bliskie konserwatyzmowi, ale różni się - nacjonalizm to bardziej kult narodu, konserwatyzm to kult tradycji |\n| Faszyzm | Państwo totalne, naród | Mityczna tradycja | Odrzuca | NIE - totalitarny, państwocentryczny |\n| Chrześcijańska demokracja | Wspólnota, godność osoby | Tradycja katolicka | Akceptuje (po II Soborze) | NIE - odwołuje się do Ewangelii, nie tradycji ogólnej |\n\n→ Tylko **konserwatyzm** zawiera komplet cech z tekstu.\n\n## Sposób 3 - kontekst historyczny (XVIII w.)\n\nW tekście pada wskazówka: *„odrzuceniu [jeszcze w XVIII wieku] umowy społecznej jako źródła władzy”*.\n\n→ Konserwatyzm jako odpowiedź na **rewolucję francuską (1789)** - wykrystalizował się właśnie pod koniec XVIII w. jako reakcja na liberalne i rewolucyjne idee Oświecenia.\n\n**Edmund Burke**, *Rozważania o rewolucji we Francji* (1790), to **manifest konserwatyzmu**:\n- naród = organiczna wspólnota pokoleń („naród zmarłych, naród żyjących, naród nienarodzonych”);\n- tradycja > rozum;\n- powolna ewolucja > rewolucyjna zmiana;\n- jednostka znajduje sens we wspólnocie.\n\nTo Burke definiuje wszystkie cechy z tekstu.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 8 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź „konserwatyzm”.\n> - **0 pkt** - inna ideologia lub brak odpowiedzi.\n>\n> **Akceptowane warianty:** „konserwatyzm”, „ideologia konserwatywna”, „konserwatyzm klasyczny”.\n>\n> **Wykluczone:** „nacjonalizm” (bliskie, ale różne - nacjonalizm to apoteoza narodu, konserwatyzm to apoteoza tradycji), „tradycjonalizm” (zbyt ogólne), „faszyzm” (totalitarny, XX-wieczny).\n\n## Reference - konserwatyzm\n\n> 📖 **Konserwatyzm** - doktryna polityczno-społeczna powstała na przełomie XVIII/XIX w. jako reakcja na Rewolucję Francuską (1789) i racjonalizm Oświecenia. Twórca: **Edmund Burke** (1729-1797).\n>\n> **Główne tezy:**\n> 1. **Organicyzm** - społeczeństwo jako organizm, w którym poszczególne pokolenia są tylko częściami.\n> 2. **Tradycja** > rozum - instytucje, obyczaje, prawo są **wynikiem doświadczeń pokoleń**, mądrzejsze od projektów racjonalnych.\n> 3. **Antyrewolucjonizm** - zmiana powinna być stopniowa, ewolucyjna („reforma zamiast rewolucji”).\n> 4. **Hierarchia naturalna** - nierówność jest naturalna, próby jej likwidacji są szkodliwe.\n> 5. **Religia jako spoiwo** - Kościół, etos religijny, autorytet moralny są fundamentem stabilności.\n> 6. **Pesymizm antropologiczny** - człowiek z natury skłonny do zła, instytucje go cywilizują (Hobbes, Burke).\n> 7. **Patriotyzm i naród** - przywiązanie do ojczyzny jako naturalny stan.\n>\n> **Klasycy konserwatyzmu:**\n> - **Edmund Burke** (Wielka Brytania) - założyciel\n> - **Joseph de Maistre** (Francja) - konserwatyzm radykalny, kontrrewolucyjny\n> - **François-René de Chateaubriand** (Francja) - konserwatyzm romantyczny\n> - **Klemens von Metternich** (Austria) - kanclerz, polityk Kongresu Wiedeńskiego 1815\n> - **Roger Scruton** (XX/XXI w., Wielka Brytania) - współczesny konserwatyzm anglosaski\n>\n> **Konserwatyzm w Polsce:**\n> - **Stańczycy** (Stanisław Tarnowski, Józef Szujski, koniec XIX w.) - szkoła krakowska, „nie wojny, lecz organicznej pracy”\n> - **Roman Dmowski** (oprócz wątku nacjonalistycznego) - endecja jako konserwatyzm narodowy\n> - **Marian Zdziechowski** (XX w.)\n> - **Stefan Kisielewski** (XX w.) - konserwatyzm liberalny\n> - Współcześnie: **Prawo i Sprawiedliwość** jako partia konserwatywna (suwerenizm, etatyzm społeczny + tradycja), **Konfederacja** (różne nurty)\n>\n> **Konserwatyzm vs sąsiednie ideologie:**\n> - vs **liberalizm**: konserwatyzm = wspólnota, tradycja, hierarchia. Liberalizm = jednostka, racjonalność, równość.\n> - vs **nacjonalizm**: konserwatyzm = tradycja jako wartość. Nacjonalizm = naród jako wartość najwyższa, często wrogi tradycji ponadnarodowej (kosmopolityzmowi katolickiemu).\n> - vs **faszyzm**: konserwatyzm = umiarkowany, demokratyczny, prowadzi przez reformę. Faszyzm = totalitarny, rewolucyjny, kult państwa.\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - konserwatyzm vs nacjonalizm:** Oba odwołują się do narodu i tradycji. Różnica: konserwatyzm = tradycja > naród (Burke, Stańczycy), nacjonalizm = naród > tradycja (Dmowski w *Myślach nowoczesnego Polaka*, Maurras we Francji). W tekście kluczowe są słowa **„naturalizm”, „tradycja”, „organiczny”, „cząstka całości”** - to konserwatyzm.\n\n> ⚠️ **Uwaga - XVIII wiek to data graniczna:** Tekst mówi „jeszcze w XVIII wieku”, co wskazuje, że ideologia powstała wtedy lub wcześniej. Konserwatyzm krystalizuje się **1789-1790** (Burke), więc pasuje. Liberalizm jest starszy (Locke, XVII w.), ale akceptuje umowę społeczną, więc nie pasuje.\n\n> ⚠️ **Uwaga - frazy-sygnały dla konserwatyzmu:** „organiczny”, „pokolenia”, „tradycja”, „odwiecznie”, „cząstka całości”, „antyindywidualizm”. Jeśli te słowa pojawiają się razem - to **konserwatyzm**.","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-8.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/9","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"9","points":3,"ptype":"true_false","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9. (0-3)\nPrzepisy konstytucji jednego z państw\nArt. 6. Prezydent […] jest wybierany na 5 lat w wyborach powszechnych i bezpośrednich. […]\nArt. 8. Prezydent […] powołuje premiera. […] Na wniosek premiera powołuje innych\nczłonków rządu i ich odwołuje.\nArt. 9. Prezydent […] przewodniczy Radzie Ministrów.\nArt. 12. Prezydent […] może, po zasięgnięciu opinii premiera i przewodniczących izb, zarządzić\nrozwiązanie Zgromadzenia Narodowego. […]\nArt. 20. Rząd określa i prowadzi politykę Narodu. Dysponuje administracją i siłami\nzbrojnymi. Jest odpowiedzialny przed parlamentem na warunkach i zgodnie z postępowaniem\nprzewidzianym w art. 49 i art. 50.\nArt. 48. […] Co najmniej jedno posiedzenie w tygodniu jest zarezerwowane na zapytania\nczłonków parlamentu i odpowiedzi rządu. […]\nArt. 49. Premier, po obradach Rady Ministrów, stawia przed Zgromadzeniem Narodowym\nwniosek o udzielenie rządowi wotum zaufania w związku z programem rządu, ewentualnie\nw związku z deklaracją dotyczącą ogólnej polityki. […] Premier może zwrócić się do\nSenatu z wnioskiem o aprobatę rządowej deklaracji dotyczącej ogólnej polityki.\nArt. 50. W przypadku gdy Zgromadzenie Narodowe uchwali wotum nieufności bądź\nodrzuci rządowy program lub deklarację dotyczącą ogólnej polityki, premier składa\nPrezydentowi […] dymisję rządu.\nlibr.sejm.gov.pl\n9.1. Podaj nazwę państwa, z którego ustawy zasadniczej pochodzą przytoczone przepisy\nprawne.\n9.2. Zaznacz nazwę systemu politycznego obowiązującego w państwie, z którego ustawy\nzasadniczej pochodzą przytoczone przepisy prawne.\nA. parlamentarno-prezydencki\nB. parlamentarno-komitetowy\nC. parlamentarno-gabinetowy\nD. prezydencki\n9.3. Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest\nprawdziwa, albo F - jeśli jest fałszywa.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n7.\n8.\n9.1.\n9.2.\n9.3.\nMaks. liczba punktów\n1\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba punktów\n1. W parlamentarnej kontroli nad rządem - zgodnie z art. 48 - ma prawo\nuczestniczyć Senat.\nP\nF\n2. Uprawnienia związane z udzielaniem rządowi wotum zaufania - zgodnie\nz art. 49 - mają obie izby parlamentu.\nP\nF\n3. Uchwalenie wotum nieufności - zgodnie z art. 50 - skutkuje dymisją całego\nskładu Rady Ministrów, w tym Prezydenta.\nP\nF\nMWO_1R","answer":"A","answer_text":"Zadanie 9. (0-3)\n9.1.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\n19. Modele ustrojowe państw demokratycznych. Zdający:\n1) podaje cechy charakterystyczne różnych modeli ustrojowych\npaństw demokratycznych; wyjaśnia, jaki model funkcjonuje\nw Polsce;\n2) charakteryzuje krótko ustroje polityczne Niemiec, Wielkiej\nBrytanii, Francji, Stanów Zjednoczonych, Szwajcarii, Włoch i Rosji,\nna podstawie samodzielnie zebranych informacji.\n20. Władza ustawodawcza w państwie demokratycznym. Zdający:\n1) wymienia i ilustruje przykładami funkcje władzy ustawodawczej.\n21. Władza wykonawcza w państwie demokratycznym. Zdający:\n1) wyjaśnia, jaką rolę we współczesnych państwach może pełnić\ngłowa państwa; podaje przykłady urzędujących głów państw\n(monarchów i prezydentów);\n2) charakteryzuje kompetencje rządu w państwie demokratycznym\ni relacje między rządem a głową państwa.\n(IV etap z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:\n3) wymienia źródła prawa; znajduje wskazany akt prawny\ni interpretuje proste przepisy prawne.\nSchemat punktowania\n1 p. - podanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nFrancja / Republika Francuska\n9.2.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\n19. Modele ustrojowe państw demokratycznych. Zdający:\n1) podaje cechy charakterystyczne różnych modeli ustrojowych\npaństw demokratycznych; wyjaśnia, jaki model funkcjonuje\nw Polsce;\n2) charakteryzuje krótko ustroje polityczne Niemiec, Wielkiej\nBrytanii, Francji, Stanów Zjednoczonych, Szwajcarii, Włoch i Rosji,\nna podstawie samodzielnie zebranych informacji.\n(IV etap z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:\n3) wymienia źródła prawa; znajduje wskazany akt prawny\ni interpretuje proste przepisy prawne.\nSchemat punktowania\n1 p. - wskazanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nA.\n9.3.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\n19. Modele ustrojowe państw demokratycznych. Zdający:\n2) charakteryzuje krótko ustroje polityczne Niemiec, Wielkiej\nBrytanii, Francji, Stanów Zjednoczonych, Szwajcarii, Włoch i Rosji,\nna podstawie samodzielnie zebranych informacji.\n20. Władza ustawodawcza w państwie demokratycznym. Zdający:\n1) wymienia i ilustruje przykładami funkcje władzy ustawodawczej.\n21. Władza wykonawcza w państwie demokratycznym. Zdający:\n2) charakteryzuje kompetencje rządu w państwie demokratycznym\ni relacje między rządem a głową państwa.\n(IV etap z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:\n3) wymienia źródła prawa; znajduje wskazany akt prawny\ni interpretuje proste przepisy prawne.\nSchemat punktowania\n1 p. - wskazanie trzech poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\n1. P\n2. F\n3. F","solution":"**9.1.** ## Poprawna odpowiedź\n\n**Państwo - Francja (Republika Francuska, V Republika)**\n\n## Sposób 1 - analiza wskazówek z przepisów konstytucji\n\nPrzytoczone przepisy zawierają **pięć charakterystycznych elementów ustroju francuskiego**:\n\n### Wskazówka 1: prezydent wybierany na 5 lat\n> *„Art. 6. Prezydent […] jest wybierany na 5 lat w wyborach powszechnych i bezpośrednich.”*\n\n→ **Francja, V Republika**: kadencja prezydenta = **5 lat** (po reformie z 2000 r., wcześniej 7 lat). Wybory powszechne i bezpośrednie wprowadzono w 1962 r. (referendum Charlesa de Gaulle'a).\n\n*Dla porównania:*\n- Polska: 5 lat (też pasuje)\n- USA: 4 lata (NIE pasuje)\n- Rosja: 6 lat (NIE pasuje)\n- Niemcy: 5 lat (kadencja prezydenta, ale wybiera Zgromadzenie Federalne, nie bezpośrednio)\n\n### Wskazówka 2: prezydent powołuje premiera\n> *„Art. 8. Prezydent […] powołuje premiera. […] Na wniosek premiera powołuje innych członków rządu i ich odwołuje.”*\n\n→ Charakterystyczne dla **systemu semiprezydenckiego** (Francja, Rosja). Prezydent ma **realny wpływ na rząd**, nie tylko ceremonialny.\n\n*Dla porównania:*\n- Polska: prezydent też powołuje premiera, ale za zgodą Sejmu (art. 154 Konstytucji RP) - proces trzystopniowy.\n- USA: brak premiera (system prezydencki).\n- Niemcy: kanclerza wybiera Bundestag, nie prezydent.\n\n### Wskazówka 3: prezydent przewodniczy Radzie Ministrów\n> *„Art. 9. Prezydent […] przewodniczy Radzie Ministrów.”*\n\n→ **JEDNOZNACZNY MARKER FRANCJI**. We Francji prezydent **osobiście przewodniczy posiedzeniom Rady Ministrów** (w Pałacu Elizejskim w środy). To unikalne uprawnienie wśród państw europejskich.\n\n*Dla porównania:*\n- Polska: posiedzenia Rady Ministrów prowadzi premier; prezydent może zwołać Radę Gabinetową ad hoc (art. 141 Konstytucji RP).\n- Niemcy, Wielka Brytania, Włochy: prezydent/monarcha NIE przewodniczy rządowi.\n- Rosja: prezydent też przewodniczy posiedzeniom rządu (na wzór francuski).\n\n### Wskazówka 4: rozwiązanie Zgromadzenia Narodowego\n> *„Art. 12. Prezydent […] może […] zarządzić rozwiązanie Zgromadzenia Narodowego.”*\n\n→ Nazwa **„Zgromadzenie Narodowe”** (fr. *Assemblée Nationale*) = nazwa **francuskiej izby niższej parlamentu** (od czasów Wielkiej Rewolucji 1789). Inne kraje używają innych nazw:\n- Polska: Sejm + Senat; Zgromadzenie Narodowe = obie izby łącznie (specjalne sesje)\n- Niemcy: Bundestag\n- Wielka Brytania: House of Commons + House of Lords\n- USA: House of Representatives + Senate\n\nWspółwystępowanie nazwy „Zgromadzenie Narodowe” jako **stałego organu prawodawczego** + „Senatu” (art. 49) = **Francja**.\n\n### Wskazówka 5: dualizm egzekutywy + wotum nieufności\n> *„Art. 20. Rząd określa i prowadzi politykę Narodu. […] Jest odpowiedzialny przed parlamentem na warunkach […] art. 49 i art. 50.”*\n> *„Art. 50. W przypadku gdy Zgromadzenie Narodowe uchwali wotum nieufności bądź odrzuci rządowy program […] premier składa Prezydentowi […] dymisję rządu.”*\n\n→ **Dualizm egzekutywy** (prezydent + premier) + **wotum nieufności** wobec rządu = **system semiprezydencki** = Francja V Republika.\n\n**Wniosek:** Wszystkie pięć wskazówek (5-letnia kadencja, powoływanie premiera, przewodniczenie RM, Zgromadzenie Narodowe, dualizm egzekutywy) jednoznacznie wskazuje na **Francję (V Republika)**.\n\n## Sposób 2 - porównanie z innymi systemami semiprezydenckimi\n\nGłówne państwa o systemie semiprezydenckim:\n- **Francja** (V Republika, od 1958)\n- **Rosja** (od 1993)\n- **Portugalia** (od 1976)\n- **Polska** (Konstytucja 1997 - element systemu)\n- **Rumunia** (od 1991)\n\n**Charakterystyczne tylko dla Francji w tym tekście:**\n1. Prezydent **przewodniczy** Radzie Ministrów (Francja, Rosja w mniejszym zakresie)\n2. Nazwa „Zgromadzenie Narodowe” + „Senat”\n3. 5-letnia kadencja prezydenta\n\nNie jest to Rosja, bo:\n- Rosja używa nazwy „Duma” (izba niższa), nie „Zgromadzenie Narodowe”\n- W Rosji premier jest „przewodniczącym rządu” mianowanym przez prezydenta za zgodą Dumy.\n\nNie jest to Polska, bo:\n- Polska ma „Sejm” i „Senat”, nie „Zgromadzenie Narodowe” (które w Polsce to zebranie obu izb)\n- W Polsce prezydent NIE przewodniczy regularnie Radzie Ministrów\n- Polska ma art. 154 z trzystopniowym procesem desygnowania premiera (Sejm wybiera) - w tekście nie ma takiego mechanizmu\n\n→ Tylko **Francja** pasuje wszystkimi cechami.\n\n## Sposób 3 - kontekst historyczny V Republiki\n\nKonstytucja **V Republiki Francuskiej** uchwalona **4 października 1958** w czasie kryzysu algierskiego. Architekt: **Charles de Gaulle**.\n\n**Kluczowe elementy konstytucji 1958:**\n- silna pozycja prezydenta (de Gaulle chciał zerwać z słabością IV Republiki, gdzie rządy padały co kilka miesięcy)\n- premier i rząd odpowiadają przed parlamentem (dualizm egzekutywy)\n- bezpośrednie wybory prezydenta (od 1962, referendum)\n- Senat reprezentuje samorządy, Zgromadzenie Narodowe reprezentuje obywateli\n- Rada Konstytucyjna jako trybunał\n\n**Reforma 2000 (Lionel Jospin / Jacques Chirac):**\n- skrócenie kadencji prezydenta z 7 do 5 lat (*quinquennat*) - żeby zsynchronizować z kadencją parlamentu.\n\n→ Wszystkie elementy z tekstu pasują do konstytucji V Republiki po reformie 2000.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 9.1 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź „Francja” lub „Republika Francuska”.\n> - **0 pkt** - inne państwo lub brak odpowiedzi.\n>\n> **Akceptowane warianty:** „Francja”, „Republika Francuska”, „Francja (V Republika)”.\n>\n> **Wykluczone:** „Polska” (najczęstszy błąd - uczeń może mylić, bo Polska też ma semipresidencyjny element), „Rosja” (też semiprezydencjalny, ale nazwa „Zgromadzenie Narodowe” NIE pasuje), inne państwa.\n\n## Reference - V Republika Francuska\n\n> 📖 **V Republika Francuska** (od 4 X 1958) - obecny ustrój Francji, oparty na konstytucji uchwalonej z inicjatywy Charlesa de Gaulle'a w trakcie kryzysu algierskiego. **System semiprezydencki**.\n>\n> **Organy władzy:**\n> - **Prezydent Republiki** - kadencja 5 lat (od 2000; wcześniej 7), wybory bezpośrednie, II tura. Zwierzchnik sił zbrojnych, ratyfikuje umowy międzynar., powołuje premiera, **przewodniczy Radzie Ministrów**, może rozwiązać Zgromadzenie Narodowe. Obecnie: **Emmanuel Macron** (od 2017, drugie pięciolecie od 2022).\n> - **Premier** - szef rządu, powoływany przez prezydenta, ale odpowiada przed Zgromadzeniem Narodowym. Obecnie: **Michel Barnier** (od IX 2024, po dymisji Gabriela Attala).\n> - **Zgromadzenie Narodowe** (*Assemblée Nationale*) - izba niższa, 577 deputowanych, kadencja 5 lat, wybory większościowe w okręgach jednomandatowych z II turą.\n> - **Senat** - izba wyższa, 348 senatorów, wybory pośrednie przez kolegium elektorskie (samorządowcy), kadencja 6 lat, połowa wymieniana co 3 lata.\n> - **Rada Konstytucyjna** - kontrola konstytucyjności, 9 członków (3 prezydent, 3 prezes Zgromadzenia, 3 prezes Senatu), kadencja 9 lat.\n>\n> **Kohabitacja** (*cohabitation*) - sytuacja, gdy prezydent i premier pochodzą z różnych obozów politycznych. W V Republice wystąpiła 3 razy: 1986-1988 (Mitterrand × Chirac), 1993-1995 (Mitterrand × Balladur), 1997-2002 (Chirac × Jospin). Po 2000 (synchronizacja kadencji) kohabitacja jest mało prawdopodobna.\n>\n> **Główne partie polityczne Francji:**\n> - Renaissance (centrum-prawica/liberalna) - Macron\n> - Les Républicains (LR, prawica)\n> - Rassemblement National (RN, prawica narodowa) - Le Pen\n> - La France Insoumise (LFI, lewica radykalna) - Mélenchon\n> - Parti Socialiste (PS, lewica umiarkowana)\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - nie pomyl z Polską:** Polska też ma 5-letnią kadencję prezydenta + element semiprezydencki + wybory bezpośrednie. KLUCZ: w Polsce prezydent **NIE przewodniczy** RM regularnie + Sejm ma trzystopniową procedurę wyboru premiera (art. 154). W tekście brak tych elementów polskich, jest za to „przewodniczy Radzie Ministrów” = Francja.\n\n> ⚠️ **Uwaga - nazwa „Zgromadzenie Narodowe” to klucz:** W Polsce Zgromadzenie Narodowe to **specjalne zebranie** obu izb (Sejm+Senat) - nie stały organ. We Francji Zgromadzenie Narodowe to **stała nazwa izby niższej parlamentu**. W tekście mowa o stałym organie → Francja.\n\n> ⚠️ **Uwaga - art. 9 to czerwona flaga:** „Prezydent przewodniczy Radzie Ministrów” - to wyjątkowy zapis, charakterystyczny tylko dla Francji w Europie Zachodniej. Jeśli widzisz tę frazę, automatycznie myśl o Francji.\n\n**9.2.** ## Poprawna odpowiedź\n\n**A. parlamentarno-prezydencki** (= semiprezydencki = mieszany)\n\n## Sposób 1 - identyfikacja systemu na podstawie cech tekstu\n\nFrancja w V Republice (od 1958) ma **system semiprezydencki**, w polskiej terminologii akademickiej często nazywany **parlamentarno-prezydenckim** (oba terminy są synonimami). Przepisy z arkusza zawierają **wszystkie cechy charakterystyczne** tego systemu:\n\n### Cecha 1: dwie głowy egzekutywy (prezydent + premier)\n> *„Art. 8. Prezydent […] powołuje premiera. […] Na wniosek premiera powołuje innych członków rządu i ich odwołuje.”*\n\n→ **Dualizm egzekutywy** - egzekutywa rozdzielona między prezydenta (głowa państwa) a premiera (szef rządu). To **kluczowa cecha** semiprezydencjalizmu.\n\n### Cecha 2: prezydent z silnymi kompetencjami, wybierany bezpośrednio\n> *„Art. 6. Prezydent […] jest wybierany na 5 lat w wyborach powszechnych i bezpośrednich.”*\n> *„Art. 12. Prezydent […] może […] zarządzić rozwiązanie Zgromadzenia Narodowego.”*\n\n→ Prezydent ma **silną legitymizację** (wybory powszechne i bezpośrednie) + **realne kompetencje** (rozwiązanie parlamentu, powoływanie premiera, przewodniczenie RM). To **element prezydencki**.\n\n### Cecha 3: rząd odpowiada przed parlamentem (element parlamentarny)\n> *„Art. 20. Rząd […] Jest odpowiedzialny przed parlamentem na warunkach […] art. 49 i art. 50.”*\n> *„Art. 50. W przypadku gdy Zgromadzenie Narodowe uchwali wotum nieufności bądź odrzuci rządowy program […] premier składa Prezydentowi […] dymisję rządu.”*\n\n→ Premier i rząd muszą mieć **zaufanie parlamentu** - może być wymuszona dymisja przez wotum nieufności. To **element parlamentarny** (klasyczne państwa parlamentarne: UK, Niemcy).\n\n**Synteza:** Francja łączy **element prezydencki** (silny, bezpośrednio wybrany prezydent z realnymi uprawnieniami wykonawczymi) z **elementem parlamentarnym** (rząd odpowiada przed parlamentem) → to **system parlamentarno-prezydencki (semiprezydencki)**.\n\n## Sposób 2 - analiza opcji odpowiedzi\n\n| Opcja | Cechy | Czy pasuje do Francji? |\n| **A. parlamentarno-prezydencki** | dualizm egzekutywy, silny prezydent + rząd odpowiada przed parlamentem | **TAK - Francja** |\n| B. parlamentarno-komitetowy | jedyny przykład: Szwajcaria; Rada Federalna 7 osób = kolegialna egzekutywa | NIE - Francja nie ma rady kolegialnej |\n| C. parlamentarno-gabinetowy | prezydent/monarcha ceremonialny; rząd odpowiada przed parlamentem; brak silnego prezydenta | NIE - w tekście prezydent jest silny |\n| D. prezydencki | brak premiera, brak wotum nieufności, sztywny podział władz (USA) | NIE - w tekście jest premier + wotum nieufności |\n\n→ Tylko **A. parlamentarno-prezydencki** zawiera oba elementy obecne w tekście.\n\n## Sposób 3 - terminologia\n\nW polskiej politologii i konstytucjonalistyce funkcjonują równoważne terminy:\n- **system parlamentarno-prezydencki** (klasyfikacja polskiej szkoły konstytucjonalistycznej)\n- **system semiprezydencki** (klasyfikacja Maurice'a Duvergera, 1980)\n- **system mieszany**\n\nTrudno odróżnić **parlamentarno-prezydencki** od **prezydencko-parlamentarnego** - w polskiej tradycji często terminy traktuje się jako tożsame, choć Duverger rozróżnia: w „prezydencko-parlamentarnym” premier zależy od prezydenta i parlamentu, w „parlamentarno-prezydenckim” premier zależy głównie od parlamentu.\n\nNa potrzeby matury polskiej: **A. parlamentarno-prezydencki = Francja V Republiki**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 9.2 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź A.\n> - **0 pkt** - inna odpowiedź lub brak.\n\n## Reference - porównanie systemów politycznych\n\n> 📖 **Klasyfikacja systemów politycznych:**\n>\n> | System | Główne cechy | Przykłady |\n> |--------|--------------|-----------|\n> | **Parlamentarno-gabinetowy** | Premier + gabinet odpowiedzialny przed parlamentem; głowa państwa (monarcha lub prezydent) **reprezentacyjna** | UK, Niemcy, Włochy, Hiszpania, Holandia |\n> | **Parlamentarno-prezydencki (semiprezydencki, mieszany)** | **Dualizm egzekutywy** - silny prezydent (wybierany bezpośrednio, z realnymi uprawnieniami) + premier (odpowiedzialny przed parlamentem) | **Francja**, Polska (częściowo), Rosja, Portugalia, Rumunia |\n> | **Prezydencki** | Prezydent = szef egzekutywy; **brak premiera**; brak wotum nieufności; sztywny podział władz | USA, Brazylia, Meksyk, Argentyna |\n> | **Parlamentarno-komitetowy** | Kolegialna egzekutywa (rada/komitet) | **Szwajcaria** (7-osobowa Rada Federalna) |\n> | **Kanclerski** | Wariant parlamentarno-gabinetowy z silną pozycją kanclerza (konstruktywne wotum nieufności) | **Niemcy** (RFN), Austria |\n>\n> **Polska wg Konstytucji 1997:**\n> - Pierwotnie zaprojektowana jako system parlamentarno-gabinetowy z elementami kanclerskimi (konstruktywne wotum nieufności).\n> - Z elementami **semiprezydenckimi** ze względu na wybory powszechne prezydenta + jego prawo weta + zwierzchnictwo SZ.\n> - W praktyce: w polskiej politologii nazwy się różnią („zracjonalizowany parlamentaryzm”, „system zbliżony do kanclerskiego z elementami semiprezydenckimi”).\n>\n> **Twórca koncepcji semiprezydencjalizmu:** Maurice Duverger, *Échec au roi* (1978), klasyfikacja w *Political Quarterly* 1980. Identyfikuje 7 cech: 1) prezydent wybrany bezpośrednio przez naród, 2) z realnymi uprawnieniami, 3) obok premiera i rządu, 4) odpowiedzialnego przed parlamentem.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna | Typowa pułapka |\n| **A** | **parlamentarno-prezydencki** | **POPRAWNA - łączy silnego prezydenta z parlamentaryzmem** | - |\n| B | parlamentarno-komitetowy | System z kolegialną radą (Szwajcaria) - Francja ma prezydenta indywidualnego | Mylenie nazwy „parlamentarno-X” bez analizy istoty |\n| C | parlamentarno-gabinetowy | Klasyczny parlamentaryzm z ceremonialną głową państwa - Francja ma SILNEGO prezydenta | Uczeń może spojrzeć tylko na fakt, że rząd odpowiada przed parlamentem (art. 50) i pominąć silną pozycję prezydenta |\n| D | prezydencki | System USA: bez premiera, bez wotum nieufności - Francja ma OBA | Mylenie „silnego prezydenta” z systemem prezydenckim. Klucz: w prezydenckim NIE MA premiera. |\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - pułapka „prezydencki” (D):** Tekst wspomina o silnym prezydencie, co kusi do odpowiedzi „prezydencki”. Ale w systemie prezydenckim **NIE MA premiera** (jak w USA - prezydent jest jednocześnie szefem państwa i szefem rządu). W tekście pojawia się premier (art. 8, 49, 50) → to NIE prezydencki, to semiprezydencki.\n\n> ⚠️ **Uwaga - pułapka „parlamentarno-gabinetowy” (C):** Tekst wspomina o wotum nieufności, co kusi do odpowiedzi C. Ale w parlamentarno-gabinetowym prezydent jest CEREMONIALNY (jak królowa w UK), a tu prezydent ma realne kompetencje (wybiera premiera, przewodniczy RM, rozwiązuje parlament). → to NIE parlamentarno-gabinetowy.\n\n> ⚠️ **Uwaga - terminologia:** „parlamentarno-prezydencki” = „semiprezydencki” = „mieszany”. Klucz CKE w tym arkuszu używa terminu **„parlamentarno-prezydencki”**. Polska tradycja akademicka preferuje też „semiprezydencki” (po Duvergerze).\n\n> ⚠️ **Strategia identyfikacji systemu:** Sprawdź dwie rzeczy: (1) Czy jest premier? (TAK = NIE prezydencki). (2) Czy prezydent ma realne uprawnienia wykonawcze? (TAK = NIE parlamentarno-gabinetowy). Jeśli obie odpowiedzi „tak” → semiprezydencki / parlamentarno-prezydencki.\n\n**9.3.** ## Poprawna odpowiedź\n\n| Nr | Treść | Ocena |\n| 1 | Senat uczestniczy w kontroli rządu (art. 48) | **P** |\n| 2 | Obie izby udzielają rządowi wotum zaufania (art. 49) | **F** |\n| 3 | Wotum nieufności = dymisja całej RM włącznie z Prezydentem | **F** |\n\n## Sposób 1 - weryfikacja zdania 1: Senat w kontroli rządu\n\nZdanie: *„W parlamentarnej kontroli nad rządem - zgodnie z art. 48 - ma prawo uczestniczyć Senat.”*\n\n**Sprawdzam art. 48:**\n> *„[…] Co najmniej jedno posiedzenie w tygodniu jest zarezerwowane na zapytania członków parlamentu i odpowiedzi rządu. […]”*\n\n→ Art. 48 mówi o „członkach parlamentu” - czyli wszystkich parlamentarzystach, **w tym senatorach**. Parlament we Francji składa się z **Zgromadzenia Narodowego (izba niższa) + Senatu (izba wyższa)**, więc Senat należy do parlamentu.\n\n„Zapytania członków parlamentu i odpowiedzi rządu” = klasyczna forma **parlamentarnej kontroli nad rządem** (analog polskich interpelacji i zapytań poselskich).\n\n**Wniosek:** Senat MOŻE uczestniczyć w kontroli, bo „członkowie parlamentu” obejmuje senatorów. → **PRAWDA (P)**.\n\n## Sposób 2 - weryfikacja zdania 2: obie izby a wotum zaufania (art. 49)\n\nZdanie: *„Uprawnienia związane z udzielaniem rządowi wotum zaufania - zgodnie z art. 49 - mają obie izby parlamentu.”*\n\n**Sprawdzam art. 49:**\n> *„Premier, po obradach Rady Ministrów, stawia przed Zgromadzeniem Narodowym wniosek o udzielenie rządowi wotum zaufania w związku z programem rządu, ewentualnie w związku z deklaracją dotyczącą ogólnej polityki. […] Premier może zwrócić się do Senatu z wnioskiem o aprobatę rządowej deklaracji dotyczącej ogólnej polityki.”*\n\n→ Tu kluczowa jest **różnica między wotum zaufania a aprobatą deklaracji**:\n\n| Kwestia | Zgromadzenie Narodowe | Senat |\n| **Wotum zaufania dla rządu** | TAK (art. 49 zd. 1) | NIE |\n| Aprobata deklaracji ogólnej | (TAK) | TAK (art. 49 zd. 2) |\n\n→ **Tylko Zgromadzenie Narodowe** udziela **wotum zaufania rządowi**. Senat może co najwyżej **zaaprobować deklarację**, co NIE jest wotum zaufania (nie skutkuje dymisją rządu).\n\n**Wniosek:** NIE obie izby udzielają wotum zaufania - tylko Zgromadzenie Narodowe. Senat ma odrębne, słabsze uprawnienie. → **FAŁSZ (F)**.\n\n## Sposób 3 - weryfikacja zdania 3: wotum nieufności → dymisja RM włącznie z prezydentem\n\nZdanie: *„Uchwalenie wotum nieufności - zgodnie z art. 50 - skutkuje dymisją całego składu Rady Ministrów, w tym Prezydenta.”*\n\n**Sprawdzam art. 50:**\n> *„W przypadku gdy Zgromadzenie Narodowe uchwali wotum nieufności bądź odrzuci rządowy program lub deklarację dotyczącą ogólnej polityki, **premier składa Prezydentowi […] dymisję rządu**.”*\n\n→ Dymisja dotyczy **RZĄDU (rady ministrów + premiera)**, NIE **prezydenta**. Prezydent jest **odrębną głową państwa** - nie jest członkiem Rady Ministrów, choć jej **przewodniczy** (art. 9, ale to inne uprawnienie).\n\n**Pozycja prezydenta w V Republice:**\n- Wybierany **niezależnie** od parlamentu (wybory bezpośrednie powszechne).\n- Kadencja **stała 5 lat** (art. 6).\n- Może być odwołany tylko w wyniku **impeachmentu** za zdradę stanu / przestępstwa (procedura odrębna, ekstremalna).\n- NIE może być odwołany przez wotum nieufności parlamentu.\n\n**Wniosek:** Wotum nieufności skutkuje dymisją RZĄDU (rady ministrów + premiera), ale **NIE** prezydenta. → **FAŁSZ (F)**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 9.3 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - wszystkie trzy odpowiedzi poprawne: P, F, F.\n> - **0 pkt** - przynajmniej jedna odpowiedź błędna.\n>\n> **Klucz wymaga BEZBŁĘDNOŚCI**.\n\n## Reference - kontrola parlamentu nad rządem we Francji\n\n> 📖 **Mechanizmy parlamentarnej kontroli rządu we Francji V Republiki:**\n>\n> 1. **Zapytania i interpelacje** (art. 48) - co tydzień posiedzenie poświęcone pytaniom członków parlamentu. Obie izby (Zgromadzenie + Senat) uczestniczą.\n> 2. **Wotum zaufania** (*confiance*) - art. 49 zd. 1. Tylko **Zgromadzenie Narodowe**. Premier może z własnej inicjatywy postawić wniosek (np. żeby przeforsować ustawę przez art. 49.3 - „pakiet sukcesu lub dymisja”).\n> 3. **Wotum nieufności** (*motion de censure*) - art. 49 zd. 3 i art. 50. Tylko **Zgromadzenie Narodowe**. Min. 1/10 członków składa wniosek; głosowanie po 48h; potrzeba **bezwzględnej większości członków Zgromadzenia** (nie tylko głosujących). Skutkuje dymisją rządu.\n> 4. **Aprobata deklaracji ogólnej polityki** - art. 49 zd. 2 + 4. **Obie izby** mogą wyrażać aprobatę lub krytykę, ale tylko Zgromadzenie ma moc obalania rządu.\n> 5. **Komisje śledcze** (*commissions d'enquęte*) - kontrola tematyczna, obie izby.\n> 6. **Trybunał Sprawiedliwości** (*Cour de Justice de la République*) - sądzi ministrów za przestępstwa popełnione w urzędowaniu.\n>\n> **Pozycja Prezydenta Francji wobec parlamentu:**\n> - **NIEZAWISŁY od parlamentu** w sprawie wyboru i dymisji.\n> - Może być odwołany TYLKO przez **impeachment** (art. 68 Konstytucji V Republiki) - Wysoki Trybunał odwołuje prezydenta za „uchybienia w sprzeczności z obowiązkami związane z mandatem”. Procedura wymaga 2/3 większości w każdej izbie, potem decyzja Wysokiego Trybunału.\n> - W praktyce **NIGDY nie zastosowana** w V Republice.\n>\n> **Asymetria izb francuskich (charakterystyczna dla bikameralizmu nierównego):**\n> - **Zgromadzenie Narodowe** ma **monopol na wotum nieufności rządowi** + ostateczny głos w ustawach (jeśli izby się nie zgadzają, premier może oddać sprawę Zgromadzeniu).\n> - **Senat** ma **głównie funkcje opiniodawcze** i reprezentuje samorządy terytorialne.\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - zdanie 1.: definicja „parlamentu”:** Pamiętaj, że „parlament” to obie izby. Jeśli art. mówi „członkowie parlamentu”, obejmuje to też senatorów. Zdanie 1 = P, bo Senat ma prawo zadawać pytania rządowi.\n\n> ⚠️ **Uwaga - zdanie 2.: subtelna różnica „wotum zaufania” vs „aprobata deklaracji”:** To DWIE RÓŻNE INSTYTUCJE. Wotum zaufania → tylko Zgromadzenie Narodowe → skutkuje dymisją. Aprobata deklaracji → Senat MOŻE, ale jest tylko politycznym oświadczeniem, nie ma skutków prawnych. Zdanie 2 = F.\n\n> ⚠️ **Uwaga - zdanie 3.: Prezydent JEST poza rządem:** Klasyczny błąd uczniów - myślenie, że dymisja rządu obejmuje prezydenta. We Francji prezydent NIE JEST w Radzie Ministrów (choć jej przewodniczy). Jest odrębną głową państwa, wybieraną bezpośrednio. Wotum nieufności obejmuje TYLKO rząd (premier + ministrowie). Zdanie 3 = F.\n\n> ⚠️ **Strategia w PF na podstawie aktu prawnego:** Czytaj DOSŁOWNIE każde słowo każdego artykułu. Sprawdź zakres podmiotowy (kto, co, kiedy). Nie wymyślaj - bazuj wyłącznie na cytatach.","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-9.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":7,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/10","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"10","points":2,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10. (0-2)\nO jednym z państw azjatyckich\nW państwie tym istnieje system partii hegemonicznej. Kieruje nią wódz otaczany kultem.\nŚrodki\nspołecznego\nkomunikowania\nznajdują\nsię\npod\nkontrolą\npartii-hegemona.\nRozbudowany jest aparat przemocy - poza policją polityczną ważne miejsce w systemie\nzajmuje\narmia,\nlicząca\nblisko\ndziesiątą\nczęść\nspołeczeństwa.\nGospodarka\njest\npodporządkowana władzy państwowej. Od początku istnienia państwa zaczęto wprowadzać\nw życie wizję jednolitego społeczeństwa, idącego po drodze wskazanej przez nieomylnego\nwodza, a potem - także przez spokrewnionych z nim następców.\nNa podstawie: Społeczeństwo i polityka. Podstawy nauk politycznych,\nred. K.A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski, Warszawa 2003, s. 292.\nFragment mapy politycznej Azji\nNa podstawie: www.worldatlas.com\nUzupełnij tabelę - podaj nazwę opisanego państwa, numer, którym oznaczono je na\nmapie, oraz nazwę funkcjonującego w nim reżimu politycznego.\nNazwa państwa\nNumer na mapie\nNazwa reżimu","answer":null,"answer_text":"Zadanie 10. (0-2)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\n(IV etap z.r.)\nVI. Dostrzeganie\nwspółzależności\nwe współczesnym\nświecie.\n16. Polityka, ideologie, doktryny i programy polityczne. Zdający:\n5) charakteryzuje ideologie totalitarne, odwołując się do przykładów\nhistorycznych.\n38. Światowy i europejski system ochrony praw człowieka. Zdający:\n5) analizuje z punktu widzenia międzynarodowych standardów praw\nczłowieka przypadki naruszania praw i wolności w różnych\npaństwach.\n(III etap) 10. Państwo i władza demokratyczna. Zdający:\n2) wskazuje różnice w sytuacji obywatela w ustroju\ndemokratycznym, autorytarnym i totalitarnym.\nSchemat punktowania\n2 p. -\n1 p. -\npoprawne wypełnienie trzech kolumn tabeli.\npoprawne wypełnienie dwóch pierwszych kolumn tabeli lub ostatniej kolumny\ntabeli.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nNazwa państwa - Koreańska Republika Ludowo-Demokratyczna / Korea Północna\nNumer na mapie - 4\nNazwa reżimu - totalitaryzm / totalitarny","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Nazwa państwa | Numer na mapie | Nazwa reżimu |\n| **Koreańska Republika Ludowo-Demokratyczna (Korea Północna)** | **4** | **totalitaryzm (totalitarny)** |\n\n## Sposób 1 - identyfikacja państwa na podstawie cech\n\nTekst zawiera **sześć cech charakterystycznych**, które jednoznacznie wskazują na **Koreańską Republikę Ludowo-Demokratyczną (KRLD, Korea Północna)**:\n\n### Cecha 1: system partii hegemonicznej\n> *„W państwie tym istnieje system partii hegemonicznej.”*\n\n→ **Partia hegemoniczna** = jedna partia rządząca, formalnie dopuszczająca inne partie satelickie, ale faktycznie monopolizująca władzę.\n\nW Korei Płn. dominuje **Partia Pracy Korei (PPK)**, założona przez Kim Ir Sena (1949). Formalnie istnieją satelickie partie (Socjaldemokratyczna, Cheondoist Chongu), ale są to fasadowe organizacje pod kontrolą PPK.\n\n### Cecha 2: kult wodza\n> *„Kieruje nią wódz otaczany kultem.”*\n\n→ **Trzy pokolenia kultu Kimów:**\n- **Kim Ir Sen** (1912-1994) - wódz nieomylny, „Wieczny Prezydent KRLD”\n- **Kim Dzong Il** (1941-2011) - syn, „Ukochany Przywódca”\n- **Kim Dzong Un** (od 2011) - wnuk, obecny przywódca\n\nKult osobowości jest najbardziej rozwinięty na świecie: pomniki, obowiązkowe portrety w domach, dzieci uczą się piosenek o wodzach.\n\n### Cecha 3: kontrola mediów przez partię\n> *„Środki społecznego komunikowania znajdują się pod kontrolą partii-hegemona.”*\n\n→ Wszystkie media w Korei Płn. są **państwowe / partyjne**. Niezależne dziennikarstwo nie istnieje. Korea Płn. zajmuje **180. miejsce na 180 państw** w rankingu wolności prasy „Reporterzy bez Granic”.\n\n### Cecha 4: rozbudowany aparat przemocy + armia 10% społeczeństwa\n> *„Rozbudowany jest aparat przemocy - poza policją polityczną ważne miejsce w systemie zajmuje armia, licząca blisko dziesiątą część społeczeństwa.”*\n\n→ **Liczba osób w siłach zbrojnych KRLD:** ok. **1,2 mln** w służbie czynnej + 6 mln rezerwistów. Przy populacji ok. **25 mln** - łącznie ok. **30%** w wojsku (1,2 mln czynnych = ok. **5%**, a wraz z rezerwistami ok. **30%**, czyli ok. **dziesiątą część** w sile aktywnej). To **najbardziej zmilitaryzowane państwo na świecie**.\n\nDoktryna **Songun („wojsko najpierw”)** - wojsko jako priorytetowy element państwa.\n\n### Cecha 5: gospodarka podporządkowana państwu\n> *„Gospodarka jest podporządkowana władzy państwowej.”*\n\n→ **Gospodarka centralnie planowana**, własność prywatna ograniczona, większość zasobów pod kontrolą państwa. Korea Płn. praktykuje **autarkię** (samodzielność gospodarcza) zwaną **Juche**.\n\n### Cecha 6: następcy z rodu wodza\n> *„wizja jednolitego społeczeństwa, idącego po drodze wskazanej przez nieomylnego wodza, a potem - także przez spokrewnionych z nim następców.”*\n\n→ **Dynastyczna sukcesja władzy**: Kim Ir Sen → Kim Dzong Il → Kim Dzong Un. Unikalny przypadek **dziedzicznego komunizmu** w historii świata.\n\n**Wniosek:** Wszystkie 6 cech jednoznacznie wskazuje na **Koreańską Republikę Ludowo-Demokratyczną (Korea Północna)**.\n\n## Sposób 2 - lokalizacja na mapie\n\nFragment mapy politycznej Azji z **Rosją na północy, Indiami na południu** zawiera numery 1-4 dla państw do identyfikacji.\n\nKorea Północna **leży:**\n- na wschodzie Azji (Półwysep Koreański);\n- graniczy z **Chinami** (na północy, granica rzeka Yalu), **Rosją** (na północnym wschodzie, krótki odcinek), **Koreą Południową** (na południu, 38. równoleżnik).\n\nNa typowych mapach Azji z arkuszy CKE:\n- Numer 4 zwykle oznacza **północno-wschodnią Azję** = Korea Północna lub Mongolia.\n- Inne numery (1-3) zazwyczaj to państwa Azji Centralnej (Kazachstan, Uzbekistan, Tadżykistan) lub południowo-wschodniej (Mongolia, Chiny).\n\nZgodnie z kluczem CKE: **Korea Płn. = numer 4**.\n\n## Sposób 3 - identyfikacja reżimu politycznego\n\nReżim Korei Północnej klasyfikuje się jako **TOTALITARYZM**, co potwierdza analiza 6 klasycznych cech totalitaryzmu (wg Carla Friedricha i Zbigniewa Brzezińskiego, *Totalitarian Dictatorship and Autocracy*, 1956):\n\n| Cecha totalitaryzmu (Friedrich-Brzeziński) | Korea Północna |\n| 1. Oficjalna ideologia totalna | **Juche** (idea samodzielności) |\n| 2. Masowa partia monopolistyczna | **Partia Pracy Korei** |\n| 3. Terror policyjny | Bowibu (policja polityczna), obozy pracy (kwanliso) |\n| 4. Monopol na środki komunikacji | Wszystkie media państwowe |\n| 5. Monopol na siły zbrojne | Armia kontrolowana przez PPK |\n| 6. Centralna gospodarka kierowana | Planowanie centralne, kolektywizacja |\n\n→ **6/6 cech** = klasyczny **totalitaryzm**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 10 (max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - wszystkie trzy elementy poprawne (państwo + numer + reżim).\n> - **1 pkt** - dwa elementy poprawne.\n> - **0 pkt** - jeden lub zero elementów poprawnych.\n>\n> **Akceptowane warianty:**\n> - Nazwa: „Koreańska Republika Ludowo-Demokratyczna”, „Korea Północna”, „KRLD”, „Korea Płn.”\n> - Reżim: „totalitaryzm”, „reżim totalitarny”, „totalitarny”\n>\n> **Wykluczone reżimy:**\n> - „autorytaryzm” (zbyt słaby - w totalitaryzmie jest pełna kontrola, w autorytaryzmie pluralizm ograniczony, ale istniejący)\n> - „dyktatura” (zbyt ogólne)\n> - „komunizm” (to ideologia, nie reżim w klasyfikacji politologicznej)\n> - „monarchia” (niepoprawne - Korea Płn. jest formalnie republiką)\n\n## Reference - totalitaryzm i Korea Północna\n\n> 📖 **Totalitaryzm** - system polityczny charakteryzujący się **całkowitą kontrolą państwa nad wszystkimi sferami życia** (politycznej, gospodarczej, kulturalnej, prywatnej). Termin spopularyzowany przez Giovanniego Amendolę (1923) i Hannah Arendt (*Korzenie totalitaryzmu*, 1951).\n>\n> **6 cech klasycznych (Friedrich-Brzeziński, 1956):**\n> 1. Oficjalna ideologia obejmująca wszystkie aspekty życia\n> 2. Masowa partia monopolistyczna (z hierarchiczną strukturą, kierowana przez wodza)\n> 3. Terror policyjny (jawny i tajny)\n> 4. Monopol na środki masowego przekazu\n> 5. Monopol na siły zbrojne\n> 6. Centralne planowanie gospodarcze\n>\n> **Historyczne przykłady totalitaryzmu:**\n> - Niemcy nazistowskie 1933-1945 (Hitler, NSDAP)\n> - ZSRR za Stalina 1929-1953 (Stalin, WKP(b))\n> - Włochy faszystowskie 1922-1943 (Mussolini, PNF) - częściowo, bo monarchia\n> - Chiny maoistyczne 1949-1976 (Mao, KPCh)\n> - Kambodża Czerwonych Khmerów 1975-1979 (Pol Pot)\n> - **Korea Północna od 1948 do dziś** - jedyny współczesny totalitaryzm\n>\n> **Korea Północna (KRLD):**\n> - **Powstanie:** 9 IX 1948, po podziale Półwyspu Koreańskiego (sowiecka strefa okupacyjna).\n> - **Konstytucja:** ostatnia z 2019 r., wcześniejsza z 1972 (era Kim Ir Sena).\n> - **Stolica:** Phenian (Pyongyang).\n> - **Populacja:** ok. 25 mln (2024).\n> - **Ideologia:** Juche (samodzielność) - synkretyzm marksizmu-leninizmu, konfucjanizmu i nacjonalizmu koreańskiego. Twórca: Kim Ir Sen.\n> - **Songun** (wojsko najpierw) - doktryna od lat 90.\n> - **PKB per capita:** ok. 1 700 USD (2023) vs Korea Płd. 33 000 USD - kraj jeden z najuboższych na świecie.\n> - **Broń nuklearna:** od 2006 (testy), arsenał szacowany na 30-50 głowic. Pociski ICBM (Hwasong-14, 15, 17).\n> - **Sankcje ONZ:** od 2006, wzmocnione 2017.\n> - **Główni sojusznicy:** Chiny (główny partner handlowy), Rosja (od 2022 wzmacniana współpraca).\n>\n> **Autorytaryzm vs Totalitaryzm - kluczowa różnica (Juan Linz, 1964):**\n> - **Autorytaryzm**: ograniczony pluralizm polityczny, ale dopuszczalny w sferach prywatnej i ekonomicznej. Brak ideologii totalnej (mentalność). Słabsza mobilizacja społeczna. Przykłady: Hiszpania Franco, Chile Pinocheta, Polska 1981-1989, dzisiejsza Rosja.\n> - **Totalitaryzm**: monopol totalny, ideologia obejmuje wszystko, ciągła mobilizacja, terror. Przykład: Korea Płn.\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - pułapka „autorytaryzm”:** Częsty błąd uczniów. Korea Płn. NIE jest autorytarna - to TOTALITARYZM. Klucz: czy istnieją SFERY niezależne od państwa (sport, kultura prywatna, religia, gospodarka prywatna)? W KRLD - NIE, dlatego totalitaryzm.\n\n> ⚠️ **Uwaga - pułapka „komunizm jako reżim”:** Komunizm to IDEOLOGIA, nie reżim. Pytanie pyta o REŻIM POLITYCZNY, więc odpowiedź = totalitaryzm. Komunizm jako ideologia może występować w różnych reżimach (np. współczesne Chiny = autorytaryzm + komunizm ideologiczny).\n\n> ⚠️ **Uwaga - Korea Płd. vs Korea Płn.:** Korea Południowa (Republika Korei) to DEMOKRACJA (od 1987), Korea Północna (KRLD) to TOTALITARYZM. Tekst opisuje cechy KRLD, więc odpowiedź = Korea Północna.\n\n> ⚠️ **Strategia identyfikacji państwa z opisu:** Szukaj UNIKALNYCH wskazówek. „Wódz spokrewnieni następcy” = dynastyczna sukcesja = tylko Korea Płn. (nie ZSRR, nie Chiny, nie Wietnam). „Armia 10% społeczeństwa” = najbardziej zmilitaryzowane państwo = Korea Płn.","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-10.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/11","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"11","points":4,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11. (0-4)\nPrzepisy prawne jednej z polskich konstytucji\nArt. 2. Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu. Organami\nNarodu w zakresie ustawodawstwa są Sejm i Senat, w zakresie władzy wykonawczej -\nPrezydent Rzeczypospolitej łącznie z odpowiedzialnymi ministrami, w zakresie wymiaru\nsprawiedliwości - niezawisłe Sądy.\nArt. 10. Prawo inicjatywy ustawodawczej przysługuje Rządowi i Sejmowi. […]\nArt. 20. Posłowie są przedstawicielami całego Narodu i nie są krępowani żadnemi\ninstrukcjami wyborców.\nMWO_1R\nArt. 35. Każdy projekt ustawy, przez Sejm uchwalony, będzie przekazany Senatowi do\nrozpatrzenia. Jeżeli Senat nie podniesie w ciągu 30 dni od dnia doręczenia mu uchwalonego\nprojektu ustawy żadnych przeciwko niemu zarzutów - Prezydent Rzeczypospolitej zarządzi\nogłoszenie ustawy. […] Jeżeli Sejm zmiany, przez Senat proponowane, uchwali zwykłą\nwiększością, albo odrzuci większością 11/20 głosujących - Prezydent Rzeczypospolitej\nzarządzi ogłoszenie ustawy w brzmieniu, ustalonem ponowną uchwałą Sejmu.\nArt. 39. Prezydenta Rzeczypospolitej wybierają na lat sied[e]m bezwzględną większością\ngłosów Sejm i Senat, połączone w Zgromadzenie Narodowe. […]\nArt. 58. Do odpowiedzialności parlamentarnej pociąga ministrów Sejm zwyczajną\nwiększością. Rada Ministrów i każdy minister z osobna ustępują na żądanie Sejmu.\nDz.U. […], nr 44, poz. 267 [pisownia oryginalna].\n11.1. Zaznacz nazwę polskiej konstytucji, w której zamieszczono przytoczone przepisy\nprawne.\nA. mała konstytucja z 1919 roku\nB. konstytucja marcowa z 1921 roku\nC. konstytucja kwietniowa z 1935 roku\nD. konstytucja lipcowa z 1952 roku\n11.2. Podaj nazwę typu mandatu poselskiego przedstawionego w przepisie prawnym\nprzytoczonym w art. 20.\n11.3. Rozstrzygnij, czy pozycja ustrojowa głowy państwa wynikająca z przedstawionych\nfragmentów aktu prawnego była bardziej znacząca niż w obecnie obowiązującej\nKonstytucji RP. Odpowiedź uzasadnij, odnosząc się do dwóch przytoczonych\nprzepisów prawnych i obecnych uregulowań w tym zakresie.\nRozstrzygnięcie -\nUzasadnienie\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n10. 11.1. 11.2. 11.3.\nMaks. liczba punktów\n2\n1\n1\n2\nUzyskana liczba punktów\nMWO_1R","answer":"B","answer_text":"Zadanie 11. (0-4)\n11.1.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\n15. Demokracja - zasady i procedury. Zdający:\n4) opisuje polskie tradycje demokratyczne (parlamentaryzm\nI Rzeczypospolitej, Konstytucja 3 maja, II Rzeczpospolita).\nSchemat punktowania\n1 p. -\nwskazanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nB.\n11.2.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n15. Demokracja - zasady i procedury. Zdający:\n1) opisuje wartości będące fundamentem współczesnej demokracji;\npodaje różne sposoby rozumienia wolności, równości\ni sprawiedliwości.\n(IV z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:\n3) wymienia źródła prawa; znajduje wskazany akt prawny\ni interpretuje proste przepisy prawne.\n(III etap) 10. Państwo i władza demokratyczna. Zdający:\n5) porównuje demokrację bezpośrednią z przedstawicielską oraz\nwiększościową z konstytucyjną (liberalną).\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nwolny / generalny i niezależny\n11.3.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n25. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. Zdający:\n1) określa główne kompetencje prezydenta w relacjach\nz parlamentem, rządem, władzą sądowniczą, a także sposób\nsprawowania władzy w zakresie bezpieczeństwa państwa i polityki\nzagranicznej;\n2) wyjaśnia różnice między ordynacjami wyborów parlamentarnych\ni prezydenckich w Polsce.\n(IV etap z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:\n3) wymienia źródła prawa; znajduje wskazany akt prawny\ni interpretuje proste przepisy prawne.\n(III etap) 12. System wyborczy i partyjny. Zdający:\n1) wyjaśnia, jak przeprowadzane są w Polsce wybory prezydenckie\ni parlamentarne.\n(III etap) 13. Władza ustawodawcza w Polsce. Zdający:\n1) przedstawia zadania i zasady funkcjonowania polskiego\nparlamentu, w tym sposób tworzenia ustaw.\n(III etap) 14. Władza wykonawcza. Zdający:\n1) wskazuje najważniejsze zadania Prezydenta Rzeczypospolitej\nPolskiej i wyszukuje w środkach masowego przekazu informacje\no działaniach urzędującego prezydenta.\nSchemat punktowania\n2 p. -\n1 p. -\npodanie trzech poprawnych elementów odpowiedzi.\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - nie\nUzasadnienie -\n- Według przedstawionej konstytucji Prezydent RP był wybierany przez Zgromadzenie\nNarodowe, a obecnie wybierany jest w wyborach powszechnych, co czyni jego legitymizację\nwładzy silniejszą.\n- Według przedstawionej konstytucji Prezydent RP nie posiadał prawa inicjatywy\nustawodawczej, a obecnie je posiada.","solution":"**11.1.** ## Poprawna odpowiedź\n\n**B. konstytucja marcowa z 1921 roku**\n\n## Sposób 1 - analiza wskazówek z przepisów\n\nPrzytoczone przepisy zawierają **pięć kluczowych elementów** wskazujących na **konstytucję marcową**:\n\n### Wskazówka 1: organy państwa wg art. 2\n> *„Art. 2. Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu. Organami Narodu w zakresie ustawodawstwa są Sejm i Senat, w zakresie władzy wykonawczej - Prezydent Rzeczypospolitej łącznie z odpowiedzialnymi ministrami, w zakresie wymiaru sprawiedliwości - niezawisłe Sądy.”*\n\n→ Klasyczna **trójpodział władz Monteskiusza**. Konstytucja marcowa 1921 r. opierała się na tej zasadzie, modelowała ustrój na III Republice Francuskiej (silny parlament, słaby prezydent).\n\n*Eliminacja innych:*\n- **Mała konstytucja 1919** - tymczasowy akt; władzę miał Naczelnik Państwa (Józef Piłsudski), nie Prezydent. Nie ma Senatu.\n- **Konstytucja kwietniowa 1935** - Prezydent ponosi odpowiedzialność „przed Bogiem i historią” (art. 2), JEST CENTRALNYM organem (nadrzędnym nad Sejmem). To NIE klasyczny trójpodział.\n- **Konstytucja lipcowa 1952** - władza zwierzchnia należy do „ludu pracującego”, nie Narodu. Brak prezydenta (Rada Państwa zamiast).\n\n### Wskazówka 2: silna pozycja Sejmu (art. 58)\n> *„Art. 58. Do odpowiedzialności parlamentarnej pociąga ministrów Sejm zwyczajną większością. Rada Ministrów i każdy minister z osobna ustępują na żądanie Sejmu.”*\n\n→ **Bardzo niska bariera dla wotum nieufności** (zwykła większość, nie bezwzględna). Sejm może obalić rząd lub pojedynczego ministra. To **klasyczny system parlamentarno-gabinetowy** marcowej z 1921 r. (silny Sejm, słaby rząd, „sejmokracja”).\n\n*Eliminacja:*\n- Konstytucja kwietniowa 1935: Sejm BARDZO OGRANICZONY. Aby obalić rząd, potrzeba wotum nieufności + Prezydent może rozwiązać Sejm.\n- Konstytucja lipcowa 1952: w PRL faktycznie nie było wotum nieufności (jedna partia).\n\n### Wskazówka 3: wybór prezydenta przez Zgromadzenie Narodowe (art. 39)\n> *„Art. 39. Prezydenta Rzeczypospolitej wybierają na lat sied[e]m bezwzględną większością głosów Sejm i Senat, połączone w Zgromadzenie Narodowe.”*\n\n→ **Wybory pośrednie** prezydenta przez Sejm + Senat = klasyczna marcowa. W kwietniowej 1935 wybory są bardziej skomplikowane (kandydat Zgromadzenia Elektorów + kandydat ustępującego Prezydenta, w referendum).\n\n*Kadencja 7 lat:* zgodne z marcową (też z kwietniową), ale w połączeniu z innymi cechami → marcowa.\n\n### Wskazówka 4: Senat ma 30 dni na poprawki (art. 35)\n> *„Art. 35. Każdy projekt ustawy, przez Sejm uchwalony, będzie przekazany Senatowi do rozpatrzenia. Jeżeli Senat nie podniesie w ciągu 30 dni od dnia doręczenia mu uchwalonego projektu ustawy żadnych przeciwko niemu zarzutów - Prezydent Rzeczypospolitej zarządzi ogłoszenie ustawy. […] Jeżeli Sejm zmiany, przez Senat proponowane, uchwali zwykłą większością, albo odrzuci większością 11/20 głosujących - Prezydent Rzeczypospolitej zarządzi ogłoszenie ustawy w brzmieniu, ustalonem ponowną uchwałą Sejmu.”*\n\n→ **Senat ma słabe uprawnienia** - Sejm może odrzucić poprawki bezwzględną większością (11/20). W marcowej Senat był **izbą drugiej rangi**. To zgodne z marcową 1921.\n\n### Wskazówka 5: pisownia oryginalna\n> *„żadnemi instrukcjami”, „ustalonem ponowną uchwałą”, „sied[e]m”*\n\n→ Ortografia sprzed reformy 1936 (przedwojenna). Pasuje do konstytucji marcowej 1921 (pisownia z lat 20.). Konstytucja kwietniowa 1935 też używałaby starej pisowni, ale inne cechy ją wykluczają.\n\n## Sposób 2 - porównanie czterech polskich konstytucji XX w.\n\n| Cecha | A. Mała 1919 | **B. Marcowa 1921** | C. Kwietniowa 1935 | D. Lipcowa 1952 |\n| Władza zwierzchnia | Naród | **Naród** | Państwo (Prezydent jako centrum) | Lud pracujący |\n| Głowa państwa | Naczelnik Państwa | **Prezydent** | Prezydent (z nadzwyczajnymi uprawnieniami) | Rada Państwa (brak prezydenta) |\n| Parlament | Sejm Ustawodawczy | **Sejm + Senat** | Sejm + Senat (ograniczone) | Sejm jednoizbowy |\n| Wybory prezydenta | - | **Zgromadzenie Narodowe (Sejm+Senat), 7 lat** | Zgromadzenie Elektorów + ref., 7 lat | brak |\n| Wotum nieufności | Brak | **Zwykła większość Sejmu** | Trudniejsze | Praktycznie brak |\n| Kontekst | Niepodległość | **„Sejmokracja”** | Sanacja, kult Prezydenta | PRL, partia rządząca |\n\n→ Tylko opcja **B (Marcowa 1921)** zawiera komplet cech z tekstu.\n\n## Sposób 3 - kontekst historyczny konstytucji marcowej\n\n**Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 17 marca 1921** (Dz.U. 1921, nr 44, poz. 267) - **pierwsza pełna konstytucja II Rzeczypospolitej**. Uchwalona przez Sejm Ustawodawczy po długich debatach (1919-1921).\n\n**Główne cechy:**\n- **Republika demokratyczna**, naród źródłem władzy.\n- **Trójpodział władz** (Monteskiusz).\n- **Parlament dwuizbowy:** Sejm (444 posłów, kadencja 5 lat) + Senat (111 senatorów, kadencja 5 lat).\n- **Prezydent**: wybierany przez Zgromadzenie Narodowe (Sejm + Senat) na **7 lat**, ograniczone uprawnienia (kontrasygnata premiera na większość aktów).\n- **Rząd**: odpowiedzialny przed Sejmem.\n- **„Sejmokracja”**: Sejm dominował, rządy padały szybko (do 1926 r.).\n\n**Krytyka:** zbyt silny Sejm → niestabilność rządów (14 gabinetów w latach 1921-1926). Pretekst do **przewrotu majowego** Piłsudskiego 1926 r. Po przewrocie majowym: **nowela sierpniowa 1926** osłabiała Sejm na rzecz Prezydenta i rządu. Ostatecznie **konstytucja kwietniowa 1935** zastąpiła marcową.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 11.1 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź B.\n> - **0 pkt** - inna odpowiedź lub brak.\n\n## Reference - polskie konstytucje XX w.\n\n> 📖 **Cztery polskie konstytucje XX w.:**\n>\n> | Konstytucja | Data | Charakter | Kluczowe cechy |\n> |-------------|------|-----------|----------------|\n> | **Mała konstytucja** | 20 II 1919 | Tymczasowa | Naczelnik Państwa (Piłsudski) + Sejm Ustawodawczy; brak Senatu, brak Prezydenta |\n> | **Konstytucja marcowa** | 17 III 1921 | Pełna, demokratyczna | Trójpodział, silny Sejm, Prezydent wybierany przez ZN na 7 lat, parlamentaryzm |\n> | **Konstytucja kwietniowa** | 23 IV 1935 | Pełna, autorytarna | Prezydent ponad innymi organami („odpowiada przed Bogiem i historią”), Sanacja, ograniczenie Sejmu |\n> | **Konstytucja lipcowa (PRL)** | 22 VII 1952 | Pełna, socjalistyczna | „Lud pracujący” źródłem władzy, Sejm jednoizbowy, Rada Państwa, hegemonia PZPR |\n>\n> **Konstytucje po 1989:**\n> - **Mała konstytucja II** - 17 X 1992 (tymczasowa, dla okresu transformacji)\n> - **Obecna Konstytucja RP** - 2 IV 1997 (przyjęta w referendum 25 V 1997, weszła 17 X 1997)\n>\n> **Konstytucja marcowa - sygnatury:**\n> - Pełna nazwa: *Ustawa z dnia 17 marca 1921 r. - Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej*\n> - Publikacja: **Dz.U. 1921, nr 44, poz. 267** ← **TO TEN NUMER W ARKUSZU**\n> - W arkuszu zacytowano: „Dz.U. […], nr 44, poz. 267” - to potwierdza marcową!\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna | Typowa pułapka |\n| A | mała konstytucja z 1919 r. | Mała konstytucja nie ma Senatu ani Prezydenta - tylko Naczelnika Państwa + Sejm | Mylenie z marcową przez podobne nazwy |\n| **B** | **marcowa z 1921 r.** | **POPRAWNA - wszystkie cechy się zgadzają** | - |\n| C | kwietniowa z 1935 r. | Kwietniowa ma silnego prezydenta („odpowiada przed Bogiem i historią”), nie podporządkowanego Sejmowi - w tekście Sejm dominuje | Uczeń może pomylić z kwietniową, bo obie mają Sejm+Senat |\n| D | lipcowa z 1952 r. | W PRL „władza należy do ludu pracującego”, nie Narodu; brak Prezydenta; Sejm jednoizbowy | Uczeń może pomylić, jeśli nie zna treści lipcowej |\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - sygnatura Dz.U.:** Konstytucja marcowa = Dz.U. 1921, nr **44**, poz. **267**. Konstytucja kwietniowa = Dz.U. 1935, nr 30, poz. 227. Konstytucja lipcowa = Dz.U. 1952, nr 33, poz. 232. Obecna = Dz.U. 1997, nr 78, poz. 483. Sygnatury często są kluczem do identyfikacji.\n\n> ⚠️ **Uwaga - pułapka „kwietniowa”:** Kwietniowa też ma Sejm + Senat + Prezydenta na 7 lat. ALE w kwietniowej Prezydent „odpowiada przed Bogiem i historią” (art. 2 kwietniowej) - JEST CENTRALNYM organem. W marcowej władza zwierzchnia należy do **Narodu**, a Prezydent jest tylko jednym z organów. W tekście art. 2 mówi „władza należy do Narodu” → marcowa.\n\n> ⚠️ **Uwaga - wotum nieufności zwykłą większością:** To bardzo charakterystyczne dla marcowej. W kwietniowej wprowadzono utrudnienia. „Zwykła większość” + „Rada Ministrów ustępuje na żądanie Sejmu” = marcowa (najsłabszy rząd, najsilniejszy Sejm).\n\n> ⚠️ **Strategia identyfikacji konstytucji:** Szukaj klucza w (1) źródle władzy („Naród” vs „Lud pracujący”), (2) sile prezydenta (słaby = marcowa; silny = kwietniowa; brak = lipcowa), (3) Sejm jedno- czy dwuizbowy, (4) Senat (jest w marcowej, kwietniowej; brak w lipcowej do 1989).\n\n**11.2.** ## Poprawna odpowiedź\n\n**Nazwa typu mandatu - mandat wolny (mandat wolny / generalny i niezależny)**\n\n## Sposób 1 - analiza przepisu art. 20\n\nArtykuł 20 konstytucji marcowej brzmi:\n\n> *„Posłowie są przedstawicielami całego Narodu i nie są krępowani żadnemi instrukcjami wyborców.”*\n\nPrzepis zawiera **dwa charakterystyczne elementy mandatu wolnego**:\n\n### Element 1: poseł jako przedstawiciel CAŁEGO Narodu\n→ Poseł reprezentuje **nie tylko swój okręg wyborczy**, ale wszystkich obywateli. To **cecha generalności** mandatu wolnego.\n\n### Element 2: brak instrukcji wyborców\n→ Poseł NIE jest zobowiązany prawnie do wykonywania zaleceń swoich wyborców. Decyduje **według własnego sumienia i przekonań**. To **cecha niezależności** mandatu wolnego.\n\n**Synteza:** Połączenie generalności (cały Naród) + niezależności (brak instrukcji) = **mandat wolny** (lub: mandat generalny i niezależny).\n\n## Sposób 2 - typologia mandatów parlamentarnych\n\nW politologii rozróżnia się dwa główne typy mandatu:\n\n### Mandat wolny (przedstawicielski)\n- Poseł reprezentuje cały Naród, nie tylko swój okręg.\n- Nie jest związany instrukcjami wyborców.\n- Nie może być odwołany przez wyborców (mandat trwa kadencję).\n- Głosuje wg sumienia.\n- **Stosowany dziś we większości państw demokratycznych** (UK, Niemcy, Francja, Polska).\n\n### Mandat imperatywny (związany)\n- Poseł reprezentuje konkretną grupę wyborców (okręg, stan, klasa).\n- Jest ZWIĄZANY instrukcjami wyborców.\n- **Może być odwołany** (*recall*) jeśli nie wykonuje instrukcji.\n- Głosuje zgodnie z wolą wyborców.\n- **Stosowany historycznie** w I RP (1572-1791), państwach socjalistycznych (PRL, ZSRR), niektórych stanach USA.\n\n→ Art. 20 konstytucji marcowej dosłownie odwołuje się do mandatu wolnego: „przedstawicielami **całego Narodu**” + „nie są krępowani **żadnemi instrukcjami wyborców**”.\n\n## Sposób 3 - kontekst historyczny i obecny\n\n**Geneza mandatu wolnego:** Sformułowany przez **Edmunda Burke'a** w mowie do wyborców w Bristolu (1774):\n> *„Wasz przedstawiciel zawdzięcza wam nie tylko swoją pracę, ale swój osąd; zdradza was, jeśli poświęca swój osąd waszemu zdaniu.”*\n\n**W Polsce historycznie:**\n- **I RP (1572-1791)** - mandat imperatywny, posłowie związani **instrukcjami sejmików** szlacheckich. To słynne *liberum veto* - jeden poseł mógł zerwać sejm, jeśli sprzeciw był „zgodny z instrukcjami”.\n- **Konstytucja 3 Maja 1791** - zniesienie mandatu imperatywnego i liberum veto, wprowadzenie elementów mandatu wolnego.\n- **Konstytucja marcowa 1921** - pełny mandat wolny (art. 20 - ten z arkusza).\n- **PRL (1952-1989)** - formalnie mandat wolny, ale w praktyce posłowie podporządkowani PZPR.\n- **Konstytucja RP 1997** - mandat wolny (art. 104 ust. 1):\n> *„Posłowie są przedstawicielami Narodu. Nie wiążą ich instrukcje wyborców.”*\n\n→ Treść art. 20 marcowej i art. 104 obecnej Konstytucji RP **prawie identyczna**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 11.2 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź „wolny”, „mandat wolny”, lub „generalny i niezależny”.\n> - **0 pkt** - inna odpowiedź lub brak.\n>\n> **Akceptowane warianty:**\n> - „mandat wolny”\n> - „mandat generalny i niezależny”\n> - „wolny”\n> - „przedstawicielski”\n>\n> **Wykluczone:**\n> - „mandat imperatywny” / „mandat związany” (PRZECIWIEŃSTWO - błędna odpowiedź)\n> - „mandat poselski” (zbyt ogólne)\n> - „mandat narodowy” (niepoprawna nazwa)\n\n## Reference - mandat wolny w polskim prawie\n\n> 📖 **Mandat wolny w obecnej Konstytucji RP (art. 104):**\n> > *„1. Posłowie są przedstawicielami Narodu. Nie wiążą ich instrukcje wyborców.\n> > 2. Posłowie przed rozpoczęciem sprawowania mandatu składają przed Sejmem ślubowanie […]”*\n>\n> Analogicznie senatorowie (art. 108: „Do senatorów stosuje się odpowiednio przepisy art. 103-107”).\n>\n> **Trzy cechy klasyczne mandatu wolnego:**\n> 1. **Generalność** - przedstawia cały naród, nie tylko okręg/grupę wyborców.\n> 2. **Niezależność** - nie wiążą go instrukcje wyborców.\n> 3. **Nieodwoływalność** - mandat trwa do końca kadencji (poseł nie może być odwołany w trakcie kadencji za niezgodność z wolą wyborców).\n>\n> **Konsekwencje praktyczne mandatu wolnego:**\n> - Poseł może zmienić ugrupowanie polityczne („przebierańcy”) - zachowuje mandat.\n> - Poseł może głosować wbrew swoim wyborcom (np. PiS-owski poseł może głosować przeciw projektowi PiS).\n> - Klub poselski może wymuszać dyscyplinę partyjną tylko organizacyjnie, nie prawnie.\n>\n> **Mandat wolny vs mandat imperatywny w I RP:**\n> - Sejmiki szlacheckie spisywały instrukcje dla swoich posłów (co mają głosować w Sejmie).\n> - Poseł nie mógł wyjść poza instrukcje - to było tzw. mandat związany.\n> - **Liberum veto** (od 1652 do 1791) - jeden poseł mógł zerwać sejm słowami „nie pozwalam” (*nie pozwalam, sisto activitatem*) - i to było zgodne z instrukcjami sejmiku, więc nie można go było obejść.\n> - **Konstytucja 3 Maja 1791** zniosła liberum veto i mandat imperatywny → wprowadziła decydowanie większością.\n>\n> **Mandat wolny w innych państwach:**\n> - **Wielka Brytania**: mandat wolny od XVIII w. (Burke), choć formalnie nie zapisany w konstytucji.\n> - **Francja**: mandat wolny od Konstytucji 1791 (art. 2). Obecnie art. 27 Konstytucji V Republiki.\n> - **Niemcy**: art. 38 ust. 1 Ustawy Zasadniczej: deputowani są „przedstawicielami całego narodu, nie związani zleceniami i instrukcjami”.\n> - **USA**: skomplikowane - w teorii mandat wolny, ale praktyka *recall* (odwołania) istnieje na poziomie stanowym.\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - pułapka „mandat imperatywny”:** PRZECIWIEŃSTWO mandatu wolnego. Jeśli artykuł mówi „nie są krępowani instrukcjami” = WOLNY. Jeśli mówiłoby „muszą działać zgodnie z instrukcjami sejmiku/wyborców” = IMPERATYWNY.\n\n> ⚠️ **Uwaga - pełna nazwa:** Klucz CKE akceptuje zarówno krótką wersję („wolny”), jak i pełną opisową („generalny i niezależny”). Bezpieczniej napisać pełną wersję: „mandat wolny (generalny i niezależny)”.\n\n> ⚠️ **Uwaga - związek z obecnym ustrojem:** Art. 20 marcowej = praktycznie ten sam co art. 104 obecnej Konstytucji RP. Jeśli pamiętasz Konstytucję 1997 - łatwo zidentyfikujesz mandat wolny.\n\n> ⚠️ **Strategia identyfikacji mandatu:** Słowa-klucze: „cały Naród” + „nie wiążą instrukcje” = WOLNY. „Sejmik”, „wyborcy w okręgu”, „nakazują” = IMPERATYWNY.\n\n**11.3.** ## Poprawna odpowiedź\n\n**Rozstrzygnięcie - NIE**, pozycja ustrojowa głowy państwa w konstytucji marcowej 1921 r. była **MNIEJ znacząca** niż w obecnie obowiązującej Konstytucji RP z 1997 r.\n\n**Uzasadnienie (dwa argumenty oparte o cytowane przepisy + obecne uregulowania):**\n\n1. **Sposób wyboru - legitymizacja władzy:**\n- **W marcowej (art. 39):** Prezydent wybierany przez **Zgromadzenie Narodowe** (Sejm + Senat) - wybory **pośrednie**.\n- **Obecnie (art. 127 Konstytucji RP):** Prezydent wybierany w **wyborach powszechnych i bezpośrednich** przez ogół obywateli, większością bezwzględną (z II turą jeśli trzeba).\n- **Wniosek:** Obecny Prezydent ma **silniejszą legitymizację demokratyczną** (mandat narodowy).\n\n2. **Inicjatywa ustawodawcza:**\n- **W marcowej (art. 10):** Prezydentowi **NIE PRZYSŁUGIWAŁA** inicjatywa ustawodawcza („Prawo inicjatywy ustawodawczej przysługuje **Rządowi i Sejmowi**” - Prezydent NIE wymieniony).\n- **Obecnie (art. 118 ust. 1 Konstytucji RP):** Inicjatywa ustawodawcza przysługuje m.in. **Prezydentowi RP**.\n- **Wniosek:** Obecny Prezydent ma **dodatkowe uprawnienia** wpływające na proces legislacyjny.\n\n## Sposób 1 - analiza pozycji prezydenta w marcowej (na podstawie tekstu)\n\nZacytowane przepisy konstytucji marcowej dają następujący obraz Prezydenta:\n\n### Cecha 1: ograniczona inicjatywa ustawodawcza\n> *„Art. 10. Prawo inicjatywy ustawodawczej przysługuje **Rządowi i Sejmowi**. […]”*\n\n→ Prezydent **NIE jest wymieniony** wśród podmiotów z inicjatywą ustawodawczą. Nie może samodzielnie inicjować ustaw.\n\n### Cecha 2: wybór pośredni\n> *„Art. 39. Prezydenta Rzeczypospolitej wybierają na lat sied[e]m bezwzględną większością głosów **Sejm i Senat, połączone w Zgromadzenie Narodowe**. […]”*\n\n→ Prezydent **NIE jest wybierany przez Naród**, ale przez parlament. Jego władza pochodzi pośrednio od wyborców, bezpośrednio od parlamentarzystów. Słabsza legitymizacja.\n\n### Cecha 3: rząd odpowiedzialny przed Sejmem (nie Prezydentem)\n> *„Art. 58. Do odpowiedzialności parlamentarnej pociąga ministrów Sejm zwyczajną większością. Rada Ministrów i każdy minister z osobna ustępują na żądanie Sejmu.”*\n\n→ Prezydent **nie kontroluje rządu** - to Sejm decyduje, kto będzie ministrem. Prezydent jest słabszy niż Sejm i niż rząd zależny od Sejmu.\n\n## Sposób 2 - analiza pozycji prezydenta w Konstytucji RP 1997 (kontrast)\n\n### Cecha 1: prezydent ma inicjatywę ustawodawczą\n> *Art. 118 ust. 1 Konstytucji RP: „Inicjatywa ustawodawcza przysługuje posłom, Senatowi, **Prezydentowi Rzeczypospolitej** i Radzie Ministrów.”*\n\n→ **WIĘKSZE uprawnienie** niż w marcowej - prezydent jest aktywnym graczem w procesie legislacyjnym.\n\n### Cecha 2: wybory powszechne i bezpośrednie\n> *Art. 127 ust. 1 Konstytucji RP: „Prezydent Rzeczypospolitej jest wybierany przez Naród w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich i w głosowaniu tajnym.”*\n\n→ **SILNIEJSZA legitymizacja** - mandat bezpośrednio od Narodu.\n\n### Cecha 3: dodatkowe uprawnienia (weto, wniosek do TK, zwierzchnictwo SZ)\n- Weto zawieszające (art. 122) - Sejm 3/5 odrzuca.\n- Wniosek do TK o badanie konstytucyjności ustaw.\n- Zwierzchnictwo nad Siłami Zbrojnymi (art. 134).\n- Ratyfikacja umów międzynarodowych.\n- Prawo łaski (art. 139).\n\nW marcowej te uprawnienia były znacznie słabsze lub nie istniały.\n\n## Sposób 3 - synteza: porównanie pozycji prezydenta\n\n| Cecha | Marcowa 1921 (art. 10, 39) | Konstytucja RP 1997 |\n| **Sposób wyboru** | Zgromadzenie Narodowe (pośrednio) | Wybory **powszechne i bezpośrednie** |\n| **Kadencja** | 7 lat (raz mogący być wybrany ponownie) | 5 lat, max 2 kadencje |\n| **Inicjatywa ustawodawcza** | **BRAK** | **TAK** |\n| **Weto** | Brak (zatwierdzał ustawy) | **TAK** (3/5 Sejm odrzuca) |\n| **Wniosek do TK** | (brak TK przed wojną) | TAK |\n| **Zwierzchnictwo nad SZ** | Tak (ale głównie ceremonialne) | Tak (zwierzchnik konstytucyjny) |\n| **Powołanie premiera** | Tak | Tak (proces 3-stopniowy art. 154) |\n| **Rola w odpowiedzialności rządu** | Bardzo słaba (Sejm decyduje) | Słaba (też Sejm decyduje) |\n| **Akty osobiste (bez kontrasygnaty)** | Niewiele | Wiele (art. 144 ust. 3) |\n| **Legitymizacja demokratyczna** | Pośrednia | **Bezpośrednia** |\n\n→ Pozycja obecnego Prezydenta jest **wyraźnie silniejsza** niż w marcowej z 1921.\n\n→ Rozstrzygnięcie: **NIE**, pozycja głowy państwa w marcowej była **mniej** znacząca.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 11.3 (max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - rozstrzygnięcie „nie” + uzasadnienie odwołujące się do **dwóch** różnych przepisów (np. art. 10 i art. 39) wraz z odniesieniem do obecnych uregulowań.\n> - **1 pkt** - rozstrzygnięcie „nie” + uzasadnienie z **jednym** przepisem prawidłowo odniesionym do obecnych przepisów.\n> - **0 pkt** - błędne rozstrzygnięcie („tak”), brak uzasadnienia, uzasadnienie błędne.\n>\n> **Akceptowane argumenty (wystarczą 2 z poniższych):**\n> 1. Wybory pośrednie (Zgromadzenie Narodowe) vs powszechne i bezpośrednie (obecnie) - słabsza vs silniejsza legitymizacja.\n> 2. Brak inicjatywy ustawodawczej (marcowa) vs posiada (obecnie).\n> 3. Brak weta (marcowa) vs weto zawieszające (obecnie).\n> 4. Brak wniosku do TK (nie było TK) vs możliwość wniosku do TK (obecnie).\n> 5. Słabsza pozycja wobec rządu (Sejm decyduje) vs większe uprawnienia powoływania (obecnie).\n\n## Reference - pozycja prezydenta w polskich konstytucjach\n\n> 📖 **Ewolucja pozycji Prezydenta RP w polskich konstytucjach XX/XXI w.:**\n>\n> | Konstytucja | Sposób wyboru | Inicjatywa ustawodawcza | Weto | Pozycja |\n> |-------------|---------------|------------------------|------|---------|\n> | **Marcowa 1921** | Zgromadzenie Narodowe, 7 lat | NIE | NIE | Słaba (ceremonialny) |\n> | **Kwietniowa 1935** | Zgromadzenie Elektorów + ref., 7 lat | TAK | TAK | **NAJSILNIEJSZA** („odpowiada przed Bogiem i historią”) |\n> | **Lipcowa 1952 (PRL)** | Brak prezydenta | - | - | Brak (Rada Państwa) |\n> | **Nowela 1989 / Mała konstytucja 1992** | Powszechne, 5 lat | TAK | TAK | Silna (ale podzielona z premierem) |\n> | **Obecna 1997** | Powszechne, 5 lat (max 2) | TAK | TAK (3/5) | Średnio silna (semiprezydencki element) |\n>\n> **Historyczni Prezydenci RP (od 1989, demokratyczna Polska):**\n> - **Wojciech Jaruzelski** (1989-1990) - wybrany przez Sejm w trybie nowelizacji konstytucji\n> - **Lech Wałęsa** (1990-1995)\n> - **Aleksander Kwaśniewski** (1995-2005, dwie kadencje)\n> - **Lech Kaczyński** (2005-2010, zginął w Smoleńsku 10 IV 2010)\n> - **Bronisław Komorowski** (p.o. 2010, kadencja 2010-2015)\n> - **Andrzej Duda** (2015-2025, dwie kadencje)\n> - Następca wyłaniany w wyborach 2025\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - rozstrzygnięcie MUSI być wyraźne:** „Tak / nie / w pewnym sensie tak” - klucz akceptuje TYLKO jednoznaczne „nie”. Nie pisz „częściowo silniejsza, częściowo słabsza” - to nie da pełnych punktów.\n\n> ⚠️ **Uwaga - uzasadnienie MUSI cytować przepisy:** Klucz wprost wymaga: „odnosząc się do **dwóch przytoczonych przepisów prawnych** i obecnych uregulowań”. Bez odwołania do art. 10, 39 i obecnej Konstytucji - nie pełne 2 pkt.\n\n> ⚠️ **Uwaga - wybór przepisów:** Najlepiej zacytować **art. 10** (inicjatywa) i **art. 39** (wybory). Te dwa elementy są niekwestionowanym dowodem słabszej pozycji.\n\n> ⚠️ **Uwaga - kontekst historyczny:** Konstytucja marcowa była celowo „sejmocentryczna” jako reakcja na zaborców (silny rząd = wróg ludu). Po przewrocie majowym 1926 Sanacja zmieniła sytuację. Konstytucja kwietniowa 1935 dała prezydentowi BARDZO silną pozycję (znacznie silniejszą niż obecnie). Pytanie dotyczy MARCOWEJ, więc odpowiedź = NIE.","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-11.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/12","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"12","points":3,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12. (0-3)\nMapy. Wizualizacja rezultatów wyborów w Rzeczypospolitej Polskiej - komitety wyborcze\nzwycięzców w jednomandatowych okręgach wyborczych\n2011 rok\n2015 rok\nNa podstawie: pkw.gov.pl\n12.1. Rozstrzygnij, czy wskazane wizualizacje dotyczą wyborów do Sejmu RP.\nSformułuj dwa argumenty, odwołując się do przedstawionego materiału.\nRozstrzygnięcie -\nUzasadnienie -\n12.2. Podaj nazwy dwóch województw, w których w obu zwizualizowanych wyborach\nmandaty uzyskiwali wyłącznie kandydaci startujący z Komitetu Wyborczego\nPlatformy Obywatelskiej RP.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12. (0-3)\n12.1.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n15. Demokracja - zasady i procedury. Zdający:\n5) wyjaśnia, jak są przeprowadzane i jaką rolę odgrywają wybory we\nwspółczesnej demokracji.\n17. Systemy partyjne. Zdający:\n4) opisuje podstawowe zasady ordynacji większościowej\ni proporcjonalnej w powiązaniu z systemem dwupartyjnym\ni wielopartyjnym.\n25. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. Zdający:\n2) wyjaśnia różnice między ordynacjami wyborów parlamentarnych\ni prezydenckich w Polsce.\n(III etap) 12. System wyborczy i partyjny. Zdający:\n1) wyjaśnia, jak przeprowadzane są w Polsce wybory prezydenckie\ni parlamentarne.\nSchemat punktowania\n2 p. -\n1 p. -\npodanie trzech poprawnych elementów odpowiedzi.\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - nie\nUzasadnienie -\n- W nazwie map jest mowa o jednomandatowych okręgach wyborczych, tymczasem wybory\ndo Sejmu przeprowadza się w okręgach wielomandatowych.\n- Na mapach zaznaczono 100 okręgów wyborczych, tymczasem w wyborach do Sejmu RP\njest ich mniej.\n12.2.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n15. Demokracja - zasady i procedury. Zdający:\n5) wyjaśnia, jak są przeprowadzane i jaką rolę odgrywają wybory we\nwspółczesnej demokracji.\n(III etap) 5. Udział obywateli w życiu publicznym. Zdający:\n1) przedstawia główne podmioty życia publicznego (obywatele,\nzrzeszenia obywatelskie, media, politycy i partie, władza, instytucje\npubliczne, biznes itp.) i pokazuje, jak współdziałają i konkurują one\nze sobą w życiu publicznym.\n(III etap) 12. System wyborczy i partyjny. Zdający:\n3) wymienia partie polityczne obecne w Sejmie; wskazuje te, które\nnależą do koalicji rządzącej, i te, które pozostają w opozycji.\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\n- lubuskie,\n- zachodniopomorskie.","solution":"**12.1.** ## Poprawna odpowiedź\n\n**Rozstrzygnięcie - NIE**, przedstawione mapy NIE dotyczą wyborów do Sejmu RP.\n\n**Dwa argumenty:**\n\n1. **Jednomandatowe okręgi wyborcze (JOW):**\n- Tytuł map mówi o **„jednomandatowych okręgach wyborczych”**.\n- Wybory do **Sejmu RP** przeprowadza się w okręgach **WIELOMANDATOWYCH** (system proporcjonalny D'Hondta).\n- JOW-y są stosowane w wyborach do **Senatu RP** (od 2011 r.).\n- → Mapy muszą dotyczyć **Senatu**, nie Sejmu.\n\n2. **Liczba okręgów = 100:**\n- Na mapach zaznaczono **100 okręgów** wyborczych (zgodnie z opisem rezultatów).\n- **Senat RP liczy 100 senatorów wybieranych w 100 JOW-ach** (art. 97 ust. 2 Konstytucji RP).\n- **Sejm RP** ma 460 posłów wybieranych w **41 okręgach** (wielomandatowych) - więc znacznie mniej okręgów niż 100.\n- → 100 okręgów = liczba odpowiadająca Senatowi.\n\n## Sposób 1 - analiza systemu wyborczego do Sejmu i Senatu\n\n### Sejm RP - system proporcjonalny\nKonstytucja RP, **art. 96 ust. 2**:\n> *„Wybory do Sejmu są powszechne, równe, bezpośrednie, **proporcjonalne** oraz odbywają się w głosowaniu tajnym.”*\n\nKonsekwencje:\n- **41 okręgów wielomandatowych** (od 7 do 19 mandatów każdy)\n- Łącznie **460 posłów**\n- Metoda D'Hondta\n- Próg 5% (8% koalicje), 0% mniejszości narodowych\n- Mandatów w okręgu zawsze WIĘCEJ NIŻ JEDEN → niemożliwe „JOW”\n\n### Senat RP - system większościowy\nKonstytucja RP, **art. 97 ust. 2**:\n> *„Wybory do Senatu są powszechne, bezpośrednie i odbywają się w głosowaniu tajnym.”*\n\nKonsekwencje (ustawa o Kodeksie wyborczym):\n- **100 okręgów jednomandatowych** (od 2011 r.)\n- Łącznie **100 senatorów** (1 senator z każdego okręgu)\n- System większościowy (zwykła większość)\n- Brak progu wyborczego\n- **Każdy okręg = 1 senator** → DOKŁADNIE JOW\n\n→ Tylko Senat ma:\n- jednomandatowe okręgi\n- 100 okręgów\n\nMapy z 2011 r. i 2015 r. pokazujące zwycięzców w 100 JOW-ach to **mapy wyborów do Senatu**.\n\n## Sposób 2 - analiza dat wyborów 2011 i 2015\n\nMapy pokazują dwa lata: **2011** i **2015**. W obu odbyły się wybory parlamentarne (Sejm + Senat):\n\n- **9 października 2011** - wybory parlamentarne (Sejm: PO i PiS dominują, PO wygrywa). To **pierwsze wybory** do Senatu w pełni JOW-owe (wprowadzenie JOW dla Senatu: ustawa z 5 stycznia 2011 r.).\n- **25 października 2015** - wybory parlamentarne (Sejm: PiS wygrywa z bezwzględną większością). Senat: PiS zdobywa większość mandatów.\n\nMapy mogą porównywać wyniki dwóch wyborów senackich, pokazując **przesunięcie poparcia** od PO (2011) do PiS (2015).\n\n## Sposób 3 - eliminacja innych możliwości\n\nCzy mapy mogą dotyczyć innych wyborów?\n\n| Wybory | Charakter okręgów | Liczba okręgów | Pasuje? |\n| Sejm RP | wielomandatowe (proporcjonalne) | 41 | NIE |\n| **Senat RP** | **jednomandatowe (większościowe)** | **100** | **TAK** |\n| Prezydent RP | jednomandatowe (jeden okręg cała Polska) | 1 | NIE |\n| Parlament Europejski | wielomandatowe | 13 | NIE |\n| Wójtów/burmistrzów | jednomandatowe (każda gmina) | ok. 2477 gmin | NIE |\n| Sejmiki wojewódzkie | wielomandatowe | różnie w województwach | NIE |\n\n→ Tylko **wybory do Senatu RP** mają jednocześnie **JOW** + **100 okręgów**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 12.1 (max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - rozstrzygnięcie „nie” + **dwa** różne argumenty oparte na przedstawionym materiale.\n> - **1 pkt** - rozstrzygnięcie „nie” + **jeden** poprawny argument.\n> - **0 pkt** - błędne rozstrzygnięcie („tak”), brak uzasadnienia, błędne uzasadnienie.\n>\n> **Akceptowane argumenty (wystarczą 2 z poniższych):**\n> 1. JOW-y zamiast okręgów wielomandatowych (Sejm = wielomandatowy).\n> 2. 100 okręgów (Sejm = 41 okręgów).\n> 3. System większościowy (Sejm = proporcjonalny D'Hondta).\n> 4. Liczba okręgów = liczba mandatów (100 = 100), co charakteryzuje JOW; w Sejmie 460 mandatów w 41 okręgach.\n>\n> **Wykluczone (nieakceptowalne argumenty):**\n> - Argumenty NIE odnoszące się do mapy (np. „Sejm jest ważniejszy”) - wymóg klucza CKE: odwołanie do materiału.\n> - Same dane partyjne bez analizy systemu wyborczego.\n\n## Reference - system wyborczy do Sejmu i Senatu RP\n\n> 📖 **Wybory do Sejmu RP:**\n> - Podstawa prawna: art. 96 Konstytucji RP, ustawa Kodeks wyborczy (Dz.U. 2011 nr 21 poz. 112)\n> - 460 posłów w **41 okręgach wielomandatowych** (od 7 do 19 mandatów każdy)\n> - System **proporcjonalny D'Hondta**\n> - Próg: 5% partie, 8% koalicje, 0% mniejszości narodowe (Niemcy)\n> - Głosowanie: jedna karta z listami partyjnymi, jedna kreska przy nazwisku kandydata\n>\n> **Wybory do Senatu RP:**\n> - Podstawa prawna: art. 97 Konstytucji RP, Kodeks wyborczy\n> - 100 senatorów w **100 JOW-ach** (od 2011 r.)\n> - System **większościowy** (zwykła większość, jednoturowy)\n> - Brak progu wyborczego\n> - Głosowanie: jedna karta z kandydatami w okręgu, jedna kreska\n>\n> **Historia JOW w Senacie:**\n> - **1989-2011**: Senat wybierany w 40-47 okręgach wielomandatowych (2-4 senatorów na okręg).\n> - **5 I 2011** - uchwalenie Kodeksu wyborczego z JOW dla Senatu.\n> - **9 X 2011** - pierwsze wybory do Senatu w 100 JOW-ach.\n> - **2015, 2019, 2023** - kolejne wybory w tym systemie.\n>\n> **Kontekst polityczny JOW-ów w Senacie:**\n> - **Ruch JOW Pawła Kukiza** (od ok. 2005) - postulat wprowadzenia JOW do Sejmu (nie udało się).\n> - PiS (zwłaszcza po 2015) skutecznie wykorzystał JOW Senatu - koncentracja głosów w okręgach zamiast rozproszenia w proporcjonalnym systemie.\n> - W 2019 i 2023 r. opozycja (Pakt Senacki) skoordynowała kandydatury JOW-ach i zdobyła większość w Senacie.\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - JOW = jednomandatowy okręg wyborczy:** Skrót KLUCZOWY. Jeśli w tekście jest „JOW” lub „jednomandatowy” = NIE Sejm. Sejm = proporcjonalny = wielomandatowe okręgi.\n\n> ⚠️ **Uwaga - 100 = Senat:** Liczba 100 to dokładnie liczba senatorów. Jeśli mapa pokazuje 100 okręgów = Senat.\n\n> ⚠️ **Uwaga - rozstrzygnięcie MUSI być wyraźne „nie”:** Nie pisz „w pewnym sensie tak”. Klucz oczekuje jednoznacznego rozstrzygnięcia.\n\n> ⚠️ **Uwaga - argumenty MUSZĄ odwoływać się do mapy:** Polecenie wymaga „odwołując się do przedstawionego materiału”. Nie wystarczy ogólne „bo Sejm ma okręgi wielomandatowe” - trzeba napisać: „na mapach jest mowa o JOW-ach” + „na mapach jest 100 okręgów”.\n\n> ⚠️ **Strategia identyfikacji wyborów po mapie:** (1) Sprawdź nazwę „okręgi” - jednomandatowe = Senat. (2) Sprawdź liczbę okręgów - 100 = Senat, 41 = Sejm. (3) Sprawdź metodę (większościowa vs proporcjonalna).\n\n**12.2.** ## Poprawna odpowiedź\n\nDwa województwa, w których w **obu wyborach** (2011 i 2015) **wszystkie mandaty** w JOW-ach senackich uzyskiwali **wyłącznie kandydaci Komitetu Wyborczego Platformy Obywatelskiej RP**:\n\n1. **lubuskie**\n2. **zachodniopomorskie**\n\n## Sposób 1 - analiza geograficzna i polityczna\n\nMapy z 2011 i 2015 r. pokazują dominację różnych partii w 100 JOW-ach senackich. W obu latach (mimo zmiany ogólnego trendu - PO traci, PiS wygrywa) **dwa województwa** w **północno-zachodniej Polsce** wykazywały się stałą dominacją PO:\n\n### Województwo lubuskie\n- **Liczba JOW-ów senackich:** 2 (jeden z najmniejszych regionów Polski)\n- **Profil polityczny:** silnie postsolidarnościowy, proeuropejski, ekonomicznie zorientowany na Niemcy (granica zachodnia)\n- **Tradycyjnie:** PO/lewica > PiS\n- W 2011 i 2015: **wszyscy senatorowie z PO**\n\n### Województwo zachodniopomorskie\n- **Liczba JOW-ów senackich:** 4\n- **Profil polityczny:** ziemie odzyskane, tradycyjnie liberalny, proeuropejski, mieszany etnicznie (post-przesiedleńczy)\n- **Tradycyjnie:** PO > PiS\n- W 2011 i 2015: **wszyscy senatorowie z PO**\n\n→ Te dwa województwa są **stałymi bastionami PO** w wyborach senackich.\n\n## Sposób 2 - analiza struktury geopolitycznej Polski\n\nGeografia polityczna Polski po 2005 r. jest podzielona na trzy strefy:\n\n| Strefa | Województwa | Dominacja w wyborach |\n| **Polska A (północ + zachód)** | lubuskie, zachodniopomorskie, pomorskie, wielkopolskie, dolnośląskie, kujawsko-pomorskie | **PO** (liberalna, miejska, post-przesiedleńcza) |\n| **Polska B (wschód + południowy wschód)** | podkarpackie, świętokrzyskie, lubelskie, podlaskie, małopolskie (po-PRL) | **PiS** (konserwatywna, wiejska, religijna) |\n| **Pas „walki”** | mazowieckie, łódzkie, śląskie, opolskie, warmińsko-mazurskie | mieszanka, podział wewnątrzwojewódzki |\n\n→ Lubuskie i zachodniopomorskie należą do **rdzenia Polski A** - i jako jedyne dwa województwa miały **100% senatorów z PO w obu wyborach 2011 i 2015**.\n\n## Sposób 3 - weryfikacja eliminacyjna\n\nDlaczego nie inne województwa „proPO”?\n\n- **Pomorskie**: silne PO, ale w 2015 PiS zdobył minimum 1 mandat (np. ze Słupska) - więc nie 100% PO w obu wyborach.\n- **Wielkopolskie**: dominacja PO, ale w 2015 r. PiS zdobył kilka okręgów (Konin, Piła).\n- **Dolnośląskie**: PO + PiS przeplatają się.\n- **Kujawsko-pomorskie**: PO + PiS + mniejsze partie.\n- **Mazowieckie**: PiS od 2015 dominuje (poza Warszawą).\n\nJedyne województwa, w których **PO miało komplet senatorów w obu wyborach 2011 i 2015**, to:\n- **lubuskie** (2 mandaty)\n- **zachodniopomorskie** (4 mandaty)\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 12.2 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - podanie **obu** województw: **lubuskie** ORAZ **zachodniopomorskie**.\n> - **0 pkt** - podanie tylko jednego, podanie błędnego województwa, brak odpowiedzi.\n>\n> **Akceptowane warianty:**\n> - „lubuskie” / „województwo lubuskie”\n> - „zachodniopomorskie” / „województwo zachodniopomorskie”\n>\n> **Wykluczone:** „dolnośląskie”, „pomorskie”, „wielkopolskie” (popularne pułapki - kuszące, bo też proPO, ale w 2015 PiS zdobył tam co najmniej jeden mandat).\n\n## Reference - wyniki wyborów senackich 2011 i 2015\n\n> 📖 **Wybory do Senatu RP 9 października 2011:**\n> - Platforma Obywatelska: **63** mandatów (większość)\n> - Prawo i Sprawiedliwość: 31 mandatów\n> - PSL: 2 mandaty\n> - Niezależni: 4 mandaty\n>\n> **Wybory do Senatu RP 25 października 2015:**\n> - Prawo i Sprawiedliwość: **61** mandatów (zwycięstwo!)\n> - Platforma Obywatelska: 34 mandaty\n> - PSL: 1 mandat\n> - Niezależni: 4 mandaty\n>\n> **Wyraźna zmiana:** PO w 2011 dominuje, PiS w 2015 dominuje. ALE w **lubuskim i zachodniopomorskim** PO utrzymało WSZYSTKIE mandaty w **obu** wyborach - bo te regiony są bardzo proPO.\n>\n> **JOW-y senackie w lubuskim i zachodniopomorskim (stan z 2011/2015):**\n> - **Lubuskie (2 JOW-y):** Gorzów Wielkopolski + Zielona Góra\n> - **Zachodniopomorskie (4 JOW-y):** Szczecin (2) + Koszalin + Świnoujście-Stargard\n>\n> **Demografia tych regionów:**\n> - Ziemie odzyskane po 1945 r. → ludność napływowa (przesiedleńcy ze wschodnich kresów)\n> - Słabsza tradycja katolicka niż „Polska B” (mniejsze parafie, mniej duchowieństwa)\n> - Silne więzi gospodarcze z Niemcami\n> - Wyższy poziom edukacji i miejskości\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - wymóg „w OBU wyborach”:** Wojska, w których PO wygrało tylko w 2011 (ale w 2015 PiS zdobył minimum jeden mandat), NIE spełniają warunku. Klucz wymaga 100% PO w obu latach.\n\n> ⚠️ **Uwaga - wymóg „wyłącznie kandydaci PO”:** Jeśli choć jeden mandat został zdobyty przez niezależnego (np. niezależnego startującego z poparciem PO), formalnie nie jest „kandydatem KW Platformy Obywatelskiej”. Klucz patrzy na **literalne** logo komitetu.\n\n> ⚠️ **Uwaga - pomorskie to PUŁAPKA:** Pomorskie jest stereotypowo „bastion PO” (Tusk z Gdańska), ale w 2015 PiS zdobył tam minimum jeden mandat senacki (Słupsk), więc NIE spełnia warunku.\n\n> ⚠️ **Strategia odpowiedzi na zadania z mapami politycznymi:** Trzeba znać dwa rodzaje informacji: (1) podział administracyjny (16 województw), (2) preferencje polityczne (Polska A vs B). Lubuskie + zachodniopomorskie = stały rdzeń PO.","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-12.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/13","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"13","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13. (0-1)\nO inicjatywie ustawodawczej - opis sytuacji fikcyjnej\nGrupa 200 000 obywateli polskich mających czynne prawo wyborcze postanowiła wnieść\ninicjatywę ustawodawczą w sprawie zmniejszenia liczby posłów do 200 oraz likwidacji\nSenatu.\nMWO_1R\nPrzepisy prawne Konstytucji RP\nArt. 118.2. Inicjatywa ustawodawcza przysługuje również grupie co najmniej 100 000\nobywateli mających prawo wybierania do Sejmu. Tryb postępowania w tej sprawie określa\nustawa.\nArt. 235.1. Projekt ustawy o zmianie Konstytucji może przedłożyć co najmniej 1/5\nustawowej liczby posłów, Senat lub Prezydent Rzeczypospolitej.\nDz.U. 1997, nr 78, poz. 483, z późn. zm. (stan prawny na 7 marca 2017 r.).\nRozstrzygnij, czy przedstawiona inicjatywa obywatelska jest zgodna z Konstytucją RP.\nOdpowiedź uzasadnij, odwołując się do właściwego przepisu prawnego.\nRozstrzygnięcie -\nUzasadnienie -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 13. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n12. Społeczeństwo obywatelskie. Zdający:\n4) opisuje formy aktywności obywateli w ramach społeczności\nlokalnej, regionu, państwa oraz na poziomie globalnym; w miarę\nmożliwości uczestniczy w wybranym działaniu.\n15. Demokracja - zasady i procedury. Zdający:\n6) wyjaśnia, czym jest referendum; rozważa, jak we współczesnym\npaństwie można realizować inne formy demokracji.\n23. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Zdający:\n5) przedstawia procedurę zmiany Konstytucji.\n(IV etap z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:\n3) wymienia źródła prawa; znajduje wskazany akt prawny\ni interpretuje proste przepisy prawne.\n(III etap) 5. Udział obywateli w życiu publicznym. Zdający:\n4) wyjaśnia, podając przykłady, jak obywatele mogą wpływać na\ndecyzje władz na poziomie lokalnym, krajowym, europejskim\ni światowym.\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - nie\nUzasadnienie - Kwestia podejmowana w projekcie ustawy wymaga zmiany Konstytucji RP,\nw której określono liczbę posłów oraz istnienie Senatu RP, a art. 235 ustawy zasadniczej nie\nprzewiduje w takiej sytuacji możliwości inicjatywy obywatelskiej.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Rozstrzygnięcie - NIE**, przedstawiona inicjatywa obywatelska **nie jest zgodna z Konstytucją RP**.\n\n**Uzasadnienie:**\nProjekt obywatelski zakłada **zmniejszenie liczby posłów do 200** oraz **likwidację Senatu**. Obie kwestie są uregulowane w samej Konstytucji RP (art. 96 ust. 1 - 460 posłów; art. 95 i 97 - istnienie Senatu), więc ich zmiana wymaga **nowelizacji Konstytucji**, a nie zwykłej ustawy. Tymczasem **art. 235 ust. 1 Konstytucji RP** stanowi, że projekt ustawy o zmianie Konstytucji może przedłożyć **tylko**:\n- co najmniej **1/5 ustawowej liczby posłów** (92 posłów),\n- **Senat**,\n- **Prezydent RP**.\n\nLista jest **zamknięta** - **inicjatywa obywatelska NIE jest wymieniona**. Art. 118 ust. 2 (inicjatywa 100 000 obywateli) dotyczy **zwykłych ustaw**, nie zmian Konstytucji. Dlatego grupa 200 000 obywateli **nie może** wnieść projektu zmieniającego Konstytucję.\n\n## Sposób 1 - analiza materii projektu\n\nKluczowe pytanie: **czy zmiana liczby posłów i likwidacja Senatu wymagają zmiany Konstytucji?**\n\n### Liczba posłów: 460\n**Art. 96 ust. 1 Konstytucji RP:**\n> *„Sejm składa się z 460 posłów.”*\n\n→ Liczba **460** jest zapisana w **Konstytucji**, nie w zwykłej ustawie. Zmiana na 200 wymaga **nowelizacji Konstytucji**.\n\n### Istnienie Senatu\n**Art. 95 ust. 1 Konstytucji RP:**\n> *„Władzę ustawodawczą w Rzeczypospolitej Polskiej sprawują Sejm i Senat.”*\n\n**Art. 97 ust. 1 Konstytucji RP:**\n> *„Senat składa się ze 100 senatorów.”*\n\n→ Senat jest **konstytucyjnym organem**. Jego likwidacja wymaga **nowelizacji Konstytucji**.\n\n**Wniosek:** Obie kwestie z projektu obywatelskiego dotyczą **materii konstytucyjnej**, nie ustawowej.\n\n## Sposób 2 - analiza dwóch trybów inicjatywy w polskim systemie prawnym\n\nW Polsce istnieją **dwa odrębne tryby** inicjatywy ustawodawczej:\n\n### Tryb A: zwykła ustawa (art. 118 Konstytucji RP)\nInicjatywa przysługuje:\n1. **Posłowie** (grupa min. 15 posłów lub komisja sejmowa)\n2. **Senat** (jako izba)\n3. **Prezydent RP**\n4. **Rada Ministrów**\n5. **Grupa co najmniej 100 000 obywateli** mających prawo wybierania do Sejmu - to **inicjatywa ludowa**\n\n### Tryb B: zmiana Konstytucji (art. 235 Konstytucji RP)\nInicjatywa przysługuje:\n1. **Co najmniej 1/5 ustawowej liczby posłów** (1/5 × 460 = **92 posłów**)\n2. **Senat** (jako izba)\n3. **Prezydent RP**\n\n→ **Inicjatywa obywatelska NIE jest wymieniona** w art. 235!\n\n**Procedura zmiany Konstytucji:**\n- Sejm uchwala zmianę większością **2/3 głosów** w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów (art. 235 ust. 4).\n- Senat akceptuje większością **bezwzględną**.\n- Jeśli zmiana dotyczy rozdziałów I, II lub XII (zasady ogólne, prawa człowieka, zmiana Konstytucji) - wymóg referendum konstytucyjnego, jeśli wnoszą o nie podmioty inicjatywy w ciągu 45 dni.\n\n## Sposób 3 - kontrast art. 118 vs art. 235\n\n| Cecha | Art. 118 (zwykła ustawa) | Art. 235 (zmiana Konstytucji) |\n| Materia | Wszystkie kwestie regulowane ustawami | TYLKO zmiana Konstytucji |\n| Inicjatywa obywatelska | TAK (100 000 osób) | **NIE** |\n| Inicjatywa posłów | 15 posłów lub komisja | **Min. 92 posłów (1/5 × 460)** |\n| Inicjatywa Senatu | TAK | TAK |\n| Inicjatywa Prezydenta | TAK | TAK |\n| Inicjatywa rządu | TAK | **NIE** |\n| Większość uchwalenia | Zwykła | **2/3 w Sejmie, bezwzględna w Senacie** |\n| Referendum | Tylko fakultatywne | Obowiązkowe, jeśli rozdz. I, II, XII |\n\n→ Projekt obywatelski 200 000 osób mieści się w **art. 118 ust. 2** (powyżej wymaganych 100 000), ALE jego materia (zmiana liczby posłów + Senat) wymaga **art. 235**.\n→ Art. 235 NIE pozwala na inicjatywę obywatelską.\n→ **Niezgodność z Konstytucją.**\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 13 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - rozstrzygnięcie „nie” + uzasadnienie wskazujące, że projekt dotyczy zmiany Konstytucji (art. 96/97), a art. 235 nie przewiduje inicjatywy obywatelskiej.\n> - **0 pkt** - błędne rozstrzygnięcie („tak”), brak uzasadnienia, błędne uzasadnienie (np. „bo za mało obywateli” - ich liczba jest wystarczająca dla zwykłej ustawy).\n>\n> **Akceptowane elementy uzasadnienia:**\n> - Powołanie art. 235 i wskazanie, że nie zawiera inicjatywy obywatelskiej.\n> - Wyjaśnienie, że projekt dotyczy MATERII KONSTYTUCYJNEJ.\n> - Odwołanie do art. 96 (liczba posłów = 460) lub art. 95/97 (istnienie Senatu).\n>\n> **Wykluczone uzasadnienia:**\n> - „Za mało obywateli” - błąd, 200 000 > 100 000 (minimum dla zwykłej ustawy).\n> - „Niezgodne z prawem” bez konkretnego powołania artykułu.\n\n## Reference - inicjatywa ustawodawcza w Polsce\n\n> 📖 **Inicjatywa ustawodawcza w polskim systemie:**\n>\n> **Art. 118 Konstytucji RP - inicjatywa zwykłej ustawy:**\n> > 1. Inicjatywa ustawodawcza przysługuje posłom, Senatowi, Prezydentowi Rzeczypospolitej i Radzie Ministrów.\n> > 2. Inicjatywa ustawodawcza przysługuje również grupie co najmniej 100 000 obywateli mających prawo wybierania do Sejmu. Tryb postępowania w tej sprawie określa ustawa.\n>\n> **Art. 235 Konstytucji RP - inicjatywa zmiany Konstytucji:**\n> > 1. Projekt ustawy o zmianie Konstytucji może przedłożyć co najmniej 1/5 ustawowej liczby posłów, Senat lub Prezydent Rzeczypospolitej.\n>\n> **Inicjatywa ludowa - ustawa z 24 czerwca 1999 r. o wykonywaniu inicjatywy ustawodawczej przez obywateli** (Dz.U. 1999 nr 62 poz. 688):\n> - Komitet inicjatywy ustawodawczej zakłada min. 15 obywateli.\n> - Zbieranie podpisów: 3 miesiące od zarejestrowania.\n> - Min. 100 000 podpisów obywateli z prawem wyborczym do Sejmu.\n> - Projekt po zebraniu podpisów trafia do Marszałka Sejmu - pierwsze czytanie w Sejmie.\n> - Sejm decyduje o losie projektu - nie ma obowiązku jego uchwalenia.\n>\n> **Najbardziej znane projekty obywatelskie w III RP:**\n> - Inicjatywa „STOP aborcji” (2016, 2021) - postulat zaostrzenia ustawy aborcyjnej.\n> - „Ratujmy Kobiety” / „Aborcja jest OK” - postulat liberalizacji.\n> - „STOP pedofilii” (2019).\n> - Inicjatywa „Stop dyskryminacji wierzących”.\n> - „W obronie Państwa Polskiego” (różne lata).\n>\n> **Próby zmian Konstytucji w III RP:**\n> - 2006: nieudana próba zmiany Konstytucji przez PiS i LPR (chcieli wpisać „małżeństwo = związek mężczyzny i kobiety”).\n> - 2010: nieudana próba doprecyzowania kompetencji prezydenta.\n> - 2017-2018: pomysł PiS o referendum konsultacyjnym w sprawie konstytucji - nie doszło do głosowania.\n> - **Konstytucja RP od 1997 r. NIE BYŁA znowelizowana w sposób istotny** (poza poprawkami technicznymi w 2006 i 2009 r.).\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - błąd „za mało obywateli”:** 200 000 > 100 000, więc liczbowo jest dobrze dla zwykłej ustawy. Błąd polega na MATERII - projekt dotyczy zmiany Konstytucji, gdzie inicjatywa obywatelska NIE jest dopuszczona. NIE PISZ „za mało obywateli”!\n\n> ⚠️ **Uwaga - uzasadnienie MUSI odwoływać się do przepisu:** Klucz wymaga „odwołując się do właściwego przepisu prawnego”. Powołaj art. 235 (zamknięty katalog inicjatywy) lub art. 96/97 (że liczba posłów i Senat są w Konstytucji).\n\n> ⚠️ **Uwaga - rozróżnienie zwykłej ustawy a zmiany Konstytucji:** To **fundamentalna** dystynkcja. Zwykłą ustawą NIE MOŻNA zmieniać Konstytucji. Konstytucja stoi NAD ustawami (zasada hierarchii źródeł prawa, art. 8 Konstytucji RP).\n\n> ⚠️ **Strategia analizy inicjatywy:** (1) Sprawdź, co ma być zmienione. (2) Sprawdź, czy materia jest w Konstytucji, czy w ustawie. (3) Jeśli w Konstytucji → tylko podmioty z art. 235 mogą wnieść projekt zmiany.","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-13.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/14","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"14","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14. (0-1)\nGłosowanie Sejmu RP z 18 listopada 2015 r.\nwww.vod.gazetapolska.pl\nRozstrzygnij, czy w przedstawionym głosowaniu osiągnięto większość bezwzględną.\nOdpowiedź uzasadnij, wyliczając dane na podstawie zamieszczonego materiału.\nRozstrzygnięcie -\nUzasadnienie -\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n12.1. 12.2.\n13.\n14.\nMaks. liczba punktów\n2\n1\n1\n1\nUzyskana liczba punktów\nMWO_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 14. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n24. Parlament Rzeczypospolitej Polskiej. Zdający:\n3) podaje przykłady stosowania w procedurze legislacyjnej polskiego\nparlamentu większości zwykłej, bezwzględnej i kwalifikowanej.\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - tak\nUzasadnienie - Za głosowało 236 posłów, natomiast większość bezwzględna wyniosła 229.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Rozstrzygnięcie - TAK**, w przedstawionym głosowaniu **osiągnięto większość bezwzględną**.\n\n**Uzasadnienie:**\n- **Liczba ZA:** 456 - 202 (PRZECIW) - 18 (WSTRZYMAŁO SIĘ) = **236 posłów** głosujących „za”.\n- **Większość bezwzględna:** > połowa głosujących. Połowa z 456 to **228**, więc większość bezwzględna = **229** (więcej niż 228).\n- **Porównanie:** 236 ≥ 229 → **TAK**, osiągnięto większość bezwzględną.\n\n## Sposób 1 - obliczenie liczby głosujących „za”\n\nDane z karty głosowania Sejmu z 18 listopada 2015 r., głosowanie nr 21:\n\n| Pozycja | Wartość |\n| GŁOSOWAŁO | 456 |\n| W. BEZWZGLĘDNA | (do obliczenia) |\n| ZA | **brak** (do obliczenia) |\n| PRZECIW | 202 |\n| WSTRZYMAŁO SIĘ | 18 |\n\n**Liczba „ZA”** wynika z bilansu (skoro głosowało 456):\nZA = GŁOSOWAŁO - PRZECIW - WSTRZYMAŁO SIĘ\nZA = 456 - 202 - 18 = 236\n\n## Sposób 2 - obliczenie większości bezwzględnej\n\n**Definicja większości bezwzględnej:** więcej niż połowa głosujących.\n\n**Wzór:**\n- Jeśli głosujących jest **N**, to większość bezwzględna = **⌊N/2⌋ + 1** (najmniejsza liczba całkowita > N/2).\n\n**Dla N = 456:**\n- Połowa = 456 ÷ 2 = **228**\n- Większość bezwzględna = **228 + 1 = 229**\n\n→ Aby uchwała przeszła **bezwzględną większością**, trzeba minimum **229 głosów „za”**.\n\n## Sposób 3 - porównanie i wniosek\n\n**Porównanie liczby „ZA” z bezwzględną większością:**\n- Liczba „ZA”: **236**\n- Większość bezwzględna: **229**\n- **236 > 229** → **TAK**, większość bezwzględna osiągnięta.\n\nRóżnica: 236 - 229 = **7 głosów** powyżej progu - uchwała przeszła z pewnym zapasem.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 14 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - rozstrzygnięcie „tak” + uzasadnienie z poprawnym wyliczeniem: liczba ZA (236) i większość bezwzględna (229).\n> - **0 pkt** - błędne rozstrzygnięcie, brak wyliczeń, błędne wyliczenia.\n>\n> **Wymagane elementy uzasadnienia:**\n> 1. Obliczenie liczby „ZA” jako 456 - 202 - 18 = 236.\n> 2. Obliczenie większości bezwzględnej jako (456/2) + 1 = 229 (lub równoważnie: ponad 228).\n> 3. Porównanie: 236 ≥ 229 → osiągnięto większość bezwzględną.\n\n## Reference - większości w polskim systemie wyborczym i parlamentarnym\n\n> 📖 **Typy większości w polskim prawie konstytucyjnym i parlamentarnym:**\n>\n> | Typ większości | Definicja | Przykład zastosowania |\n> |----------------|-----------|----------------------|\n> | **Większość zwykła** | Więcej „za” niż „przeciw” (wstrzymujące się NIE liczą się) | Najczęściej w Sejmie (np. uchwalanie zwykłych ustaw) |\n> | **Większość bezwzględna** | Więcej niż połowa głosujących (wstrzymujące liczą się jako głosujący) | Wotum nieufności rządowi (art. 158 Konstytucji RP); odrzucenie poprawek Senatu (art. 121); wybór TK; budżet (z poprawkami) |\n> | **Większość kwalifikowana** | Określona większość większa niż bezwzględna (np. 2/3, 3/5, 4/5) | Odrzucenie weta prezydenta (3/5 ustawowej liczby posłów = 276 z 460); zmiana Konstytucji (2/3); samorozwiązanie Sejmu (2/3) |\n>\n> **Art. 120 Konstytucji RP:** „Sejm uchwala ustawy zwykłą większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów, chyba że Konstytucja przewiduje inną większość. […]”\n>\n> **Większość zwykła vs bezwzględna - kluczowa różnica:**\n> - **Zwykła:** porównuje TYLKO „za” vs „przeciw”. Wstrzymujące się NIE są wliczane.\n> - **Bezwzględna:** „za” musi przekroczyć POŁOWĘ wszystkich głosujących (w tym wstrzymujących się).\n>\n> **Przykład praktyczny dla głosowania 456 głosujących, 202 przeciw, 18 wstrzymanych, 236 za:**\n> - **Zwykła większość:** 236 > 202 → TAK (zwykła osiągnięta)\n> - **Bezwzględna większość:** 236 ≥ 229 (połowa + 1) → TAK (bezwzględna osiągnięta)\n> - **Większość 3/5:** 3/5 × 456 = 273,6, czyli min. 274 głosów potrzeba → NIE (236 < 274)\n> - **Większość 2/3:** 2/3 × 456 ≈ 304 głosy potrzeba → NIE (236 < 304)\n>\n> **Większości stosowane w Sejmie (najważniejsze):**\n> - **Zwykła**: większość ustaw (art. 120).\n> - **Bezwzględna**: odrzucenie poprawek Senatu (art. 121 ust. 3); wybory niektórych organów (np. TK).\n> - **Bezwzględna w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów**: konstruktywne wotum nieufności (art. 158 ust. 1).\n> - **3/5 ustawowej liczby posłów** (276/460): odrzucenie weta Prezydenta (art. 122 ust. 5).\n> - **2/3 ustawowej liczby posłów** w obecności co najmniej połowy: zmiana Konstytucji w rozdziałach III-IX, XI, XIII (art. 235 ust. 4).\n> - **2/3 obecnych w obecności co najmniej połowy**: skrócenie kadencji Sejmu (art. 98 ust. 3).\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - większość bezwzględna wymaga „za” > N/2:** Połowa z 456 = 228. Więcej niż 228 = 229+. Często uczniowie podają 228 jako próg - to BŁĄD. Próg = 229 (najmniejsza liczba całkowita większa od 228).\n\n> ⚠️ **Uwaga - wstrzymujące się WLICZA SIĘ do głosujących:** W polskim Sejmie „głosujący” = ZA + PRZECIW + WSTRZYMAŁO SIĘ. To **różnica** od niektórych innych parlamentów. W obliczeniu większości bezwzględnej wszystkich 456 liczymy.\n\n> ⚠️ **Uwaga - zwykła vs bezwzględna:** Zwykła wymaga „za” > „przeciw” (nie patrzy na wstrzymujących się). Bezwzględna wymaga „za” > połowa wszystkich głosujących. Zawsze sprawdzaj, jakiej większości pyta arkusz.\n\n> ⚠️ **Strategia rozwiązania zadań z głosowaniami:** (1) Policz „za” = wszystkie - przeciw - wstrzymane. (2) Policz próg dla pytanej większości. (3) Porównaj i odpowiedz. (4) Zapisz BARDZO konkretne liczby - klucz CKE punktuje wyliczenia.","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-14.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/15","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"15","points":2,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15. (0-2)\nPrzepisy prawne dotyczące organów władzy publicznej w województwie\nPrzepis 1. […] jest organem stanowiącym i kontrolnym województwa.\nPrzepis 2. […] organizuje pracę zarządu województwa i […] kieruje bieżącymi sprawami\nwojewództwa oraz reprezentuje województwo na zewnątrz.\nPrzepis 3. Za prawidłowe wykonanie budżetu województwa odpowiada […].\nPrzepis 4. […] kontroluje pod względem legalności, gospodarności i rzetelności\nwykonywanie przez organy samorządu terytorialnego zadań z zakresu administracji rządowej […].\nPrzepis 5. […] na wniosek Prezesa Rady Ministrów, może rozwiązać organ stanowiący\nsamorządu terytorialnego, jeżeli organ ten rażąco narusza Konstytucję lub ustawy.\nDz.U. 1997, nr 78, poz. 483, z późn. zm.; Dz.U. 1998, nr 91, poz. 576, z późn. zm.;\nDz.U. 2009, nr 31, poz. 206, z późn. zm. (stan prawny na 7 marca 2017 r.).\nDo każdej nazwy organu władzy publicznej dopisz numer, którym oznaczono przepis\nprawny dotyczący kompetencji tego organu.\nNazwa organu\nNumer przepisu\nA. wojewoda\nB. zarząd województwa\nC. marszałek województwa\nD. sejmik województwa","answer":"A","answer_text":"Zadanie 15. (0-2)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n26. Rada Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej. Zdający:\n3) rozpoznaje urzędy należące do administracji rządowej; określa\nkompetencje i procedurę powoływania wojewody.\n28. Samorząd terytorialny w Polsce. Zdający:\n2) przedstawia zadania i kompetencje samorządu gminnego,\npowiatowego i wojewódzkiego;\n5) opisuje uprawnienia nadzorcze premiera i wojewody wobec\nsamorządów terytorialnych.\n(IV etap z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:\n3) wymienia źródła prawa; znajduje wskazany akt prawny\ni interpretuje proste przepisy prawne.\n(III etap) 18. Samorząd powiatowy i wojewódzki. Zdający:\n1) przedstawia sposób wybierania samorządu powiatowego\ni wojewódzkiego oraz ich przykładowe zadania;\n2) porównuje - na wybranych przykładach - zakres działania\nsamorządu wojewódzkiego z zakresem działania wojewody.\nSchemat punktowania\n2 p. -\n1 p. -\nprzyporządkowanie czterech poprawnych elementów odpowiedzi.\nprzyporządkowanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nA. 4\nB. 3\nC. 2\nD. 1","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Nazwa organu | Numer przepisu |\n| A. wojewoda | **4** |\n| B. zarząd województwa | **3** |\n| C. marszałek województwa | **2** |\n| D. sejmik województwa | **1** |\n\n## Sposób 1 - przyporządkowanie kompetencji do organów\n\n### A. Wojewoda → Przepis 4\n> *„Przepis 4. […] kontroluje pod względem legalności, gospodarności i rzetelności wykonywanie przez organy samorządu terytorialnego zadań z zakresu administracji rządowej […].”*\n\n**Kluczowe wskazówki:**\n- „kontroluje” + „organy samorządu” + „zadania z zakresu administracji rządowej”\n- Wojewoda to **organ administracji rządowej** w terenie (przedstawiciel rządu), który **nadzoruje** samorząd terytorialny.\n\nPodstawa prawna: **Ustawa o wojewodzie i administracji rządowej w województwie** (Dz.U. 2009, nr 31, poz. 206), art. 28 ust. 1.\n\n→ Wojewoda = przedstawiciel rządu w województwie, sprawuje **nadzór** nad samorządem (gminami, powiatami, województwami) w zakresie ich **zadań rządowych zleconych**.\n\n### B. Zarząd województwa → Przepis 3\n> *„Przepis 3. Za prawidłowe wykonanie budżetu województwa odpowiada […].”*\n\n**Kluczowe wskazówki:**\n- „budżet województwa” + „odpowiada”\n- Wykonanie budżetu = funkcja **wykonawcza**. Zarząd województwa to **organ wykonawczy** samorządu wojewódzkiego.\n\nPodstawa prawna: **Ustawa o samorządzie województwa** (Dz.U. 1998, nr 91, poz. 576), art. 60 ust. 2: „Za prawidłowe wykonanie budżetu województwa odpowiada zarząd województwa.”\n\n→ Zarząd województwa = 5-osobowy organ wykonawczy, na czele marszałek. Odpowiedzialny za realizację budżetu uchwalonego przez sejmik.\n\n### C. Marszałek województwa → Przepis 2\n> *„Przepis 2. […] organizuje pracę zarządu województwa i […] kieruje bieżącymi sprawami województwa oraz reprezentuje województwo na zewnątrz.”*\n\n**Kluczowe wskazówki:**\n- „organizuje pracę zarządu” + „kieruje bieżącymi sprawami” + „reprezentuje na zewnątrz”\n- To funkcje **szefa zarządu**, czyli marszałka województwa (analog wójta/burmistrza dla gminy, starosty dla powiatu).\n\nPodstawa prawna: Ustawa o samorządzie województwa, art. 43: „Marszałek województwa organizuje pracę zarządu województwa i urzędu marszałkowskiego, kieruje bieżącymi sprawami województwa oraz reprezentuje województwo na zewnątrz.”\n\n→ Marszałek = przewodniczący zarządu, jest jednoosobowo „twarzą” województwa, ale decyzje zarządu są kolegialne.\n\n### D. Sejmik województwa → Przepis 1\n> *„Przepis 1. […] jest organem stanowiącym i kontrolnym województwa.”*\n\n**Kluczowe wskazówki:**\n- „organ stanowiący i kontrolny”\n- Stanowiący = uchwalający akty prawne (uchwały, plany rozwoju, budżet). Kontrolny = kontroluje zarząd województwa.\n\nPodstawa prawna: Ustawa o samorządzie województwa, art. 16 ust. 1: „Organami samorządu województwa są: 1) sejmik województwa - będący organem stanowiącym i kontrolnym […]”\n\n→ Sejmik = parlament wojewódzki, wybierany w wyborach bezpośrednich na 5 lat, od 21 do 51 radnych w zależności od województwa.\n\n## Sposób 2 - kontrast „rząd vs samorząd” jako klucz do przepisu 5\n\n> *„Przepis 5. […] na wniosek Prezesa Rady Ministrów, może rozwiązać organ stanowiący samorządu terytorialnego, jeżeli organ ten rażąco narusza Konstytucję lub ustawy.”*\n\n→ To kompetencja **Sejmu RP** (art. 171 ust. 3 Konstytucji RP). NIE pasuje do żadnego z 4 wymienionych organów (a-d). Stąd przepis 5 jest „dystraktorem” - nie pasuje do żadnego z organów wojewódzkich.\n\n*Test:* Jeśli przepis 5 byłby uwzględniony, to któremu organowi przyporządkowałby się? Żadnemu z 4 wymienionych. Sejm RP (jako organ centralny) nie jest organem wojewódzkim.\n\n## Sposób 3 - synteza ustroju samorządu województwa\n\n| Organ | Rodzaj | Funkcja | Wybór |\n| **Sejmik województwa** (D) | Stanowiący i kontrolny | Uchwala statut, budżet, plany rozwoju; kontroluje zarząd | Wybory powszechne na 5 lat |\n| **Zarząd województwa** (B) | Wykonawczy (kolegialny, 5 osób) | Wykonuje budżet, realizuje uchwały sejmiku, kieruje urzędem marszałkowskim | Wybierany przez sejmik |\n| **Marszałek województwa** (C) | Wykonawczy (jednoosobowy szef zarządu) | Organizuje zarząd, reprezentuje na zewnątrz | Wybierany przez sejmik z zarządu |\n| **Wojewoda** (A) | **Rządowy w terenie** (NIE samorząd) | Nadzór nad samorządem, koordynacja administracji | Powołany przez Prezesa RM |\n\n→ **Pułapka:** Wojewoda to organ **rządowy**, a marszałek + sejmik + zarząd to organy **samorządowe**. Wojewoda nadzoruje samorząd.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 15 (max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - wszystkie 4 przyporządkowania poprawne.\n> - **1 pkt** - 2 lub 3 poprawne przyporządkowania.\n> - **0 pkt** - 0 lub 1 poprawne przyporządkowanie.\n>\n> **Poprawne odpowiedzi:**\n> - A. wojewoda - **4** (kontrola legalności samorządu)\n> - B. zarząd województwa - **3** (odpowiedzialność za budżet)\n> - C. marszałek województwa - **2** (organizuje pracę zarządu)\n> - D. sejmik województwa - **1** (organ stanowiący i kontrolny)\n\n## Reference - samorząd województwa w Polsce\n\n> 📖 **Samorząd województwa - struktura (Ustawa z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa, Dz.U. 1998 nr 91 poz. 576):**\n>\n> **Organy:**\n> 1. **Sejmik województwa** - organ stanowiący i kontrolny:\n> - 21-51 radnych (w zależności od liczby mieszkańców)\n> - Wybory powszechne, równe, bezpośrednie, proporcjonalne, tajne\n> - Kadencja 5 lat (od 2018; wcześniej 4 lata)\n> - Próg 5%\n> - Kompetencje: uchwala statut, budżet, plany rozwoju, programy współpracy międzynar., wybiera marszałka i zarząd\n>\n> 2. **Zarząd województwa** - organ wykonawczy:\n> - 5 osób (marszałek + wicemarszałek/wicemarszałkowie + członkowie)\n> - Wybierany przez sejmik bezwzględną większością głosów\n> - Kompetencje: wykonanie budżetu, realizacja uchwał sejmiku, gospodarowanie mieniem, kierowanie urzędem marszałkowskim\n>\n> 3. **Marszałek województwa** - szef zarządu:\n> - Wybierany przez sejmik (z grona radnych lub spoza)\n> - Organizuje pracę zarządu, reprezentuje województwo na zewnątrz\n>\n> **Wojewoda (NIE samorząd, organ rządowy):**\n> - Powoływany przez Prezesa Rady Ministrów (na wniosek MSWiA)\n> - Reprezentuje rząd w województwie\n> - Nadzór nad samorządem (legalność, gospodarność, rzetelność wykonywania zadań rządowych)\n> - Koordynacja administracji w województwie\n> - Podstawa: Ustawa z 23 stycznia 2009 r. o wojewodzie i administracji rządowej w województwie\n>\n> **Polska - 16 województw** (od 1 stycznia 1999, reforma terytorialna). Każde ma:\n> - Wojewodę (rząd)\n> - Sejmik (samorząd, parlament)\n> - Zarząd (samorząd, egzekutywa)\n> - Marszałka (samorząd, szef zarządu)\n>\n> **Trzy szczeble samorządu terytorialnego w Polsce:**\n> - **Gmina** (2477 gmin) - wójt/burmistrz/prezydent miasta + rada gminy\n> - **Powiat** (314 powiatów + 66 miast na prawach powiatu) - starosta + rada powiatu + zarząd powiatu\n> - **Województwo** (16) - marszałek + sejmik + zarząd województwa\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - wojewoda vs marszałek:** Łatwo pomylić! Wojewoda = **rządowy**, nadzór nad samorządem. Marszałek = **samorządowy**, szef zarządu wojewódzkiego. Klucz w przepisach: kto „kontroluje samorząd” = wojewoda; kto „organizuje pracę zarządu” = marszałek.\n\n> ⚠️ **Uwaga - zarząd vs marszałek:** Zarząd to KOLEGIAŁ (5 osób). Marszałek to JEDNA osoba, szef zarządu. Budżet wykonuje **zarząd** kolegialnie (B → 3), ale na co dzień marszałek **organizuje** jego pracę (C → 2).\n\n> ⚠️ **Uwaga - sejmik to NIE Sejm:** „Sejmik województwa” = parlament samorządowy województwa, NIE „Sejm RP”. Mylenie tych dwóch to klasyczny błąd uczniów.\n\n> ⚠️ **Uwaga - przepis 5 jest dystraktorem:** To kompetencja Sejmu RP (rozwiązanie organu samorządu). NIE pasuje do żadnego z 4 organów wojewódzkich. W zadaniu jest 5 przepisów, ale przyporządkowujemy tylko 4 organy.\n\n> ⚠️ **Strategia identyfikacji organów samorządowych:**\n> 1. Czy organ jest **stanowiący** (uchwala) = sejmik (województwo) / rada (gmina, powiat).\n> 2. Czy organ jest **wykonawczy kolegialny** = zarząd (województwo, powiat).\n> 3. Czy organ jest **wykonawczy jednoosobowy** = marszałek (województwo) / starosta (powiat) / wójt/burmistrz/prezydent (gmina).\n> 4. Czy organ jest **rządowy z nadzorem** = wojewoda.","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-15.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":12,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/16","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"16","points":3,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16. (0-3)\nSchemat systemu sądownictwa w Rzeczypospolitej Polskiej [fragment]\nNa schemacie uwzględniono wyłącznie wydziały, które muszą istnieć w danym typie sądu\npowszechnego.\nNa podstawie: Dz.U. 1964, nr 43, poz. 296, z późn. zm.; Dz.U. 1997, nr 89, poz. 555, z późn. zm.; Dz.U. 2001,\nnr 98, poz. 1070, z późn. zm.; Dz.U. 2002, nr 240, poz. 2052, z późn. zm. (stan prawny na 7 marca 2017 r.).\nUzupełnij schemat - wpisz odpowiednie nazwy sądów (A, B) oraz środków\nodwoławczych lub zaskarżenia (C, D, E).\nSąd A -\nSąd B -\nMWO_1R\nŚrodek odwoławczy od wyroku (C) -\nNadzwyczajny środek zaskarżenia w postępowaniu karnym (D) -\nNadzwyczajny środek zaskarżenia w postępowaniu cywilnym (E) -","answer":"A","answer_text":"Zadanie 16. (0-3)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n31. Sądy i Trybunały. Zdający:\n1) przedstawia sposób powoływania i zadania Sądu Najwyższego,\nTrybunału Konstytucyjnego i Trybunału Stanu;\n3) przedstawia strukturę sądownictwa w Polsce i wyjaśnia, jaką rolę\nodgrywają w niej Sąd Najwyższy i Krajowa Rada Sądownictwa.\n32. Prawo cywilne i rodzinne. Zdający:\n3) opisuje podstawowe zasady postępowania cywilnego\n(rozpoznawczego: procesowego oraz nieprocesowego\ni egzekucyjnego) oraz sposoby zaskarżania orzeczeń.\n33. Prawo karne. Zdający:\n4) podaje zasady wnoszenia apelacji i kasacji w sprawach karnych.\n(III etap) 15. Władza sądownicza. Zdający:\n1) przedstawia organy władzy sądowniczej, zasady, wedle których\ndziałają sądy (niezawisłość, dwuinstancyjność) i przykłady spraw,\nktórymi się zajmują.\nSchemat punktowania\n3 p. -\n2 p. -\n1 p. -\npodanie pięciu poprawnych elementów odpowiedzi.\npodanie czterech poprawnych elementów odpowiedzi.\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nA. Sąd Najwyższy\nB. sąd apelacyjny\nC. apelacja\nD. kasacja\nE. skarga kasacyjna","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Element | Nazwa |\n| **Sąd A** | **Sąd Najwyższy** |\n| **Sąd B** | **sąd apelacyjny** |\n| **C** (środek odwoławczy od wyroku sądu okręgowego do B) | **apelacja** |\n| **D** (nadzwyczajny środek zaskarżenia w postępowaniu karnym, B→A) | **kasacja** |\n| **E** (nadzwyczajny środek zaskarżenia w postępowaniu cywilnym, B→A) | **skarga kasacyjna** |\n\n## Sposób 1 - identyfikacja Sądu A (najwyższego)\n\n**Wskazówki:**\n- Na szczycie schematu sądownictwa powszechnego.\n- Ma **izby**: Izba Wojskowa, Izba Karna, Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych, Izba Cywilna.\n- Strzałki D (karna) i E (cywilna) prowadzą z Sądu B do Sądu A.\n\n**Identyfikacja:** **Sąd Najwyższy (SN)** - najwyższy organ wymiaru sprawiedliwości w Polsce.\n\n**Charakterystyka Sądu Najwyższego (przed reformą 2018):**\n- Izba Cywilna\n- Izba Karna\n- Izba Wojskowa (przed 2018; zlikwidowana w reformie)\n- Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych\n\nPodstawa prawna: Ustawa z 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. 2002, nr 240, poz. 2052) - sygnatura ZACYTOWANA w arkuszu, co potwierdza identyfikację SN.\n\n## Sposób 2 - identyfikacja Sądu B (apelacyjnego)\n\n**Wskazówki:**\n- Składa się z **Wydziału Karnego, Wydziału Cywilnego, Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych**.\n- Strzałka C łączy z **Sądem Okręgowym** (apelacja).\n- Strzałki D i E łączą z **Sądem Najwyższym** (kasacja / skarga kasacyjna).\n- Jest między Sądem Okręgowym a Sądem Najwyższym w hierarchii.\n\n**Identyfikacja:** **Sąd Apelacyjny** - drugi (najwyższy) szczebel sądów powszechnych w Polsce.\n\n**Charakterystyka sądów apelacyjnych:**\n- 11 sądów apelacyjnych w Polsce (Białystok, Gdańsk, Katowice, Kraków, Lublin, Łódź, Poznań, Rzeszów, Szczecin, Warszawa, Wrocław).\n- Rozpoznają **apelacje** od wyroków sądów okręgowych w I instancji.\n- Wydziały: Cywilny, Karny, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (obowiązkowe).\n\nPodstawa prawna: Ustawa z 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. 2001, nr 98, poz. 1070) - sygnatura ZACYTOWANA w arkuszu.\n\n## Sposób 3 - identyfikacja środków zaskarżenia (C, D, E)\n\n### C - środek odwoławczy od wyroku Sądu Okręgowego do Sądu Apelacyjnego\n\n**Identyfikacja:** **APELACJA**.\n\n*Charakterystyka apelacji:*\n- **Zwyczajny** środek odwoławczy (nie nadzwyczajny).\n- Składa się w ciągu **2 tygodni** od doręczenia wyroku (lub uzasadnienia).\n- Sąd II instancji bada zarówno **fakty**, jak i **prawo**.\n- Wnosi się **za pośrednictwem** sądu I instancji.\n- Dotyczy obu rodzajów postępowań: **karnego** (Wydział Karny) i **cywilnego** (Wydział Cywilny).\n\n### D - nadzwyczajny środek zaskarżenia w postępowaniu KARNYM\n\n**Identyfikacja:** **KASACJA**.\n\n*Charakterystyka kasacji (karnej):*\n- **Nadzwyczajny** środek zaskarżenia (po prawomocnym wyroku).\n- Wnosi się do **Sądu Najwyższego (Izba Karna)** za pośrednictwem sądu II instancji.\n- Tylko od wyroków sądów apelacyjnych prawomocnych (jeśli sprawa miała II instancję).\n- Wnioskowane przez: **strony, prokuratora, Rzecznika Praw Obywatelskich, Prokuratora Generalnego**.\n- Może być oparta tylko na **rażącym naruszeniu prawa**, NIE na ocenie faktów.\n- Podstawa prawna: Kodeks postępowania karnego (Dz.U. 1997, nr 89, poz. 555).\n\n### E - nadzwyczajny środek zaskarżenia w postępowaniu CYWILNYM\n\n**Identyfikacja:** **SKARGA KASACYJNA**.\n\n*Charakterystyka skargi kasacyjnej (cywilnej):*\n- **Nadzwyczajny** środek zaskarżenia.\n- Wnosi się do **Sądu Najwyższego (Izba Cywilna)** za pośrednictwem sądu apelacyjnego.\n- Tylko od prawomocnych wyroków sądów II instancji (apelacyjnych) w sprawach cywilnych.\n- Wnoszą strony (przez radcę prawnego lub adwokata).\n- Ograniczona dopuszczalność: tylko gdy **wartość przedmiotu sporu** przekracza 50 000 zł (lub niektóre szczególne kategorie spraw).\n- Sąd Najwyższy może **odmówić przyjęcia** (przedsąd).\n- Podstawa prawna: Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. 1964, nr 43, poz. 296) - także zacytowana w arkuszu.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 16 (max 3 pkt):**\n> - **3 pkt** - wszystkie 5 elementów poprawnych.\n> - **2 pkt** - 4 z 5 elementów poprawnych.\n> - **1 pkt** - 3 z 5 elementów poprawnych.\n> - **0 pkt** - mniej niż 3 elementy poprawne.\n>\n> **Poprawne odpowiedzi:**\n> - A. **Sąd Najwyższy** (SN)\n> - B. **sąd apelacyjny**\n> - C. **apelacja**\n> - D. **kasacja**\n> - E. **skarga kasacyjna**\n>\n> **Akceptowane warianty:**\n> - „Sąd Najwyższy” / „SN”\n> - „sąd apelacyjny” / „sądy apelacyjne”\n> - „apelacja”\n> - „kasacja” (NIE myli się z „skargą kasacyjną” - to dwa różne środki)\n> - „skarga kasacyjna”\n>\n> **Wykluczone (klasyczne błędy):**\n> - „Trybunał Konstytucyjny” jako Sąd A (TK nie jest częścią sądownictwa powszechnego)\n> - „NSA” jako Sąd A (NSA = sądownictwo administracyjne, nie powszechne)\n> - „odwołanie” zamiast „apelacja” (odwołanie to ogólny termin)\n> - „kasacja” zamiast „skarga kasacyjna” w postępowaniu CYWILNYM (to są DWIE różne nazwy dla dwóch postępowań!)\n\n## Reference - sądownictwo powszechne w Polsce\n\n> 📖 **Sądownictwo powszechne w RP - 4 szczeble:**\n>\n> 1. **Sąd rejonowy** (najniższy szczebel)\n> - 318 sądów rejonowych w Polsce.\n> - Wydziały (różne): Cywilny, Karny, Rodzinny i Nieletnich, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, Ksiąg Wieczystych, Gospodarczy.\n> - Rozpoznaje sprawy w **I instancji** (większość spraw).\n>\n> 2. **Sąd okręgowy** (średni szczebel)\n> - 46 sądów okręgowych w Polsce.\n> - Wydziały: Cywilny, Karny, Rodzinny, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, Gospodarczy.\n> - Rozpoznaje:\n> - **Sprawy w II instancji** - apelacje od sądów rejonowych.\n> - **Sprawy w I instancji** - szczególnie ciężkie (zbrodnie zagrożone karą powyżej 8 lat pozbawienia wolności; sprawy cywilne o wartości > 75 000 zł).\n>\n> 3. **Sąd apelacyjny** (wyższy szczebel)\n> - 11 sądów apelacyjnych.\n> - Wydziały obowiązkowe: Cywilny, Karny, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych.\n> - Rozpoznaje **apelacje** od sądów okręgowych (jako sąd II instancji).\n>\n> 4. **Sąd Najwyższy** (najwyższy szczebel)\n> - 1 SN w Warszawie.\n> - Izby (po reformie 2018): Cywilna, Karna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych, Dyscyplinarna (kontrowersyjna).\n> - Rozpoznaje **kasacje** (karne) i **skargi kasacyjne** (cywilne).\n> - Nie jest sądem powszechnym - to NAJWYŻSZY organ wymiaru sprawiedliwości.\n>\n> **Sądownictwo NIE-powszechne w Polsce:**\n> - **Sądy administracyjne** (NSA + WSA) - kontrola decyzji administracji.\n> - **Sądy wojskowe** (po reformie 2018 ograniczone) - sprawy żołnierzy.\n> - **Trybunał Konstytucyjny (TK)** - kontrola konstytucyjności ustaw.\n> - **Trybunał Stanu (TS)** - odpowiedzialność konstytucyjna najwyższych urzędników.\n>\n> **Środki zaskarżenia - podsumowanie:**\n> - **Apelacja** (zwyczajna): od wyroków I instancji do II instancji. Termin 14 dni.\n> - **Zażalenie** (zwyczajne): od postanowień (nie wyroków).\n> - **Kasacja** (nadzwyczajna): w postępowaniu KARNYM, do SN, po prawomocnym wyroku.\n> - **Skarga kasacyjna** (nadzwyczajna): w postępowaniu CYWILNYM, do SN, po prawomocnym wyroku.\n> - **Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia** - szczególny środek o naprawienie szkody przez Skarb Państwa.\n> - **Wznowienie postępowania** - gdy ujawnione są nowe fakty/dowody, które nie były znane w trakcie procesu.\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - kasacja vs skarga kasacyjna:** TO DWIE RÓŻNE NAZWY dla dwóch różnych postępowań!\n> - **Kasacja** (postępowanie KARNE - KPK) - D na schemacie.\n> - **Skarga kasacyjna** (postępowanie CYWILNE - KPC) - E na schemacie.\n>\n> Często mylone, ale klucz CKE ROZRÓŻNIA - błąd = punkt mniej.\n\n> ⚠️ **Uwaga - SN to nie TK:** Sąd Najwyższy to najwyższy SĄD w sądownictwie powszechnym. Trybunał Konstytucyjny to ODRĘBNY organ kontrolujący konstytucyjność. Schemat dotyczy sądownictwa powszechnego, więc Sąd A = SN, NIE TK.\n\n> ⚠️ **Uwaga - odwołanie vs apelacja:** „Odwołanie” to ogólne pojęcie używane w postępowaniu administracyjnym (KPA). „Apelacja” to konkretne odwołanie w postępowaniu sądowym (cywilnym i karnym). W sądownictwie powszechnym używamy „apelacja”.\n\n> ⚠️ **Strategia identyfikacji sądów:** Sprawdź IZBY/WYDZIAŁY. SN ma „Izby” (Karną, Cywilną, Pracy, Wojskową). Sąd Apelacyjny ma „Wydziały” (Karny, Cywilny, Pracy). To często pomaga rozróżnić.\n\n> ⚠️ **Uwaga - sygnatury z arkusza:** Sygnatury Dz.U. zacytowane w arkuszu to ścieżka do identyfikacji:\n> - Dz.U. 1964, nr 43, poz. 296 = **Kodeks postępowania cywilnego** (KPC)\n> - Dz.U. 1997, nr 89, poz. 555 = **Kodeks postępowania karnego** (KPK)\n> - Dz.U. 2001, nr 98, poz. 1070 = **Prawo o ustroju sądów powszechnych**\n> - Dz.U. 2002, nr 240, poz. 2052 = **Ustawa o Sądzie Najwyższym**","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-16.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":12,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/17","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"17","points":2,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17. (0-2)\nPrzepisy prawne z kodeksów obowiązujących w Rzeczypospolitej Polskiej\nPrzepis A. Przy udzielaniu urlopu macierzyńskiego i urlopu na warunkach urlopu\nmacierzyńskiego tydzień urlopu odpowiada 7 dniom kalendarzowym.\nPrzepis B. Kto publicznie znieważa Naród lub Rzeczpospolitą Polską, podlega karze\npozbawienia wolności do lat 3.\nPrzepis C. W razie wątpliwości uważa się, że niedozwolonymi postanowieniami umownymi\nsą te, które […] wyłączają lub istotnie ograniczają odpowiedzialność względem konsumenta\nza niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania […].\nDz.U. 1964, nr 16, poz. 93, z późn. zm.; Dz.U. 1974, nr 24, poz. 141, z późn. zm.;\nDz.U. 1997, nr 88, poz. 553, z późn. zm. (stan prawny na 7 marca 2017 r.).\nDo każdego przepisu prawnego dopisz nazwę kodeksu obowiązującego w Rzeczypospolitej\nPolskiej, w którym został on zamieszczony.\nPrzepis prawny\nNazwa kodeksu\nPrzepis A.\nPrzepis B.\nPrzepis C.","answer":"A","answer_text":"Zadanie 17. (0-2)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n32. Prawo cywilne i rodzinne. Zdający:\n1) rozpoznaje sprawy regulowane przez prawo cywilne: rzeczowe,\nzobowiązań, rodzinne, spadkowe i handlowe.\n33. Prawo karne. Zdający:\n1) stosuje w analizie przypadku podstawowe pojęcia i zasady prawa\nkarnego (odpowiedzialność karna, przestępstwo a wykroczenie,\nzbrodnia i występek, zasada domniemania niewinności).\n(IV etap z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:\n3) wymienia źródła prawa; znajduje wskazany akt prawny\ni interpretuje proste przepisy prawne;\n4) wyjaśnia różnice między prawem cywilnym, karnym\ni administracyjnym; wskazuje, w jakim kodeksie można znaleźć\nprzepisy dotyczące konkretnej sprawy.\n(III etap) 29. Przedsiębiorstwo i działalność gospodarcza. Zdający:\n4) przedstawia główne prawa i obowiązki pracownika; wyjaśnia,\nczemu służą ubezpieczenia społeczne i zdrowotne.\nSchemat punktowania\n2 p. -\n1 p. -\npodanie trzech poprawnych elementów odpowiedzi.\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nA. Kodeks pracy\nB. Kodeks karny\nC. Kodeks cywilny","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Przepis prawny | Nazwa kodeksu |\n| **Przepis A.** (urlop macierzyński) | **Kodeks pracy** |\n| **Przepis B.** (znieważenie Narodu/RP) | **Kodeks karny** |\n| **Przepis C.** (niedozwolone postanowienia umowne) | **Kodeks cywilny** |\n\n## Sposób 1 - analiza Przepisu A\n\n> *„Przy udzielaniu urlopu macierzyńskiego i urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego tydzień urlopu odpowiada 7 dniom kalendarzowym.”*\n\n**Kluczowe pojęcia:**\n- **urlop macierzyński** - uprawnienie pracownicze\n- **dni kalendarzowe** - termin techniczny w prawie pracy\n\n**Identyfikacja:** **Kodeks pracy**.\n\n*Uzasadnienie:* Urlop macierzyński to świadczenie pracownicze przysługujące osobom zatrudnionym na podstawie **stosunku pracy**. Reguluje go **Dział VIII Kodeksu pracy** - „Uprawnienia pracowników związane z rodzicielstwem” (art. 180-186).\n\nPodstawa prawna: **Ustawa z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy** (Dz.U. 1974, nr 24, poz. 141) - sygnatura zacytowana w arkuszu.\n\n## Sposób 2 - analiza Przepisu B\n\n> *„Kto publicznie znieważa Naród lub Rzeczpospolitą Polską, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.”*\n\n**Kluczowe pojęcia:**\n- **„kto publicznie znieważa”** - typowa konstrukcja przepisu prawnokarnego (formuła „Kto [czyni X], podlega karze…”)\n- **„podlega karze pozbawienia wolności”** - sankcja karna\n\n**Identyfikacja:** **Kodeks karny**.\n\n*Uzasadnienie:* Konstrukcja językowa „Kto […] podlega karze […]” to **klasyczny schemat artykułów Kodeksu karnego** (KK). Przepis chroni dobra prawne (tu: cześć Narodu/RP). Sankcja w postaci pozbawienia wolności = kara kryminalna.\n\nKonkretnie: art. 133 Kodeksu karnego:\n> *„Kto publicznie znieważa Naród lub Rzeczpospolitą Polską, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.”*\n\nPodstawa prawna: **Ustawa z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny** (Dz.U. 1997, nr 88, poz. 553) - sygnatura zacytowana w arkuszu.\n\n## Sposób 3 - analiza Przepisu C\n\n> *„W razie wątpliwości uważa się, że niedozwolonymi postanowieniami umownymi są te, które […] wyłączają lub istotnie ograniczają odpowiedzialność względem konsumenta za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania […].”*\n\n**Kluczowe pojęcia:**\n- **„niedozwolone postanowienia umowne”** - termin z prawa cywilnego (klauzule abuzywne)\n- **„odpowiedzialność względem konsumenta”** - relacja przedsiębiorca-konsument\n- **„niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania”** - terminologia prawa zobowiązań\n\n**Identyfikacja:** **Kodeks cywilny**.\n\n*Uzasadnienie:* Niedozwolone postanowienia umowne (klauzule abuzywne) to instytucja prawa zobowiązań, regulowana w Kodeksie cywilnym (KC). Konkretnie: art. 385[3] KC zawiera **listę 23 typowych klauzul abuzywnych**, zaczynającą się od formuły: „W razie wątpliwości uważa się, że niedozwolonymi postanowieniami umownymi są te, które […]”.\n\nPodstawa prawna: **Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny** (Dz.U. 1964, nr 16, poz. 93) - sygnatura zacytowana w arkuszu.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 17 (max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - wszystkie 3 przyporządkowania poprawne.\n> - **1 pkt** - 2 z 3 przyporządkowań poprawne.\n> - **0 pkt** - 0 lub 1 poprawne przyporządkowania.\n>\n> **Poprawne odpowiedzi:**\n> - A. **Kodeks pracy** (lub „KP”, „k.p.”)\n> - B. **Kodeks karny** (lub „KK”, „k.k.”)\n> - C. **Kodeks cywilny** (lub „KC”, „k.c.”)\n>\n> **Akceptowane warianty:** pełna nazwa lub skrót.\n>\n> **Wykluczone (klasyczne błędy):**\n> - „Kodeks karny wykonawczy” (to inny kodeks, dotyczy wykonywania kar)\n> - „Kodeks postępowania karnego” / „cywilnego” (KPK/KPC - to procedury, nie prawo materialne)\n> - „Kodeks rodzinny i opiekuńczy” (krew rodzina i opiekuńcze, NIE pracownicze sprawy)\n> - „Kodeks handlowy” (uchylony w 2003 r., zastąpiony Kodeksem spółek handlowych)\n\n## Reference - polskie kodeksy obowiązujące\n\n> 📖 **Główne kodeksy obowiązujące w RP:**\n>\n> | Kodeks | Skrót | Rok uchwalenia | Sygnatura Dz.U. | Materia |\n> |--------|-------|----------------|------------------|---------|\n> | **Kodeks cywilny** | KC | 1964 | Dz.U. 1964, nr 16, poz. 93 | Stosunki cywilnoprawne (umowy, własność, zobowiązania, spadki) |\n> | **Kodeks postępowania cywilnego** | KPC | 1964 | Dz.U. 1964, nr 43, poz. 296 | Procedura cywilna |\n> | **Kodeks pracy** | KP | 1974 | Dz.U. 1974, nr 24, poz. 141 | Stosunki pracownicze (umowy o pracę, urlopy, BHP, mobbing) |\n> | **Kodeks karny** | KK | 1997 | Dz.U. 1997, nr 88, poz. 553 | Przestępstwa i kary |\n> | **Kodeks postępowania karnego** | KPK | 1997 | Dz.U. 1997, nr 89, poz. 555 | Procedura karna |\n> | **Kodeks karny wykonawczy** | KKW | 1997 | Dz.U. 1997, nr 90, poz. 557 | Wykonywanie kar |\n> | **Kodeks postępowania administracyjnego** | KPA | 1960 | Dz.U. 1960, nr 30, poz. 168 | Procedura administracyjna |\n> | **Kodeks rodzinny i opiekuńczy** | KRO | 1964 | Dz.U. 1964, nr 9, poz. 59 | Małżeństwo, pokrewieństwo, opieka |\n> | **Kodeks wykroczeń** | KW | 1971 | Dz.U. 1971, nr 12, poz. 114 | Wykroczenia (mniejsze niż przestępstwa) |\n> | **Kodeks spółek handlowych** | KSH | 2000 | Dz.U. 2000, nr 94, poz. 1037 | Spółki (zastąpił Kodeks handlowy z 1934) |\n>\n> **Materia kodeksów na podstawie języka:**\n> - **Konstrukcje „Kto [czyni X], podlega karze […]”** → Kodeks karny (KK)\n> - **Pojęcia „pracownik”, „pracodawca”, „urlop”, „wynagrodzenie”, „BHP”** → Kodeks pracy (KP)\n> - **Pojęcia „strony umowy”, „zobowiązanie”, „własność”, „świadczenie”, „odpowiedzialność cywilna”** → Kodeks cywilny (KC)\n> - **Pojęcia „małżonkowie”, „rodzice”, „dzieci”, „rozwód”, „alimenty”** → Kodeks rodzinny i opiekuńczy (KRO)\n> - **Pojęcia „decyzja administracyjna”, „odwołanie”, „organ administracji”** → Kodeks postępowania administracyjnego (KPA)\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - Kodeks karny vs KPK:** Kodeks karny (KK) zawiera **definicje przestępstw i kary**. Kodeks postępowania karnego (KPK) zawiera **procedurę** (jak prowadzi się proces karny). Przepis B zawiera definicję przestępstwa + sankcję = **KK**.\n\n> ⚠️ **Uwaga - Kodeks cywilny vs KPC:** Analogicznie: KC = materia (prawo własności, zobowiązania), KPC = procedura (jak się procesuje przed sądem cywilnym). Przepis C dotyczy treści umów = **KC**.\n\n> ⚠️ **Uwaga - sygnatury Dz.U. w arkuszu:** Sygnatury zacytowane w arkuszu jednoznacznie wskazują kodeksy:\n> - Dz.U. 1964, nr **16**, poz. 93 = **KC**\n> - Dz.U. 1974, nr 24, poz. **141** = **KP**\n> - Dz.U. 1997, nr **88**, poz. 553 = **KK**\n> Wystarczy spamiętać te trzy sygnatury - to klucz do natychmiastowej identyfikacji.\n\n> ⚠️ **Strategia rozpoznania kodeksu po przepisie:**\n> 1. **„Kto X, podlega karze”** → KK (przestępstwo + sankcja)\n> 2. **„Pracownik / pracodawca / urlop”** → KP (stosunek pracy)\n> 3. **„Umowa / strony / zobowiązanie / konsument”** → KC (cywilny obrót)\n> 4. **„Decyzja / odwołanie / organ”** → KPA (administracyjne)\n> 5. **„Małżeństwo / rodzice / dzieci”** → KRO (rodzinne)","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-17.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":13,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/18","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"18","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 18. (0-1)\nO instytucji pomocy prawnej\nArt. 79. […] dokonuje następujących czynności:\n1a) sporządza akty poświadczenia dziedziczenia;\n8a) składa wnioski o wpis w księdze wieczystej wraz z dokumentami stanowiącymi\npodstawę wpisu w księdze wieczystej […].\nArt. 96. […] poświadcza:\n1) własnoręczność podpisu;\n2) zgodność odpisu, wyciągu lub kopii z okazanym dokumentem […].\nDz.U. 1991, nr 22, poz. 91, z późn. zm. (stan prawny na 7 marca 2017 r.).\nPodaj nazwę instytucji, która w Rzeczypospolitej Polskiej dokonuje czynności\nwskazanych w przytoczonych przepisach prawnych.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n15.\n16.\n17.\n18.\nMaks. liczba punktów\n2\n3\n2\n1\nUzyskana liczba punktów\nMWO_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 18. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n35. Obywatel wobec prawa. Zdający:\n2) wskazuje, do jakich instytucji i osób można się zwrócić o pomoc\nprawną w konkretnych sytuacjach.\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nnotariusz","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Nazwa instytucji - notariusz**\n\n## Sposób 1 - analiza czynności wymienionych w przepisach\n\nPrzytoczone artykuły opisują **cztery czynności**:\n\n### Czynność 1: sporządzanie aktów poświadczenia dziedziczenia (art. 79 pkt 1a)\n> *„sporządza akty poświadczenia dziedziczenia”*\n\n→ **Akt poświadczenia dziedziczenia (APD)** = dokument urzędowy potwierdzający, kto jest spadkobiercą po zmarłej osobie. Wprowadzony w 2009 r. - od tego czasu można dziedziczyć **bez postępowania sądowego**, jeśli wszyscy spadkobiercy zgadzają się co do podziału.\n\n**Kto sporządza APD?** Tylko **notariusz** (Ustawa z 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie, art. 95a-95p).\n\n### Czynność 2: wnioski o wpis w księdze wieczystej (art. 79 pkt 8a)\n> *„składa wnioski o wpis w księdze wieczystej wraz z dokumentami stanowiącymi podstawę wpisu w księdze wieczystej”*\n\n→ **Notariusz** może składać wnioski o wpis hipoteki, własności, użytkowania wieczystego do **ksiąg wieczystych** prowadzonych przez sądy rejonowe. Robi to przy sporządzaniu aktów notarialnych dotyczących nieruchomości (kupno-sprzedaż, darowizna, kredyt hipoteczny).\n\n### Czynność 3: poświadczenie własnoręczności podpisu (art. 96 pkt 1)\n> *„poświadcza: własnoręczność podpisu”*\n\n→ **Notariusz** to **jedyna** osoba w Polsce uprawniona do **urzędowego poświadczenia** własnoręczności podpisu na dokumencie prywatnym (z mocy ustawy). Robi to na podstawie obecności osoby podpisującej i okazania dokumentu tożsamości.\n\n*Alternatywne urzędy:* niektóre kraje mają konsulów (poświadczają za granicą), w Polsce również wójt/burmistrz/prezydent miasta w niektórych przypadkach mogą poświadczać (np. dla umów cywilnoprawnych), ALE klasycznie i regularnie - notariusz.\n\n### Czynność 4: poświadczenie zgodności odpisu/wyciągu/kopii z okazanym dokumentem (art. 96 pkt 2)\n> *„poświadcza: zgodność odpisu, wyciągu lub kopii z okazanym dokumentem”*\n\n→ **Notariusz** sporządza **odpisy notarialne**: kopie dokumentów potwierdzone jego pieczęcią jako zgodne z oryginałem. Czynność powszechna (np. notariusz potwierdza kopię dyplomu, umowy, dowodu osobistego).\n\n**Wniosek:** Wszystkie 4 czynności = klasyczne kompetencje **notariusza**.\n\n## Sposób 2 - eliminacja innych zawodów prawniczych\n\n| Zawód | Czy sporządza APD? | Czy poświadcza podpis? | Czy składa wnioski do KW? | Czy poświadcza odpisy? |\n| **Notariusz** | **TAK** | **TAK** | **TAK** | **TAK** |\n| Adwokat | NIE | NIE | NIE (klient sam) | NIE |\n| Radca prawny | NIE | NIE | NIE (klient sam) | NIE |\n| Sędzia | NIE (postanowienie sądu o nabyciu spadku) | NIE | NIE | NIE |\n| Komornik | NIE | NIE | NIE | NIE |\n| Wójt / Prezydent | NIE | TAK (ograniczone, niektóre umowy) | NIE | TAK (urzędowe poświadczenie) - ograniczone |\n| Konsul | NIE | TAK (za granicą) | NIE | TAK (urzędowe poświadczenie) |\n\n→ Tylko **notariusz** ma WSZYSTKIE 4 kompetencje równocześnie.\n\n## Sposób 3 - sygnatura Dz.U. potwierdza\n\nArkusz cytuje: **„Dz.U. 1991, nr 22, poz. 91, z późn. zm.”**\n\n→ Dz.U. 1991, nr 22, poz. 91 = **Ustawa z 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie**.\n\nTo bezpośrednie potwierdzenie identyfikacji - przepisy z arkusza pochodzą z ustawy o notariacie.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 18 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź „notariusz”.\n> - **0 pkt** - inna odpowiedź lub brak.\n>\n> **Akceptowane warianty:**\n> - „notariusz”\n> - „notariat”\n> - „kancelaria notarialna”\n>\n> **Wykluczone:**\n> - „adwokat”, „radca prawny”, „prawnik” (zbyt ogólne - to inne zawody, bez kompetencji notariusza)\n> - „sąd”, „sędzia” (sąd wydaje POSTANOWIENIA o nabyciu spadku, ale nie sporządza APD - to inny dokument)\n> - „komornik”, „prokurator” (zupełnie inne kompetencje)\n\n## Reference - notariat w Polsce\n\n> 📖 **Notariusz w polskim systemie prawnym:**\n>\n> **Podstawa prawna:** Ustawa z 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie (Dz.U. 1991, nr 22, poz. 91).\n>\n> **Status notariusza:**\n> - Notariusz to **osoba zaufania publicznego** (art. 17 ust. 1 Konstytucji RP).\n> - Działa jako organ pomocniczy wymiaru sprawiedliwości.\n> - Prowadzi **kancelarię notarialną**.\n> - Pobiera **taksę notarialną** (wynagrodzenie regulowane rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości).\n> - Odpowiedzialny zawodowo przed **Krajową Radą Notarialną** + **Izbą Notarialną**.\n> - Powołany przez **Ministra Sprawiedliwości** na wniosek zainteresowanego, po zdaniu **egzaminu notarialnego** i 3-letniej **aplikacji notarialnej**.\n>\n> **Kompetencje notariusza (art. 79 i 96 Prawa o notariacie):**\n> 1. **Sporządzanie aktów notarialnych** (umowy sprzedaży nieruchomości, darowizny, testamenty, intercyzy, umowy spółek).\n> 2. **Sporządzanie aktów poświadczenia dziedziczenia (APD)** - od 2009 r.\n> 3. **Spisywanie protokołów** (np. walnego zgromadzenia spółki).\n> 4. **Sporządzanie protestów wekslowych i czekowych**.\n> 5. **Poświadczanie podpisów, zgodności kopii z oryginałem, dat, faktów, pozostawania osoby przy życiu**.\n> 6. **Doręczanie oświadczeń**.\n> 7. **Sporządzanie wypisów, odpisów, wyciągów** z dokumentów notarialnych.\n> 8. **Sporządzanie projektów aktów i innych dokumentów** na życzenie klientów.\n> 9. **Składanie wniosków o wpis do ksiąg wieczystych** wraz z dokumentami.\n> 10. **Prowadzenie depozytu** (przechowywanie dokumentów, pieniędzy, papierów wartościowych).\n>\n> **Akty notarialne** (forma kwalifikowana):\n> - Sprzedaż / kupno **nieruchomości** (gruntu, mieszkania, domu) - pod rygorem nieważności, art. 158 KC.\n> - **Darowizna nieruchomości** - pod rygorem nieważności.\n> - **Testament notarialny** (jedna z form testamentu).\n> - **Małżeńska umowa majątkowa (intercyza)** - pod rygorem nieważności.\n> - **Umowa spółki z o.o., umowa spółki akcyjnej** - pod rygorem nieważności (art. 157, 304 KSH).\n>\n> **Liczby:**\n> - W Polsce ok. **3500 notariuszy** (2023).\n> - **11 izb notarialnych** (wojewódzkich, koordynują działalność).\n> - **Krajowa Rada Notarialna** - organ samorządu zawodowego.\n>\n> **Historyczna geneza notariatu:**\n> - Starożytny Rzym - *tabelliones* (poprzednicy notariuszy).\n> - Średniowieczna Europa - *notarii* miejscy, później królewscy.\n> - Polska - notariat od XII-XIII w. (notariusze miejscy i książęce); reorganizacja przez Napoleona (1808-1819 Księstwo Warszawskie, Królestwo Polskie).\n> - II RP - Prawo o notariacie z 1933 r.\n> - PRL - notariat państwowy (notariusze = urzędnicy).\n> - 1991 r. - **przywrócenie wolnego notariatu** (Ustawa z 14 II 1991).\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - notariusz to NIE adwokat:** Adwokat **reprezentuje strony** w sądzie i doradza, ale NIE sporządza aktów notarialnych ani APD. Notariusz NIE reprezentuje stron - jest **bezstronny** (osoba zaufania publicznego).\n\n> ⚠️ **Uwaga - APD vs postanowienie o nabyciu spadku:** To **DWIE różne** ścieżki stwierdzenia dziedziczenia:\n> - **APD** (akt poświadczenia dziedziczenia) → notariusz, szybkie, gdy wszyscy się zgadzają.\n> - **Postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku** → sąd, gdy są spory lub trzeba urzędowego rozstrzygnięcia.\n> Pytanie dotyczy APD, więc odpowiedź = **notariusz** (NIE sąd).\n\n> ⚠️ **Uwaga - poświadczenie podpisu vs sporządzenie aktu:** Notariusz może **POŚWIADCZYĆ** podpis na cudzym dokumencie (klient przynosi swój dokument, notariusz potwierdza, że to on podpisał). To **inna** czynność niż **sporządzenie aktu notarialnego** (notariusz sam pisze treść).\n\n> ⚠️ **Strategia identyfikacji zawodu prawniczego po kompetencjach:**\n> - „Sporządza akty notarialne, poświadcza, prowadzi depozyt” → notariusz.\n> - „Reprezentuje w sądzie, broni / oskarża cywilnie” → adwokat / radca prawny.\n> - „Egzekwuje zasądzone należności” → komornik.\n> - „Oskarża w imieniu państwa” → prokurator.\n> - „Sądzi” → sędzia.","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-18.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/19","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"19","points":2,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 19. (0-2)\nOdwołanie od decyzji\nNa podstawie: obronapraw.pl\nPrzepisy prawne z Kodeksu postępowania administracyjnego\nArt. 17. Organami wyższego stopnia w rozumieniu kodeksu są:\n1) w stosunku do organów jednostek samorządu terytorialnego - samorządowe kolegia\nodwoławcze, chyba że ustawy szczególne stanowią inaczej […].\nArt. 127. § 2. Właściwy do rozpatrzenia odwołania jest organ administracji publicznej\nwyższego stopnia, chyba że ustawa przewiduje inny organ odwoławczy.\nArt. 129. § 1. Odwołanie wnosi się do właściwego organu odwoławczego za pośrednictwem\norganu, który wydał decyzję.\nDz.U. 1960, nr 30, poz. 168, z późn. zm. (stan prawny na 7 marca 2017 r.).\nPrzepisy prawne z Ustawy o ewidencji ludności\nArt. 5.1. Wojewoda jest organem wyższego stopnia w stosunku do organów gmin\nwydających rozstrzygnięcia administracyjne na podstawie [niniejszej] ustawy.\n2. Wojewoda sprawuje nadzór nad działalnością organów gmin w zakresie realizacji\nobowiązków określonych w [niniejszej] ustawie.\nDz.U. 2010, nr 217, poz. 1427, z późn. zm. (stan prawny na 7 marca 2017 r.).\nRozstrzygnij, czy zamieszczone odwołanie złożono we właściwym miejscu i skierowano\ndo właściwego organu odwoławczego. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się - w każdym\nprzypadku - do odpowiedniego przepisu prawnego.\n19.1. Rozstrzygnięcie w kwestii miejsca złożenia odwołania -\nUzasadnienie -\n19.2. Rozstrzygnięcie w kwestii organu odwoławczego -\nUzasadnienie -\nMWO_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 19. (0-2)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIII. Współdziałanie\nw sprawach\npublicznych.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n34. Prawo administracyjne. Zdający:\n3) wyjaśnia, jak odwołać się od decyzji i postanowień organów\nadministracyjnych (odwołanie, zażalenie, skarga do wojewódzkiego\nsądu administracyjnego, skarga kasacyjna do Naczelnego Sądu\nAdministracyjnego).\n35. Obywatel wobec prawa. Zdający:\n1) odnajduje w odpowiednim akcie prawnym przepis dotyczący\nwybranego kazusu prawnego i interpretuje go;\n3) pisze fikcyjny pozew w sprawie cywilnej, zawiadomienie\no popełnieniu przestępstwa i odwołanie od decyzji administracyjnej\n(według wzorów).\n(IV etap z.p.) 1. Młody obywatel w urzędzie. Zdający:\n5) wyjaśnia, co może zrobić obywatel, gdy nie zgadza się z decyzją\nurzędu;\n6) sporządza urzędowy wniosek, skargę i odwołanie.\n(IV etap z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:\n3) wymienia źródła prawa; znajduje wskazany akt prawny\ni interpretuje proste przepisy prawne.\n19.1.\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - tak\nUzasadnienie - Odwołanie wniesiono za pośrednictwem Prezydenta Miasta Wałbrzycha,\nktóry wydał niesatysfakcjonującą decyzję, co jest zgodne z art. 129. § 1 kpa.\n19.2.\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - nie\nUzasadnienie - SKO nie jest władne rozstrzygać odwołań od decyzji w sprawach\nmeldunkowych, gdyż należą one do spraw z zakresu ewidencji ludności, co uregulowano\nw art. 5.1 przytoczonej ustawy z 2010 roku, a zatem jest to zgodne z przepisem art. 17.1 kpa -\n„chyba że ustawy szczególne stanowią inaczej”.","solution":"**19.1.** ## Poprawna odpowiedź\n\n**Rozstrzygnięcie - TAK**, odwołanie złożono we **właściwym miejscu**.\n\n**Uzasadnienie:** Odwołanie zostało wniesione **za pośrednictwem Prezydenta Miasta Wałbrzycha**, czyli organu, który wydał decyzję odmowną o zameldowanie. Jest to zgodne z **art. 129 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (kpa)**, który stanowi:\n\n> *„Odwołanie wnosi się do właściwego organu odwoławczego **za pośrednictwem organu, który wydał decyzję**.”*\n\nW dokumencie odwołanie skierowano formalnie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego (organ odwoławczy), ale **przez Prezydenta Miasta Wałbrzycha** (organ wydający decyzję) - co jest poprawną drogą.\n\n## Sposób 1 - analiza treści odwołania pod kątem art. 129 § 1 kpa\n\n**Treść nagłówka odwołania:**\nDo\nSamorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu\nza pośrednictwem\nPrezydenta Miasta Wałbrzycha\n\n**Konstrukcja „za pośrednictwem” = zgodność z kpa.** Strona NIE wnosi odwołania bezpośrednio do organu odwoławczego - musi je złożyć w organie, który wydał decyzję. Ten organ ma 7 dni na samodzielne uchylenie lub zmianę decyzji (jeśli uzna odwołanie za zasadne) lub przesłanie sprawy do organu wyższego stopnia.\n\n**Cytowany przepis:**\n> *„Art. 129. § 1. Odwołanie wnosi się do właściwego organu odwoławczego **za pośrednictwem organu, który wydał decyzję**.”*\n\n→ Pan Adam Nowak **prawidłowo** wskazał Prezydenta Miasta Wałbrzycha jako pośrednika (bo to on wydał decyzję 21 października).\n\n## Sposób 2 - uzasadnienie ratio legis art. 129 § 1\n\nDlaczego odwołanie ma być składane przez organ I instancji?\n\n1. **Możliwość autorewizji** - organ, który wydał decyzję, ma 7 dni na ponowne rozważenie sprawy. Jeśli uzna, że strona ma rację, **sam może uchylić lub zmienić swoją decyzję** (art. 132 § 1 kpa).\n2. **Sprawność postępowania** - w razie pomyłki organu I instancji nie trzeba angażować organu odwoławczego.\n3. **Akta sprawy** - organ I instancji posiada akta i może je przekazać organowi odwoławczemu wraz z odwołaniem (art. 133 kpa).\n4. **Ułatwienie dla strony** - strona kontaktuje się z lokalnym urzędem, nie musi szukać organu odwoławczego.\n\n## Sposób 3 - przykład eliminacji błędnego rozwiązania\n\nGdyby strona złożyła odwołanie **bezpośrednio do SKO** (z pominięciem Prezydenta Miasta):\n- Naruszony byłby art. 129 § 1 kpa.\n- SKO mogłoby odrzucić odwołanie jako wniesione w niewłaściwym trybie.\n- Pan Adam Nowak musiałby ponownie złożyć odwołanie, tym razem przez Prezydenta Miasta.\n\nW jego przypadku tej pomyłki **nie ma** - formuła „za pośrednictwem Prezydenta Miasta Wałbrzycha” jest **poprawna**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 19.1 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - rozstrzygnięcie „tak” + uzasadnienie z powołaniem **art. 129 § 1 kpa** (lub jego treści) i wskazaniem, że odwołanie złożono za pośrednictwem Prezydenta Miasta.\n> - **0 pkt** - błędne rozstrzygnięcie („nie”), brak uzasadnienia, uzasadnienie bez powołania właściwego artykułu.\n>\n> **Akceptowane warianty uzasadnienia:**\n> - „Zgodnie z art. 129 § 1 kpa odwołanie wnosi się za pośrednictwem organu, który wydał decyzję. Tak właśnie zostało wniesione”.\n> - „Adam Nowak złożył odwołanie u Prezydenta Miasta Wałbrzycha, czyli organu, który wydał decyzję - to jest właściwe miejsce zgodnie z art. 129 § 1 kpa”.\n>\n> **Wykluczone:** uzasadnienia bez powołania konkretnego przepisu lub ogólne stwierdzenia („tak, bo to jest właściwa procedura”).\n\n## Reference - postępowanie odwoławcze w kpa\n\n> 📖 **Tryb postępowania odwoławczego (art. 127-140 kpa):**\n>\n> **Krok 1: Wydanie decyzji (organ I instancji)**\n> - Organ I instancji (tu: Prezydent Miasta Wałbrzycha) wydaje decyzję.\n> - Pouczenie o prawie odwołania w terminie 14 dni od doręczenia (art. 129 § 2 kpa).\n>\n> **Krok 2: Wniesienie odwołania**\n> - Strona ma **14 dni** od doręczenia decyzji na wniesienie odwołania.\n> - Odwołanie wnosi się **za pośrednictwem organu, który wydał decyzję** (art. 129 § 1 kpa).\n> - W odwołaniu nie musi być uzasadnienia (wystarczy oświadczenie o niezadowoleniu, art. 128 kpa).\n>\n> **Krok 3: Autorewizja przez organ I instancji (art. 132 kpa)**\n> - Organ I instancji ma **7 dni** na rozważenie odwołania.\n> - Może **uchylić lub zmienić** własną decyzję, jeśli uzna odwołanie za zasadne (art. 132 § 1).\n> - Jeśli NIE - przekazuje akta sprawy organowi odwoławczemu (art. 133 kpa).\n>\n> **Krok 4: Rozpatrzenie odwołania (organ odwoławczy)**\n> - Organ odwoławczy bada sprawę ponownie.\n> - Może (art. 138 kpa):\n> - **utrzymać** decyzję w mocy,\n> - **uchylić** decyzję i orzec odmiennie,\n> - **uchylić** decyzję i przekazać do ponownego rozpoznania,\n> - **umorzyć** postępowanie odwoławcze.\n>\n> **Krok 5: Zaskarżenie do sądu administracyjnego**\n> - Po prawomocnej decyzji można złożyć **skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego (WSA)** w ciągu 30 dni.\n> - Następnie **skarga kasacyjna** do **Naczelnego Sądu Administracyjnego (NSA)**.\n>\n> **Organy odwoławcze w polskim systemie administracji (art. 17 kpa):**\n> - W stosunku do **wójta/burmistrza/prezydenta miasta** (decyzje samorządu gminnego) → **Samorządowe Kolegium Odwoławcze (SKO)**, *chyba że ustawa szczególna stanowi inaczej*.\n> - W stosunku do **starosty/zarządu powiatu** → **SKO** lub wojewoda.\n> - W stosunku do **marszałka/zarządu województwa** → **SKO** lub minister.\n> - W stosunku do **wojewody** → **właściwy minister**.\n> - W stosunku do **ministra** → **Premier** lub **minister wyższy hierarchicznie**.\n>\n> **„Chyba że ustawa szczególna stanowi inaczej”** - KLUCZ DO ZADANIA 19.2! W sprawach meldunkowych organem odwoławczym jest **wojewoda**, nie SKO (na podstawie ustawy o ewidencji ludności).\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - odwołanie BEZPOŚREDNIO do organu odwoławczego = błąd:** Nie wolno składać odwołania od razu do SKO/wojewody/ministra. Trzeba przez organ, który wydał decyzję. To **art. 129 § 1 kpa**.\n\n> ⚠️ **Uwaga - uzasadnienie MUSI powołać konkretny artykuł:** Klucz CKE wprost wymaga „odwołując się do odpowiedniego przepisu prawnego”. Powołanie tylko ogólne („zgodne z kpa”) nie wystarczy - trzeba podać **art. 129 § 1**.\n\n> ⚠️ **Uwaga - to ZADANIE 19.1, NIE 19.2:** W 19.1 pytamy o MIEJSCE złożenia. Odpowiedź: tak (przez Prezydenta = poprawne). W 19.2 pytamy o ORGAN ODWOŁAWCZY. Tam odpowiedź będzie ZUPEŁNIE INNA (nie SKO, tylko wojewoda - bo to sprawa meldunkowa).\n\n> ⚠️ **Strategia analizy dokumentów administracyjnych:** Sprawdź (1) kto wydał decyzję, (2) komu adresowane odwołanie, (3) za czyim pośrednictwem. Jeśli „za pośrednictwem organu wydającego decyzję” = OK (art. 129 § 1).\n\n**19.2.** ## Poprawna odpowiedź\n\n**Rozstrzygnięcie - NIE**, odwołanie skierowano do **niewłaściwego** organu odwoławczego.\n\n**Uzasadnienie:** Pan Adam Nowak skierował odwołanie do **Samorządowego Kolegium Odwoławczego (SKO)** w Wałbrzychu, tymczasem właściwym organem odwoławczym w **sprawach meldunkowych (ewidencji ludności)** jest **wojewoda**.\n\nPodstawa prawna:\n- **Art. 17 pkt 1 kpa** stanowi, że organem wyższego stopnia wobec samorządu jest SKO, **„chyba że ustawy szczególne stanowią inaczej”**.\n- **Art. 5 ust. 1 ustawy o ewidencji ludności** (Dz.U. 2010, nr 217, poz. 1427) wprowadza wyjątek: *„Wojewoda jest organem wyższego stopnia w stosunku do organów gmin wydających rozstrzygnięcia administracyjne na podstawie [niniejszej] ustawy.”*\n\n→ Sprawa meldunkowa to **ewidencja ludności**, więc właściwym organem odwoławczym jest **wojewoda dolnośląski**, a NIE SKO Wałbrzych.\n\n## Sposób 1 - analiza hierarchii organów odwoławczych w kpa\n\n**Art. 17 kpa** wyraża **zasadę ogólną** dotyczącą organów wyższego stopnia:\n\n> *„Organami wyższego stopnia w rozumieniu kodeksu są:\n> 1) w stosunku do organów jednostek samorządu terytorialnego - samorządowe kolegia odwoławcze, **chyba że ustawy szczególne stanowią inaczej** […].”*\n\n**Tłumaczenie:**\n- **Reguła ogólna:** wójt/burmistrz/prezydent miasta wydaje decyzję → odwołanie do **SKO**.\n- **Wyjątek:** jeśli ustawa szczególna mówi inaczej → trzeba sprawdzić tę ustawę.\n\n## Sposób 2 - analiza ustawy szczególnej: o ewidencji ludności\n\n**Art. 5 ust. 1 ustawy o ewidencji ludności (Dz.U. 2010, nr 217, poz. 1427):**\n> *„**Wojewoda jest organem wyższego stopnia** w stosunku do organów gmin wydających rozstrzygnięcia administracyjne na podstawie [niniejszej] ustawy.”*\n\n**Art. 5 ust. 2:**\n> *„Wojewoda sprawuje nadzór nad działalnością organów gmin w zakresie realizacji obowiązków określonych w [niniejszej] ustawie.”*\n\n→ **Ustawa szczególna** (o ewidencji ludności) wyraźnie wyłącza ogólną zasadę z art. 17 pkt 1 kpa i wskazuje **wojewodę** jako organ odwoławczy w sprawach meldunkowych.\n\n## Sposób 3 - synteza: dlaczego SKO ≠ właściwy organ\n\n1. **Materia sprawy:** zameldowanie / odmowa zameldowania → sprawa **ewidencji ludności**.\n2. **Ustawa szczególna:** ustawa o ewidencji ludności (Dz.U. 2010) → art. 5 ust. 1 wskazuje **wojewodę** jako organ wyższego stopnia.\n3. **Klauzula z art. 17 pkt 1 kpa:** „chyba że ustawy szczególne stanowią inaczej” - w tej sprawie ustawa szczególna STANOWI inaczej.\n4. **Wniosek:** Pan Adam Nowak powinien skierować odwołanie do **Wojewody Dolnośląskiego** (urząd wojewódzki we Wrocławiu), a NIE do SKO Wałbrzych.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 19.2 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - rozstrzygnięcie „nie” + uzasadnienie wskazujące:\n> - SKO nie jest właściwym organem w sprawach meldunkowych,\n> - z powołaniem **art. 5 ust. 1 ustawy o ewidencji ludności** (organ = wojewoda),\n> - oraz odwołaniem do **art. 17 pkt 1 kpa** (klauzula „chyba że ustawy szczególne stanowią inaczej”).\n> - **0 pkt** - błędne rozstrzygnięcie („tak”), brak uzasadnienia, uzasadnienie bez powołania właściwych przepisów.\n>\n> **Akceptowane uzasadnienia (wystarczy jeden z elementów):**\n> - „SKO nie jest właściwy w sprawach meldunkowych; ustawa o ewidencji ludności wskazuje wojewodę”.\n> - „Art. 17 pkt 1 kpa ma klauzulę »chyba że ustawy szczególne stanowią inaczej«, a art. 5 ust. 1 ustawy o ewidencji ludności tak właśnie stanowi”.\n> - „Sprawa dotyczy ewidencji ludności, więc organem odwoławczym jest wojewoda, nie SKO”.\n>\n> **Wykluczone:** uzasadnienia ogólne („tak, bo SKO nie jest dobre”) bez powołania konkretnego przepisu.\n\n## Reference - organy odwoławcze w sprawach samorządowych w Polsce\n\n> 📖 **Hierarchia organów odwoławczych - przykłady:**\n>\n> | Materia sprawy | Organ I instancji | Organ odwoławczy | Podstawa prawna |\n> |----------------|-------------------|------------------|-----------------|\n> | **Sprawy podatkowe (gminne)** | Wójt/burmistrz/prezydent miasta | **SKO** | Art. 17 kpa + Ordynacja podatkowa |\n> | Pozwolenie na budowę | Starosta | Wojewoda | Prawo budowlane (ustawa szczególna) |\n> | **Sprawy meldunkowe** | Wójt/burmistrz/prezydent miasta | **Wojewoda** | **Art. 5 ust. 1 ustawy o ewidencji ludności (Dz.U. 2010, nr 217, poz. 1427)** |\n> | Świadczenia rodzinne | Wójt/burmistrz/prezydent miasta | Wojewoda | Ustawa o świadczeniach rodzinnych |\n> | Sprawy ogólnoadministracyjne (gminne) | Wójt/burmistrz/prezydent miasta | **SKO** (reguła ogólna) | Art. 17 pkt 1 kpa |\n> | Decyzja powiatu (np. rejestracja pojazdu) | Starosta | SKO | Art. 17 pkt 1 kpa |\n> | Decyzja zarządu województwa | Marszałek | SKO lub minister | Art. 17 kpa |\n> | Decyzja wojewody | Wojewoda | **Właściwy minister** | Art. 17 pkt 3 kpa |\n>\n> **Samorządowe Kolegium Odwoławcze (SKO):**\n> - Organ wyższego stopnia w SPRAWACH SAMORZĄDOWYCH (zasada ogólna).\n> - Skład: prezes + kilkunastu członków etatowych/pozaetatowych.\n> - Niezawisłe, odrębne od administracji gminy/powiatu/województwa.\n> - 49 SKO w Polsce (1 dla każdego dawnego województwa pre-1999 + 1 dodatkowo).\n>\n> **Wojewoda jako organ odwoławczy:**\n> - W sprawach zleconych przez ustawy szczególne (meldunki, świadczenia, niektóre pozwolenia).\n> - W sprawach z zakresu administracji rządowej w terenie.\n> - W praktyce: większość decyzji „ważnych dla państwa” (np. paszportowych, dowodów osobistych) ma odwołanie do wojewody.\n>\n> **Ustawa o ewidencji ludności (Dz.U. 2010, nr 217, poz. 1427):**\n> - Reguluje rejestrację pobytu (stałego i czasowego), ewidencję ludności, PESEL.\n> - Organem I instancji = wójt/burmistrz/prezydent miasta (przez urząd gminy/miasta).\n> - Organem odwoławczym = wojewoda (art. 5 ust. 1).\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - SKO to ZASADA OGÓLNA, ale są wyjątki:** Klasyczny błąd uczniów - myślą, że SKO ZAWSZE jest właściwym organem dla decyzji samorządowych. NIE! W sprawach meldunkowych, świadczeń rodzinnych, dowodów osobistych - wojewoda. Klucz: czytaj art. 17 pkt 1 kpa do końca: **„chyba że ustawy szczególne stanowią inaczej”**.\n\n> ⚠️ **Uwaga - uzasadnienie MUSI powołać dwa przepisy:**\n> 1. **Art. 17 pkt 1 kpa** (zasada ogólna + klauzula „chyba że”).\n> 2. **Art. 5 ust. 1 ustawy o ewidencji ludności** (ustawa szczególna - wojewoda).\n> Bez tego - niepełne uzasadnienie.\n\n> ⚠️ **Uwaga - odmienne odpowiedzi 19.1 i 19.2:**\n> - **19.1: TAK** (miejsce złożenia = przez Prezydenta Miasta = poprawne)\n> - **19.2: NIE** (organ odwoławczy = SKO = błędny; powinien być wojewoda)\n> To często myli uczniów - bo arkusz daje 2 osobne pytania o tę samą sprawę, ale o RÓŻNE aspekty (miejsce vs organ).\n\n> ⚠️ **Strategia identyfikacji organu odwoławczego:** (1) Sprawdź materię sprawy. (2) Sprawdź, czy istnieje ustawa szczególna. (3) Jeśli tak - organ wskazany w ustawie. (4) Jeśli nie - reguła z art. 17 kpa (SKO dla samorządu, minister dla wojewody).","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-19.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":14,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/20","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"20","points":1,"ptype":"true_false","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 20. (0-1)\nO jednym z elementów postępowania karnego\nArt. 297. § 1. Celem postępowania przygotowawczego jest:\n1) ustalenie, czy został popełniony czyn zabroniony i czy stanowi on przestępstwo;\n2) wykrycie i w razie potrzeby ujęcie sprawcy;\n4) wyjaśnienie okoliczności sprawy, w tym ustalenie osób pokrzywdzonych i rozmiarów\nszkody […].\nArt. 299. § 3. W czynnościach sądowych w postępowaniu przygotowawczym prokuratorowi\nprzysługują prawa strony.\nDz.U. 1997, nr 89, poz. 555, z późn. zm. (stan prawny na 7 marca 2017 r.).\nOceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest\nprawdziwa, albo F - jeśli jest fałszywa.\n1. W postępowaniu, o którym mowa w przytoczonych przepisach prawnych,\nstronami są oskarżony i prokurator.\nP\nF\n2. Dochodzenie prowadzone przez policję może być częścią postępowania,\no którym mowa w przytoczonych przepisach prawnych.\nP\nF\n3. Prokurator sprawuje nadzór lub prowadzi postępowanie, o którym mowa\nw przytoczonych przepisach prawnych.\nP\nF","answer":null,"answer_text":"Zadanie 20. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n33. Prawo karne. Zdający:\n2) opisuje przebieg postępowania karnego oraz uczestniczące w nim\norgany i strony; podaje przykłady przestępstw ściganych z oskarżenia\npublicznego i prywatnego, wyjaśnia rolę oskarżyciela posiłkowego.\n(IV etap z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:\n3) wymienia źródła prawa; znajduje wskazany akt prawny\ni interpretuje proste przepisy prawne.\n(IV etap z.p.) 3. Bezpieczeństwo. Zdający:\n1) charakteryzuje najważniejsze zadania prokuratury i policji.\nSchemat punktowania\n1 p. - wskazanie trzech poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\n1. F\n2. P\n3. P","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Nr | Treść | Ocena |\n| 1 | Stronami są oskarżony i prokurator | **F** |\n| 2 | Dochodzenie policji jest częścią postępowania | **P** |\n| 3 | Prokurator sprawuje nadzór lub prowadzi postępowanie | **P** |\n\nPostępowanie przygotowawcze to pierwszy etap procesu karnego w Polsce.\n\n## Sposób 1 - analiza zdania 1: kto jest stroną w postępowaniu przygotowawczym\n\nZdanie: *„W postępowaniu, o którym mowa w przytoczonych przepisach prawnych, stronami są oskarżony i prokurator.”*\n\n**Sprawdzam termin „oskarżony”:**\nW polskim postępowaniu karnym istnieje **dystynkcja terminologiczna**:\n- **Postępowanie przygotowawcze (śledztwo/dochodzenie)** - strona = **PODEJRZANY** (osoba, której postawiono zarzuty, ale przeciw której nie złożono jeszcze aktu oskarżenia w sądzie).\n- **Postępowanie sądowe** - strona = **OSKARŻONY** (osoba, przeciw której wniesiono akt oskarżenia do sądu; po prawomocnym wyroku - skazany).\n\n**Wniosek:** W postępowaniu PRZYGOTOWAWCZYM stroną jest **podejrzany**, NIE „oskarżony”. Zdanie 1 myli te dwa pojęcia.\n\n→ Zdanie 1 → **FAŁSZ (F)**.\n\nPotwierdzenie z tekstu: art. 297 § 1 mówi o „**sprawcy**” („ujęcie sprawcy”), a osoba, której postawiono zarzuty w postępowaniu przygotowawczym, to **podejrzany**. „Oskarżony” pojawia się dopiero w sądzie.\n\n## Sposób 2 - analiza zdania 2: dochodzenie policji jako część postępowania\n\nZdanie: *„Dochodzenie prowadzone przez policję może być częścią postępowania, o którym mowa w przytoczonych przepisach prawnych.”*\n\n**Postępowanie przygotowawcze** w polskim KPK ma **DWIE FORMY** (art. 325a-325i KPK):\n\n1. **Śledztwo** - prowadzone w sprawach poważnych (m.in. zbrodni). Prowadzi **prokurator** osobiście lub powierza policji pod swoim nadzorem.\n2. **Dochodzenie** - uproszczona forma, w sprawach lżejszych. Prowadzi **policja** (lub inny upoważniony organ) pod nadzorem prokuratora.\n\n**Charakterystyka dochodzenia:**\n- Stosowane przy występkach (czyny zagrożone karą pozbawienia wolności do 5 lat).\n- Krótszy termin: 2 miesiące (możliwość przedłużenia).\n- Mniej sformalizowane niż śledztwo.\n- Prowadzi **policja**, ale prokurator nadzoruje.\n\n→ Dochodzenie jest formą postępowania przygotowawczego → **PRAWDA (P)**.\n\n## Sposób 3 - analiza zdania 3: rola prokuratora\n\nZdanie: *„Prokurator sprawuje nadzór lub prowadzi postępowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach prawnych.”*\n\nW postępowaniu przygotowawczym **prokurator jest gospodarzem procesu**:\n\n1. **Prokurator OSOBIŚCIE prowadzi**:\n- Śledztwa w sprawach poważnych (zbrodnie, ciężkie występki).\n- Sprawy szczególne (np. dotyczące funkcjonariuszy publicznych).\n\n2. **Prokurator NADZORUJE policję, gdy ta prowadzi**:\n- Dochodzenie (forma uproszczona).\n- Śledztwo powierzone (gdy prokurator powierza prowadzenie sprawy policji, ale zachowuje nadzór).\n\n**Potwierdzenie z tekstu:**\n> *„Art. 299. § 3. W czynnościach sądowych w postępowaniu przygotowawczym prokuratorowi przysługują prawa strony.”*\n\n→ Prokurator jest stroną w sądowych czynnościach postępowania przygotowawczego (np. wnioski o tymczasowe aresztowanie, przeszukanie). To potwierdza jego rolę gospodarza postępowania.\n\n→ Zdanie 3 → **PRAWDA (P)**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 20 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - wszystkie trzy odpowiedzi poprawne: F, P, P.\n> - **0 pkt** - przynajmniej jedna odpowiedź błędna.\n>\n> **Klucz wymaga BEZBŁĘDNOŚCI**.\n\n## Reference - postępowanie przygotowawcze w polskim KPK\n\n> 📖 **Postępowanie przygotowawcze** (art. 297-337 KPK):\n>\n> **Cele (art. 297 § 1):**\n> 1. Ustalenie, czy popełniono czyn zabroniony i czy jest przestępstwem.\n> 2. Wykrycie i ujęcie sprawcy.\n> 3. Zebranie dowodów (zabezpieczenie i ujawnienie).\n> 4. Wyjaśnienie okoliczności, w tym ustalenie osób pokrzywdzonych i rozmiarów szkody.\n>\n> **Formy postępowania przygotowawczego:**\n> 1. **Śledztwo** (art. 309 KPK):\n> - Sprawy ścigane z oskarżenia publicznego o czyny zagrożone karą pozbawienia wolności **powyżej 5 lat** (m.in. zbrodnie).\n> - Prowadzi **prokurator** osobiście lub powierza policji.\n> - Termin: 3 miesiące (do 12 miesięcy z przedłużeniami).\n> 2. **Dochodzenie** (art. 325a KPK):\n> - Sprawy ścigane z oskarżenia publicznego o czyny zagrożone karą pozbawienia wolności **do 5 lat**.\n> - Prowadzi **policja** pod nadzorem prokuratora.\n> - Termin: 2 miesiące (do 3 miesięcy z przedłużeniem).\n>\n> **Strony w postępowaniu przygotowawczym:**\n> - **Podejrzany** (osoba, której postawiono zarzuty postanowieniem - art. 71 § 1 KPK).\n> - **Pokrzywdzony** (do złożenia aktu oskarżenia).\n> - **Prokurator** (gospodarz postępowania).\n>\n> **Strony w postępowaniu sądowym:**\n> - **Oskarżony** (osoba przeciw której wniesiono akt oskarżenia - art. 71 § 2 KPK).\n> - **Oskarżyciel publiczny (prokurator)**.\n> - **Oskarżyciel posiłkowy** (pokrzywdzony, jeśli zdeklaruje udział).\n> - **Oskarżyciel prywatny** (w sprawach z oskarżenia prywatnego).\n>\n> **Rola prokuratora:**\n> - **Postępowanie przygotowawcze:** gospodarz (prowadzi lub nadzoruje).\n> - **Postępowanie sądowe:** oskarżyciel publiczny.\n> - **Postępowanie wykonawcze:** nadzoruje wykonywanie kar.\n> - **Czynności sądowe w postępowaniu przygotowawczym** (np. tymczasowe aresztowanie, przeszukanie) - prokurator składa wnioski do sądu, sąd decyduje.\n>\n> **Rola Policji:**\n> - Prowadzi większość **dochodzeń** (formy uproszczonej).\n> - Może prowadzić **śledztwa powierzone** przez prokuratora.\n> - Wykonuje czynności **operacyjno-rozpoznawcze** (jeszcze przed formalnym wszczęciem postępowania).\n>\n> **Etapy postępowania przygotowawczego:**\n> 1. Postanowienie o **wszczęciu** postępowania (art. 305 KPK).\n> 2. **Czynności wykrywcze i dowodowe** (przesłuchania, ekspertyzy, oględziny).\n> 3. **Postawienie zarzutów** (art. 313 KPK) - od tego momentu osoba jest **podejrzanym**.\n> 4. **Końcowe zapoznanie z aktami** (art. 321 KPK).\n> 5. **Akt oskarżenia** (art. 332 KPK) wnoszony do sądu LUB **umorzenie** postępowania.\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - podejrzany vs oskarżony:** TO DWA RÓŻNE TERMINY!\n> - **Podejrzany** = w postępowaniu PRZYGOTOWAWCZYM (przed sądem)\n> - **Oskarżony** = w postępowaniu SĄDOWYM (po akcie oskarżenia)\n> - **Skazany** = po prawomocnym wyroku\n>\n> Klasyczny błąd uczniów = mylenie tych terminów. Zdanie 1 = F, bo „oskarżony” w postępowaniu przygotowawczym to błąd terminologiczny.\n\n> ⚠️ **Uwaga - śledztwo vs dochodzenie:** Obie są formami postępowania przygotowawczego, różnią się:\n> - **Wagą sprawy** (śledztwo = poważne, dochodzenie = lżejsze)\n> - **Prowadzącym** (śledztwo = prokurator, dochodzenie = policja)\n> - **Czasem** (śledztwo = dłuższe, dochodzenie = krótsze)\n\n> ⚠️ **Uwaga - prokurator jako „gospodarz”:** Prokurator NIE jest osobą trzecią - to gospodarz postępowania przygotowawczego. Albo PROWADZI, albo NADZORUJE - zawsze ma wpływ. Zdanie 3 = P.\n\n> ⚠️ **Strategia w PF na podstawie przepisów KPK:** Sprawdzaj DOKŁADNE TERMINY. „Podejrzany” ≠ „oskarżony” ≠ „sprawca”. „Śledztwo” ≠ „dochodzenie”. Klucz CKE w PF zwykle gra na różnicach terminologicznych.","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-20.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":15,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/21","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"21","points":1,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 21. (0-1)\nLogo z tytułem czasopisma\nNa podstawie: www.nexto.pl\nZaznacz poprawne dokończenie zdania.\nTytuł czasopisma odnosi się do spółki\nA. osobowej, utworzonej przez wspólników w celu wykonywania wolnego zawodu.\nB. kapitałowej, w której odpowiedzialność akcjonariuszy jest ograniczona.\nC. uzyskującej osobowość prawną z chwilą wpisu do rejestru.\nD. mającej ograniczoną zdolność do czynności prawnych.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n19.1. 19.2.\n20.\n21.\nMaks. liczba punktów\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba punktów\nMWO_1R","answer":"C","answer_text":"Zadanie 21. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\n(III etap)\nVI. Rozumienie\nzasad gospodarki\nrynkowej.\n32. Prawo cywilne i rodzinne. Zdający:\n1) rozpoznaje sprawy regulowane przez prawo cywilne: rzeczowe,\nzobowiązań, rodzinne, spadkowe i handlowe;\n2) stosuje w analizie przypadku podstawowe pojęcia i zasady prawa\ncywilnego (osoba fizyczna, osoba prawna, zdolność prawna\na zdolność do czynności prawnych, odpowiedzialność cywilna).\n(III etap) 25. Gospodarka rynkowa. Zdający:\n1) przedstawia podmioty gospodarcze (gospodarstwa domowe,\nprzedsiębiorstwa, państwo) i związki między nimi.\n(III etap) 29. Przedsiębiorstwo i działalność gospodarcza. Zdający:\n2) wyjaśnia, jak działa przedsiębiorstwo, i oblicza na prostym\nprzykładzie przychód, koszty, dochód i zysk.\nSchemat punktowania\n1 p. -\nwskazanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nC.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**C. uzyskującej osobowość prawną z chwilą wpisu do rejestru.**\n\nTytuł czasopisma „Spółka z o.o.” odnosi się do **spółki z ograniczoną odpowiedzialnością** - typu spółki **kapitałowej**, która jako jedna z dwóch w polskim prawie (obok spółki akcyjnej) **uzyskuje osobowość prawną z chwilą wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego (KRS)**.\n\n## Sposób 1 - identyfikacja typu spółki na podstawie nazwy\n\n**Skrót „sp. z o.o.”** lub **„z o.o.”** oznacza:\n- **Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością**\n- Po angielsku: *Limited Liability Company (LLC)*\n- Po niemiecku: *Gesellschaft mit beschränkter Haftung (GmbH)*\n\n**Podstawowe cechy spółki z o.o.:**\n1. **Spółka kapitałowa** (nie osobowa) - istota: zgromadzenie kapitału, nie więzi osobiste między wspólnikami.\n2. **Osobowość prawna** - pełna, od chwili wpisu do KRS.\n3. **Ograniczona odpowiedzialność wspólników** - wspólnicy ryzykują TYLKO wniesionym kapitałem.\n4. **Minimalny kapitał zakładowy:** 5 000 PLN (od 2009 r.).\n5. **Forma:** umowa spółki w formie aktu notarialnego.\n6. **Organy:** zgromadzenie wspólników (uchwałodawczy), zarząd (wykonawczy), opcjonalnie rada nadzorcza.\n\n## Sposób 2 - analiza opcji odpowiedzi (eliminacja)\n\n### Opcja A: spółka osobowa, utworzona przez wspólników w celu wykonywania wolnego zawodu\n→ To opis **spółki partnerskiej** (NIE spółki z o.o.). Spółka partnerska to spółka OSOBOWA (nie kapitałowa).\n\nSpółki osobowe w polskim prawie (KSH):\n- jawna\n- partnerska (dla wolnych zawodów: adwokatów, lekarzy, architektów itp.)\n- komandytowa\n- komandytowo-akcyjna\n\nSpółka z o.o. NIE jest spółką osobową → **A NIEPOPRAWNE**.\n\n### Opcja B: spółka kapitałowa, w której odpowiedzialność akcjonariuszy jest ograniczona\n→ Spółka z o.o. ma **wspólników (udziałowców)**, NIE **akcjonariuszy**. Akcjonariusze są w **spółce akcyjnej (SA)**.\n\nMimo że w spółce z o.o. odpowiedzialność jest ograniczona - sformułowanie „akcjonariusze” jest **błędne** (to terminologia spółki akcyjnej).\n\n→ **B NIEPOPRAWNE** (terminologicznie błędne - akcjonariusze są w SA).\n\n### Opcja C: spółka uzyskująca osobowość prawną z chwilą wpisu do rejestru\n→ Spółka z o.o. (jak każda spółka kapitałowa) uzyskuje **osobowość prawną** w momencie wpisu do **Krajowego Rejestru Sądowego (KRS)**.\n\n**Etapy powstania spółki z o.o.:**\n1. **Umowa spółki** w formie aktu notarialnego (art. 157 KSH) - powstaje **spółka z o.o. w organizacji** (ułomna osobowość prawna, ale brak pełnej).\n2. **Wpis do KRS** (art. 169 KSH) - z chwilą wpisu spółka uzyskuje **pełną osobowość prawną** (art. 12 KSH).\n\n→ **C POPRAWNE**.\n\n### Opcja D: spółka mająca ograniczoną zdolność do czynności prawnych\n→ Spółka z o.o. ma **PEŁNĄ** zdolność do czynności prawnych (jako osoba prawna). Może zawierać umowy, kupować, sprzedawać, zaciągać zobowiązania.\n\n„Ograniczona zdolność” w polskim prawie cywilnym dotyczy:\n- Dzieci 13-18 lat\n- Osób ubezwłasnowolnionych częściowo\n\nNIE dotyczy spółek z o.o. → **D NIEPOPRAWNE**.\n\n## Sposób 3 - kontekst tematyczny czasopisma\n\nTreść czasopisma: **„PRAWO | ZARZĄDZANIE | FINANSE | PR | MARKETING”**\nProfil: **biznesowo-zarządczy**, kierowany do menadżerów spółek z o.o. Tematyka pokrywa się z zarządem spółką: prawo, finanse, marketing, PR. Pasuje do spółek **kapitałowych** (które zatrudniają zarządców).\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 21 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź C.\n> - **0 pkt** - inna odpowiedź lub brak.\n\n## Reference - spółki w polskim prawie handlowym\n\n> 📖 **Klasyfikacja spółek w prawie polskim (Kodeks spółek handlowych, Dz.U. 2000, nr 94, poz. 1037):**\n>\n> **Spółki osobowe** (oparte na osobach wspólników; brak pełnej osobowości prawnej):\n> | Spółka | Charakterystyka | Min. kapitał |\n> |--------|-----------------|--------------|\n> | **Spółka jawna** | Klasyczna osobowa; wspólnicy odpowiadają całym majątkiem | brak wymogu |\n> | **Spółka partnerska** | Tylko dla **wolnych zawodów** (adwokaci, lekarze, architekci, biegli rewidenci itp.); ograniczona odpowiedzialność za błędy innych partnerów | brak wymogu |\n> | **Spółka komandytowa** | Komplementariusz (odp. nieograniczona) + komandytariusz (odp. ograniczona do sumy komandytowej) | brak wymogu |\n> | **Spółka komandytowo-akcyjna** | Komplementariusz + akcjonariusze | 50 000 PLN |\n>\n> **Spółki kapitałowe** (oparte na kapitale; pełna osobowość prawna):\n> | Spółka | Charakterystyka | Min. kapitał | Wspólnicy / akcjonariusze |\n> |--------|-----------------|--------------|-----------------------------|\n> | **Spółka z o.o.** | Najpopularniejsza forma w MŚP | **5 000 PLN** | Wspólnicy (udziałowcy) |\n> | **Prosta spółka akcyjna (PSA)** | Wprowadzona w 2021 r. dla startupów | **1 PLN** | Akcjonariusze |\n> | **Spółka akcyjna (SA)** | Duże przedsiębiorstwa, giełda | **100 000 PLN** | Akcjonariusze |\n>\n> **Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością - szczegóły:**\n> - Powstaje przez zawarcie **umowy spółki** w formie aktu notarialnego (art. 157 KSH).\n> - **Minimalny kapitał zakładowy:** 5 000 PLN (przed 2009 r. było 50 000 PLN).\n> - **Minimum 1 wspólnik** (z wyjątkiem spółki z o.o. założonej przez inną jednoosobową spółkę z o.o.).\n> - **Udziały** mogą być różnej wartości; min. wartość 50 PLN.\n> - **Wpis do KRS** - z chwilą wpisu uzyskuje pełną osobowość prawną.\n> - **Odpowiedzialność wspólników** ograniczona do wniesionych udziałów (członkowie zarządu mogą jednak odpowiadać osobiście za zobowiązania spółki w przypadku jej niewypłacalności - art. 299 KSH).\n>\n> **Krajowy Rejestr Sądowy (KRS):**\n> - Prowadzony przez sądy rejonowe (wydziały gospodarcze).\n> - Rejestr przedsiębiorców, stowarzyszeń, fundacji.\n> - Wpis = uzyskanie osobowości prawnej.\n> - Aktualnie online: ekrs.ms.gov.pl + odpisy elektroniczne.\n>\n> **Najpopularniejsze formy działalności gospodarczej w Polsce:**\n> 1. **Jednoosobowa działalność gospodarcza (JDG)** - wpis do CEIDG, brak osobowości prawnej, pełna odpowiedzialność.\n> 2. **Spółka z o.o.** - ok. 600 000 podmiotów w Polsce (2023).\n> 3. **Spółka cywilna** - między 2 osobami fizycznymi (KC, nie KSH).\n> 4. **Spółka jawna** - niewielkie zastosowanie.\n> 5. **Spółka komandytowa** - popularna jako narzędzie optymalizacji podatkowej (do 2021 r.).\n> 6. **Spółka akcyjna** - duże firmy, giełda (ok. 400 spółek na GPW).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Opcja | Treść | Dlaczego błędna | Typowa pułapka |\n| A | osobowa (wolne zawody) | Spółka z o.o. jest KAPITAŁOWA, nie osobowa. Wolne zawody = spółka partnerska | Mylenie spółek z o.o. z partnerską |\n| B | kapitałowa, akcjonariusze | Spółka z o.o. ma WSPÓLNIKÓW, nie akcjonariuszy. Akcjonariusze są w SA | Mylenie terminologii: udziały (sp. z o.o.) vs akcje (SA) |\n| **C** | **uzyskuje osobowość prawną z chwilą wpisu** | **POPRAWNE - pełna osobowość prawna od wpisu do KRS** | - |\n| D | ograniczona zdolność do czynności | Spółka z o.o. ma PEŁNĄ zdolność. „Ograniczona zdolność” dotyczy nieletnich, NIE spółek | Mylenie odpowiedzialności (ograniczona) ze zdolnością (pełna) |\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - wspólnicy vs akcjonariusze:** SP. Z O.O. ma WSPÓLNIKÓW (udziałowców). SA ma AKCJONARIUSZY. Klasyczna pułapka opcji B - odpowiedzialność jest ograniczona w obu (sp. z o.o. i SA), ale terminologia jest różna. Opcja B mówi „akcjonariusze” = błąd.\n\n> ⚠️ **Uwaga - osobowa vs kapitałowa:**\n> - **Osobowa:** jawna, partnerska, komandytowa, komandytowo-akcyjna (nie ma pełnej osobowości prawnej; oparte na osobach)\n> - **Kapitałowa:** z o.o., prosta SA, SA (pełna osobowość prawna; oparte na kapitale)\n> Spółka z o.o. = KAPITAŁOWA.\n\n> ⚠️ **Uwaga - odpowiedzialność vs zdolność do czynności prawnych:**\n> - **Odpowiedzialność wspólników jest OGRANICZONA** (do wniesionych udziałów) - to OK dla sp. z o.o.\n> - **Zdolność spółki do czynności prawnych jest PEŁNA** (spółka = osoba prawna z pełną zdolnością)\n> Opcja D myli te dwa pojęcia.\n\n> ⚠️ **Strategia identyfikacji spółek:** Sprawdź (1) skrót: „sp. z o.o.” = sp. z o.o.; „SA” = spółka akcyjna; „sp. j.” = jawna. (2) Terminologię (wspólnicy vs akcjonariusze). (3) Kapitał minimalny. (4) Czy ma pełną osobowość prawną (= kapitałowa).","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-21.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":15,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/22","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"22","points":2,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 22. (0-2)\nTabela. Ocena warunków materialnych własnego gospodarstwa domowego w zależności od\nformy działalności zarobkowej\nForma działalności zarobkowej - od\nnajbardziej (A.) do najmniej (C.) stabilnej\nOcena warunków materialnych\nwłasnego gospodarstwa domowego\nzłe\nśrednie\ndobre\nA. umowa o pracę na czas nieokreślony\n5\n34\n61\nB. umowa o dzieło lub umowa zlecenia\n14\n35\n51\nC. praca bez umowy (praca na czarno)\n17\n55\n29\nNa podstawie: Wybrane wskaźniki położenia materialnego a stabilność zatrudnienia,\nKomunikat z badań CBOS BS/148/2015.\n22.1. Sformułuj zależność pomiędzy stabilnością działalności zarobkowej a oceną\nwarunków\nmaterialnych\nwłasnego\ngospodarstwa\ndomowego.\nOdpowiedź\nuzasadnij, przywołując dane.\n22.2. Porównaj umowę wskazaną w wierszu A. tabeli z tymi wskazanymi w wierszu B.\nKwestia aktu prawnego normującego umowy -\nKwestia uprawnień osób podejmujących działalność zarobkową -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 22. (0-2)\n22.1.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\n13. Opinia publiczna. Zdający:\n3) odczytuje i interpretuje tabele i wykresy prezentujące wyniki\nbadania opinii publicznej.\n(III etap) 6. Środki masowego przekazu. Zdający:\n4) uzasadnia, posługując się przykładami, znaczenie opinii publicznej\nwe współczesnym świecie; odczytuje i interpretuje wyniki\nwybranego sondażu opinii publicznej.\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nIm bardziej stabilna działalność zarobkowa, tym lepsza ocena warunków materialnych\nwłasnego gospodarstwa domowego. Dobre warunki wskazuje 61% zatrudnionych na umowę\no pracę na czas nieokreślony, ale tylko 51% zarabiających na podstawie umów\ncywilnoprawnych i zaledwie 28% pracujących „na czarno”, a swoje warunki jako złe określa\nodpowiednio 5%, 14% i 17% ankietowanych z każdej z tych kategorii.\n22.2.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\n(III etap)\nVI. Rozumienie\nzasad gospodarki\nrynkowej.\n4. Struktura społeczna. Zdający:\n5) charakteryzuje wybrane problemy życia społecznego w Polsce\n(w tym sytuację młodych ludzi); rozważa możliwości ich\nrozwiązania.\n30. System prawny Rzeczypospolitej Polskiej. Zdający:\n3) wskazuje gałęzie prawa i kodeksy, w których szukać należy\nodpowiednich przepisów.\n(IV etap z.p.) 4. Edukacja i praca w Polsce i Unii Europejskiej.\nZdający:\n6) wyjaśnia, jakie możliwości zarabiania mają młodzi ludzie, jakie\numowy mogą zawierać i jakie są zasady opodatkowania ich\ndochodów.\n(III etap) 29. Przedsiębiorstwo i działalność gospodarcza. Zdający:\n4) przedstawia główne prawa i obowiązki pracownika; wyjaśnia,\nczemu służą ubezpieczenia społeczne i zdrowotne.\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nKwestia aktu prawnego normującego umowy - Umowy o pracę są regulowane przez Kodeks\npracy, a umowy zapisane w drugim wierszu tabeli (umowy zlecenia, o dzieło) - przez Kodeks\ncywilny.\nKwestia uprawnień osób podejmujących działalność zarobkową - Prawa pracownicze takie\njak np. prawo do urlopu, płatnego zwolnienia lekarskiego mają osoby zatrudnione na umowę\no pracę, a nie mają ich osoby podejmujące działalność zarobkową na podstawie umów\ncywilnoprawnych.","solution":"**22.1.** ## Poprawna odpowiedź\n\n**Zależność:** Im **bardziej stabilna** forma działalności zarobkowej, tym **lepsza** ocena warunków materialnych własnego gospodarstwa domowego.\n\n**Uzasadnienie danymi (CBOS BS/148/2015):**\n- **Dobre warunki materialne** wskazuje:\n- **61%** zatrudnionych na umowę o pracę na czas nieokreślony (A - najbardziej stabilna)\n- **51%** zarabiających na umowach cywilnoprawnych (B - średnia stabilność)\n- **29%** pracujących „na czarno” (C - najmniej stabilna)\n\n- **Złe warunki materialne** wskazuje:\n- **5%** umowa o pracę (A)\n- **14%** umowa cywilnoprawna (B)\n- **17%** praca „na czarno” (C)\n\n→ Odsetek osób oceniających warunki jako „dobre” **maleje** wraz ze spadkiem stabilności, a odsetek oceniających jako „złe” **rośnie**.\n\n## Sposób 1 - analiza danych z tabeli wiersz po wierszu\n\nTabela CBOS przedstawia 3 grupy respondentów uporządkowane od najbardziej (A) do najmniej (C) stabilnej formy zarobkowania:\n\n| Forma | Złe | Średnie | Dobre |\n| **A.** umowa o pracę na czas nieokreślony | **5%** | 34% | **61%** |\n| **B.** umowa o dzieło lub zlecenia | 14% | 35% | 51% |\n| **C.** praca bez umowy (na czarno) | **17%** | 55% | **29%** |\n\n**Trend „złe” (rosnący od stabilnej do niestabilnej):** 5% → 14% → 17%\n- Wzrost o 9 p.p. między A i B\n- Wzrost o 3 p.p. między B i C\n- Łączny wzrost: 12 p.p. między A i C\n\n**Trend „dobre” (malejący od stabilnej do niestabilnej):** 61% → 51% → 29%\n- Spadek o 10 p.p. między A i B\n- Spadek o 22 p.p. między B i C\n- Łączny spadek: 32 p.p. między A i C\n\n→ **Oba trendy są spójne i wyraźne** - potwierdzają hipotezę: stabilność zatrudnienia ↔ ocena warunków materialnych.\n\n## Sposób 2 - interpretacja socjologiczna zależności\n\nDlaczego stabilność zatrudnienia koreluje z lepszymi warunkami materialnymi?\n\n1. **Stabilność dochodów** - umowa o pracę gwarantuje regularne, przewidywalne wpływy.\n2. **Świadczenia pracownicze** - urlop płatny, zwolnienie chorobowe płatne, świadczenia ZUS (emerytura, chorobowe, macierzyńskie).\n3. **Dostęp do kredytów** - banki preferują umowy o pracę przy ocenie zdolności kredytowej.\n4. **Wyższe wynagrodzenia** - umowa o pracę często wiąże się z wyższym wynagrodzeniem brutto + benefit-ami (premie, prywatna opieka medyczna, karnety).\n5. **Mniejsza fluktuacja** - pracownik na umowę o pracę nie martwi się o zakończenie zlecenia z dnia na dzień.\n6. **Praca „na czarno”** - niskie wynagrodzenia, brak żadnych świadczeń, brak zabezpieczeń, brak emerytury, ryzyko prawne (mandaty, brak ochrony).\n\n## Sposób 3 - weryfikacja eliminacyjna\n\nCzy odwrotna zależność (mniej stabilna → lepsze warunki) byłaby możliwa?\nTeoretycznie tak - wśród pracujących „na czarno” mogliby być przedsiębiorcy o wysokich dochodach. Ale dane pokazują, że **w polskich warunkach** praca „na czarno” to przede wszystkim niskoopłacane prace bez umowy (rynek pracy fizycznej, gastronomia, sezonowa praca) - czyli grupa o niższych dochodach.\n\n→ Dane potwierdzają **dodatnią korelację** stabilności z warunkami.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 22.1 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - sformułowanie zależności + uzasadnienie z **konkretnymi danymi** z tabeli.\n> - **0 pkt** - brak zależności, błędna zależność, brak przywołania danych.\n>\n> **Wymagane elementy odpowiedzi:**\n> 1. Sformułowanie kierunku zależności (im stabilniej, tym lepiej).\n> 2. Co najmniej **dwie pary danych** z tabeli (np. „dobre” 61% vs 29%, „złe” 5% vs 17%).\n>\n> **Akceptowane sformułowania zależności:**\n> - „Im bardziej stabilna umowa, tym lepsza ocena warunków materialnych”\n> - „Stabilność zatrudnienia jest dodatnio skorelowana z oceną warunków”\n> - „Osoby ze stabilnymi umowami częściej oceniają swoje warunki jako dobre”\n\n## Reference - formy zatrudnienia i ich charakterystyka w Polsce\n\n> 📖 **Formy zatrudnienia w polskim prawie:**\n>\n> | Forma | Akt prawny | Świadczenia | Stabilność |\n> |-------|-----------|-------------|-----------|\n> | **Umowa o pracę na czas nieokreślony** | Kodeks pracy | Pełne (urlop, ZUS, chorobowe) | **Bardzo wysoka** (wypowiedzenie ograniczone prawem pracy) |\n> | **Umowa o pracę na czas określony** | Kodeks pracy | Pełne | Wysoka (maks. 3 razy + 33 miesiące) |\n> | **Umowa o dzieło** | Kodeks cywilny | Brak (chyba że dobrowolnie) | Niska (jednorazowa) |\n> | **Umowa zlecenia** | Kodeks cywilny | Ograniczone (minimum stawka godzinowa od 2017) | Niska |\n> | **Samozatrudnienie (B2B)** | Działalność gospodarcza | Sam płaci ZUS, brak chorobowego | Zmienna |\n> | **Praca „na czarno”** | NIELEGALNA | Brak wszelkich | **Brak** |\n>\n> **Skala zjawiska:**\n> - W Polsce ok. **15 mln** zatrudnionych (2024).\n> - **70%** to umowy o pracę.\n> - **15-20%** umowy cywilnoprawne („umowy śmieciowe” w popularnej terminologii).\n> - **5-10%** praca „na czarno” (szara strefa zatrudnienia, w branżach: budowlanej, gastronomicznej, opieki domowej).\n>\n> **Skutki niestabilnego zatrudnienia (raport CBOS, GUS):**\n> - Niższe wynagrodzenia (średnio 20-40% mniej niż umowa o pracę).\n> - Brak dostępu do kredytu hipotecznego.\n> - Trudność z zaplanowaniem emerytury (brak ZUS).\n> - Wykluczenie społeczne (lęk przed utratą pracy z dnia na dzień).\n> - Większa skłonność do migracji zarobkowej.\n>\n> **Trend regulacyjny w Polsce:**\n> - 2016: wprowadzenie minimalnej stawki godzinowej dla umów zlecenia (13 PLN brutto).\n> - 2017: obowiązek ZUS od pierwszej umowy zlecenia (zbieg tytułów).\n> - 2018: konstrukcja split payment, walka z szarą strefą.\n> - Dyskusje o **„śmieciówkach”** (umowach cywilnoprawnych masowo stosowanych zamiast umów o pracę).\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - wymóg konkretnych danych:** Polecenie wprost wymaga „przywołując dane”. Klucz CKE NIE da punktu za samo „im stabilniej, tym lepiej” - musisz podać konkretne procenty z tabeli.\n\n> ⚠️ **Uwaga - dwukierunkowe potwierdzenie:** Najlepsza odpowiedź pokazuje DWA kierunki:\n> - „dobre warunki” rosną przy stabilności (61% > 51% > 29%)\n> - „złe warunki” maleją przy stabilności (17% > 14% > 5%)\n> Klucz to akceptuje, ale wystarczy jeden kierunek (np. tylko „dobre”).\n\n> ⚠️ **Uwaga - różnica w danych A vs B vs C:**\n> Najbardziej widoczna jest różnica między B i C (umowy cywilnoprawne vs „na czarno”). Spadek o 22 p.p. - bardzo wyraźny. Warto to podkreślić.\n\n> ⚠️ **Strategia analizy tabel CBOS:**\n> (1) Zidentyfikuj zmienną niezależną (forma zatrudnienia) i zależną (ocena warunków).\n> (2) Sprawdź trend w każdej kolumnie.\n> (3) Sformułuj zależność jako „im więcej X, tym więcej/mniej Y”.\n> (4) Wesprz konkretnymi liczbami.\n\n**22.2.** ## Poprawna odpowiedź\n\n### Kwestia aktu prawnego normującego umowy\nUmowa wskazana w wierszu A. (**umowa o pracę na czas nieokreślony**) jest regulowana przez **Kodeks pracy** (Dz.U. 1974, nr 24, poz. 141). Umowy z wiersza B. (**umowa o dzieło** i **umowa zlecenia**) są regulowane przez **Kodeks cywilny** (Dz.U. 1964, nr 16, poz. 93).\n*Konkretnie:* Kodeks pracy - Dział II („Stosunek pracy”, art. 22-67) reguluje umowę o pracę. Kodeks cywilny - Tytuł XI „Umowa zlecenia” (art. 734-751) i Tytuł XV „Umowa o dzieło” (art. 627-646) reguluje umowy cywilnoprawne.\n\n### Kwestia uprawnień osób podejmujących działalność zarobkową\nOsoby zatrudnione na umowę o pracę (A.) mają **prawa pracownicze** wynikające z Kodeksu pracy: m.in. **prawo do urlopu wypoczynkowego** (min. 20-26 dni), **płatne zwolnienie lekarskie**, **ochrona przed wypowiedzeniem**, **minimalne wynagrodzenie**, **świadczenia emerytalne i rentowe** (pełne składki ZUS), **40-godzinny tydzień pracy**, **bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)**, **prawo do związków zawodowych**. Osoby na umowach cywilnoprawnych (B.) **tych uprawnień nie mają** - wyłącznie świadczenie określone w umowie + ograniczone uprawnienia (od 2017 minimalna stawka godzinowa dla zleceń + obowiązkowe ZUS).\n\n## Sposób 1 - szczegółowa analiza aktu prawnego\n\n### Umowa o pracę na czas nieokreślony (wiersz A.)\n\n**Akt prawny:** **Kodeks pracy** (Ustawa z 26 czerwca 1974 r., Dz.U. 1974, nr 24, poz. 141).\n\n**Najważniejsze regulacje (KP):**\n- **Art. 22 KP** - definicja stosunku pracy: „Przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem, w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę”.\n- **Art. 25 KP** - rodzaje umów o pracę: na okres próbny, na czas określony, na czas nieokreślony.\n- **Art. 152 KP** - prawo do urlopu wypoczynkowego.\n- **Art. 92 KP** - wynagrodzenie za czas niezdolności do pracy z powodu choroby.\n- **Art. 30 KP** - sposoby rozwiązania umowy o pracę (zawsze formalne, z okresem wypowiedzenia).\n\n### Umowy o dzieło i zlecenia (wiersz B.)\n\n**Akt prawny:** **Kodeks cywilny** (Ustawa z 23 kwietnia 1964 r., Dz.U. 1964, nr 16, poz. 93).\n\n**Najważniejsze regulacje (KC):**\n- **Art. 627 KC** (umowa o dzieło): „Przez umowę o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia”.\n- **Art. 734 KC** (umowa zlecenia): „Przez umowę zlecenia przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dokonania określonej czynności prawnej dla dającego zlecenie”.\n- **Art. 735 KC** - wynagrodzenie za zlecenie należy się, jeśli wynika z umowy lub okoliczności.\n- **Art. 644 KC** - zamawiający może odstąpić od umowy o dzieło do czasu jego ukończenia.\n\n## Sposób 2 - szczegółowa analiza uprawnień\n\n### Uprawnienia pracownika (umowa o pracę)\n\n| Uprawnienie | Podstawa prawna |\n| **Urlop wypoczynkowy** (20-26 dni rocznie) | Art. 152, 154 KP |\n| **Płatne zwolnienie chorobowe** (80% wynagrodzenia, max 33 dni z pracodawcy, dalej ZUS) | Art. 92 KP, ustawa zasiłkowa |\n| **Minimalne wynagrodzenie** (2024 = 4 242 PLN brutto / 4 300 PLN od VII) | Ustawa o minimalnym wynagrodzeniu |\n| **Ochrona przed wypowiedzeniem** (okres wypowiedzenia 2 tygodnie-3 miesiące w zależności od stażu) | Art. 32-36 KP |\n| **40-godzinny tydzień pracy** + nadgodziny płatne | Art. 129 KP |\n| **Składki na ZUS** (emerytalna, rentowa, chorobowa, wypadkowa, zdrowotna) | Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych |\n| **Urlop macierzyński/ojcowski/rodzicielski** | Art. 180-186 KP |\n| **Świadczenia z FUS** (emerytura, renta) | Ustawa o emeryturach i rentach z FUS |\n| **Prawa zbiorowe** (zrzeszanie się w związki zawodowe, strajk) | Konstytucja RP, Ustawa o związkach zawodowych |\n| **Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP)** | Dział X KP |\n\n### Uprawnienia zleceniobiorcy / przyjmującego zamówienie (umowy cywilne)\n\n| Uprawnienie | Status |\n| Urlop wypoczynkowy | **NIE** (chyba że umowa stanowi inaczej - rzadko) |\n| Płatne zwolnienie chorobowe | **NIE** z umowy; ZUS chorobowy tylko jeśli składka chorobowa opłacana |\n| Ochrona przed wypowiedzeniem | **NIE** - można wypowiedzieć w każdej chwili (art. 746 KC dla zlecenia) |\n| Minimalne wynagrodzenie | **Tak - minimalna stawka godzinowa dla zlecenia** (28,10 PLN brutto/h w 2024, od 2017) |\n| 40-godzinny tydzień | **NIE** - strony ustalają w umowie |\n| Składki ZUS | **Częściowe** - emerytalna i rentowa (od 2016 obowiązkowo dla zlecenia od I tytułu); chorobowa **DOBROWOLNA**; wypadkowa nie ma zastosowania |\n| Urlop macierzyński | **NIE** (ale można otrzymać zasiłek macierzyński, jeśli składka chorobowa płacona) |\n| Świadczenia emerytalne | Tak (ograniczone do opłaconych składek) |\n| Prawa zbiorowe | Ograniczone - niektóre wyroki TK rozszerzyły prawo do związków na zleceniobiorców |\n| BHP | **NIE** w pełnym zakresie (KP nie ma zastosowania) |\n\n## Sposób 3 - przykład praktyczny\n\n**Pan Adam, lat 30, ma rodzinę i kredyt hipoteczny.** Stoi przed wyborem:\n- **Oferta A:** umowa o pracę na czas nieokreślony, 5 000 PLN brutto.\n- **Oferta B:** umowa zlecenie, 6 500 PLN brutto (czyli wyższe wynagrodzenie netto).\n\n**Argumenty za A (umowa o pracę):**\n- Stabilność (okres wypowiedzenia 3 miesiące).\n- Urlop 26 dni rocznie (pełnopłatny).\n- Chorobowe 80% w razie choroby.\n- Pełne ZUS = emerytura + ryzyko zdrowotne pokryte.\n- Akceptacja banku dla kredytu.\n\n**Argumenty za B (zlecenie):**\n- Wyższe wynagrodzenie netto (bo niższe składki).\n- Większa elastyczność.\n\n**Wybór racjonalny:** dla osoby z rodziną i kredytem - umowa o pracę (A.) **mimo niższego wynagrodzenia**, bo daje ZNACZNIE większe zabezpieczenie społeczne. To dlatego CBOS pokazuje, że osoby na umowach o pracę częściej oceniają warunki materialne jako „dobre” - to nie tylko o samej wypłacie, ale o sumarycznym pakiecie świadczeń.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 22.2 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - porównanie wskazujące **OBA** elementy:\n> 1. Różnica aktów prawnych (Kodeks pracy vs Kodeks cywilny).\n> 2. Różnica uprawnień (prawa pracownicze, np. urlop, zwolnienie lekarskie, ochrona przed wypowiedzeniem) - A ma, B nie ma (lub ma w ograniczonym zakresie).\n> - **0 pkt** - porównanie tylko jednego elementu, brak konkretów.\n>\n> **Akceptowane warianty uprawnień (wystarczy 1-2):**\n> - „prawo do urlopu wypoczynkowego”\n> - „płatne zwolnienie lekarskie (chorobowe)”\n> - „ochrona przed wypowiedzeniem / okres wypowiedzenia”\n> - „pełne składki ZUS”\n> - „minimalne wynagrodzenie krajowe”\n> - „prawa zbiorowe (związki, strajk)”\n>\n> **Wykluczone:** ogólne stwierdzenia („umowa o pracę jest lepsza”) bez konkretnych różnic.\n\n## Reference - porównanie umowy o pracę i umów cywilnoprawnych\n\n> 📖 **Umowa o pracę vs umowa cywilnoprawna - fundamentalne różnice:**\n>\n> | Cecha | Umowa o pracę | Umowy cywilne (zlecenie, o dzieło) |\n> |-------|--------------|------------------------------------|\n> | **Akt prawny** | Kodeks pracy (Dz.U. 1974) | Kodeks cywilny (Dz.U. 1964) |\n> | **Stosunek** | Stosunek pracy | Stosunek cywilnoprawny |\n> | **Podporządkowanie** | Pracownik podporządkowany pracodawcy | Brak podporządkowania |\n> | **Miejsce i czas** | Wyznaczone przez pracodawcę | Określone w umowie, swobodne |\n> | **Wynagrodzenie** | Min. krajowe brutto | Min. stawka godzinowa (od 2017) lub kwota umowy |\n> | **Urlop** | Tak (20-26 dni) | Nie |\n> | **Zwolnienie chorobowe** | Tak, płatne | Nie (chyba że ZUS chorobowy dobrowolnie) |\n> | **Wypowiedzenie** | Sformalizowane, z okresem | Dowolne (art. 746 KC dla zlecenia) |\n> | **ZUS** | Pełne | Częściowe (zlecenie); brak (dzieło) |\n> | **BHP** | Pełne (Dział X KP) | Tak, ale ograniczone |\n> | **Prawo do urlopu macierzyńskiego** | Tak | Tylko zasiłek z ZUS |\n> | **Ochrona przed dyskryminacją w zatrudnieniu** | Tak (KP) | Słabsza |\n> | **Wymagana forma** | Pisemna (skutki w razie niedopełnienia) | Dowolna (umowa o dzieło - często pisemna dla celów dowodowych) |\n>\n> **Test Kodeksu Pracy** (czy de facto powinna być umowa o pracę zamiast zlecenia):\n> Sąd ocenia rzeczywistą relację (art. 22 § 1[1] KP):\n> 1. Czy praca wykonywana **w określonym miejscu i czasie**?\n> 2. Czy **pod kierownictwem** zlecającego?\n> 3. Czy **regularnie i ciągle**?\n> 4. Czy za **wynagrodzeniem**?\n> Jeśli TAK na 4 pytania → de facto umowa o pracę, mimo nazwy „zlecenie”. Sąd może uznać i nakazać zatrudnienie na umowę o pracę.\n>\n> **„Umowy śmieciowe” - kontekst społeczny:**\n> - Termin popularny od ok. 2010 r.\n> - Krytyka masowego stosowania umów cywilnoprawnych zamiast umów o pracę.\n> - Reakcja: 2016 - min. stawka godzinowa; 2017 - pełne ZUS dla zleceń; rosnąca świadomość obywatelska.\n> - Pozycja Polski: jeden z najwyższych odsetków umów cywilnoprawnych w UE (ok. 18% w 2024).\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - odpowiedź MUSI być w DWÓCH częściach:** Polecenie wprost dzieli na dwie kwestie - aktu prawnego i uprawnień. Trzeba odpowiedzieć na OBIE. Pomijanie jednej → 0 pkt.\n\n> ⚠️ **Uwaga - Kodeks pracy vs Kodeks cywilny:** To dwa różne kodeksy regulujące zupełnie inne rodzaje umów. Klucz CKE oczekuje wyraźnego rozróżnienia.\n\n> ⚠️ **Uwaga - uprawnienia konkretne, nie ogólne:** „Lepsze warunki” to za mało. Trzeba wymienić konkretne uprawnienia: **urlop**, **zwolnienie lekarskie płatne**, **ochrona przed wypowiedzeniem**, **minimalne wynagrodzenie**, **pełne ZUS**.\n\n> ⚠️ **Uwaga - nowe regulacje 2016/2017:** Pamiętaj, że od 2017 r. zleceniobiorcy mają min. stawkę godzinową i pełne składki emerytalno-rentowe. To zmieniło dynamikę, ale fundamentalne różnice (urlop, chorobowe, ochrona) NADAL pozostały.\n\n> ⚠️ **Strategia odpowiedzi na pytania porównawcze:**\n> (1) Wyodrębnij wskazane przez polecenie kwestie.\n> (2) Dla każdej kwestii: A vs B (konkretnie).\n> (3) Powołaj akty prawne / konkretne uprawnienia.","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-22.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":16,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/23","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"23","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 23. (0-1)\nFragmenty dokumentu międzynarodowego dotyczącego praw człowieka\n[…] zważywszy, że Narody Zjednoczone przywróciły swą wiarę w podstawowe prawa\nczłowieka, godność i wartość jednostki oraz w równouprawnienie mężczyzn i kobiet, oraz\nwyraziły swe zdecydowanie popierania postępu społecznego i poprawy warunków życia\nw większej wolności, […] Zgromadzenie Ogólne ogłasza uroczyście […] [niniejszy\ndokument] jako wspólny najwyższy cel wszystkich ludów i wszystkich narodów […].\nMWO_1R\nArt. 3. Każdy człowiek ma prawo do życia, wolności i bezpieczeństwa swej osoby.\nArt. 8. Każdy człowiek ma prawo do skutecznego odwoływania się do kompetentnych sądów\nkrajowych przeciw czynom stanowiącym pogwałcenie podstawowych praw przyznanych mu\nprzez konstytucję lub przez prawo.\nArt. 25.1. Każdy człowiek ma prawo do stopy życiowej zapewniającej zdrowie i dobrobyt\njego i jego rodziny […].\nwww.unic.un.org.pl\nPodaj nazwę dokumentu międzynarodowego, w którym zamieszczono przedstawione\nfragmenty.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 23. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\n(IV etap z.p.)\nVI. Znajomość\npraw człowieka\ni sposobów ich\nochrony.\n38. Światowy i europejski system ochrony praw człowieka. Zdający:\n1) opisuje system ochrony praw człowieka funkcjonujący na mocy\nPowszechnej Deklaracji Praw Człowieka oraz Międzynarodowych\nPaktów Praw Człowieka Narodów Zjednoczonych.\n(IV etap z.p.) 5. Prawa człowieka. Zdający:\n1) przedstawia krótko historię praw człowieka i ich generacje;\nwymienia najważniejsze dokumenty z tym związane;\n3) podaje najważniejsze postanowienia Powszechnej Deklaracji Praw\nCzłowieka, Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Konwencji\no Prawach Dziecka.\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nPowszechna Deklaracja Praw Człowieka","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Nazwa dokumentu - Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (PDPCz)**\n\n## Sposób 1 - analiza wskazówek z tekstu\n\nFragment zawiera **cztery charakterystyczne elementy** wskazujące na **Powszechną Deklarację Praw Człowieka** (ONZ, 10 grudnia 1948):\n\n### Wskazówka 1: „Narody Zjednoczone” jako wystawca\n> *„Narody Zjednoczone przywróciły swą wiarę w podstawowe prawa człowieka, godność i wartość jednostki oraz w równouprawnienie mężczyzn i kobiet”*\n\n→ Dokument **wystawiony przez ONZ** (Narody Zjednoczone). To eliminuje dokumenty regionalne (Rada Europy, UE).\n\n### Wskazówka 2: „Zgromadzenie Ogólne ogłasza uroczyście”\n> *„Zgromadzenie Ogólne ogłasza uroczyście […] [niniejszy dokument]”*\n\n→ **Zgromadzenie Ogólne ONZ** to organ uchwalający Powszechną Deklarację. Sygnatura wystawcy + nazwa „ogłosić uroczyście” pasuje dokładnie do PDPCz.\n\n### Wskazówka 3: „wspólny najwyższy cel wszystkich ludów i wszystkich narodów”\n> *„jako wspólny najwyższy cel wszystkich ludów i wszystkich narodów”*\n\n→ To **cytat z preambuły** Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka. Klasyczne sformułowanie aspiracyjne (deklaracja jako wzorzec moralny, nie traktat wiążący).\n\n### Wskazówka 4: zacytowane artykuły 3, 8, 25.1\n> *„Art. 3. Każdy człowiek ma prawo do życia, wolności i bezpieczeństwa swej osoby.”*\n> *„Art. 8. Każdy człowiek ma prawo do skutecznego odwoływania się do kompetentnych sądów krajowych […]”*\n> *„Art. 25.1. Każdy człowiek ma prawo do stopy życiowej zapewniającej zdrowie i dobrobyt jego i jego rodziny […]”*\n\n→ To **dosłowne cytaty z PDPCz**:\n- Art. 3 PDPCz: prawo do życia, wolności i bezpieczeństwa.\n- Art. 8 PDPCz: prawo do skutecznego środka odwoławczego do kompetentnych sądów krajowych.\n- Art. 25 ust. 1 PDPCz: prawo do stopy życiowej zapewniającej zdrowie i dobrobyt.\n\n**Wniosek:** Wszystkie 4 wskazówki jednoznacznie wskazują na **Powszechną Deklarację Praw Człowieka**.\n\n## Sposób 2 - eliminacja innych dokumentów praw człowieka\n\n| Dokument | Wystawca | Rok | Czy pasuje? |\n| **Powszechna Deklaracja Praw Człowieka** | **ONZ - Zgromadzenie Ogólne** | **10 XII 1948** | **TAK - pełne dopasowanie** |\n| Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (MPPOiP) | ONZ | 1966 | NIE - to traktat wiążący, nie deklaracja |\n| Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych (MPPGSiK) | ONZ | 1966 | NIE - to traktat wiążący |\n| Konwencja o Prawach Dziecka | ONZ | 1989 | NIE - dotyczy dzieci, nie wszystkich |\n| Europejska Konwencja Praw Człowieka (EKPC) | Rada Europy | 1950 | NIE - to konwencja regionalna, wystawca Rada Europy |\n| Karta Praw Podstawowych UE | UE | 2000 | NIE - to akt UE |\n| Karta Narodów Zjednoczonych | ONZ | 1945 | NIE - to dokument założycielski ONZ, nie deklaracja praw |\n\n→ Tylko **PDPCz** pasuje (wystawca = Zgromadzenie Ogólne ONZ; charakter = uroczyste ogłoszenie; treść = klasyczne prawa I i II generacji).\n\n## Sposób 3 - kontekst historyczny\n\n**Powszechna Deklaracja Praw Człowieka** uchwalona **10 grudnia 1948 r.** przez Zgromadzenie Ogólne ONZ rezolucją **217 (III)**. Głosowanie:\n- **48 państw ZA** (w tym Polska)\n- **0 PRZECIW**\n- **8 wstrzymało się** (ZSRR, państwa bloku wschodniego, RPA, Arabia Saudyjska, Białoruska SRR, Ukraińska SRR, Czechosłowacja, Jugosławia, Polska faktycznie też się wstrzymała - choć formalnie zaliczana do „za”)\n\n**Kontekst:**\n- Po **II wojnie światowej** (1939-1945) i ujawnieniu zbrodni nazizmu (Holocaust, ludobójstwo).\n- Zbrodnie zmusiły społeczność międzynarodową do sformułowania **uniwersalnego katalogu praw człowieka**.\n- Komitet redakcyjny: pod przewodnictwem **Eleanor Roosevelt** (USA); członkowie: René Cassin (Francja), Charles Malik (Liban), Peng-chun Chang (Chiny), John Humphrey (Kanada).\n\n**Charakter prawny:**\n- **Niewiążąca** (rezolucja Zgromadzenia Ogólnego = soft law).\n- ALE wiele jej zasad weszło do **prawa zwyczajowego międzynarodowego** (są wiążące przez praktykę państw).\n- Stanowi **fundament** wszystkich późniejszych traktatów praw człowieka (paktów ONZ 1966, EKPC 1950, KPP UE 2000).\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 23 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - odpowiedź „Powszechna Deklaracja Praw Człowieka”.\n> - **0 pkt** - inna odpowiedź lub brak.\n>\n> **Akceptowane warianty:**\n> - „Powszechna Deklaracja Praw Człowieka”\n> - „PDPCz”\n> - „Universal Declaration of Human Rights” (forma angielska - raczej nieakceptowana w PL kluczu)\n> - „Deklaracja Praw Człowieka ONZ”\n>\n> **Wykluczone:**\n> - „Karta Narodów Zjednoczonych” (to dokument założycielski ONZ z 1945, nie deklaracja praw)\n> - „Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych” (1966, traktat wiążący)\n> - „Europejska Konwencja Praw Człowieka” (1950, regionalna)\n> - „Konwencja o Prawach Dziecka” (1989, dla dzieci)\n> - „Karta Praw Podstawowych UE” (UE, 2000)\n\n## Reference - Powszechna Deklaracja Praw Człowieka\n\n> 📖 **Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (Universal Declaration of Human Rights, UDHR):**\n>\n> **Wystawca:** Organizacja Narodów Zjednoczonych, Zgromadzenie Ogólne\n> **Data uchwalenia:** **10 grudnia 1948 r.**, Paryż\n> **Forma:** rezolucja 217 (III) Zgromadzenia Ogólnego (uchwała, NIE traktat)\n> **Liczba artykułów:** 30\n>\n> **Struktura PDPCz:**\n> - **Preambuła** - uzasadnienie historyczne, odniesienie do okrucieństw II wojny\n> - **Art. 1-2** - zasady ogólne (godność, równość, zakaz dyskryminacji)\n> - **Art. 3-21** - **prawa I generacji** (osobiste i polityczne):\n> - Art. 3: życie, wolność, bezpieczeństwo\n> - Art. 4: zakaz niewolnictwa\n> - Art. 5: zakaz tortur\n> - Art. 6-11: prawa procesowe (osobowość prawna, równość, sąd, domniemanie niewinności)\n> - Art. 12: prywatność, godność\n> - Art. 13: swoboda przemieszczania się\n> - Art. 14: prawo do azylu\n> - Art. 15: prawo do obywatelstwa\n> - Art. 16: małżeństwo i rodzina\n> - Art. 17: własność\n> - Art. 18: wolność myśli, sumienia, religii\n> - Art. 19: wolność słowa\n> - Art. 20: wolność zgromadzeń i zrzeszania się\n> - Art. 21: prawo do udziału w rządzie\n> - **Art. 22-27** - **prawa II generacji** (socjalne, gospodarcze, kulturalne):\n> - Art. 22: zabezpieczenie społeczne\n> - Art. 23: prawo do pracy\n> - Art. 24: prawo do wypoczynku\n> - Art. 25: prawo do stopy życiowej (zdrowie, mieszkanie, opieka)\n> - Art. 26: prawo do nauki\n> - Art. 27: udział w kulturze\n> - **Art. 28-30** - uwagi końcowe (porządek międzynarodowy, obowiązki, granice praw)\n>\n> **Trzy generacje praw człowieka (Karel Vasak, 1979):**\n> 1. **I generacja** - osobiste i polityczne (wolność słowa, prawo do życia, prawa wyborcze). Źródło: oświecenie, XVIII w. Główny obowiązek państwa: NIE ingerować (negatywne).\n> 2. **II generacja** - gospodarcze, socjalne, kulturalne (praca, zabezpieczenie, nauka). Źródło: XIX w., ruchy robotnicze. Główny obowiązek państwa: zapewnić (pozytywne).\n> 3. **III generacja** - solidarnościowe, kolektywne (pokój, środowisko, rozwój). Źródło: II połowa XX w. Główny obowiązek: cała społeczność międzynarodowa.\n>\n> PDPCz zawiera prawa I i II generacji. Prawa III generacji rozwinięte w późniejszych dokumentach (Karta NZ 1945 art. 1, Deklaracja Sztokholmska 1972 środowisko, Pakt o prawie do rozwoju 1986).\n>\n> **Ważne traktaty wynikające z PDPCz:**\n> 1. **Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (MPPOiP)** - 1966, wszedł 1976. Prawa I generacji jako WIĄŻĄCY traktat. Polska ratyfikowała 1977.\n> 2. **Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych (MPPGSiK)** - 1966, wszedł 1976. Prawa II generacji jako WIĄŻĄCY traktat. Polska ratyfikowała 1977.\n> 3. Razem PDPCz + 2 pakty = **Międzynarodowa Karta Praw Człowieka** (International Bill of Human Rights).\n>\n> **Dzień Praw Człowieka:** 10 grudnia (rocznica uchwalenia PDPCz).\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - PDPCz vs paktów ONZ (1966):** PDPCz to **DEKLARACJA** (niewiążąca, soft law). Pakty z 1966 to **TRAKTATY** (wiążące, hard law). W tekście słowo „ogłasza uroczyście” + „wspólny cel” = deklaracja (PDPCz), nie traktat.\n\n> ⚠️ **Uwaga - PDPCz vs EKPC:** Powszechna Deklaracja = **GLOBALNA** (ONZ). Europejska Konwencja = **REGIONALNA** (Rada Europy, tylko państwa europejskie). Tekst mówi „Narody Zjednoczone” + „Zgromadzenie Ogólne” = ONZ, czyli PDPCz.\n\n> ⚠️ **Uwaga - PDPCz vs Karta NZ:** Karta NZ (1945) to dokument **założycielski** ONZ - określa cele i strukturę organizacji. PDPCz (1948) to **deklaracja praw człowieka**. To dwa różne dokumenty, choć oba wystawiane przez ONZ.\n\n> ⚠️ **Strategia identyfikacji dokumentów praw człowieka:** Sprawdź (1) **wystawcę** - ONZ globalnie / Rada Europy regionalnie / UE / pojedyncze państwa. (2) **Datę** - 1948 PDPCz, 1950 EKPC, 1966 pakty, 1989 Konwencja o Prawach Dziecka, 2000 KPP UE. (3) **Charakter** - deklaracja (niewiążąca) vs konwencja/pakt (wiążące).","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-23.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":16,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/24","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"24","points":2,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 24. (0-2)\nFragment mapy politycznej Europy i Azji\nNa podstawie: worldatlas.com\nUzupełnij tabelę - do każdego roku dopisz nazwę państwa, które wstąpiło wówczas do\nUnii Europejskiej, oraz numer, którym oznaczono je na mapie.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n22.1. 22.2.\n23.\n24.\nMaks. liczba punktów\n1\n1\n1\n2\nUzyskana liczba punktów\nRok\nNazwa państwa\nNumer\nA.\n1995\nB.\n2004\nC.\n2007\nD.\n2013\nMWO_1R","answer":"A","answer_text":"Zadanie 24. (0-2)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\n(IV etap z.r.)\nVI. Dostrzeganie\nwspółzależności\nwe współczesnym\nświecie.\n43. Integracja europejska. Zdający:\n1) omawia genezę i przebieg integracji europejskiej (cele, główne\ndokumenty i instytucje, politycy, fazy integracji).\n(III etap) 20. Integracja europejska. Zdający:\n5) wskazuje na mapie członków Unii Europejskiej i uzasadnia swoją\nopinię na temat jej dalszej integracji i rozszerzania.\nSchemat punktowania\n2 p. -\n1 p. -\npoprawne wypełnienie czterech wierszy tabeli.\npoprawne wypełnienie dwóch wierszy tabeli lub kolumny z nazwami.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nA. Austria / Republika Austrii, 3\nB. Węgry, 4\nC. Rumunia, 8\nD. Chorwacja / Republika Chorwacji, 5","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Rok | Nazwa państwa | Numer na mapie |\n| **A. 1995** | **Austria** (Republika Austrii) | **3** |\n| **B. 2004** | **Węgry** | **4** |\n| **C. 2007** | **Rumunia** | **8** |\n| **D. 2013** | **Chorwacja** (Republika Chorwacji) | **5** |\n\n## Sposób 1 - chronologia rozszerzeń UE\n\nUnia Europejska (UE) jako organizacja powstała w **1993 r.** (traktat z Maastricht, podpisany 1992, wszedł 1993). Wcześniej istniała jako Europejska Wspólnota Gospodarcza (EWG, od 1957) i kilka innych wspólnot. Rozszerzenia UE/EWG:\n\n| Etap | Rok | Państwa | Liczba państw UE po rozszerzeniu |\n| 0. Założyciele EWG (1957) | 1958 | Belgia, Francja, Holandia, Luksemburg, Niemcy (RFN), Włochy | **6** |\n| 1. Rozszerzenie | 1973 | Dania, Irlandia, **Wielka Brytania** | 9 |\n| 2. Rozszerzenie | 1981 | Grecja | 10 |\n| 3. Rozszerzenie | 1986 | Hiszpania, Portugalia | 12 |\n| **4. Rozszerzenie** | **1995** | **Austria**, Finlandia, Szwecja | 15 |\n| **5. Rozszerzenie (Wielki Wybuch / Big Bang)** | **1 V 2004** | **Cypr, Czechy, Estonia, Litwa, Łotwa, Malta, Polska, Słowacja, Słowenia, Węgry** (10 państw) | 25 |\n| **6. Rozszerzenie** | **1 I 2007** | **Bułgaria, Rumunia** | 27 |\n| **7. Rozszerzenie** | **1 VII 2013** | **Chorwacja** | 28 |\n| 8. Brexit | 1 II 2020 | (Wielka Brytania OPUŚCIŁA UE) | 27 |\n\n## Sposób 2 - identyfikacja państw na podstawie roku\n\n### Rok 1995 → **Austria**\nW 1995 r. do UE przystąpiły **trzy państwa**:\n- **Austria** (Republika Austrii) - centralna Europa, graniczy z Niemcami, Czechami, Słowacją, Węgrami, Słowenią, Włochami, Szwajcarią, Liechtensteinem.\n- Finlandia - Skandynawia.\n- Szwecja - Skandynawia.\n\nNa mapie Europy Środkowej i Bałkanów (jak opisana w arkuszu) - pasuje **Austria** (państwo Europy Środkowej). Finlandia i Szwecja są w Skandynawii, poza obszarem mapy.\n\n→ **Austria - numer 3 na mapie**.\n\n### Rok 2004 → **Węgry**\nW 2004 r. (Wielki Wybuch) do UE przystąpiło **10 państw**:\n- Państwa V4: Czechy, Polska, Słowacja, Węgry.\n- Państwa bałtyckie: Estonia, Litwa, Łotwa.\n- Państwa basenu Morza Śródziemnego: Cypr, Malta.\n- Słowenia.\n\nNa mapie Europy Środkowej i Bałkanów wskazane jest jedno z tych państw. Klucz CKE wskazuje **Węgry**. Węgry leżą w Kotlinie Karpackiej, granicząc m.in. z Austrią, Słowacją, Rumunią, Serbią, Chorwacją, Słowenią. To centralna część mapy.\n\n→ **Węgry - numer 4 na mapie**.\n\n### Rok 2007 → **Rumunia**\nW 2007 r. do UE przystąpiły **dwa państwa**:\n- **Bułgaria** - Bałkany południowo-wschodnie.\n- **Rumunia** - Bałkany północno-wschodnie, graniczy z Węgrami, Mołdawią, Ukrainą, Bułgarią, Serbią.\n\nKlucz CKE wskazuje **Rumunię** (większą i bardziej charakterystyczną na mapie Bałkanów).\n\n→ **Rumunia - numer 8 na mapie**.\n\n### Rok 2013 → **Chorwacja**\nW 2013 r. do UE przystąpiło **jedno państwo**:\n- **Chorwacja** (Republika Chorwacji) - Bałkany zachodnie, graniczy z Słowenią, Węgrami, Serbią, Bośnią i Hercegowiną, Czarnogórą.\n\n→ **Chorwacja - numer 5 na mapie**.\n\n## Sposób 3 - kontekst geopolityczny rozszerzeń\n\n### 1995 - rozszerzenie „neutralnych”\nAustria, Finlandia i Szwecja przystąpiły po **upadku Żelaznej Kurtyny** (1989) i końcu zimnej wojny. Wcześniej te państwa zachowywały **neutralność** (Austria z traktatu państwowego 1955; Finlandia z powodu sąsiedztwa ZSRR; Szwecja z tradycji). Po upadku ZSRR (1991) ich neutralność przestała być potrzebna.\n\n### 2004 - Wielki Wybuch\nNajwiększe rozszerzenie w historii UE. Państwa Europy Środkowej i Wschodniej, byłego bloku radzieckiego, po **15 latach transformacji** (od 1989) i reform proeuropejskich. Polska, Czechy, Węgry to założyciele Grupy Wyszehradzkiej (V4, 1991), która lobbowała za członkostwem.\n\n### 2007 - Bałkany Wschodnie\nBułgaria i Rumunia opóźniły akcesję ze względu na **wolniejszą transformację** (korupcja, słabe instytucje). Nadal pod nadzorem **Mechanizmu Współpracy i Weryfikacji (CVM)** - UE monitoruje reformy sądownictwa.\n\n### 2013 - Chorwacja\nPo długich negocjacjach (rozpoczętych 2005) i rozliczeniu z wojną w b. Jugosławii (1991-2001) Chorwacja stała się **28. członkiem UE**. Po Brexicie (2020) wraz z innymi = 27 państw.\n\n### Przyszłe rozszerzenia (potencjalne)\nKraje kandydujące (status z 2024):\n- **Bałkany Zachodnie:** Albania, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Macedonia Północna, Serbia, Kosowo (kandydat potencjalny).\n- **Inne:** Mołdawia, Ukraina (oficjalni kandydaci od 2022, po inwazji rosyjskiej), Gruzja (zawieszono w 2024).\n- **Turcja** (kandydat od 1999, negocjacje zamrożone).\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 24 (max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - wszystkie 8 elementów poprawnych (4 nazwy państw + 4 numery na mapie).\n> - **1 pkt** - 5-7 elementów poprawnych.\n> - **0 pkt** - 4 lub mniej elementów poprawnych.\n>\n> **Akceptowane warianty nazw państw:**\n> - „Austria” / „Republika Austrii”\n> - „Węgry” / „Republika Węgierska”\n> - „Rumunia”\n> - „Chorwacja” / „Republika Chorwacji”\n>\n> **Numery na mapie** - według legendy konkretnej mapy w arkuszu (3, 4, 8, 5 wg klucza CKE).\n>\n> **Wykluczone:**\n> - Państwa, które przystąpiły w innych latach\n> - „Finlandia” lub „Szwecja” dla 1995 (te są skandynawskie, nie na mapie Europy Środkowej/Bałkanów)\n> - „Polska”, „Czechy”, „Słowacja” dla 2004 (też weszły w 2004, ale klucz CKE wybrał Węgry - pewnie dlatego, że to jedyne państwo na mapie z tej grupy)\n> - „Bułgaria” dla 2007 (też weszła w 2007, ale klucz CKE wybrał Rumunię)\n\n## Reference - Unia Europejska\n\n> 📖 **Unia Europejska - chronologia i instytucje:**\n>\n> **Traktaty założycielskie:**\n> - **1951 r.** - Traktat Paryski (Europejska Wspólnota Węgla i Stali, EWWiS), 6 państw\n> - **1957 r.** - Traktaty Rzymskie (EWG + EURATOM)\n> - **1986 r.** - Jednolity Akt Europejski\n> - **1992 r.** - Traktat z Maastricht (powołanie UE, 3 filary, plan euro)\n> - **1997 r.** - Traktat Amsterdamski (rozszerzenie kompetencji UE)\n> - **2001 r.** - Traktat Nicejski (przygotowanie do rozszerzenia 2004)\n> - **2007 r. (wszedł 2009)** - Traktat Lizboński (KPP wiążąca, likwidacja filarów, urząd Prezydenta RE)\n>\n> **Państwa członkowskie UE (stan 2024, 27 państw):**\n> Założyciele 1957: BE, DE, FR, IT, LU, NL\n> 1973: DK, IE, UK (wystąpiła 2020)\n> 1981: GR\n> 1986: ES, PT\n> 1995: AT, FI, SE\n> 2004: CY, CZ, EE, HU, LT, LV, MT, PL, SI, SK\n> 2007: BG, RO\n> 2013: HR\n>\n> **Polska a UE:**\n> - Negocjacje akcesyjne 1998-2002.\n> - **Referendum akcesyjne 7-8 VI 2003** - frekwencja 58,85%, ZA 77,45%, PRZECIW 22,55%.\n> - **Wstąpienie 1 maja 2004 r.**\n> - Polska w strefie Schengen od 21 XII 2007 (lądowa) / 30 III 2008 (lotnicza).\n> - Polska NIE wprowadziła euro (zachowała złotego).\n>\n> **Główne wyzwania UE współcześnie:**\n> - Brexit (UK opuściła 2020).\n> - Wojna na Ukrainie (od 2022) i sankcje wobec Rosji.\n> - Migracja (kryzys 2015 + napływ uchodźców z Ukrainy).\n> - Reformy instytucjonalne (głosowanie kwalifikowane vs jednomyślność).\n> - Rozszerzenie o Ukrainę i Mołdawię (kandydatury od 2022).\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - 1995 to NIE 2004:** Wielu uczniów myśli, że Austria weszła w 2004 (z Polską). NIE! Austria weszła w **1995**, razem z Finlandią i Szwecją. Polska, Czechy, Węgry weszły w 2004.\n\n> ⚠️ **Uwaga - wybór państwa dla 2004:** W 2004 weszło 10 państw, ale klucz CKE wybrał **Węgry** (bo na mapie zaznaczono Węgry). Inne państwa z 2004 (Polska, Czechy, Słowacja) też byłyby formalnie poprawne, ale klucz oczekuje konkretnie tego, co na mapie. Nawet bez mapy: Węgry to państwo Europy Środkowej, mocno utożsamiane z procesem rozszerzenia 2004.\n\n> ⚠️ **Uwaga - 2007 to Bułgaria + Rumunia:** Klucz CKE wybrał Rumunię (większa, bardziej charakterystyczna). Ale Bułgaria też weszła w 2007. Klucz oczekuje konkretnie Rumunii (numer 8 na mapie).\n\n> ⚠️ **Uwaga - 2013 to TYLKO Chorwacja:** Po 2013 r. UE nie rozszerzała się aż do dziś (2024). Chorwacja to ostatnie państwo członkowskie.\n\n> ⚠️ **Strategia chronologii rozszerzeń UE:**\n> Pamiętaj **6 kluczowych dat:**\n> - 1957 (założenie EWG, 6 państw)\n> - 1995 (Austria, Finlandia, Szwecja)\n> - 2004 (10 państw, Wielki Wybuch)\n> - 2007 (Bułgaria, Rumunia)\n> - 2013 (Chorwacja)\n> - 2020 (Brexit)","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-24.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":17,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/25","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"25","points":1,"ptype":"true_false","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 25. (0-1)\nO jednej ze stref w Europie\nStrefa […] stanowi terytorium, na którym gwarantowany jest swobodny przepływ osób.\nPaństwa sygnatariusze układu postanowiły znieść granice wewnętrzne na rzecz jednej granicy\nzewnętrznej. W tej sytuacji, w kwestii wiz krótkoterminowych, wniosków azylowych\ni kontroli granicznych zastosowanie mają wspólne zasady i procedury. […] 1 maja 1999 r., po\npodpisaniu traktatu z Amsterdamu, tę współpracę międzyrządową włączono w ramy UE.\neur-lex.europa.eu\nOceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest\nprawdziwa, lub F - jeśli jest fałszywa.\n1. W tekście opisano strefę Schengen.\nP\nF\n2. Opisana strefa obejmuje także państwa niebędące członkami UE.\nP\nF\n3. Polska przystąpiła do opisanej strefy wraz z uzyskaniem członkostwa w UE.\nP\nF","answer":null,"answer_text":"Zadanie 25. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\n(IV etap z.r.)\nVI. Dostrzeganie\nwspółzależności\nwe współczesnym\nświecie.\n43. Integracja europejska. Zdający:\n1) omawia genezę i przebieg integracji europejskiej (cele, główne\ndokumenty i instytucje, politycy, fazy integracji).\n45. Polska w Unii Europejskiej. Zdający:\n1) wyjaśnia, na czym polega swobodny przepływ osób, kapitału,\ntowarów i usług w Unii Europejskiej oraz jakie są zasady\nprzekraczania granic przez polskich obywateli (w strefie Schengen\ni poza nią).\n(IV etap z.p.) 4. Edukacja i praca w Polsce i Unii Europejskiej.\nZdający:\n5) wyjaśnia, co wynika z wejścia Polski do strefy Schengen; zna\nzasady bezpiecznego podróżowania po Europie i świecie (unikanie\nryzyka, postępowanie w razie kradzieży lub wypadku, możliwości\nuzyskania pomocy, w tym opieki zdrowotnej).\nSchemat punktowania\n1 p. - wskazanie trzech poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\n1. P\n2. P\n3. F","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Nr | Treść | Ocena |\n| 1 | W tekście opisano strefę Schengen | **P** |\n| 2 | Strefa obejmuje także państwa niebędące członkami UE | **P** |\n| 3 | Polska przystąpiła do strefy z dniem członkostwa w UE | **F** |\n\n## Sposób 1 - weryfikacja zdania 1: identyfikacja strefy\n\nZdanie: *„W tekście opisano strefę Schengen.”*\n\n**Sprawdzam tekst:**\n> *„Strefa […] stanowi terytorium, na którym gwarantowany jest swobodny przepływ osób. Państwa sygnatariusze układu postanowiły znieść granice wewnętrzne na rzecz jednej granicy zewnętrznej. […] wspólne zasady i procedury […] 1 maja 1999 r., po podpisaniu traktatu z Amsterdamu, tę współpracę międzyrządową włączono w ramy UE.”*\n\n**Kluczowe wskazówki na strefę Schengen:**\n1. **„Swobodny przepływ osób”** → klasyczna cecha Schengen.\n2. **„Zniesienie granic wewnętrznych”** + **„jednej granicy zewnętrznej”** → istota Schengen.\n3. **„Wizy krótkoterminowe, wnioski azylowe i kontrola granic”** → wspólne zasady Schengen.\n4. **„1 maja 1999 r. po Amsterdam włączono w ramy UE”** → klasyczna data włączenia Schengen do prawa UE (Traktat Amsterdamski 1997, wszedł 1999).\n\n**Wniosek:** Tekst opisuje **strefę Schengen** → **PRAWDA (P)**.\n\n## Sposób 2 - weryfikacja zdania 2: państwa Schengen poza UE\n\nZdanie: *„Opisana strefa obejmuje także państwa niebędące członkami UE.”*\n\n**Sprawdzam fakty:**\n\n**Państwa NIE-UE w strefie Schengen (stan na 2024):**\n1. **Norwegia** (od 2001, EFTA)\n2. **Islandia** (od 2001, EFTA)\n3. **Szwajcaria** (od 2008, EFTA)\n4. **Liechtenstein** (od 2011, EFTA)\n\nWszystkie te państwa NIE są w UE, ale **należą do strefy Schengen** poprzez porozumienia bilateralne. Cechą wspólną: członkostwo w EFTA (Europejskim Stowarzyszeniu Wolnego Handlu) i bliskie związki z UE.\n\nDodatkowo **niektóre mikropaństwa** są de facto w Schengen (Watykan, San Marino, Monako - przez Włochy/Francję), ale nie podpisały formalnie układu.\n\n**Wniosek:** Schengen obejmuje 4 państwa nie-UE (NO, IS, CH, LI) → **PRAWDA (P)**.\n\n## Sposób 3 - weryfikacja zdania 3: Polska a strefa Schengen\n\nZdanie: *„Polska przystąpiła do opisanej strefy wraz z uzyskaniem członkostwa w UE.”*\n\n**Sprawdzam fakty:**\n- **Polska wstąpiła do UE: 1 maja 2004 r.**\n- **Polska weszła do strefy Schengen: 21 grudnia 2007 r.** (granice lądowe i morskie) / **30 marca 2008 r.** (lotniska).\n\n**Różnica: 3,5 roku.**\n\nDlaczego nie od razu? Każde nowe państwo członkowskie UE musi spełnić **standardy Schengen**:\n1. **Kontrola granicy zewnętrznej** - sprawdzenie skuteczności straży granicznej.\n2. **Wizy** - wspólne procedury wydawania wiz Schengen.\n3. **Współpraca policyjna** - system informacyjny SIS (Schengen Information System).\n4. **Ochrona danych osobowych** - zgodność z prawem UE.\n5. **Ochrona dokumentów** - paszporty i wizy biometryczne.\n6. **Współpraca sądowa** - wymiana informacji.\n\nPolska przeszła **audyt Schengen** w 2006-2007 r. i została włączona do strefy **21 grudnia 2007 r.** w nocy z 20 na 21 - historyczne zniesienie szlabanów na granicach polsko-niemieckiej, polsko-czeskiej, polsko-słowackiej, polsko-litewskiej.\n\n**Wniosek:** Polska przystąpiła do Schengen **3,5 roku po wstąpieniu do UE**, NIE od razu → **FAŁSZ (F)**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 25 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - wszystkie trzy odpowiedzi poprawne: P, P, F.\n> - **0 pkt** - przynajmniej jedna odpowiedź błędna.\n>\n> **Klucz wymaga BEZBŁĘDNOŚCI**.\n\n## Reference - strefa Schengen\n\n> 📖 **Strefa Schengen - kompendium:**\n>\n> **Geneza:**\n> - **14 czerwca 1985 r.** - podpisanie **Układu z Schengen** w Schengen (Luksemburg) przez Belgię, Francję, Holandię, Luksemburg, RFN. Cel: zniesienie kontroli granicznych między tymi państwami.\n> - **19 czerwca 1990 r.** - podpisanie **Konwencji Wykonawczej**, która wprowadziła praktyczne zasady (wspólne wizy, SIS, współpraca policji).\n> - **26 marca 1995 r.** - pierwsze faktyczne zniesienie kontroli na granicach (7 państw).\n> - **1 maja 1999 r.** - po podpisaniu **Traktatu Amsterdamskiego** (1997) Schengen został **włączony do prawa UE** (acquis communautaire). Wszystkie nowe państwa UE od tego momentu były zobowiązane do przystąpienia do Schengen po spełnieniu warunków.\n>\n> **Państwa strefy Schengen (29 państw, stan 2024):**\n> - **23 państwa UE** (z 27): Austria, Belgia, Bułgaria (od marca 2024 - granice powietrzne i morskie), Chorwacja (od 1 I 2023), Czechy, Dania, Estonia, Finlandia, Francja, Grecja, Hiszpania, Holandia, Litwa, Luksemburg, Łotwa, Malta, Niemcy, Polska, Portugalia, Rumunia (od marca 2024 - granice powietrzne i morskie), Słowacja, Słowenia, Szwecja, Węgry, Włochy.\n> - **4 państwa nie-UE (EFTA):** Norwegia (2001), Islandia (2001), Szwajcaria (2008), Liechtenstein (2011).\n> - **Mikropaństwa de facto** w Schengen: Watykan, San Marino, Monako (przez Włochy/Francję, brak formalnych umów).\n>\n> **Państwa UE NIE w strefie Schengen (lub częściowo):**\n> - **Irlandia** - wybrała opt-out (zachowuje wspólną strefę podróżną z UK).\n> - **Cypr** - formalnie kandyduje od 2004, ale konflikt z Turcją blokuje akcesję.\n> - **Bułgaria** - częściowo (od marca 2024 granice powietrzne i morskie; ląd na razie nie).\n> - **Rumunia** - częściowo (od marca 2024 granice powietrzne i morskie; ląd na razie nie).\n>\n> **Korzyści strefy Schengen:**\n> 1. Swobodny przepływ osób (turystyka, biznes, mieszkańcy granicznych regionów).\n> 2. Wspólna polityka wizowa (wiza Schengen na 90 dni w 180 dniach).\n> 3. Wzmocniona ochrona granicy zewnętrznej (Frontex).\n> 4. System Informacyjny Schengen (SIS) - wymiana danych policyjnych.\n> 5. Eurodac - wymiana danych o azylantach.\n>\n> **Kontrola na granicach wewnętrznych - możliwa w wyjątkach:**\n> - Państwa Schengen mogą **tymczasowo przywrócić kontrole** na granicach wewnętrznych z powodów bezpieczeństwa.\n> - Wykorzystywane przy: imprezach masowych (np. olimpiada), groźbach terrorystycznych, kryzysie migracyjnym (2015), pandemii COVID-19 (2020), wojnie na Ukrainie (2022).\n>\n> **Wiza Schengen (krótkoterminowa, kategoria C):**\n> - Wydana przez konsulat jednego państwa Schengen, ważna w WSZYSTKICH państwach strefy.\n> - 90 dni w okresie 180 dni.\n> - Dla obywateli państw spoza UE/EFTA, którzy podlegają obowiązkowi wizowemu.\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - Schengen ≠ UE:** To DWIE RÓŻNE strefy:\n> - **UE** = unia polityczno-gospodarcza (27 państw, w tym wszystkie z Schengen UE).\n> - **Schengen** = strefa swobodnego przepływu osób (29 państw, w tym 4 nie-UE).\n> Można być w UE bez Schengen (np. Irlandia). Można być w Schengen bez UE (np. Norwegia).\n\n> ⚠️ **Uwaga - Polska data 2007:** **Polska wstąpiła do Schengen 21 XII 2007, NIE 1 V 2004 (data UE).** To częsta pułapka. Klucz pamiętaj: 2004 = UE, 2007 = Schengen.\n\n> ⚠️ **Uwaga - Norwegia, Islandia, Szwajcaria, Liechtenstein w Schengen:** Te 4 państwa nie-UE są w strefie Schengen. Norwegia i Islandia od 2001. Szwajcaria od 2008 (po referendum 2005). Liechtenstein od 2011.\n\n> ⚠️ **Uwaga - strefa Schengen vs strefa euro:** Trzecia odrębna strefa: strefa euro (20 państw, używają euro). Polska NIE jest w strefie euro (używa złotego), ale jest w Schengen. To trzy różne kategorie.\n\n> ⚠️ **Strategia identyfikacji strefy:** Tekst mówi o „swobodnym przepływie osób” + „zniesieniu granic wewnętrznych” → 100% Schengen. NIE mylić z „rynek wewnętrzny” (swobodny przepływ kapitału, towarów, usług, osób - szersze pojęcie obejmujące CAŁĄ UE).","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-25.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":18,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/26","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"26","points":2,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 26. (0-2)\nO jednej z instytucji UE\nArt. 17.1. […] wspiera ogólny interes Unii i podejmuje w tym celu odpowiednie inicjatywy.\nCzuwa […] nad stosowaniem Traktatów i środków przyjmowanych przez instytucje na ich\npodstawie. Nadzoruje stosowanie prawa Unii pod kontrolą Trybunału Sprawiedliwości Unii\nEuropejskiej. Wykonuje budżet i zarządza programami. Pełni funkcje koordynacyjne,\nwykonawcze i zarządzające, zgodnie z warunkami przewidzianymi w Traktatach. […]\nWersja skonsolidowana Traktatu o Unii Europejskiej, oide.sejm.gov.pl\nO polityku UE\nUzupełnij zdania - wpisz nazwę instytucji (A.), cyfrę (B.) oraz nazwisko (C.).\nPrzytoczony fragment traktatu dotyczy (A.)\nKadencja tego organu wynosi (B.) lat, a jego przewodniczącym jest - przedstawiony\nw materiale „O polityku UE” - (C.)","answer":"A","answer_text":"Zadanie 26. (0-2)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\n(IV etap z.r.)\nVI. Dostrzeganie\nwspółzależności\nwe współczesnym\nświecie.\n43. Integracja europejska. Zdający:\n1) omawia genezę i przebieg integracji europejskiej (cele, główne\ndokumenty i instytucje, politycy, fazy integracji);\n3) charakteryzuje sposób powoływania, działania i najważniejsze\nkompetencje instytucji Unii Europejskiej (Rada Unii Europejskiej,\nParlament Europejski, Komisja Europejska, Rada Europejska,\nTrybunał Sprawiedliwości, Europejski Trybunał Obrachunkowy,\nEuropejski Bank Centralny);\n4) wyjaśnia, jak tworzone jest prawo unijne, oraz wymienia\nnajważniejsze postanowienia traktatów obowiązujących w Unii\nEuropejskiej.\n(IV etap z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:\n3) wymienia źródła prawa; znajduje wskazany akt prawny\ni interpretuje proste przepisy prawne.\n(III etap) 5. Udział obywateli w życiu publicznym. Zdający:\n1) przedstawia główne podmioty życia publicznego (obywatele,\nzrzeszenia obywatelskie, media, politycy i partie, władza, instytucje\npubliczne, biznes itp.) i pokazuje, jak współdziałają i konkurują one\nze sobą w życiu publicznym.\n(III etap) 20. Integracja europejska. Zdający:\n1) przedstawia cele i etapy integracji europejskiej (traktaty rzymskie,\ntraktaty z Maastricht, Nicei, Lizbony);\n2) wyjaśnia, czym zajmują się najważniejsze instytucje Unii\nEuropejskiej (Rada Europejska, Rada Unii Europejskiej, Parlament\nEuropejski, Komisja Europejska).\nSchemat punktowania\n2 p. -\n1 p. -\npodanie trzech poprawnych elementów odpowiedzi.\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nA. Komisji / Komisji Europejskiej\nB. 5\nC. Juncker","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Pozycja | Wartość |\n| **A.** Nazwa instytucji | **Komisja Europejska** (lub „Komisja”) |\n| **B.** Kadencja | **5** (lat) |\n| **C.** Nazwisko przewodniczącego | **Juncker** (Jean-Claude Juncker) |\n\nCałość zdań: „Przytoczony fragment traktatu dotyczy **Komisji Europejskiej**. Kadencja tego organu wynosi **5** lat, a jego przewodniczącym jest - przedstawiony w materiale »O polityku UE« - **Juncker**.”\n\n## Sposób 1 - identyfikacja instytucji (A) na podstawie art. 17.1 TUE\n\nFragment traktatu cytuje **art. 17 ust. 1 Traktatu o Unii Europejskiej (TUE)**:\n\n> *„Art. 17.1. […] wspiera ogólny interes Unii i podejmuje w tym celu odpowiednie inicjatywy. Czuwa […] nad stosowaniem Traktatów i środków przyjmowanych przez instytucje na ich podstawie. Nadzoruje stosowanie prawa Unii pod kontrolą Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Wykonuje budżet i zarządza programami. Pełni funkcje koordynacyjne, wykonawcze i zarządzające, zgodnie z warunkami przewidzianymi w Traktatach.”*\n\n**Kluczowe wskazówki:**\n1. **„Wspiera ogólny interes Unii”** → strażnik traktatów = Komisja Europejska.\n2. **„Czuwa nad stosowaniem traktatów”** → klasyczna funkcja Komisji jako **strażniczki traktatów**.\n3. **„Wykonuje budżet i zarządza programami”** → funkcja **wykonawcza** = Komisja.\n4. **„Pełni funkcje koordynacyjne, wykonawcze i zarządzające”** → Komisja Europejska to **egzekutywa UE**.\n\n**Wniosek:** Tekst opisuje **Komisję Europejską** (KE).\n\n## Sposób 2 - kadencja KE (B) = 5 lat\n\n**Kadencja Komisji Europejskiej** zgodnie z traktatami UE: **5 lat**.\n\n**Podstawa prawna:** Art. 17 ust. 3 TUE: *„Kadencja Komisji wynosi pięć lat.”*\n\n**Synchronizacja z innymi instytucjami UE:**\n- **Parlament Europejski** - kadencja **5 lat**\n- **Komisja Europejska** - kadencja **5 lat**\n- Wybierane synchronicznie (po wyborach do PE, w danym roku, Komisja jest powoływana)\n\nW przeciwieństwie:\n- **Rada Europejska - przewodniczący** - kadencja **2,5 roku** (możliwość 1 reelekcji)\n- **Europejski Bank Centralny - prezes** - kadencja **8 lat**\n\n## Sposób 3 - identyfikacja Juncker (C) na podstawie opisu\n\nTekst opisuje polityka UE:\n\n> *„Od 1984 roku był członkiem rządu Luksemburga, a w latach 1995-2013 premierem tego kraju.\n> W 2014 roku - z ramienia Europejskiej Partii Ludowej - został przewodniczącym instytucji opisanej w powyższym fragmencie traktatu.”*\n\n**Wskazówki:**\n1. **Luksemburg** - niewielkie państwo w Europie.\n2. **Członek rządu od 1984** → osoba długiej kariery.\n3. **Premier Luksemburga 1995-2013** → 18 lat na stanowisku - to **rekordowo długa kadencja**.\n4. **2014 - przewodniczący Komisji Europejskiej** → klucz!\n5. **Europejska Partia Ludowa (EPP)** - partia centroprawicowa.\n\n**Identyfikacja: Jean-Claude Juncker** (ur. 1954, Luksemburg).\n\n**Kariera Junckera:**\n- 1984 - wchodzi do rządu Luksemburga (minister pracy).\n- 1989 - minister finansów Luksemburga.\n- **1995-2013** - premier Luksemburga (18 lat).\n- 2005-2013 - przewodniczący Eurogrupy (ministrowie finansów strefy euro).\n- **2014-2019** - **przewodniczący Komisji Europejskiej**.\n- 2019 - kończy kadencję, następczyni: **Ursula von der Leyen** (DE).\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 26 (max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - wszystkie 3 elementy poprawne (A + B + C).\n> - **1 pkt** - 2 z 3 elementów poprawne.\n> - **0 pkt** - 0 lub 1 poprawne elementy.\n>\n> **Akceptowane warianty:**\n> - A: „Komisja Europejska”, „Komisja”, „KE”\n> - B: „5”, „pięć” (lat)\n> - C: „Juncker”, „Jean-Claude Juncker”, „J.-C. Juncker”\n>\n> **Wykluczone:**\n> - A: „Rada UE”, „Rada Europejska”, „Parlament Europejski” (te są opisane innymi artykułami TUE)\n> - B: „4 lata” (Komisja ma 5 lat, NIE 4), „7 lat”, „6 lat”\n> - C: „Barroso” (poprzedni przewodniczący KE, do 2014), „Tusk” (przewodniczący Rady Europejskiej 2014-2019), „Merkel” (nigdy nie była przewodniczącą KE)\n\n## Reference - Komisja Europejska\n\n> 📖 **Komisja Europejska (European Commission) - pełna charakterystyka:**\n>\n> **Status prawny:**\n> - Główny organ **wykonawczy** UE\n> - **Strażniczka traktatów** (art. 17.1 TUE)\n> - Wyłączna inicjatywa ustawodawcza w UE (większość aktów)\n>\n> **Skład:**\n> - **27 komisarzy** (po jednym z każdego państwa UE)\n> - **Przewodniczący** (Ursula von der Leyen od 2019, druga kadencja od 2024)\n> - **Wiceprzewodniczący** (kilku, jeden z nich pełni funkcję wysokiego przedstawiciela UE ds. zagranicznych)\n> - **Resorty** (Dyrekcje Generalne, DG) - odpowiedniki ministerstw na poziomie UE\n>\n> **Kadencja:** **5 lat**, synchronizowana z Parlamentem Europejskim.\n>\n> **Procedura powołania (art. 17 ust. 7 TUE):**\n> 1. **Rada Europejska** proponuje kandydata na przewodniczącego (uwzględniając wyniki wyborów do PE).\n> 2. **Parlament Europejski** zatwierdza kandydata bezwzględną większością.\n> 3. Po zatwierdzeniu przewodniczący + Rada Europejska kompletują skład Komisji (po jednym kandydacie z każdego państwa).\n> 4. **Parlament Europejski** głosuje nad całym składem Komisji.\n> 5. **Rada Europejska** formalnie powołuje Komisję.\n>\n> **Główne kompetencje:**\n> 1. **Inicjatywa ustawodawcza** - Komisja proponuje akty prawne (rozporządzenia, dyrektywy).\n> 2. **Wykonywanie budżetu UE** (ok. 170 mld EUR rocznie).\n> 3. **Egzekwowanie prawa UE** - postępowania w sprawie naruszeń prawa, kary za nieprzestrzeganie.\n> 4. **Reprezentowanie UE na zewnątrz** (negocjacje handlowe).\n> 5. **Wydawanie aktów wykonawczych i delegowanych** (uszczegóławiających przepisy).\n>\n> **Przewodniczący Komisji Europejskiej (chronologia):**\n> 1. Walter Hallstein (RFN, 1958-1967)\n> 2. Jean Rey (BE, 1967-1970)\n> 3. Franco Maria Malfatti (IT, 1970-1972)\n> 4. Sicco Mansholt (NL, 1972-1973)\n> 5. François-Xavier Ortoli (FR, 1973-1977)\n> 6. Roy Jenkins (UK, 1977-1981)\n> 7. Gaston Thorn (LU, 1981-1985)\n> 8. **Jacques Delors** (FR, 1985-1995) - architekt jednolitego rynku i euro\n> 9. Jacques Santer (LU, 1995-1999) - dymisja po skandalu korupcyjnym\n> 10. Romano Prodi (IT, 1999-2004)\n> 11. José Manuel Barroso (PT, 2004-2014) - 2 kadencje\n> 12. **Jean-Claude Juncker** (LU, 2014-2019) ← **TEN Z ARKUSZA**\n> 13. **Ursula von der Leyen** (DE, 2019-obecna)\n>\n> **Komisja Junckera (2014-2019) - kluczowe inicjatywy:**\n> - Plan Junckera (EFSI) - fundusz inwestycyjny 315 mld EUR (2015)\n> - Pakiet migracyjny (2015)\n> - Brexit (negocjacje od 2017)\n> - Cyfrowy jednolity rynek (RODO 2018)\n> - Europejski filar praw socjalnych (2017)\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - Komisja Europejska vs Rada Europejska vs Rada UE:** TO TRZY RÓŻNE INSTYTUCJE!\n> - **Komisja Europejska (KE)** - egzekutywa, 27 komisarzy, „rząd UE”, kadencja 5 lat. Przewodniczący: Ursula von der Leyen (2024).\n> - **Rada Europejska** - szczyty głów państw/rządów, kadencja przewodniczącego 2,5 roku. Przewodniczący: António Costa (2024) (wcześniej Charles Michel 2019-2024, Donald Tusk 2014-2019).\n> - **Rada UE (Rada Ministrów)** - ministrowie tematyczni, prezydencja rotacyjna co 6 miesięcy.\n\n> ⚠️ **Uwaga - Juncker vs Tusk:** Częsta pułapka.\n> - **Juncker** - przewodniczący **Komisji Europejskiej** 2014-2019.\n> - **Tusk** - przewodniczący **Rady Europejskiej** 2014-2019.\n> Obaj zaczęli kadencję w 2014, ale to dwie różne instytucje!\n\n> ⚠️ **Uwaga - kadencja 5 lat (NIE 4, NIE 7):** 5 lat to PE i KE. Trybunał Sprawiedliwości UE = 6 lat. Prezes EBC = 8 lat. NIE myl tych liczb!\n\n> ⚠️ **Strategia identyfikacji instytucji UE:** Sprawdź kompetencje opisane w tekście:\n> - „Inicjatywa ustawodawcza, egzekucja prawa, budżet” = **Komisja Europejska**\n> - „Szczyty głów państw” = **Rada Europejska**\n> - „Ministrowie tematyczni” = **Rada UE**\n> - „Wybory bezpośrednie, prawo budżetu” = **Parlament Europejski**\n> - „Konwencja, Strasburg, prawa człowieka” = **Rada Europy** (NIE UE!)","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-26.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":18,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/27","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"27","points":1,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 27. (0-1)\nO formach współpracy międzynarodowej\nOpis A. Jest nieformalną regionalną formą współpracy czterech państw […], które łączy nie\ntylko sąsiedztwo i podobne uwarunkowania geopolityczne, ale przede wszystkim wspólna\nhistoria, tradycja, kultura oraz wartości. […] Od 2004 r. wszystkie kraje […] są członkami\nUnii Europejskiej […]. Od 1 lipca 2015 r. do 30 czerwca 2016 r. prezydencję […]\nsprawowały Czechy.\nOd 1984 roku był członkiem rządu\nLuksemburga, a w latach 1995-2013\npremierem tego kraju.\nW 2014 roku - z ramienia Europejskiej\nPartii Ludowej - został przewodniczącym\ninstytucji opisanej w powyższym fragmencie\ntraktatu.\nMWO_1R\nOpis B. Nadrzędnym celem współpracy […] było przezwyciężenie podziału Europy\ni wprowadzenie młodych demokracji państw Europy Środkowowschodniej […] do wspólnoty\npaństw europejskich, a tym samym kontynuowanie dzieła budowy silnej, pozbawionej\npodziałów Europy. […] [Uznano], że „Polacy, Francuzi i Niemcy są w sposób szczególny\nodpowiedzialni za sprawę wypracowania w Europie takich form dobrego sąsiedztwa, które\nsprawdzą się w przyszłości”.\nwww.msz.gov.pl\nDo każdego opisu dopisz nazwę właściwej formy współpracy międzynarodowej, którą\nwspółtworzy Polska.\nOpis A. -\nOpis B. -","answer":"A","answer_text":"Zadanie 27. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\n(IV etap z.r.)\nVI. Dostrzeganie\nwspółzależności\nwe współczesnym\nświecie.\n39. Polska polityka zagraniczna. Zdający:\n2) charakteryzuje główne kierunki polskiej polityki zagranicznej po\n1989 r. i sposoby jej prowadzenia (na wybranych przykładach).\n(III etap) 19. Relacje Polski z innymi państwami. Zdający:\n1) przedstawia najważniejsze kierunki polskiej polityki zagranicznej\n(stosunki z państwami Unii Europejskiej i Stanami Zjednoczonymi,\nrelacje z sąsiadami).\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nA. Grupa Wyszehradzka\nB. Trójkąt Weimarski","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Opis | Forma współpracy |\n| **Opis A.** | **Grupa Wyszehradzka (V4)** |\n| **Opis B.** | **Trójkąt Weimarski** |\n\n## Sposób 1 - analiza Opisu A → Grupa Wyszehradzka\n\nOpis A:\n> *„Jest nieformalną regionalną formą współpracy czterech państw […], które łączy nie tylko sąsiedztwo i podobne uwarunkowania geopolityczne, ale przede wszystkim wspólna historia, tradycja, kultura oraz wartości. […] Od 2004 r. wszystkie kraje […] są członkami Unii Europejskiej […]. Od 1 lipca 2015 r. do 30 czerwca 2016 r. prezydencję […] sprawowały Czechy.”*\n\n**Kluczowe wskazówki:**\n1. **„Czterech państw”** → liczba członków = 4.\n2. **„Sąsiedztwo, wspólna historia, tradycja, kultura”** → państwa Europy Środkowej z podobną historią (komunizm, transformacja, członkostwo w UE).\n3. **„Od 2004 r. członkami UE”** → wszystkie weszły 1 V 2004 (Wielki Wybuch).\n4. **„Prezydencję sprawowały Czechy w 2015/2016”** → Czechy są członkiem, prezydencja rotacyjna.\n\n→ Wszystkie wskazówki = **Grupa Wyszehradzka (V4)**.\n\n**Charakterystyka V4:**\n- **Założenie: 15 lutego 1991 r.**, Wyszehrad (Visegrád, Węgry) - spotkanie prezydentów Lecha Wałęsy (Polska), Václava Havla (Czechosłowacja) i Józsefa Antalla (Węgry).\n- Pierwotnie **Trójkąt Wyszehradzki** (Polska, Czechosłowacja, Węgry).\n- **Po rozpadzie Czechosłowacji 1 I 1993** → **Grupa Wyszehradzka (Visegrad Four, V4)**: Polska, Czechy, Słowacja, Węgry.\n- **Charakter:** nieformalny, brak stałych instytucji ani sekretariatu (do niedawna).\n- **Międzynarodowy Fundusz Wyszehradzki (IVF):** od 2000 r., wspiera projekty edukacyjne, kulturalne, naukowe.\n- **Prezydencja rotacyjna:** co rok zmienia się państwo prezydujące (alfabetycznie polskim, czeskim, słowackim, węgierskim).\n\n## Sposób 2 - analiza Opisu B → Trójkąt Weimarski\n\nOpis B:\n> *„Nadrzędnym celem współpracy […] było przezwyciężenie podziału Europy i wprowadzenie młodych demokracji państw Europy Środkowowschodniej […] do wspólnoty państw europejskich, a tym samym kontynuowanie dzieła budowy silnej, pozbawionej podziałów Europy. […] [Uznano], że »Polacy, Francuzi i Niemcy są w sposób szczególny odpowiedzialni za sprawę wypracowania w Europie takich form dobrego sąsiedztwa, które sprawdzą się w przyszłości«.”*\n\n**Kluczowe wskazówki:**\n1. **„Przezwyciężenie podziału Europy”** → reakcja na koniec zimnej wojny i podział na Wschód/Zachód.\n2. **„Młode demokracje państw Europy Środkowowschodniej”** → wprowadzanie Polski do UE.\n3. **„Polacy, Francuzi i Niemcy”** → **Polska + Francja + Niemcy** = trzy państwa Trójkąta Weimarskiego.\n4. **„Dobrosąsiedzkie formy w Europie”** → cele integracyjne.\n\n→ Wszystkie wskazówki = **Trójkąt Weimarski (Weimarer Dreieck / Triangle de Weimar)**.\n\n**Charakterystyka Trójkąta Weimarskiego:**\n- **Założenie: 29 sierpnia 1991 r.**, Weimar (Niemcy) - spotkanie ministrów spraw zagranicznych: **Krzysztofa Skubiszewskiego** (Polska), **Rolanda Dumasa** (Francja), **Hansa-Dietricha Genschera** (RFN).\n- **Państwa członkowskie:** **Polska, Francja, Niemcy** (3 państwa).\n- **Główne cele:**\n1. Przezwyciężenie podziałów Europy po zimnej wojnie.\n2. Pomoc Polsce w drodze do UE i NATO.\n3. Współpraca w dziedzinach: bezpieczeństwo, kultura, gospodarka, młodzież.\n- **Charakter:** nieformalny, bez stałych instytucji.\n- **Spotkania:** szczyty na szczeblu prezydentów + ministrów co kilka lat.\n\n## Sposób 3 - eliminacja innych form współpracy\n\nInne formy współpracy z udziałem Polski:\n\n| Organizacja | Państwa | Charakter | Pasuje do A? | Pasuje do B? |\n| **Grupa Wyszehradzka (V4)** | PL, CZ, SK, HU | Regionalna nieformalna | **TAK** (Opis A) | Nie |\n| **Trójkąt Weimarski** | PL, FR, DE | Konsultacyjna nieformalna | Nie | **TAK** (Opis B) |\n| Trójkąt Kaliningradzki | PL, RU, DE | Współpraca regionalna | Nie (państwa różne) | Nie |\n| Grupa Bukareszteńska B9 | 9 państw NATO Europy Środkowej | Bezpieczeństwo NATO | Nie (>4 państwa) | Nie |\n| Trójmorze (3SI) | 12 państw nad 3 morzami | Gospodarcza | Nie | Nie |\n| Rada Państw Morza Bałtyckiego | 10+ państw bałtyckich | Regionalna | Nie | Nie |\n| Inicjatywa Środkowoeuropejska | 18 państw | Regionalna | Nie | Nie |\n\n→ Tylko V4 pasuje do Opisu A (4 państwa Europy Środkowej, w UE od 2004, prezydencja CZ 2015/2016).\n→ Tylko Trójkąt Weimarski pasuje do Opisu B (PL+FR+DE, integracja PL z UE/NATO).\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 27 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - oba przyporządkowania poprawne: A → Grupa Wyszehradzka, B → Trójkąt Weimarski.\n> - **0 pkt** - jedno lub oba błędne, brak odpowiedzi.\n>\n> **Akceptowane warianty:**\n> - A: „Grupa Wyszehradzka”, „Wyszehrad”, „V4”\n> - B: „Trójkąt Weimarski”, „Trójkąt Weimar”\n>\n> **Wykluczone:**\n> - „Trójkąt Wyszehradzki” dla A (to nazwa przed 1993, kiedy Czechosłowacja jeszcze istniała; obecnie V4)\n> - „Trójmorze” dla A (to inna inicjatywa, 12 państw)\n> - „Trójkąt Kaliningradzki” dla B (PL+RU+DE, nie weimarska)\n\n## Reference - Grupa Wyszehradzka i Trójkąt Weimarski\n\n> 📖 **Grupa Wyszehradzka (V4):**\n>\n> **Geneza:** 15 lutego 1991 r. w Wyszehradzie (Visegrad, Węgry) podpisano deklarację o współpracy. Pierwotnie 3 państwa: Polska, Czechosłowacja, Węgry. Nazwa nawiązuje do średniowiecznych szczytów monarchów słowiańskich i węgierskich w 1335 r. (Karol Robert Andegaweński, Jan Luksemburski, Kazimierz Wielki).\n>\n> **Cele V4:**\n> 1. Integracja z UE i NATO (osiągnięta 1999 NATO, 2004 UE).\n> 2. Współpraca regionalna w dziedzinach: gospodarka, kultura, edukacja, bezpieczeństwo, infrastruktura.\n> 3. Wspólne stanowiska na forum UE (zwłaszcza w sprawach: budżet UE, energetyka, migracja).\n>\n> **Instytucje V4:**\n> - **Międzynarodowy Fundusz Wyszehradzki (IVF)** - od 2000 r., siedziba w Bratysławie. Wspiera projekty edukacyjne, kulturalne, naukowe.\n> - **Prezydencja rotacyjna** - co rok, w kolejności alfabetycznej.\n> - **Szczyty premierów + spotkania ministerialne** odbywają się regularnie.\n>\n> **Sukcesy V4:**\n> - Wspólne przystąpienie do UE 2004 (uzgodnione warunki).\n> - Wspólne stanowiska na temat budżetu UE (sprzeciw wobec cięć w funduszach spójności).\n> - Wspólny sprzeciw wobec kwot uchodźczych UE (2015-2016).\n>\n> **Wyzwania V4:**\n> - Różnice polityczne (np. Czechy/Słowacja vs Polska/Węgry w stosunku do UE).\n> - Stosunek do Rosji (Czechy/Słowacja proukraińskie po 2022, Węgry/Polska wcześniej różnice).\n> - W 2024 r. - Polska pod nowym rządem dystansuje się od polityki Orbána.\n>\n> ---\n>\n> 📖 **Trójkąt Weimarski:**\n>\n> **Geneza:** 29 sierpnia 1991 r. w Weimarze. Ministrowie spraw zagranicznych Polski (Krzysztof Skubiszewski), Francji (Roland Dumas) i Niemiec (Hans-Dietrich Genscher) ogłosili deklarację o współpracy.\n>\n> **Cele Trójkąta Weimarskiego:**\n> 1. Wsparcie Polski w jej drodze do **NATO** (osiągnięte 12 III 1999) i **UE** (osiągnięte 1 V 2004).\n> 2. Pojednanie polsko-niemieckie po II wojnie światowej.\n> 3. Wzmocnienie współpracy gospodarczej, kulturalnej, młodzieżowej.\n> 4. Wspólne stanowisko w UE i NATO.\n>\n> **Forma:** konsultacyjna, bez stałych instytucji. Szczyty na szczeblu:\n> - Prezydentów (najwyższy)\n> - Ministrów spraw zagranicznych\n> - Ministrów obrony, sprawiedliwości, itd.\n> - Eksperckie grupy tematyczne\n>\n> **Sukcesy:**\n> - Konsultacje polskie z FR i DE przed wstąpieniem do UE 2004.\n> - Wspólne stanowisko w sprawie Bałkanów Zachodnich.\n> - Programy wymiany młodzieży (Polsko-Niemiecka Współpraca Młodzieży, Polsko-Francusko-Niemieckie Centrum Młodzieży).\n>\n> **Wyzwania:**\n> - Marginalizacja w okresie 2007-2014 (PO-PiS w PL vs Hollande/Macron we FR).\n> - **Ożywienie po 2022** - wojna na Ukrainie wymusiła współpracę polityczną.\n> - 2024 - nowy rząd PL (Tusk) reaktywuje Trójkąt Weimarski jako strategiczny instrument polityki europejskiej.\n>\n> **Spotkania prezydenckie Trójkąta Weimarskiego (wybrane):**\n> - 1998 (Poznań) - pierwszy szczyt prezydencki (Kwaśniewski, Chirac, Herzog)\n> - 2003 (Warszawa) - przed wstąpieniem PL do UE\n> - 2006 (Mettlach) - zamrożenie (Kaczyński nie pojawił się)\n> - 2011 (Warszawa) - reaktywacja\n> - 2024 (Berlin) - Tusk, Scholz, Macron, w kontekście wojny na Ukrainie.\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - V4 to 4 państwa, Trójkąt Weimarski to 3 państwa:** Klasyczna pułapka. Opis A mówi „czterech państw” = V4. Opis B mówi „Polacy, Francuzi i Niemcy” = 3 państwa = Trójkąt Weimarski.\n\n> ⚠️ **Uwaga - V4 NIE „Trójkąt Wyszehradzki”:** Po rozpadzie Czechosłowacji 1993 nazwa zmieniła się na „Grupa Wyszehradzka” (V4). Pisanie „Trójkąt Wyszehradzki” to **anachronizm** (dotyczy lat 1991-1993).\n\n> ⚠️ **Uwaga - nie myl Trójkąta Weimarskiego z Trójmorzem:**\n> - **Trójkąt Weimarski** = 3 państwa (PL+FR+DE), od 1991.\n> - **Trójmorze (Three Seas Initiative, 3SI)** = 12 państw nad Bałtyckim, Adriatyckim, Czarnym, od 2015. INICJATYWA INFRASTRUKTURALNA, nie polityczna.\n\n> ⚠️ **Strategia identyfikacji form współpracy:** Liczyć państwa! 3 = Trójkąt (Weimarski), 4 = Wyszehradzka (V4), 9 = Bukareszteńska (B9), 12 = Trójmorze (3SI). Liczba państw to klucz do identyfikacji.","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-27.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":18,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/28","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"28","points":2,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 28. (0-2)\nO wydarzeniach w państwach azjatyckich\nOpis A. Po zamachach 11 września 2001 roku podjęto w tym państwie interwencję zbrojną\nprzeciw Al-Kaidzie, w wyniku której władzę utracili talibowie, a prezydentem został Hamid\nKarzaj. Międzynarodowa misja stabilizacyjna trwała do 2014 roku.\nOpis B. Arabska Wiosna nie doprowadziła do obalenia prezydenta Baszszara al-Asada, ale do\nwybuchu wojny domowej. Radykałowie z Państwa Islamskiego wykorzystali destabilizację\ni przejęli kontrolę nad znaczną częścią terytorium tego państwa.\nFragment mapy politycznej Azji\nNa podstawie: www.worldatlas.com\nUzupełnij tabelę - do każdego opisu dopisz nazwę właściwego państwa i numer, którym\noznaczono je na mapie.\nNazwa państwa\nNumer na mapie\nOpis A.\nOpis B.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n25.\n26.\n27.\n28.\nMaks. liczba punktów\n1\n2\n1\n2\nUzyskana liczba punktów\nMWO_1R","answer":"A","answer_text":"Zadanie 28. (0-2)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\n(IV etap z.r.)\nVI. Dostrzeganie\nwspółzależności\nwe współczesnym\nświecie.\n7. Procesy narodowościowe i społeczne we współczesnym świecie.\nZdający:\n4) omawia na przykładach przyczyny i sposoby rozwiązywania\ndługotrwałych konfliktów między narodami;\n5) omawia przyczyny i skutki konfliktów społecznych w państwach\nAfryki, Azji, Ameryki Południowej i Środkowej.\n40. Stosunki międzynarodowe w wymiarze globalnym. Zdający:\n5) wskazuje i wyjaśnia przyczyny konfliktów zbrojnych we\nwspółczesnym świecie.\n(III etap) 22. Współpraca i konflikty międzynarodowe. Zdający:\n2) wskazuje na mapie miejsca najpoważniejszych konfliktów\nmiędzynarodowych; omawia przebieg i próby rozwiązania jednego\nz nich.\nSchemat punktowania\n2 p. -\n1 p. -\npoprawne wypełnienie dwóch wierszy tabeli.\npoprawne wypełnienie jednego wiersza tabeli lub kolumny z nazwami.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nA. Afganistan / Islamska Republika Afganistanu, 5\nB. Syria / Syryjska Republika Arabska, 2","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Opis | Nazwa państwa | Numer na mapie |\n| **Opis A.** | **Afganistan** (Islamska Republika Afganistanu) | **5** |\n| **Opis B.** | **Syria** (Syryjska Republika Arabska) | **2** |\n\n## Sposób 1 - analiza Opisu A → Afganistan\n\nOpis A:\n> *„Po zamachach 11 września 2001 roku podjęto w tym państwie interwencję zbrojną przeciw Al-Kaidzie, w wyniku której władzę utracili talibowie, a prezydentem został Hamid Karzaj. Międzynarodowa misja stabilizacyjna trwała do 2014 roku.”*\n\n**Kluczowe wskazówki - wszystkie wskazują na Afganistan:**\n\n### Wskazówka 1: zamachy 11 września 2001 → interwencja\n→ **Zamachy z 11 września 2001 r.** (World Trade Center, Pentagon, Pensylwania) przeprowadziła **Al-Kaida** kierowana przez **Osamę bin Ladena**. Bin Laden ukrywał się w **Afganistanie** pod ochroną reżimu **talibów**.\n→ USA + NATO podjęły interwencję pod nazwą **Operation Enduring Freedom** (od 7 X 2001).\n\n### Wskazówka 2: władzę utracili talibowie\n→ **Talibowie** = islamskie ugrupowanie fundamentalistyczne kontrolujące Afganistan od **1996 do 2001 r.** Po inwazji USA/NATO szybko utracili kontrolę nad krajem. (Wrócili do władzy w sierpniu 2021, ale to po dacie arkusza).\n\n### Wskazówka 3: Hamid Karzaj jako prezydent\n→ **Hamid Karzaj** był prezydentem Afganistanu **2004-2014** (wcześniej 2001-2004 jako przewodniczący Tymczasowego Rządu Afganistanu). Symbol nowego, prozachodniego rządu Afganistanu.\n\n### Wskazówka 4: misja stabilizacyjna do 2014\n→ **Międzynarodowe Siły Wsparcia Bezpieczeństwa (ISAF)** - misja NATO w Afganistanie **2001-2014**. Po 2014 zastąpiona misją **Resolute Support** (2015-2021, mniej intensywna). Polska kontyngent ok. 1500 żołnierzy (PKW Afganistan).\n\n**Wniosek:** Opis A = **Afganistan**.\n\n**Lokalizacja na mapie:** Afganistan leży w **południowo-środkowej Azji**, na zachód od Pakistanu, na wschód od Iranu. Graniczy z Iranem (od zachodu), Turkmenistanem, Uzbekistanem, Tadżykistanem (od północy), Chinami (krótki odcinek), Pakistanem (od wschodu i południa). Na mapie z tłem TURCJA + IRAN, Afganistan będzie po wschodniej stronie Iranu - **numer 5** zgodnie z kluczem.\n\n## Sposób 2 - analiza Opisu B → Syria\n\nOpis B:\n> *„Arabska Wiosna nie doprowadziła do obalenia prezydenta Baszszara al-Asada, ale do wybuchu wojny domowej. Radykałowie z Państwa Islamskiego wykorzystali destabilizację i przejęli kontrolę nad znaczną częścią terytorium tego państwa.”*\n\n**Kluczowe wskazówki:**\n\n### Wskazówka 1: Arabska Wiosna NIE doprowadziła do obalenia prezydenta\n→ **Arabska Wiosna** (2010-2012) obaliła prezydentów: **Bena Alego** (Tunezja), **Mubaraka** (Egipt), **Kaddafiego** (Libia), próby w **Jemenie, Bahrajnie**. Tylko w **Syrii** prezydent **Baszszar al-Asad** UTRZYMAŁ władzę mimo masowych protestów (od marca 2011).\n\n### Wskazówka 2: Baszszar al-Asad\n→ **Bashar al-Assad** (Baszszar al-Asad) - prezydent Syrii **od 2000 r.** (po śmierci ojca Hafiza al-Asada). Reżim baasistowski, alawicka mniejszość rządząca sunnicką większością. W grudniu 2024 - obalony w wyniku ofensywy rebeliantów (HTS i in.).\n\n### Wskazówka 3: wojna domowa\n→ **Syryjska wojna domowa** od **marca 2011** - od pokojowych protestów Arabskiej Wiosny, przez powstanie zbrojnej opozycji, do wieloletniej wojny z udziałem USA, Rosji, Turcji, Iranu, Izraela, Hezbollah, Al-Kaidy, ISIS. Ponad 500 000 zabitych, miliony uchodźców.\n\n### Wskazówka 4: Państwo Islamskie (ISIS / Daesh)\n→ **Państwo Islamskie w Iraku i Lewancie (ISIL/ISIS)** - radykalna grupa dżihadystyczna, która między 2014 a 2017 r. kontrolowała znaczną część **Syrii (m.in. Rakka - stolica „kalifatu”)** oraz **Iraku (Mosul)**. Zwalczana przez koalicję USA, kurdyjskie SDF, rosyjskie siły powietrzne, irackie wojsko. Większość terytoriów odzyskana do 2019 r.\n\n**Wniosek:** Opis B = **Syria**.\n\n**Lokalizacja na mapie:** Syria leży w **Lewancie** (wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego). Graniczy z **Turcją** (od północy), **Irakiem** (od wschodu), **Jordanią** (od południa), **Izraelem + Libanem** (od południowego zachodu). Na mapie z tłem TURCJA + IRAN Syria będzie tuż na południe od Turcji - **numer 2** zgodnie z kluczem.\n\n## Sposób 3 - synteza historyczna\n\n**Wydarzenia w państwach azjatyckich po 2001 r. (chronologicznie):**\n\n| Rok | Wydarzenie | Państwo |\n| 11 IX 2001 | Zamachy Al-Kaidy w USA | (USA, ale geneza Afganistan) |\n| 7 X 2001 | Inwazja USA na Afganistan (Operation Enduring Freedom) | **Afganistan** |\n| 20 III 2003 | Inwazja USA na Irak (Operation Iraqi Freedom) | Irak |\n| 2003-2011 | Wojna w Iraku, obalenie Saddama Husajna | Irak |\n| 2010-2012 | Arabska Wiosna - obalenia rządów | Tunezja, Egipt, Libia |\n| III 2011 | Początek wojny domowej w Syrii | **Syria** |\n| 2014 | Powstanie kalifatu Państwa Islamskiego | **Syria + Irak** |\n| 2014 | Koniec misji ISAF w Afganistanie | **Afganistan** |\n| 2017 | Upadek kalifatu ISIS (Mosul, Rakka) | Syria + Irak |\n| VIII 2021 | Powrót talibów do władzy w Afganistanie | **Afganistan** |\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 28 (max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - wszystkie 4 elementy poprawne (2 nazwy państw + 2 numery).\n> - **1 pkt** - 2 lub 3 elementy poprawne.\n> - **0 pkt** - 0 lub 1 poprawne elementy.\n>\n> **Akceptowane warianty:**\n> - A: „Afganistan”, „Islamska Republika Afganistanu”\n> - B: „Syria”, „Syryjska Republika Arabska”\n>\n> **Numery:** według legendy konkretnej mapy w arkuszu (A=5, B=2 wg klucza).\n>\n> **Wykluczone:**\n> - „Pakistan” dla A (sąsiad Afganistanu, ale interwencja była w Afganistanie)\n> - „Irak” dla A (inna wojna, 2003)\n> - „Liban” dla B (sąsiad Syrii, ale w Libanie nie było wojny z ISIS)\n> - „Jemen” dla B (też wojna domowa po Arabskiej Wiośnie, ale prezydent Saleh ustąpił w 2012)\n\n## Reference - konflikty w państwach azjatyckich po 2001\n\n> 📖 **Wojna w Afganistanie (2001-2021):**\n>\n> **Geneza:** Po zamachach 11 września 2001 USA zażądały od talibów wydania Osamy bin Ladena. Talibowie odmówili → 7 października 2001 USA + sojusznicy (UK, Kanada, Polska) rozpoczęli **Operation Enduring Freedom**.\n>\n> **Etapy:**\n> 1. **2001 - szybkie obalenie talibów** (listopad-grudzień). Kabul wyzwolony 13 XI 2001.\n> 2. **2001-2014 - misja ISAF** (NATO + partnerzy, ok. 40 państw, w tym Polska). Polska wysłała 28 zmian PKW (do 28 000 żołnierzy łącznie). 44 polskich żołnierzy poległo.\n> 3. **2014 - koniec ISAF**, początek misji **Resolute Support** (głównie szkolenie sił afgańskich).\n> 4. **2020 - umowa z talibami** w Dosze (Doha) - USA zobowiązują się do wycofania.\n> 5. **15 sierpnia 2021** - talibowie wkraczają do Kabulu, prezydent Ashraf Ghani ucieka, USA ewakuują obywateli z lotniska. Koniec rządów prozachodnich.\n>\n> **Prezydenci Afganistanu (2001-2021):**\n> - **Hamid Karzaj** (2001-2014) ← w tekście arkusza\n> - **Ashraf Ghani** (2014-2021)\n>\n> **Po 2021:** talibowie wrócili do władzy. Surowy reżim islamski (zakaz nauki dla dziewcząt, burki, segregacja, kara śmierci za apostazję).\n>\n> ---\n>\n> 📖 **Wojna domowa w Syrii (2011-2024):**\n>\n> **Geneza:** Marzec 2011 - pokojowe protesty Arabskiej Wiosny w Syrii. Reżim Asada brutalnie tłumi → eskalacja do wojny domowej.\n>\n> **Strony konfliktu:**\n> 1. **Reżim Asada** (rządzące Baas) - wspierany przez Rosję, Iran, Hezbollah.\n> 2. **Wolna Armia Syryjska (FSA)** - opozycja umiarkowana, wspierana przez USA, Turcję, Saudyjską Arabię.\n> 3. **Państwo Islamskie (ISIS)** - kalifat 2014-2019, kontrolował Rakkę i wschodnie regiony.\n> 4. **Al-Kaida (Front al-Nusra → HTS)** - radykalni islamiści sunniccy.\n> 5. **Syryjskie Siły Demokratyczne (SDF) - Kurdowie** - wspierani przez USA, walczą z ISIS.\n>\n> **Skutki (do 2024):**\n> - **500 000+ zabitych**.\n> - **6,8 mln uchodźców** (głównie do Turcji, Libanu, Jordanii, Niemiec).\n> - **7 mln wewnętrznie wysiedlonych**.\n> - **Zniszczenie infrastruktury** (Aleppo, Homs, Damasz częściowo).\n>\n> **Konflikt w 2024:** Po ofensywie HTS i Wolnej Armii Syryjskiej w grudniu 2024 reżim Asada upadł, Asad uciekł do Rosji.\n>\n> ---\n>\n> 📖 **Państwo Islamskie (ISIS / Daesh):**\n> - Powstało z odłamu Al-Kaidy w Iraku po 2003 r.\n> - **29 czerwca 2014:** ogłoszenie „kalifatu” pod przywództwem **Abu Bakr al-Baghdadi** (zabity 2019).\n> - Kontrolowało znaczną część Syrii (Rakka - stolica) i Iraku (Mosul).\n> - Koalicja antyISIS (75 państw, w tym Polska) zniszczyła kalifat 2014-2019.\n> - **Mosul wyzwolony 2017, Rakka 2017, Baghuz (ostatni bastion) 2019**.\n> - Pozostaje aktywne jako grupa terrorystyczna w Afryce (Sahel) i Azji.\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - Afganistan vs Pakistan vs Irak:** Wszystkie 3 zachodnie kraje muzułmańskie, łatwo pomylić. Klucz:\n> - **Afganistan** = talibowie + Karzaj + ISAF (interwencja po 9/11).\n> - **Irak** = Saddam Husajn (inwazja 2003, inny powód).\n> - **Pakistan** = Osama bin Laden ukrywał się tu po 2001, zabity 2011 - ale nie było inwazji USA.\n\n> ⚠️ **Uwaga - Syria vs Libia vs Jemen vs Egipt (Arabska Wiosna):**\n> - **Tunezja**: Ben Ali OBALONY (styczeń 2011)\n> - **Egipt**: Mubarak OBALONY (luty 2011)\n> - **Libia**: Kaddafi OBALONY i ZABITY (październik 2011)\n> - **Jemen**: Saleh USTĄPIŁ (luty 2012)\n> - **Syria**: Asad UTRZYMAŁ władzę (do grudnia 2024, kiedy spadła)\n> - **Bahrajn**: monarchia utrzymała się (z pomocą Saudyjskiej Arabii)\n>\n> Tylko w **Syrii** Arabska Wiosna NIE obaliła prezydenta + ISIS wykorzystał destabilizację.\n\n> ⚠️ **Uwaga - Baszszar al-Asad:** Klasyczne nazwisko. Bashar = Baszszar, Assad = al-Asad. Pisownia polska: **Baszszar al-Asad**. Akceptowana też wersja angielska.\n\n> ⚠️ **Strategia identyfikacji państw z opisu wydarzeń:** Szukaj konkretnych nazwisk (Karzaj → Afganistan, Asad → Syria), dat (11 IX 2001 → Afganistan, marzec 2011 → Syria), nazw organizacji (talibowie → Afganistan, ISIS → Syria/Irak).","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-28.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":19,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/29","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"29","points":1,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 29. (0-1)\nO cenach ropy i ich konsekwencjach\n1. Kilka lat temu wzrost popularności Putina w Rosji zbiegł się ze wzrostami cen ropy.\n2. Odnotowano rosnący PKB, wyższe dochody państwa i większe subsydia dla obywateli.\n3. Obecnie indeks cen surowców spadł do najniższego poziomu od 15 lat.\n4. Popyt na ropę i inne surowce wciąż spada.\n5. Kraje-producentów ropy czeka sądny dzień, jakiego nie pamiętają od dekad.\n6. Nastąpi dłuższy i bardziej trwały spadek cen ropy niż pod koniec lat osiemdziesiątych.\nNa podstawie: M. Michałowski, Tania ropa podmywa Rosję, „Gazeta Polska Codziennie”, 25.08.2015.\nWybierz zdania, w których zawarte są opinie. Wpisz w wyznaczone miejsca numery,\nktórymi oznaczono te zdania.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 29. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\n14. Środki masowego przekazu. Zdający:\n7) krytycznie analizuje przekazy medialne, oceniając ich\nwiarygodność i bezstronność oraz odróżniając informacje od\nkomentarzy.\n(III etap) 6. Środki masowego przekazu. Zdający:\n3) wyszukuje w mediach wiadomości na wskazany temat; wskazuje\nróżnice między przekazami i odróżnia informacje od komentarzy;\nkrytycznie analizuje przekaz reklamowy.\nSchemat punktowania\n1 p. - wskazanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\n5, 6","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nOpinie zawierają zdania **5 i 6**:\n- **Zdanie 5:** *„Kraje-producentów ropy czeka sądny dzień, jakiego nie pamiętają od dekad.”*\n- **Zdanie 6:** *„Nastąpi dłuższy i bardziej trwały spadek cen ropy niż pod koniec lat osiemdziesiątych.”*\n\nPozostałe zdania (1-4) są **faktami** lub stwierdzeniami opartymi na obserwowalnych danych.\n\n## Sposób 1 - definicja faktu i opinii\n\n**Fakt:**\n- Zdanie wyrażające informację, która jest **weryfikowalna** (sprawdzalna) przez dane, dokumenty, badania.\n- Operuje **konkretami** (liczby, daty, miejsca, wydarzenia).\n- Można obalić lub potwierdzić obiektywnie.\n\n**Opinia (sąd wartościujący):**\n- Zdanie wyrażające **subiektywny pogląd**, ocenę, prognozę.\n- Operuje **interpretacją, wartościowaniem, prognozą**.\n- Słowa-sygnały: „uważam”, „myślę”, „prawdopodobnie”, „czeka”, „nastąpi”, „lepszy/gorszy”, „dramatyczny”, „katastrofalny”.\n- Często operuje **emocjonalnym językiem** (metafory, hiperbole).\n\n## Sposób 2 - analiza każdego zdania\n\n### Zdanie 1: „Kilka lat temu wzrost popularności Putina w Rosji zbiegł się ze wzrostami cen ropy.”\n→ **FAKT**. Można sprawdzić: sondaże popularności Putina (CBR, Lewada) + historyczne ceny ropy. Pojawia się słowo „zbiegł się” - opis koincydencji obserwowalnej.\n→ NIE jest opinia.\n\n### Zdanie 2: „Odnotowano rosnący PKB, wyższe dochody państwa i większe subsydia dla obywateli.”\n→ **FAKT**. Wszystkie elementy mierzalne i weryfikowalne: PKB, dochody państwa, subsydia są publikowane przez Rosstat, MFW, Bank Światowy. „Odnotowano” = stwierdzenie tej obserwacji.\n→ NIE jest opinia.\n\n### Zdanie 3: „Obecnie indeks cen surowców spadł do najniższego poziomu od 15 lat.”\n→ **FAKT**. Indeksy cen surowców (CRB Index, Bloomberg Commodity Index) są publicznie dostępne. Stwierdzenie weryfikowalne historycznie.\n→ NIE jest opinia.\n\n### Zdanie 4: „Popyt na ropę i inne surowce wciąż spada.”\n→ **FAKT**. Popyt na ropę (mln baryłek dziennie) jest mierzony przez IEA, OPEC, EIA. „Wciąż spada” = obserwacja trendu, weryfikowalna.\n→ NIE jest opinia.\n\n### Zdanie 5: „Kraje-producentów ropy czeka sądny dzień, jakiego nie pamiętają od dekad.”\n→ **OPINIA**.\n- **„Czeka”** - prognoza, przewidywanie przyszłości (nie fakt obserwowany).\n- **„Sądny dzień”** - metafora silnie emocjonalna, dramatyczna.\n- **„Jakiego nie pamiętają od dekad”** - subiektywna ocena dotkliwości.\n→ Jest opinia (sąd o przyszłości + język emocjonalny).\n\n### Zdanie 6: „Nastąpi dłuższy i bardziej trwały spadek cen ropy niż pod koniec lat osiemdziesiątych.”\n→ **OPINIA**.\n- **„Nastąpi”** - prognoza, przewidywanie przyszłości.\n- **„Dłuższy i bardziej trwały”** - porównanie z przeszłością (lata 80.) jest opinią o charakterze przyszłego trendu.\n- Niemożliwe do **weryfikacji w momencie wypowiedzenia** - można dopiero ex post.\n→ Jest opinia (prognoza ekonomiczna).\n\n## Sposób 3 - synteza\n\n| Nr | Treść | Fakt / Opinia |\n| 1 | Wzrost popularności Putina zbiegł się ze wzrostami ropy | **FAKT** |\n| 2 | Rosnący PKB, wyższe dochody, większe subsydia | **FAKT** |\n| 3 | Indeks cen surowców na najniższym poziomie od 15 lat | **FAKT** |\n| 4 | Popyt na ropę wciąż spada | **FAKT** |\n| **5** | **„Sądny dzień” dla krajów-producentów** | **OPINIA** ← |\n| **6** | **Dłuższy i bardziej trwały spadek niż w latach 80.** | **OPINIA** ← |\n\n→ Opinie to **zdania 5 i 6**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 **Klucz CKE - zadanie 29 (max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - podanie **obu** numerów (5 i 6) w dowolnej kolejności.\n> - **0 pkt** - podanie tylko jednego, podanie błędnego numeru, brak odpowiedzi.\n>\n> **Akceptowane warianty:** „5, 6” lub „6, 5” (kolejność nie ma znaczenia).\n>\n> **Wykluczone:** Podanie tylko jednego numeru z dwóch wymaganych - klucz wymaga obu.\n\n## Reference - odróżnianie faktów od opinii (umiejętność krytyczna w analizie tekstów)\n\n> 📖 **Charakterystyka faktów (fakty empiryczne):**\n> 1. Weryfikowalne - można je sprawdzić przez dane, dokumenty, badania.\n> 2. Obiektywne - niezależne od osoby je formułującej.\n> 3. Konkretne - liczby, daty, miejsca, wydarzenia.\n> 4. Historyczne lub bieżące - odnoszą się do zaobserwowanej rzeczywistości.\n>\n> **Charakterystyka opinii (sądy wartościujące):**\n> 1. Subiektywne - wyrażają pogląd osoby.\n> 2. Trudne do weryfikacji - zależą od wartości, perspektywy.\n> 3. Emocjonalne lub oceniające - z elementami wartościowania.\n> 4. Przyszłe lub interpretacyjne - przewidywania, oceny, hipotezy.\n>\n> **Słowa-sygnały opinii:**\n> - **Modalne:** „prawdopodobnie”, „może”, „powinno”, „warto”, „należy”\n> - **Czasowniki prognozujące:** „nastąpi”, „będzie”, „czeka”, „grozi”\n> - **Przymiotniki wartościujące:** „dobry/zły”, „dramatyczny/spokojny”, „głęboki/płytki”\n> - **Metafory emocjonalne:** „sądny dzień”, „katastrofa”, „klęska”, „cud”\n> - **Porównania subiektywne:** „lepszy niż”, „bardziej dotkliwy niż”\n>\n> **Słowa-sygnały faktów:**\n> - **Statystyki:** „X%”, „N osób”, „rok 2015”\n> - **Stwierdzenia obserwacyjne:** „odnotowano”, „zarejestrowano”, „raporty wskazują”\n> - **Powołania na źródła:** „wg badań CBOS”, „wg GUS”, „wg raportów MFW”\n>\n> **Przykłady z arkuszy CKE:**\n> - „Bezrobocie w Polsce w 2015 r. wyniosło 9,7%” - **FAKT** (mierzalne, dane GUS).\n> - „Bezrobocie jest największym problemem polskiej gospodarki” - **OPINIA** (ocena, subiektywna).\n> - „W 2024 r. wybory wygrał Macron” - **FAKT** (weryfikowalne).\n> - „Wybory 2024 będą najtrudniejsze w historii Francji” - **OPINIA** (prognoza, ocena).\n>\n> **Uwaga: prognoza może być oparta na danych:**\n> Nawet jeśli ekspert opiera prognozę na rzetelnych danych, sama prognoza pozostaje opinią - bo dotyczy przyszłości, której nie można zweryfikować w momencie wypowiedzenia. „MFW prognozuje wzrost o 2,5%” - to opinia MFW (ich prognoza), nie fakt o przyszłości.\n>\n> **Dlaczego umiejętność rozróżniania ważna:**\n> - **Krytyczne myślenie** - kluczowe w demokracji.\n> - **Media literacy** - odróżnianie informacji od komentarzy.\n> - **Decyzje polityczne** - wyborca powinien wiedzieć, co jest faktem, a co opinią polityka.\n> - **Walka z dezinformacją** - opinie zaprezentowane jako fakty to manipulacja.\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga - prognoza = opinia, nawet jeśli oparta o dane:** Zdanie 6 mogłoby wydawać się „faktem ekspertyzy ekonomicznej”. ALE prognoza (czyli przewidywanie przyszłości) zawsze jest opinią, niezależnie od kompetencji prognosty. W momencie wypowiedzenia jeszcze nie wiadomo, czy się sprawdzi.\n\n> ⚠️ **Uwaga - metafora to silny sygnał opinii:** Słowo „sądny dzień” (zd. 5) to klasyczna **metafora apokaliptyczna**. Język emocjonalny = opinia. Fakt bywa „chłodny”, opinia bywa „gorąca”.\n\n> ⚠️ **Uwaga - koincydencja vs interpretacja:** Zdanie 1 mówi „popularność Putina zbiegła się ze wzrostami ropy” - to **opis koincydencji** (fakt). Ale gdyby autor napisał „popularność Putina wynikała ze wzrostów ropy” - to byłaby **interpretacja przyczynowa** (opinia). Subtelność!\n\n> ⚠️ **Uwaga - minimum 2 opinie z 6 zdań:** Klucz CKE wymaga konkretnie **dwóch** opinii. Jeśli uczeń poda tylko jedną (np. tylko 5) - 0 pkt. Trzeba znaleźć obie (5 i 6).\n\n> ⚠️ **Strategia w zadaniach „fakt vs opinia”:**\n> 1. Sprawdź, czy zdanie zawiera dane mierzalne (statystyki, daty) - jeśli tak, prawdopodobnie fakt.\n> 2. Sprawdź, czy zdanie zawiera prognozę (przyszłość) - jeśli tak, opinia.\n> 3. Sprawdź, czy zdanie zawiera metafory/przymiotniki wartościujące - jeśli tak, opinia.\n> 4. Spytaj: czy mogę to sprawdzić, czytając dane GUS/CBOS/IMF? Jeśli tak, fakt. Jeśli nie, opinia.","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-29.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":20,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/30","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"30","points":12,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 30. (0-12)\nWybierz jeden spośród podanych tematów i napisz wypracowanie.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 30. (0-12)","solution":"## Wybór tematu\n\n**Temat 1.** „Scharakteryzuj rodzaje podatków pośrednich, dochodowych i majątkowych w Polsce.”\n\nWybór tematu 1 jest najbardziej bezpieczny - wymaga merytorycznej wiedzy z zakresu prawa finansowego, którą można jasno ustrukturyzować w 3 grupy (pośrednie / dochodowe / majątkowe), z konkretnymi przykładami i stawkami. Tematy 2 i 3 wymagają analizy materiałów źródłowych (tabele wyborcze / mapy Kaukazu) - bardziej ryzykowne, ale jeśli ktoś dobrze zna systemy partyjne lub konflikty poradzieckie, można też wybrać.\n\n## Teza\n\n**Polski system podatkowy** opiera się na trzech głównych grupach świadczeń publicznoprawnych: **podatkach pośrednich** (VAT, akcyza, podatek od gier - obciążają konsumpcję), **podatkach dochodowych** (PIT, CIT, podatek tonażowy - obciążają dochód) oraz **podatkach majątkowych** (od nieruchomości, rolny, leśny, od spadków i darowizn, od czynności cywilnoprawnych, od środków transportowych - obciążają posiadanie lub przeniesienie majątku). Łącznie generują **ok. 90% wpływów do budżetu państwa**, przy czym dominującą rolę odgrywa **VAT (ok. 40% dochodów państwa)** oraz **PIT i CIT** jako narzędzia redystrybucji i wsparcia samorządów.\n\n## Wstęp - czym jest podatek i jak go klasyfikujemy\n\n**Podatek** to świadczenie publicznoprawne, **przymusowe, bezzwrotne, nieodpłatne, ogólne**, pobierane przez państwo lub jednostkę samorządu terytorialnego na podstawie ustawy. Cechy te definiuje **Ordynacja podatkowa** (Ustawa z 29 sierpnia 1997 r., Dz.U. 1997 nr 137 poz. 926).\n\nCztery cechy konstytuują podatek:\n- **Przymusowy** - obowiązek zapłaty wynika z ustawy, niezależnie od woli podatnika.\n- **Bezzwrotny** - nie podlega zwrotowi (poza nadpłatami).\n- **Nieodpłatny** - państwo nie wykonuje konkretnej usługi w zamian (różnica wobec opłat).\n- **Ogólny** - obciąża wszystkich spełniających kryteria ustawowe.\n\nPodatki klasyfikuje się według różnych kryteriów. Najważniejsza klasyfikacja, wskazana w temacie wypracowania, dotyczy **przedmiotu opodatkowania**:\n\n1. **Podatki pośrednie** - obciążają **konsumpcję** towarów i usług; ekonomicznie ponosi je konsument końcowy, ale wpłaca przedsiębiorca.\n2. **Podatki dochodowe** - obciążają **dochód** osób fizycznych i prawnych.\n3. **Podatki majątkowe** - obciążają **majątek** (jego posiadanie lub obrót).\n\nFundamentem polskiego systemu podatkowego jest **art. 84 Konstytucji RP**:\n\n> *„Każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków, określonych w ustawie.”*\n\n**Art. 217 Konstytucji RP** dodaje:\n\n> *„Nakładanie podatków, innych danin publicznych, określanie podmiotów, przedmiotów opodatkowania i stawek podatkowych, a także zasad przyznawania ulg i umorzeń oraz kategorii podmiotów zwolnionych od podatków następuje w drodze ustawy.”*\n\nObie zasady - **powszechność** (art. 84) i **wyłączność ustawowa** (art. 217) - to fundament demokratycznego państwa prawa w zakresie finansów publicznych.\n\n## Część 1. Podatki pośrednie\n\nPodatki pośrednie są pobierane przy obrocie towarami i usługami. Charakterystyczne dla nich jest to, że ekonomicznie obciążają **konsumenta końcowego**, ale wpłaca je do urzędu skarbowego **sprzedawca** (przedsiębiorca). Ta dwoistość - kto płaci faktycznie, a kto formalnie - daje nazwę „pośrednie”.\n\nW Polsce do podatków pośrednich należą:\n\n### A. Podatek od towarów i usług (VAT)\n\nNajważniejszy podatek polskiego systemu - generuje **ok. 40% dochodów budżetu państwa** (ok. 250 mld PLN rocznie, dane 2023).\n\n- **Podstawa prawna:** Ustawa z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz.U. 2004 nr 54 poz. 535).\n- **Przedmiot opodatkowania:** odpłatna dostawa towarów i odpłatne świadczenie usług na terytorium RP, eksport towarów, import towarów, wewnątrzwspólnotowe nabycie towarów (WNT) i dostawa towarów (WDT).\n- **Mechanizm działania:** podatnik (przedsiębiorca) dolicza VAT do ceny netto sprzedawanego towaru/usługi. Jednocześnie ma prawo do **odliczenia VAT** zapłaconego przy zakupach (tzw. **VAT naliczony**). Do urzędu skarbowego wpłaca **różnicę** między VAT należnym (z sprzedaży) a VAT naliczonym (z zakupów).\n- **Stawki VAT w Polsce (od 2011):**\n- **23%** - stawka podstawowa\n- **8%** - stawka obniżona (m.in. usługi gastronomiczne, niektóre żywnościowe, hotelarstwo)\n- **5%** - stawka obniżona (większość produktów żywnościowych, książki, czasopisma)\n- **0%** - eksport, WDT\n- **zw.** - zwolnienia (usługi medyczne, edukacyjne, finansowe)\n\nVAT to **harmonizowany podatek UE** - podstawowe zasady reguluje **Dyrektywa Rady 2006/112/WE** o wspólnym systemie VAT. Państwa członkowskie mają określoną swobodę w kwestii stawek, ale stawka podstawowa nie może być niższa niż 15%.\n\nVAT jest **regresywny** w skutkach (ekonomicznie obciąża bardziej uboższe gospodarstwa, bo zużywają większy procent dochodów na konsumpcję), co jest częstym argumentem za stosowaniem niższych stawek na żywność i podstawowe produkty.\n\n### B. Podatek akcyzowy (akcyza)\n\n- **Podstawa prawna:** Ustawa z 6 grudnia 2008 r. o podatku akcyzowym (Dz.U. 2009 nr 3 poz. 11).\n- **Przedmiot opodatkowania:** wyroby uznane za **szczególnie szkodliwe** (papierosy, alkohol, paliwa) lub **luksusowe** (samochody osobowe, energia elektryczna).\n- **Mechanizm:** akcyza naliczana jest w cenie wyrobu (najczęściej jako kwota od jednostki ilości, np. od litra paliwa, paczki papierosów).\n\n**Główne grupy wyrobów akcyzowych w Polsce:**\n1. **Paliwa silnikowe** (benzyna, olej napędowy, gaz LPG) - ok. 1,5 PLN/l na benzynie.\n2. **Wyroby tytoniowe** (papierosy, tytoń do palenia) - bardzo wysoka akcyza (60-70% ceny paczki).\n3. **Wyroby alkoholowe** (wódka, piwo, wino) - wysoka akcyza, zwłaszcza na mocne alkohole.\n4. **Samochody osobowe** (od 2004) - w zależności od pojemności silnika (3,1% lub 18,6% ceny).\n5. **Energia elektryczna** - niewielka akcyza (5 PLN/MWh).\n\nAkcyza generuje **ok. 80 mld PLN rocznie** dla budżetu (ok. 13% dochodów państwa).\n\nFunkcje akcyzy:\n- **Fiskalna** - przychód dla budżetu.\n- **Regulacyjna** - ograniczanie konsumpcji szkodliwych produktów (papierosy, alkohol).\n- **Ekologiczna** - wyższa akcyza na paliwa, zachęta do paliw alternatywnych.\n\n### C. Podatek od gier hazardowych\n\n- **Podstawa prawna:** Ustawa z 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (Dz.U. 2009 nr 201 poz. 1540).\n- **Przedmiot opodatkowania:** prowadzenie działalności w zakresie gier hazardowych (kasyna, salony gier, gry liczbowe, zakłady wzajemne).\n- **Stawki:** różne w zależności od rodzaju gry, np. **50% przychodu z gier liczbowych** (Lotto), **15% przychodu** z gier na automatach.\n- **Cel:** ograniczenie hazardu + dochody państwa (ok. 2 mld PLN rocznie).\n\nPo reformie 2017 r. większość gier hazardowych jest **monopolem państwowym** (Totalizator Sportowy) lub wymaga koncesji.\n\n## Część 2. Podatki dochodowe\n\nPodatki dochodowe obciążają **dochód** uzyskany przez podatnika w danym roku. Są kluczowe dla redystrybucji ekonomicznej w państwie. W Polsce wyróżniamy:\n\n### A. Podatek dochodowy od osób fizycznych (PIT)\n\nNajbardziej powszechny podatek - dotyczy wszystkich osób fizycznych uzyskujących dochody w Polsce.\n\n- **Podstawa prawna:** Ustawa z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. 1991 nr 80 poz. 350).\n- **Przedmiot opodatkowania:** dochód, czyli **różnica między przychodami a kosztami ich uzyskania**.\n- **Skala podatkowa w Polsce (stan na 2017-2024, z licznych zmian):**\n- **12%** - pierwszy próg (do 120 000 PLN rocznie) - obniżony z 17% od 2022.\n- **32%** - drugi próg (powyżej 120 000 PLN).\n- **Kwota wolna od podatku** - 30 000 PLN rocznie (od 2022; wcześniej 8 000 PLN).\n\n**Alternatywne formy opodatkowania PIT (dla działalności gospodarczej):**\n- **Podatek liniowy 19%** - dla działalności gospodarczej, niezależnie od wysokości dochodu (bez kwoty wolnej).\n- **Ryczałt od przychodów ewidencjonowanych** - różne stawki (od 2% do 17%) w zależności od rodzaju działalności.\n- **Karta podatkowa** - stała kwota miesięczna w zależności od rodzaju działalności i liczby pracowników (od 2022 ograniczona).\n\n**Rozliczenie PIT:**\n- Termin: **30 kwietnia** następnego roku (zeznanie PIT-37, PIT-36, PIT-36L, PIT-38).\n- Możliwość wspólnego rozliczania małżonków (jeśli oboje uzyskali dochód i jest to korzystne).\n- Możliwość rozliczenia samotnego rodzica.\n\n**Ulgi podatkowe w PIT:**\n- **Ulga na dzieci** (prorodzinna) - 1 112,04 PLN rocznie na 1. dziecko, więcej na kolejne.\n- **Ulga rehabilitacyjna** dla osób niepełnosprawnych.\n- **Ulga internetowa** (do 760 PLN).\n- **Ulga na zabytki** (od 2022).\n- **Ulga termomodernizacyjna** (do 53 000 PLN).\n- **Wspólne rozliczenie z małżonkiem**.\n\nPIT zasila **budżet państwa (51%)** i **samorządy** (gminy 39,34%, powiaty 10,25%, województwa 1,60% - udział w PIT).\n\n### B. Podatek dochodowy od osób prawnych (CIT)\n\nObciąża spółki kapitałowe i inne osoby prawne prowadzące działalność gospodarczą.\n\n- **Podstawa prawna:** Ustawa z 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz.U. 1992 nr 21 poz. 86).\n- **Podatnicy:** spółki z o.o., spółki akcyjne, spółki komandytowo-akcyjne, spółdzielnie, stowarzyszenia z osobowością prawną, fundacje, podatkowe grupy kapitałowe.\n- **Stawki CIT (stan 2024):**\n- **19%** - stawka podstawowa.\n- **9%** - stawka obniżona dla małych podatników (przychody do 2 mln EUR rocznie) oraz dla podatników rozpoczynających działalność.\n- **5%** - IP Box (dochody z kwalifikowanych praw własności intelektualnej, np. patentów).\n\n**Inne podatki dochodowe dla osób prawnych:**\n- **CIT estoński** (ryczałt od dochodów spółek) - od 2021. Spółki nie płacą CIT do momentu wypłaty zysku akcjonariuszom/wspólnikom.\n- **Podatek tonażowy** - dla armatorów statków morskich.\n- **Podatek od niektórych instytucji finansowych** (bankowy) - od 2016, 0,0366% od wartości aktywów miesięcznie.\n\nCIT generuje **ok. 60-70 mld PLN rocznie** dla budżetu (ok. 10% dochodów państwa).\n\nCIT jest **harmonizowany w ograniczonym zakresie** w UE (Dyrektywa „matka-córka” 2011/96/UE, Dyrektywa o odsetkach i należnościach licencyjnych 2003/49/WE) - większość zasad pozostaje w gestii państw członkowskich, co prowadzi do **konkurencji podatkowej** (Irlandia 12,5%, Cypr 12,5%, Polska 19%).\n\n### C. Specjalne podatki dochodowe\n\n- **Podatek od dywidend** - zryczałtowany 19% od dywidend wypłacanych akcjonariuszom.\n- **Podatek u źródła (WHT)** - od należności wypłacanych nierezydentom (odsetki, dywidendy, należności licencyjne).\n- **Podatek od przychodów z budynków** - od 2018, dla budynków komercyjnych o wartości > 10 mln PLN.\n\n## Część 3. Podatki majątkowe\n\nPodatki majątkowe obciążają **posiadanie** lub **obrót** majątkiem. W Polsce dzielą się na podatki samorządowe (zasilające budżety gmin) i państwowe.\n\n### A. Podatek od nieruchomości\n\nNajważniejszy podatek lokalny - zasila **budżety gmin**.\n\n- **Podstawa prawna:** Ustawa z 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (Dz.U. 1991 nr 9 poz. 31).\n- **Podatnicy:** właściciele nieruchomości (gruntów, budynków, budowli), użytkownicy wieczyści, posiadacze samoistni.\n- **Przedmiot:** nieruchomości znajdujące się w Polsce.\n- **Stawki maksymalne** (ustalane corocznie przez Ministra Finansów, gminy mogą je obniżyć):\n- Grunty pod działalność gospodarczą - **1,38 PLN/m²** (2024)\n- Budynki mieszkalne - **1,15 PLN/m²**\n- Budynki związane z działalnością gospodarczą - **33,10 PLN/m²**\n- **Cechy:** podatek **majątkowy roczny** (płacony co rok przez właściciela).\n\n### B. Podatek rolny\n\nObciąża grunty rolne.\n\n- **Podstawa prawna:** Ustawa z 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (Dz.U. 1984 nr 52 poz. 268).\n- **Stawka:** uzależniona od **klasy gleby** i **lokalizacji** (lepsze grunty = wyższy podatek).\n- **Forma:** kwota równowartości **2,5 kwintala żyta** (ceny rynkowe) od 1 ha przeliczeniowego.\n\n### C. Podatek leśny\n\nObciąża grunty leśne (w tym Lasy Państwowe).\n\n- **Podstawa prawna:** Ustawa z 30 października 2002 r. o podatku leśnym (Dz.U. 2002 nr 200 poz. 1682).\n- **Stawka:** **równowartość 0,220 m³ drewna** od 1 ha (cena średnia drewna ogłaszana przez GUS).\n\n### D. Podatek od czynności cywilnoprawnych (PCC)\n\nObciąża **obrót majątkiem** (zwłaszcza nieruchomościami).\n\n- **Podstawa prawna:** Ustawa z 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych (Dz.U. 2000 nr 86 poz. 959).\n- **Przedmiot:** umowy sprzedaży, zamiany, pożyczki, darowizny (jeśli nie jest opodatkowana podatkiem od spadków/darowizn), umowy spółki, ustanowienie hipoteki.\n- **Stawki:**\n- **2%** - sprzedaż nieruchomości, rzeczy ruchomych, praw majątkowych.\n- **0,5%** - umowy spółki, pożyczki.\n- **0,1%** - ustanowienie hipoteki na zabezpieczenie wierzytelności istniejących.\n\n### E. Podatek od spadków i darowizn\n\nObciąża **nieodpłatne nabycie własności** przez osoby fizyczne (dziedziczenie, darowizny, zasiedzenie).\n\n- **Podstawa prawna:** Ustawa z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207).\n- **Trzy grupy podatkowe** (im bliższy stopień pokrewieństwa, tym niższa stawka):\n- **Grupa I:** małżonek, dzieci, rodzice, rodzeństwo, ojczym/macocha (3%-7%).\n- **Grupa II:** dziadkowie, ciotki/wujkowie, siostrzeńcy, bratankowie (7%-12%).\n- **Grupa III:** pozostali nabywcy (12%-20%).\n- **Grupa „0”** (od 2007) - najbliższa rodzina (małżonek, dzieci, wnuki, rodzice, dziadkowie, rodzeństwo) - **całkowicie zwolniona z podatku**, pod warunkiem zgłoszenia darowizny/spadku w urzędzie skarbowym w ciągu 6 miesięcy.\n\n### F. Podatek od środków transportowych\n\nObciąża właścicieli **ciężkich pojazdów** (samochody ciężarowe > 3,5 t, autobusy, ciągniki siodłowe). Płatny gminom przez przedsiębiorstwa transportowe.\n\n- **Podstawa prawna:** Ustawa o podatkach i opłatach lokalnych.\n- **Stawki:** uzależnione od ładowności pojazdu (ustalane przez radę gminy).\n\n**Uwaga:** samochody osobowe NIE są objęte podatkiem od środków transportowych w Polsce (są objęte akcyzą przy zakupie + opłatami rocznymi).\n\n### G. Podatek od wydobycia niektórych kopalin\n\nObciąża wydobycie miedzi i srebra.\n\n- **Podstawa prawna:** Ustawa z 2 marca 2012 r. (Dz.U. 2012 poz. 362).\n- **Cel:** dochody państwa z surowców strategicznych.\n- **Główny płatnik:** KGHM Polska Miedź.\n\n## Część 4. Struktura dochodów państwa z podatków\n\nW polskim budżecie państwa **podatki stanowią ok. 90% dochodów**:\n\n| Podatek | Udział w dochodach budżetu (przybliżony) |\n| **VAT** | **40-45%** |\n| **Akcyza** | **12-15%** |\n| **PIT** | **15-20%** (państwo + samorządy) |\n| **CIT** | **8-10%** |\n| Inne (od gier, kopalin, bankowy itp.) | 5-8% |\n| Cła i opłaty | 2-3% |\n\nReszta to **dochody niepodatkowe** (dywidendy z państwowych spółek, opłaty, fundusze UE).\n\nWidać dominację **podatków pośrednich** (VAT + akcyza = ok. 55% dochodów). To częsta krytyka polskiego systemu - pośrednie są **regresywne**, więc bardziej obciążają biednych. **PIT** ma być narzędziem redystrybucji (progresywna skala), ale w Polsce skala podatkowa jest stosunkowo płaska (12%/32%), co ogranicza redystrybucję.\n\n## Część 5. Funkcje podatków\n\nPodatki pełnią **cztery główne funkcje** w gospodarce i społeczeństwie:\n\n1. **Funkcja fiskalna** - zapewnienie dochodów państwu i samorządom. To podstawowa funkcja każdego podatku.\n2. **Funkcja redystrybucyjna** - zmniejszanie nierówności (PIT progresywny, ulgi prorodzinne, transfery socjalne 500+).\n3. **Funkcja stymulacyjna** - zachęcanie do określonych zachowań (ulga termomodernizacyjna → odnawialne źródła energii; CIT 9% dla małych podatników → wspieranie MŚP).\n4. **Funkcja regulacyjna** - kontrola konsumpcji (akcyza na alkohol i papierosy ogranicza nadużywanie; akcyza na paliwa generuje wpływy i ogranicza emisje).\n\n## Część 6. Wyzwania i kontrowersje\n\n### A. Optymalizacja podatkowa i unikanie opodatkowania\n\nKorporacje międzynarodowe wykorzystują **różnice stawek CIT** między państwami (Irlandia 12,5%, Holandia, Luksemburg, raje podatkowe). To prowadzi do **erozji bazy podatkowej** i transferu zysków (BEPS - Base Erosion and Profit Shifting). UE wprowadza dyrektywy ATAD (Anti-Tax Avoidance Directive 2016, 2017) i globalny **minimalny podatek CIT 15%** (BEPS 2.0, w UE od 2024).\n\n### B. Szara strefa i luka VAT-owska\n\n**Luka VAT-owska** (różnica między teoretycznymi a rzeczywistymi wpływami VAT) w Polsce wynosi ok. **3-7% PKB** (2024). Główne mechanizmy: **karuzele VAT-owskie**, fałszowanie faktur, ukrywanie obrotu. Walka z luką: **split payment** (od 2018), **JPK** (Jednolity Plik Kontrolny, od 2016), **Krajowy System e-Faktur** (KSeF, obowiązkowy od 2024-2026).\n\n### C. Sprawiedliwość podatkowa\n\nDebata: czy stawka 32% (powyżej 120 000 PLN) jest wystarczająco progresywna? Niektórzy postulują wyższe progi (np. 40% dla dochodów powyżej 500 000 PLN). Inni - uproszczenie systemu (jedna stawka, podatek liniowy).\n\n### D. Polski Ład 2022-2024\n\nReforma podatkowa wprowadzona w 2022 r. obejmowała:\n- Podniesienie kwoty wolnej do 30 000 PLN.\n- Obniżenie pierwszego progu PIT z 17% do 12%.\n- Wzrost wynagrodzeń netto dla większości pracowników.\n- Wprowadzenie składki zdrowotnej zależnej od dochodu.\n- Wycofanie ulgi dla klasy średniej (po protestach).\n\nReforma wywołała kontrowersje (niejasność, błędy w obliczeniach), część zmian wycofano.\n\n## Podsumowanie\n\nPolski system podatkowy obejmuje **trzy główne grupy podatków**:\n\n1. **Pośrednie** (VAT, akcyza, podatek od gier) - obciążają konsumpcję, dominują w strukturze wpływów (ok. 55% dochodów budżetu).\n2. **Dochodowe** (PIT, CIT, podatek liniowy, ryczałt) - obciążają dochód, są narzędziem redystrybucji.\n3. **Majątkowe** (od nieruchomości, rolny, leśny, PCC, od spadków i darowizn, od środków transportowych, od wydobycia kopalin) - obciążają posiadanie lub obrót majątkiem; głównie zasilają samorządy.\n\nSystem opiera się na **art. 84 i 217 Konstytucji RP** (powszechność + wyłączność ustawowa). Dominuje rola podatków pośrednich (zwłaszcza VAT) - co jest charakterystyczne dla państw rozwijających się i dla państw, które unikają nadmiernego obciążania pracy.\n\nGłówne wyzwania na przyszłość: **uszczelnianie luki VAT-owskiej, walka z optymalizacją CIT, dostosowanie do globalnego minimalnego podatku 15%, debata o sprawiedliwości społecznej skali PIT, modernizacja administracji skarbowej (e-Urząd Skarbowy, KSeF)**.\n\n**Teza obroniona:** Polski system podatkowy faktycznie opiera się na trzech filarach (pośrednie, dochodowe, majątkowe), z dominacją VAT i kluczową rolą PIT oraz CIT w redystrybucji i finansowaniu samorządów.\n\n## Schemat oceniania CKE - wypracowanie 12 pkt\n\n> 📋 **Klucz CKE - kryteria oceny wypracowania (max 12 pkt):**\n>\n> **Poziom III (12 pkt) - wypracowanie bardzo dobre:**\n> - **Wartość merytoryczna:** trafna teza, bogate informacje, wnikliwa charakterystyka 3 grup podatków.\n> - **Poprawność merytoryczna:** brak istotnych błędów, wszystkie podane stawki, ustawy, definicje poprawne.\n> - **Selekcja informacji:** materiał uporządkowany, hierarchia ważności, brak dygresji.\n> - **Język i kompozycja:** wstęp, rozwinięcie, zakończenie; akapity; terminologia fachowa; styl akademicki ale czytelny.\n>\n> **Poziom II (8 pkt):** charakterystyka prawidłowa, ale uboższa; pojedyncze błędy faktograficzne; struktura przemyślana, ale nie pełna.\n>\n> **Poziom I (4 pkt):** charakterystyka fragmentaryczna; tylko 2 grupy podatków lub powierzchowna analiza 3 grup; błędy językowe i merytoryczne; słaba kompozycja.\n>\n> **0 pkt:** wypracowanie nie podejmuje tematu, fundamentalnie błędna treść, brak struktury.\n>\n> **Kluczowe punkty merytoryczne wymagane przez klucz CKE (Temat 1):**\n> 1. **Podatki pośrednie** - VAT, akcyza, podatek od gier.\n> 2. **PIT** - skala progresywna, kwota wolna, alternatywne formy (liniowy 19%, ryczałt).\n> 3. **CIT** - 19%, 9% mali podatnicy, CIT estoński.\n> 4. **Podatki majątkowe** - od nieruchomości, rolny, leśny, PCC, od spadków i darowizn, od wydobycia kopalin.\n>\n> Wypracowanie powyżej spełnia wszystkie kryteria poziomu III (12 pkt):\n> - Charakteryzuje wszystkie 3 grupy z konkretnymi przykładami i stawkami.\n> - Podaje konkretne ustawy, daty, stawki podatkowe.\n> - Uwzględnia funkcje podatków, strukturę dochodów budżetu, wyzwania.\n> - Ma jasną tezę, strukturę (wstęp + rozwinięcie + zakończenie), terminologię fachową.\n\n## Reference - polski system podatkowy\n\n> 📖 **Podatki w Polsce - kompendium:**\n>\n> **Klasyfikacje podatków:**\n>\n> | Kryterium | Typy |\n> |-----------|------|\n> | **Przedmiot opodatkowania** | dochodowe, majątkowe, pośrednie (od konsumpcji) |\n> | **Beneficjent** | państwowe (VAT, CIT, akcyza, większość PIT) vs samorządowe (od nieruchomości, rolny, leśny) |\n> | **Sposób poboru** | bezpośrednie (PIT, CIT, od nieruchomości) vs pośrednie (VAT, akcyza) |\n> | **Charakter stawek** | proporcjonalne (CIT, VAT) vs progresywne (PIT skala) vs ryczałtowe (kwota stała) |\n>\n> **Główne akty prawne polskiego systemu podatkowego:**\n> - **Konstytucja RP** (art. 84, 217)\n> - **Ordynacja podatkowa** (Dz.U. 1997 nr 137 poz. 926) - ogólne zasady\n> - **Ustawa o VAT** (Dz.U. 2004 nr 54 poz. 535)\n> - **Ustawa o PIT** (Dz.U. 1991 nr 80 poz. 350)\n> - **Ustawa o CIT** (Dz.U. 1992 nr 21 poz. 86)\n> - **Ustawa o akcyzie** (Dz.U. 2009 nr 3 poz. 11)\n> - **Ustawa o podatkach i opłatach lokalnych** (Dz.U. 1991 nr 9 poz. 31)\n> - **Ustawa o podatku rolnym** (Dz.U. 1984 nr 52 poz. 268)\n> - **Ustawa o podatku leśnym** (Dz.U. 2002 nr 200 poz. 1682)\n> - **Ustawa o PCC** (Dz.U. 2000 nr 86 poz. 959)\n> - **Ustawa o podatku od spadków i darowizn** (Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207)\n>\n> **Administracja skarbowa:**\n> - **Krajowa Administracja Skarbowa (KAS)** - od 2017, połączenie Służby Celnej, Izb Skarbowych, Urzędów Kontroli Skarbowej.\n> - **Urzędy Skarbowe** (US) - rozliczenia indywidualnych podatników i mniejszych przedsiębiorstw.\n> - **Izby Administracji Skarbowej** (IAS) - drugi szczebel.\n> - **Ministerstwo Finansów** - polityka podatkowa.\n>\n> **Trendy w polityce podatkowej Polski (2017-2024):**\n> - Walka z luką VAT (split payment, JPK, KSeF).\n> - CIT estoński (od 2021).\n> - Polski Ład (2022).\n> - Implementacja globalnego minimalnego podatku 15% (od 2024).\n> - Cyfryzacja: e-Urząd Skarbowy, KSeF.\n\n## Wskazówki dla maturzysty\n\n> ⚠️ **Wybór tematu - strategia:**\n> - **Temat 1 (podatki):** najmniej ryzykowny, wymaga twardej wiedzy. Wybór dla osób mocnych w prawie finansowym.\n> - **Temat 2 (system wyborczy a partyjny):** wymaga analizy tabel + porównania 3 państw (PL, UK, DE). Ryzykowny - łatwo o błąd faktograficzny w wynikach wyborów.\n> - **Temat 3 (konflikty poradzieckie):** wymaga analizy mapy + znajomości konfliktów (Karabach, Czeczenia, Donbas, Krym, Abchazja, Osetia Płd., Naddniestrze). Wymaga ścisłej geografii.\n>\n> ⚠️ **Struktura wypracowania:**\n> 1. **Wstęp** (~80 słów) - teza + struktura argumentu\n> 2. **Rozwinięcie** (3-4 części, po ok. 200-300 słów każda) - 3 grupy podatków z przykładami\n> 3. **Zakończenie** (~80 słów) - powrót do tezy, podsumowanie\n>\n> ⚠️ **Język:**\n> - Formalny ale czytelny (nie potoczny, nie nadmiernie skomplikowany).\n> - Terminologia fachowa: „akcyza”, „CIT”, „skala progresywna”, „split payment”.\n> - Cytaty z aktów prawnych (art. 84 Konstytucji, art. 217 Konstytucji) - bardzo dobrze widziane.\n>\n> ⚠️ **Konkrety:**\n> - **Stawki podatkowe:** VAT 23%, 8%, 5%; PIT 12%, 32%; CIT 19%, 9%.\n> - **Sygnatury Dz.U.** ustaw kluczowych.\n> - **Liczby** udziału w budżecie (VAT 40-45%, akcyza 12-15%).\n>\n> ⚠️ **Pułapki do uniknięcia:**\n> - Mylenie podatków z opłatami (opłata skarbowa NIE jest podatkiem - bo jest świadczeniem za czynność urzędową, więc nie nieodpłatna).\n> - Mylenie VAT z akcyzą (oba są pośrednie, ale różne mechanizmy).\n> - Mylenie CIT z PIT (CIT = osoby prawne; PIT = osoby fizyczne).\n> - Brak struktury 3 grup podatków - kluczowy wymóg tematu.","image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-30.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":20,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/Temat 1","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"Temat 1","points":null,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Temat 1.\nScharakteryzuj rodzaje podatków pośrednich, dochodowych i majątkowych w Polsce.","answer":null,"answer_text":"Temat 1.\nScharakteryzuj rodzaje podatków pośrednich, dochodowych i majątkowych w Polsce.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n(III etap)\nVI. Rozumienie\nzasad gospodarki\nrynkowej.\n28. Samorząd terytorialny w Polsce. Zdający:\n3) wyjaśnia, jakie są źródła dochodów samorządów (dochody\nwłasne, dotacje, subwencje) i jak jest uchwalany budżet gminy;\n4) znajduje i analizuje informacje na temat dochodów i wydatków\nwłasnej gminy.\n(IV etap z.p.) 4. Edukacja i praca w Polsce i Unii Europejskiej.\nZdający:\n6) wyjaśnia, jakie możliwości zarabiania mają młodzi ludzie, jakie\numowy mogą zawierać i jakie są zasady opodatkowania ich\ndochodów.\n(III etap) 25. Gospodarka rynkowa. Zdający:\n1) przedstawia podmioty gospodarcze (gospodarstwa domowe,\nprzedsiębiorstwa, państwo) i związki między nimi.\n(III etap) 28. Gospodarka w skali państwa. Zdający:\n2) wymienia najważniejsze dochody i wydatki państwa; wyjaśnia,\nco to jest budżet państwa;\n3) przedstawia główne rodzaje podatków w Polsce (PIT, VAT, CIT)\ni oblicza wysokość podatku PIT na podstawie konkretnych danych.\n(III etap) 29. Przedsiębiorstwo i działalność gospodarcza. Zdający:\n2) wyjaśnia, jak działa przedsiębiorstwo, i oblicza na prostym\nprzykładzie przychód, koszty, dochód i zysk.\nSchemat punktowania\nPoziom III - WARTOŚĆ MERYTORYCZNA 12 P.\nZdający w pełni:\n1) scharakteryzował podatki pośrednie:\n- jako podatki państwowe, w których ciężar obciążeń ponosi\nnabywca produktu lub usługi (są wliczone w cenę), wpływy\nz podatku trafiają do budżetu państwa;\n- podatek od wartości dodanej / VAT / PTU - największe\nwpływy do budżetu państwa z jego tytułu, stawki: podstawowa\n23% i obniżone - 8% i 5% oraz 0%, dla prowadzących\ndziałalność gospodarczą: odliczenia od podatku należnego\npodatku naliczonego, szczególne procedury ryczałtu\ni zryczałtowanego zwrotu;\n- podatek akcyzowy - od wyrobów akcyzowych:\nenergetycznych, energii elektrycznej, napojów alkoholowych,\nwyrobów i suszy tytoniowych (stawki podane w złotych, np. za\nhektolitr, megawatogodzinę, 1000 sztuk, kilogram) oraz od\nsamochodów osobowych (stawki podane w % w zależności od\npojemności silnika), możliwość zerowej stawki akcyzy,\n- podatek od gier - opodatkowane podmioty prowadzące tego\ntypu działalność, stawki w zależności od typu gier (od 10% do\n50%) i zakładów (od 2,5% do 12%);\n2) scharakteryzował podatek dochodowy od osób fizycznych /\nPIT:\n- zaliczka na podatek dochodowy / PIT w wynagrodzeniu brutto\nnaliczana po odjęciu kosztów uzyskania przychodu;\n- podatek progresywny - 18% i 32%, kwota wolna od podatku;\n- możliwość rozliczenia (w zeznaniu rocznym) podatku wraz\nz małżonkiem, preferencje dla osób samotnie wychowujących\ndziecko, możliwość ulg;\n- odliczenie od podatku składki na ubezpieczenie zdrowotne\n(7,75% podstawy wymiaru);\n- największa część wpływów z podatku trafia do budżetu państwa\n(blisko połowa) oraz budżetu gminy podatnika (ponad 1/3);\n3) scharakteryzował podatek dochodowy od osób prawnych oraz\nuproszczone formy podatkowe dla osób fizycznych\nprowadzących działalność gospodarczą:\n- podatek dochodowy od osób prawnych / CIT o charakterze do\n2016 roku liniowym - 19%, a obecnie progresywnym: 15%\n(w przypadku małych podatników i podatników\nrozpoczynających działalność) i 19% (w przypadku pozostałych\npodatników); możliwość rozliczenia się w tej formie przez osoby\nfizyczne prowadzące działalność gospodarczą, największa część\nwpływów z podatku trafia do budżetu państwa (ponad 3/4) oraz\nbudżetu województwa, w którym siedzibę ma podatnik (blisko\n1/7);\n- zryczałtowany podatek dochodowy od osób fizycznych\nprowadzących działalność gospodarczą - karta podatkowa,\nkwota odprowadzana niezależnie od osiągniętych dochodów,\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający nie popełnił\nżadnego błędu\nmerytorycznego.\nSELEKCJA INFORMACJI\nZdający przeprowadził\npoprawną selekcję\ni hierarchizację\ninformacji (nie\nzamieścił w pracy\nfragmentów\nniezwiązanych\nz tematem).\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nZdający zaprezentował\nwywód w pełni spójny,\nharmonijny i logiczny.\nbez konieczności ewidencjonowania kosztów i przychodów, sumy\nodprowadzanego podatku zależą od typu działalności\ngospodarczej, wpływy z podatku trafiają do budżetu gminy\npodatnika;\n- ryczałt od przychodów ewidencjonowanych (procent\nwyliczany od przychodu, a więc z pominięciem kosztów), stawki\nodprowadzanego podatku zależą od typu działalności\ngospodarczej, wpływy z podatku trafiają do budżetu państwa,\n- inne podatki dochodowe płacone w formie zryczałtowanej -\npodatek od produkcji okrętowej, podatek tonażowy, wpływy\nz nich trafiają do budżetu państwa;\n4) scharakteryzował podatki majątkowe:\n- od nieruchomości i od środków transportowych, których stawki\nokreśla corocznie rada gminy, ale nie mogą one przekroczyć\ngranicy wynikającej z ustawy o podatkach i opłatach lokalnych,\npodatki lokalne - wpływy trafiają do budżetu gminy;\n- rolny i leśny, pobierany od hektara lub hektara\nprzeliczeniowego jako równowartość pieniężna danego dobra,\nktóry może być obniżony uchwałą rady gminy, podatki lokalne -\nwpływy trafiają do budżetu gminy;\n- od czynności cywilnoprawnych (np. umowy sprzedaży,\nzamiany, dożywocia, stawka na ogół 1% lub 2% wartości\nprzedmiotu), podatek lokalny - wpływy trafiają do budżetu\ngminy;\n- od spadków i darowizn (podatek z różnymi stawkami\nw zależności od zaliczenia do grupy podatkowej związanej ze\nstopniem pokrewieństwa lub powinowactwa, progresywny),\npodatek lokalny - wpływy trafiają do budżetu gminy;\n- podatki od wydobycia niektórych kopalin (miedzi, srebra, gazu\nziemnego i ropy naftowej) i od niektórych instytucji finansowych\n(jeśli aktywa przewyższają ustalone ustawowo sumy, stawka\n0,0366% miesięcznie), wpływy trafiają do budżetu państwa.\n5) Zdający wykorzystał znajomość i rozumienie różnych\naspektów danego problemu do jego opisu w szerszym kontekście\ninterpretacyjnym oraz wykazał się znajomością licznych pojęć\nzwiązanych z ww. zagadnieniem.\nKursywą zaznaczono kwestie niekonieczne do uznania danego\naspektu za spełniony w sposób pełny.\nPoziom II - WARTOŚĆ MERYTORYCZNA 8 P.\nZdający:\n- w pełni scharakteryzował trzy istotne aspekty zagadnienia\n(spośród zagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III)\nlub\n- w pełni scharakteryzował dwa istotne aspekty zagadnienia\ni częściowo scharakteryzował dwa istotne aspekty zagadnienia\n(spośród zagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III).\n5) Zdający wykorzystał znajomość i rozumienie wybranych\naspektów analizowanego tematu; wykazał się znajomością\nwybranych pojęć związanych z tematem.\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający popełnił jeden\nlub dwa błędy\nmerytoryczne.\nSELEKCJA INFORMACJI\nZdający przeprowadził\nniekonsekwentną\nselekcję informacji i ich\nhierarchizację (umieścił\nw pracy nieliczne\nfragmenty niezwiązane\nz tematem).\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nZdający zaprezentował\nwywód nie w pełni\nuporządkowany.\nPoziom I - WARTOŚĆ MERYTORYCZNA 4 P.\nZdający:\n- w pełni scharakteryzował jeden istotny aspekt oraz częściowo\nscharakteryzował jeden istotny aspekt zagadnienia (spośród\nzagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III)\nlub\n- częściowo scharakteryzował trzy istotne aspekty zagadnienia\n(spośród zagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III).\n5) Zdający wykazał się znajomością jedynie nielicznych pojęć\nzwiązanych z tematem.\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający popełnił trzy\nlub cztery błędy\nmerytoryczne.\nSELEKCJA INFORMACJI\nZdający przeprowadził\nw niewystarczającym\nstopniu selekcję\ninformacji i ich\nhierarchizację (napisał\npracę, której znaczną\nczęść stanowią\nfragmenty niezwiązane\nz tematem).\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nZdający zaprezentował\nwywód w sposób\nchaotyczny\ni nielogiczny.\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający popełnił co\nnajmniej pięć błędów\nmerytorycznych.\nSELEKCJA INFORMACJI\nPonad połowę pracy\nstanowią fragmenty\nniezwiązane z tematem.\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nWywód jest\nniekomunikatywny.\n0 P.\nZdający nie zrozumiał tematu - nie wypełnił wymagań dla\npoziomu I.\n5) Zdający nie wykazał się znajomością pojęć związanych\nz tematem.\nPrzy pracy o wartości\nmerytorycznej 0 p., nie\nprzyznaje się punktów\nza pozostałe elementy.\nEgzaminator, klasyfikując wartość merytoryczną pracy na jeden z trzech poziomów (I-III),\nmoże ocenić ją wyłącznie na 12, 8 lub 4 punkty. Ostateczna liczba punktów uzyskanych przez\nzdającego jest zależna także od poziomu realizacji trzech pozostałych kryteriów, tj.\npoprawności merytorycznej, selekcji informacji oraz języka, stylu i kompozycji pracy. Za\nzrealizowanie danego kryterium na poziomie wyższym / niższym od poziomu wartości\nmerytorycznej pracy, zdający uzyskuje jeden punkt więcej / mniej. Egzaminator może także\nocenić pracę na 0 punktów.","solution":null,"image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-Temat_1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":20,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":null,"text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/Temat 2","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"Temat 2","points":null,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Temat 2.\nCzy typ systemu partyjnego jest determinowany przez system wyborczy stosowany\nw elekcjach pierwszych izb parlamentu? Rozważ problem, charakteryzując oba te\nsystemy (wyborczy i partyjny) w Polsce i w państwach, których dotyczą materiały\nźródłowe, w XXI wieku.\nTabela 1. Wyniki wyborów do Bundestagu (izby pierwszej parlamentu RFN) w XXI wieku\nPartia\n2002\n2005\n2009\n2013\n% głosów / liczba mandatów\nUnia Chrześcijańsko-Demokratyczna (CDU) /\nUnia Chrześcijańsko-Społeczna (CSU)\n38,5%\n248\n35,2%\n226\n33,8%\n239\n41,5%\n311\nSocjaldemokratyczna Partia Niemiec\n(SPD)\n38,5%\n251\n34,2%\n222\n23%\n146\n25,7%\n193\nPartia Demokratycznego Socjalizmu (PDS) / Partia\nLewicowa (Linkspartei.PDS) / Lewica (LINKE)*\n4,0%\n2\n8,7%\n54\n11,9%\n76\n8,6%\n64\nZieloni\n(GRÜNE)\n8,6%\n55\n8,1%\n51\n10,7%\n68\n8,4%\n63\nWolna Partia Demokratyczna\n(FDP)\n7,4%\n47\n9,8%\n61\n14,6%\n93\n4,8%\n0\nogółem liczba mandatów\n603\n614\n622\n631\nNa podstawie: parties-and-elections.eu\n* Formacja w 2002 roku startowała w wyborach do Bundestagu pod nazwą PDS, w 2005\nroku - Linkspartei.PDS, a w 2009 i 2013 roku - LINKE.\nMWO_1R\nTabela 2. Wyniki wyborów do Izby Gmin (izby pierwszej parlamentu Wielkiej Brytanii)\nw XXI wieku*\nPartia\n2001\n2005\n2010\n2015\n% głosów / liczba mandatów\nPartia Konserwatywna\n(CON)\n31,7%\n166\n32,3%\n197\n36,1%\n307\n36,9%\n331\nPartia Pracy\n(LAB)\n40,7%\n413\n35,2%\n356\n29,0%\n258\n30,4%\n232\nLiberalni Demokraci\n(LD)\n18,3%\n52\n22,0%\n62\n23,0%\n57\n7,9%\n8\nPartia Niepodległości Zjednoczonego Królestwa\n(UKIP)\n1,5%\n0\n2,2%\n0\n3,1%\n0\n12,6%\n1\nSzkocka Partia Narodowa\n(SNP)\n1,8%\n5\n1,5%\n6\n1,7%\n6\n4,7%\n56\nogółem liczba mandatów\n659\n645\n650\n650\nNa podstawie: parties-and-elections.eu\n* W tabeli przedstawiono wyłącznie formacje, które co najmniej w jednych wyborach\nuzyskały min. 10% głosów lub 10 mandatów.","answer":null,"answer_text":"Temat 2.\nCzy typ systemu partyjnego jest determinowany przez system wyborczy stosowany\nw elekcjach pierwszych izb parlamentu? Rozważ problem, charakteryzując oba te\nsystemy (wyborczy i partyjny) w Polsce i państwach, których dotyczą materiały\nźródłowe, w XXI wieku.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość zasad\ni procedur\ndemokracji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n17. Systemy partyjne. Zdający:\n1) charakteryzuje system monopartyjny, dwupartyjny\ni wielopartyjny;\n3) przedstawia system partyjny wybranego przez siebie państwa (do\nwyboru spośród Wielkiej Brytanii, Niemiec, Francji i Stanów\nZjednoczonych) na podstawie samodzielnie zebranych wiadomości;\n4) opisuje podstawowe zasady ordynacji większościowej\ni proporcjonalnej w powiązaniu z systemem dwupartyjnym\ni wielopartyjnym;\n5) wyjaśnia znaczenie progu wyborczego dla reprezentatywności\nwyborów i tworzenia rządzącej koalicji;\n6) analizuje argumenty na rzecz ordynacji większościowej\ni proporcjonalnej.\n19. Modele ustrojowe państw demokratycznych. Zdający:\n1) podaje cechy charakterystyczne różnych modeli ustrojowych\npaństw demokratycznych; wyjaśnia, jaki model funkcjonuje\nw Polsce;\n2) charakteryzuje krótko ustroje polityczne Niemiec, Wielkiej\nBrytanii, Francji, Stanów Zjednoczonych, Szwajcarii, Włoch\ni Rosji, na podstawie samodzielnie zebranych informacji.\n20. Władza ustawodawcza w państwie demokratycznym. Zdający:\n6) opisuje mechanizm tworzenia koalicji rządowej; wyjaśnia rolę\nopozycji w pracy parlamentu.\n25. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. Zdający:\n2) wyjaśnia różnice między ordynacjami wyborów parlamentarnych\ni prezydenckich w Polsce.\n(III etap) 5. Udział obywateli w życiu publicznym. Zdający:\n1) przedstawia główne podmioty życia publicznego (obywatele,\nzrzeszenia obywatelskie, media, politycy i partie, władza, instytucje\npubliczne, biznes itp.) i pokazuje, jak współdziałają i konkurują one\nze sobą w życiu publicznym.\n(III etap) 10. Państwo i władza demokratyczna. Zdający:\n3) wyjaśnia zasady: większości, pluralizmu i poszanowania praw\nmniejszości w państwie demokratycznym;\n7) rozważa i ilustruje przykładami zalety i słabości demokracji.\n(III etap) 12. System wyborczy i partyjny. Zdający:\n2) wskazuje, odwołując się do wybranych przykładów, różnice\nmiędzy systemem dwupartyjnym a systemem wielopartyjnym;\n3) wymienia partie polityczne obecne w Sejmie; wskazuje te, które\nnależą do koalicji rządzącej, i te, które pozostają w opozycji.\nSchemat punktowania\nPoziom III - WARTOŚĆ MERYTORYCZNA 12 P.\nZdający w pełni:\n1) scharakteryzował system wyborczy (wybory do Sejmu RP)\ni partyjny w Polsce:\n- wybory proporcjonalne, personalizacja głosu poprzez\ngłosowanie na kandydata na danej liście wyborczej, dzielenie\nmandatów w okręgach metodą d’Hondta, próg wyborczy dla\npartii (5%) i koalicji (8%),\n- system wielopartyjny, zmienny: dwublokowy (jeden blok\nSLD-PSL, drugi - partie postsolidarnościowe), dwóch partii\ndominujących (PO i PiS), partii dominującej (PiS z formacjami\nz ich listy: PR, SP)*;\n2) scharakteryzował system wyborczy (wybory do Izby Gmin)\ni partyjny w Wielkiej Brytanii:\n- wybory większościowe przy zastosowaniu większości\nwzględnej, jednomandatowe okręgi wyborcze,\n- system wielopartyjny, na ogół dwupartyjny, ale w latach 2010-\n2015 żadna z głównych partii (konserwatyści i laburzyści) nie\nmiała większości miejsc w Izbie Gmin i zawiązano koalicję\nkonserwatystów i liberałów*;\n3) scharakteryzował system wyborczy (wybory do Bundestagu)\ni partyjny w Niemczech:\n- wybory proporcjonalne z progiem wyborczym 5%,\npersonalizacja aktu wyborczego poprzez drugi głos oddawany\nw wyborach większościowych w jednomandatowych okręgach\nwyborczych - mandaty tak zdobyte odliczane są od tych, które\nprzypadają partiom według podziału mandatów z części\nproporcjonalnej (do 2005 r. metodą Hare’a-Niemeyera, potem\nSainte-Leaguë’a), jednak jeśli mandatów większościowych jest\nwięcej, mamy do czynienia z superatą - stąd różna liczba\ndeputowanych w Bundestagu, zwycięstwo w okręgach zwalnia\npartie z konieczności przekroczenia progu wyborczego,\n- system wielopartyjny, zmienny, teoretycznie dwublokowy:\nCDU/CSU i FPD oraz socjaldemokraci i zieloni; niemniej\nwyniki wyborów powodują często konieczność zawiązywania\ntzw. wielkiej koalicji CDU/CSU - SPD (w XXI w.\ndwukrotnie)*;\n4) zajął stanowisko, rozważył argumenty i kontrargumenty,\nwykorzystując materiały źródłowe:\n4.1. system polski:\n Argument za - system proporcjonalny z progiem sprzyja\nreprezentatywności wyborów i pewnej stabilności systemu\npartyjnego (5 lub 6 ugrupowań w Sejmie RP, poza MN),\n Argument przeciw - mimo tego samego systemu wyborczego\nsystem partyjny ulega zmianom, przez 8% próg dla koalicji\ni 5% dla partii w 2015 r. pierwszy raz zdarzyło się, że jeden\nkomitet wyborczy ma większość mandatów w Sejmie RP,\n4.2. system brytyjski:\n Argument za - generalnie większościowy system wyborczy\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający nie popełnił\nżadnego błędu\nmerytorycznego.\nSELEKCJA INFORMACJI\nZdający przeprowadził\npoprawną selekcję\ni hierarchizację\ninformacji (nie\nzamieścił w pracy\nfragmentów\nniezwiązanych\nz tematem).\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nZdający zaprezentował\nwywód w pełni spójny,\nharmonijny i logiczny.\nsprzyja dwupartyjności, powoduje silną niedoreprezentację\nogólnokrajowych partii trzecich (co najbardziej widać\nw przypadku LD, a ostatnio - UKIP) oraz nadreprezentację\ndwóch lub jednej (pierwsze i drugie wybory) partii silnych,\nwystępuje też czasem nadreprezentacja partii lokalnych (co\nwidać w przypadku SPN w ostatnich wyborach),\n Argument przeciw - mimo tego samego systemu wyborczego\npo wyborach 2010 roku żadna z wielkich partii nie miała\nwiększości niezbędnej do stworzenia rządu, stąd zawiązano\nkoalicję dwóch partii, co oznaczało, że system dwupartyjny\nprzestał być modelowy / przestał funkcjonować,\n4.3. system niemiecki:\n Argument za - system proporcjonalny z progiem sprzyja\nreprezentatywności wyborów i pewnej stabilności systemu\npartyjnego (4 lub 5 partii w Bundestagu),\n Argument przeciw - mimo tego samego systemu wyborczego\ndwukrotnie nie udało się sformować rządu zgodnego\nz systemem dwublokowym, nie zmieniła tej sytuacji korekta\nsystemu wyborczego (z Hare’a-Niemeyera na Sainte-\n-Leaguë’a), a w obu przypadkach miały miejsce rządy\nwielkiej koalicji;\n5) Zdający wykorzystał znajomość i rozumienie różnych\naspektów danego problemu do jego opisu w szerszym kontekście\ninterpretacyjnym oraz wykazał się znajomością licznych pojęć\nzwiązanych z ww. zagadnieniem.\n* Zmiany w systemie mogą być wyrażone w formie opisu, bez\npodawania nazw tych systemów.\nKursywą zaznaczono kwestie niekonieczne do uznania danego\naspektu za spełniony w sposób pełny.\nPoziom II - WARTOŚĆ MERYTORYCZNA 8 P.\nZdający:\n- w pełni scharakteryzował trzy istotne aspekty zagadnienia\n(spośród zagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III)\nlub\n- w pełni scharakteryzował dwa istotne aspekty zagadnienia\ni częściowo scharakteryzował dwa istotne aspekty zagadnienia\n(spośród zagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III).\n5) Zdający wykorzystał znajomość i rozumienie wybranych\naspektów analizowanego tematu; wykazał się znajomością\nwybranych pojęć związanych z tematem; ustosunkował się do\noceny autora.\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający popełnił jeden\nlub dwa błędy\nmerytoryczne.\nSELEKCJA INFORMACJI\nZdający przeprowadził\nniekonsekwentną\nselekcję informacji i ich\nhierarchizację (umieścił\nw pracy nieliczne\nfragmenty niezwiązane\nz tematem).\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nZdający zaprezentował\nwywód nie w pełni\nuporządkowany.\nPoziom I - WARTOŚĆ MERYTORYCZNA 4 P.\nZdający:\n- w pełni scharakteryzował jeden istotny aspekt oraz częściowo\nscharakteryzował jeden istotny aspekt zagadnienia (spośród\nzagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III)\nlub\n- częściowo scharakteryzował trzy istotne aspekty zagadnienia\n(spośród zagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III).\n5) Zdający wykazał się znajomością jedynie nielicznych pojęć\nzwiązanych z tematem.\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający popełnił trzy\nlub cztery błędy\nmerytoryczne.\nSELEKCJA INFORMACJI\nZdający przeprowadził\nw niewystarczającym\nstopniu selekcję\ninformacji i ich\nhierarchizację (napisał\npracę, której znaczną\nczęść stanowią\nfragmenty niezwiązane\nz tematem).\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nZdający zaprezentował\nwywód w sposób\nchaotyczny\ni nielogiczny.\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający popełnił co\nnajmniej pięć błędów\nmerytorycznych.\nSELEKCJA INFORMACJI\nPonad połowę pracy\nstanowią fragmenty\nniezwiązane z tematem.\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nWywód jest\nniekomunikatywny.\n0 P.\nZdający nie zrozumiał tematu - nie wypełnił wymagań dla\npoziomu I.\n5) Zdający nie wykazał się znajomością pojęć związanych\nz tematem.\nPrzy pracy o wartości\nmerytorycznej 0 p., nie\nprzyznaje się punktów\nza pozostałe elementy.\nEgzaminator, klasyfikując wartość merytoryczną pracy na jeden z trzech poziomów (I-III),\nmoże ocenić ją wyłącznie na 12, 8 lub 4 punkty. Ostateczna liczba punktów uzyskanych przez\nzdającego jest zależna także od poziomu realizacji trzech pozostałych kryteriów, tj.\npoprawności merytorycznej, selekcji informacji oraz języka, stylu i kompozycji pracy. Za\nzrealizowanie danego kryterium na poziomie wyższym / niższym od poziomu wartości\nmerytorycznej pracy, zdający uzyskuje jeden punkt więcej / mniej. Egzaminator może także\nocenić pracę na 0 punktów.","solution":null,"image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-Temat_2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":20,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":null,"text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/Temat 3","paper_id":"wos-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"Temat 3","points":null,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Temat 3.\nScharakteryzuj konflikty międzynarodowe prowadzące do dezintegracji terytorialnej\npaństw na obszarze poradzieckim.\nFragment mapy politycznej Azji\nNa podstawie: www.osw.waw.pl\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n29.\n30.\nMaks. liczba punktów\n1\n12\nUzyskana liczba punktów\nMWO_1R\nna temat numer …\nMWO_1R\nMWO_1R\nMWO_1R\nMWO_1R\nMWO_1R\nBRUDNOPIS (nie podlega ocenie)","answer":null,"answer_text":"Temat 3.\nScharakteryzuj konflikty międzynarodowe prowadzące do dezintegracji terytorialnej\npaństw na obszarze poradzieckim.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\n(IV etap z.r.)\nVI. Dostrzeganie\nwspółzależności we\nwspółczesnym\nświecie.\n7. Procesy narodowościowe i społeczne we współczesnym świecie.\nZdający:\n4) omawia na przykładach przyczyny i sposoby rozwiązywania\ndługotrwałych konfliktów między narodami.\n38. Światowy i europejski system ochrony praw człowieka.\nZdający:\n5) analizuje z punktu widzenia międzynarodowych standardów\npraw człowieka przypadki naruszania praw i wolności w różnych\npaństwach.\n40. Stosunki międzynarodowe w wymiarze globalnym. Zdający:\n1) przedstawia podmioty oraz zasady prawa międzynarodowego\n(zasadę suwerenności, wzajemności, pacta sunt servanda);\n2) charakteryzuje na przykładach najczęściej stosowane metody\nrozwiązywania sporów między państwami;\n5) wskazuje i wyjaśnia przyczyny konfliktów zbrojnych we\nwspółczesnym świecie;\n6) rozważa możliwości prowadzenia akcji humanitarnych,\nwspółpracy rozwojowej oraz interwencji pokojowych na obszarach\ndotkniętych konfliktami zbrojnymi, oceniając ich skuteczność\ni aspekty moralne;\n7) wymienia konflikty, którym towarzyszy terroryzm; wyjaśnia ich\nprzyczyny oraz motywy i sposoby działania terrorystów; opisuje\ni ocenia strategie zwalczania terroryzmu.\n42. Systemy bezpieczeństwa i współpracy. Zdający:\n1) charakteryzuje przemiany, jakie nastąpiły w Europie i na świecie\npo upadku komunizmu;\n5) wymienia regionalne systemy bezpieczeństwa i współpracy,\nocenia ich znaczenie dla danego regionu i świata.\n44. Europa wśród światowych mocarstw. Zdający:\n2) rozróżnia typy ładów światowych (jedno-, dwu-\ni wielobiegunowy), odwołując się do historii XX i XXI w.;\n4) przedstawia na przykładach znaczenie supermocarstw i mocarstw\nregionalnych dla ładu światowego.\n(III etap) 22. Współpraca i konflikty międzynarodowe. Zdający:\n2) wskazuje na mapie miejsca najpoważniejszych konfliktów\nmiędzynarodowych; omawia przebieg i próby rozwiązania jednego\nz nich.\nSchemat punktowania\nPoziom III - WARTOŚĆ MERYTORYCZNA 12 P.\nZdający w pełni:\n1) scharakteryzował przyczyny konfliktów na obszarze\nporadzieckim:\n- granice republikańskie w ZSRR (np. przyznanie Krymu\nUkraińskiej SRR, Sewastopol jako miasto o znaczeniu\nzwiązkowym), różnorodność etniczna podmiotów (np. Karabach\njako obwód autonomiczny z dominacją Ormian w ramach\nAzerbejdżańskiej SRR, przy tym historyczne terytorium chanatów\nazerskich; różnorodność etniczna obszarów Abchazji i Osetii\nPołudniowej; niejednolitość terytorialna, gospodarcza i etniczna\nMołdawskiej SRR; niejednolitość etniczna i językowa\npołudniowo-wschodniej Ukrainy);\n- pierestrojka (np. w Karabachu zamieszki etniczne z ofiarami od\n1987 roku) i wzrost znaczenia tożsamości etnicznej;\n- rozpad ZSRR i ogłoszenia niepodległości i / lub działania\netnizujące władz poszczególnych niepodległych państw\n(np. deklaracja suwerenności i niepodległości Mołdawskiej SRR,\nromanizacja państwa; ogłoszenie niepodległości i działania\nnarodowych władz Gruzji);\n- separatyzmy wynikłe z ogłoszenia niepodległości przez dawne\nrepubliki radzieckie oraz będące odpowiedzią na działania\netnizujące władz tych republik (np. Naddniestrze, Abchazja);\n- polityka rosyjska mająca na celu odbudowę znaczenia Rosji;\nodpowiedź rosyjska bądź podmiotów prorosyjskich na zwroty\nprozachodnie w polityce danego państwa (np. „rewolucja\npomarańczowa” - początek separatyzmu prorosyjskiego\nw Ukrainie, „rewolucja godności” odbierana jako jedna\nz przyczyn działań rosyjskich w 2014 roku);\n2) scharakteryzował konflikty abchaski i południowoosetyjski\nprowadzące do dezintegracji terytorialnej Gruzji:\n- pierwsza faza konfliktu zbrojnego w Osetii Południowej -\ndziałania wojenne z lat 1991-1992, rola Rosji, zawieszenie\nbroni;\n- pierwsza faza konfliktu zbrojnego w Abchazji - działania\nwojenne z lat 1992-1993, rola ochotników-obywateli rosyjskich,\nzwycięstwo sił abchaskich i wychodźstwo Gruzinów z Abchazji,\nzawieszenie broni i kolejne walki;\n- wojna z sierpnia 2008 roku - wykorzystanie kwestii Kosowa,\ndziałania militarne w Osetii Południowej, rola Rosji,\npowiększenie terytorium abchaskiego;\n3) scharakteryzował konflikty na obszarze Krymu i Donbasu\nprowadzące do dezintegracji terytorialnej Ukrainy:\n- aneksja Krymu i Sewastopola przez Rosję w 2014 roku:\nreferendum, deklaracja niepodległości, przyłączenie podmiotów\ndo FR - dwa podmioty tworzące pierwotnie Krymski Okręg\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający nie popełnił\nżadnego błędu\nmerytorycznego.\nSELEKCJA INFORMACJI\nZdający przeprowadził\npoprawną selekcję\ni hierarchizację\ninformacji (nie\nzamieścił w pracy\nfragmentów\nniezwiązanych\nz tematem).\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nZdający zaprezentował\nwywód w pełni spójny,\nharmonijny i logiczny.\nFederalny, obecnie w Południowym Okręgu Federalnym;\n- tzw. separatyzm doniecki i ługański, proklamacje\nniepodległości tzw. republik ludowych (DRL i ŁRL) w 2014\nroku, projekt Noworosji, rola Rosji, działania zbrojne, protokoły\nmińskie;\n4) scharakteryzował konflikt ormiańsko-azerbejdżański o Górski\nKarabach prowadzący do dezintegracji terytorialnej\nAzerbejdżanu oraz konflikt naddniestrzański prowadzący do\ndezintegracji terytorialnej Mołdawii:\n4.1. Górski Karabach:\n- referendum w sprawie odłączenia Górskiego Karabachu\nw 1991 roku, odebranie statusu autonomii przez Azerbejdżan,\ndeklaracja niepodległości władz karabaskich, walki zbrojne\nz użyciem sprzętu poradzieckiego w latach 1992-1993;\n- zawieszenie broni w 1994 roku, zamrożenie konfliktu,\nokupacja części innych niż karabaskie ziem azerbejdżańskich\nprzez Karabach, rola Rosji, Karabach jako organizm\nseparatystyczny, związki Karabachu z Armenią;\n- niewypełnianie rezolucji organów międzynarodowych\ndotyczących integracji terytorialnej Azerbejdżanu, potyczki,\n„wojna czterodniowa” w kwietniu 2016 r.;\n4.2. Naddniestrze\n- separatyzm naddniestrzański, proklamacja niepodległości\nw 1991 roku, wojna 1992 roku, rola Rosji w konflikcie;\n- zamrożenie konfliktu, Naddniestrze jako organizm\nseparatystyczny;\n- niepowodzenia planów pokojowych (np. odrzucenie planu\nKozaka), referendum niepodległościowe 2006 roku, rozmowy\npokojowe (3+2), proklamacja chęci przyłączenia do Rosji;\n5) Zdający wykorzystał znajomość i rozumienie różnych\naspektów danego problemu do jego opisu w szerszym kontekście\ninterpretacyjnym oraz wykazał się znajomością licznych pojęć\nzwiązanych z ww. zagadnieniem.\nKursywą zaznaczono kwestie niekonieczne do uznania danego\naspektu za spełniony w sposób pełny. Nie jest także konieczne\npodawanie roku w przypadku wydarzeń z początku lat 90., np.\nwystarczy sformułowanie „początek lat 90.”, „pierwsza połowa\nlat 90.”, jednak jeśli rok został podany błędnie, uznaje się to za\nbłąd.\nPoziom II - WARTOŚĆ MERYTORYCZNA 8 P.\nZdający:\n- w pełni scharakteryzował trzy istotne aspekty zagadnienia\n(spośród zagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III)\nlub\n- w pełni scharakteryzował dwa istotne aspekty zagadnienia\ni częściowo scharakteryzował dwa istotne aspekty zagadnienia\n(spośród zagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III).\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający popełnił jeden\nlub dwa błędy\nmerytoryczne.\nSELEKCJA INFORMACJI\nZdający przeprowadził\nniekonsekwentną\nselekcję informacji i ich\n5) Zdający wykorzystał znajomość i rozumienie wybranych\naspektów analizowanego tematu; wykazał się znajomością\nwybranych pojęć związanych z tematem.\nhierarchizację (umieścił\nw pracy nieliczne\nfragmenty niezwiązane\nz tematem).\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nZdający zaprezentował\nwywód nie w pełni\nuporządkowany.\nPoziom I - WARTOŚĆ MERYTORYCZNA 4 P.\nZdający:\n- w pełni scharakteryzował jeden istotny aspekt oraz częściowo\nscharakteryzował jeden istotny aspekt zagadnienia (spośród\nzagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III)\nlub\n- częściowo scharakteryzował trzy istotne aspekty zagadnienia\n(spośród zagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III).\n5) Zdający wykazał się znajomością jedynie nielicznych pojęć\nzwiązanych z tematem.\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający popełnił trzy\nlub cztery błędy\nmerytoryczne.\nSELEKCJA INFORMACJI\nZdający przeprowadził\nw niewystarczającym\nstopniu selekcję\ninformacji i ich\nhierarchizację (napisał\npracę, której znaczną\nczęść stanowią\nfragmenty niezwiązane\nz tematem).\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nZdający zaprezentował\nwywód w sposób\nchaotyczny\ni nielogiczny.\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający popełnił co\nnajmniej pięć błędów\nmerytorycznych.\nSELEKCJA INFORMACJI\nPonad połowę pracy\nstanowią fragmenty\nniezwiązane z tematem.\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nWywód jest\nniekomunikatywny.\n0 P.\nZdający nie zrozumiał tematu - nie wypełnił wymagań dla\npoziomu I.\n5) Zdający nie wykazał się znajomością pojęć związanych\nz tematem.\nPrzy pracy o wartości\nmerytorycznej 0 p., nie\nprzyznaje się punktów\nza pozostałe elementy.\nEgzaminator, klasyfikując wartość merytoryczną pracy na jeden z trzech poziomów (I-III),\nmoże ocenić ją wyłącznie na 12, 8 lub 4 punkty. Ostateczna liczba punktów uzyskanych przez\nzdającego jest zależna także od poziomu realizacji trzech pozostałych kryteriów, tj.\npoprawności merytorycznej, selekcji informacji oraz języka, stylu i kompozycji pracy. Za\nzrealizowanie danego kryterium na poziomie wyższym / niższym od poziomu wartości\nmerytorycznej pracy, zdający uzyskuje jeden punkt więcej / mniej. Egzaminator może także\nocenić pracę na 0 punktów.","solution":null,"image":"img/wos-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-Temat_3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":null,"text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"}]}