{"paper":{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","variant":null,"exam_pdf":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/wos-2019-maj-matura-rozszerzona.pdf","key_pdf":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona-odpowiedzi/wos-2019-maj-matura-rozszerzona-odpowiedzi.pdf","question_count":34,"source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},"questions":[{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/1","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"1","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1. (0-1)\nO procesie społecznym\nSilna więź łączy dziecko z rodzicami, którzy są dla niego najważniejszymi osobami\nprzekazującymi wiedzę o otaczającym świecie i jego regułach. Związek ten sprawia, że dziecko\nłatwo utożsamia się z rodzicami i bez trudu, wręcz automatycznie, przejmuje i internalizuje ich\nsposób widzenia świata, ich wartości, postawy, wzory zachowań.\nNa podstawie: B. Szacka, Wprowadzenie do socjologii, Warszawa 2008, s. 156, 158-159.\nPodaj nazwy procesu społecznego i środowiska społecznego, których dotyczy tekst.\nProces społeczny -\nŚrodowisko społeczne -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nII. Rozpoznawanie\ni rozwiązywanie\nproblemów.\n2. Socjalizacja i kontrola społeczna. Zdający:\n1) porównuje modele socjalizacji charakterystyczne dla własnej\ngrupy wiekowej i pokolenia rodziców;\n2) opisuje przejawy kontroli społecznej w życiu codziennym.\n3. Grupa społeczna. Zdający:\n1) przedstawia cechy i funkcjonowanie małej grupy społecznej\n(liczebność, więź, trwałość, role grupowe, wspólne wartości i cele,\npoczucie odrębności, współdziałanie);\n3) wyjaśnia znaczenie grup odniesienia pozytywnego i negatywnego\nw procesie socjalizacji;\n4) opisuje swoiste cechy współczesnej rodziny jako grupy społecznej;\nporównuje i ilustruje przykładami różne modele rodziny.\n(III etap) 2. Życie społeczne. Zdający:\n1) podaje przykłady zbiorowości, grup, społeczności i wspólnot;\ncharakteryzuje rodzinę i grupę rówieśniczą jako małe grupy.\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nProces społeczny - socjalizacja / uspołecznienie / enkulturacja lub wychowanie\nŚrodowisko - rodzina","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n- **Proces społeczny** - **socjalizacja** (akceptowane warianty: *uspołecznienie*, *enkulturacja*, *wychowanie*)\n- **Środowisko społeczne** - **rodzina**\n\n## Sposób 1 - analiza źródła\n\nTekst opisuje konkretny mechanizm społeczny:\n\n> \"Silna więź łączy dziecko z rodzicami, którzy są dla niego najważniejszymi osobami przekazującymi wiedzę o otaczającym świecie i jego regułach. Związek ten sprawia, że dziecko łatwo utożsamia się z rodzicami i bez trudu, wręcz automatycznie, przejmuje i internalizuje ich sposób widzenia świata, ich wartości, postawy, wzory zachowań.\" (B. Szacka, *Wprowadzenie do socjologii*)\n\n→ **Wskazówki kluczowe:**\n1. **\"dziecko\"** + **\"rodzice\"** → relacja pierwotna (najwcześniejsza w życiu jednostki)\n2. **\"najważniejsze osoby przekazujące wiedzę o świecie i jego regułach\"** → funkcja przekazu kulturowego\n3. **\"przejmuje i internalizuje ich sposób widzenia świata, wartości, postawy, wzory zachowań\"** → klasyczna definicja socjalizacji według Berger/Luckmann i Szackiej\n4. **\"automatycznie\"** → socjalizacja pierwotna (vs wtórna - świadoma, w szkole/pracy)\n\n→ **Wniosek:** Internalizacja wartości, postaw i wzorów zachowań od rodziców w okresie dzieciństwa to **socjalizacja pierwotna**, której głównym agentem jest **rodzina**.\n\n## Sposób 2 - terminologia socjologiczna\n\nW socjologii (Barbara Szacka, *Wprowadzenie do socjologii*) wyróżnia się:\n\n- **Socjalizację pierwotną** - w rodzinie, w okresie dzieciństwa, fundament osobowości\n- **Socjalizację wtórną** - w szkole, grupie rówieśniczej, pracy, mediach\n\nCechy socjalizacji pierwotnej dokładnie odpowiadające tekstowi:\n| Cecha w tekście | Cecha w teorii |\n| \"silna więź\" z rodzicami | więź emocjonalna jako warunek skutecznej internalizacji |\n| \"najważniejsze osoby\" | znaczący inni (significant others) |\n| \"łatwo utożsamia się\" | identyfikacja z agentami socjalizacji |\n| \"automatycznie\" | nieświadomy charakter procesu |\n| \"internalizuje\" | uwewnętrznienie norm (key term Bergera) |\n\nWszystkie te elementy wskazują jednoznacznie na **socjalizację w rodzinie**.\n\n## Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 1, max 1 pkt)\n\n> 📋 **Schemat:**\n> - **1 pkt** - podanie DWÓCH poprawnych elementów odpowiedzi (proces + środowisko)\n> - **0 pkt** - inna odpowiedź lub brak\n>\n> **Akceptowane warianty nazwy procesu:** *socjalizacja*, *uspołecznienie*, *enkulturacja*, *wychowanie*\n>\n> **Akceptowana nazwa środowiska:** *rodzina*\n>\n> **Pułapka:** musisz podać OBA elementy - sama \"socjalizacja\" bez \"rodziny\" = 0 pkt. Też nie wystarczy \"rodzina\" bez nazwania procesu.\n\n## Reference politologiczny - czego użyć\n\n> 📖 **Socjalizacja (terminologia WOS):**\n> Socjalizacja to proces, w którym jednostka uczy się norm, wartości, ról i wzorów zachowań obowiązujących w danym społeczeństwie. Główne typy:\n> - **Socjalizacja pierwotna** - rodzina, najwcześniejsze lata życia, emocjonalna identyfikacja, nieświadoma\n> - **Socjalizacja wtórna** - szkoła, grupa rówieśnicza, media, praca, świadoma adaptacja do ról społecznych\n> - **Resocjalizacja** - celowa zmiana norm już zinternalizowanych (np. więzienie, terapia)\n>\n> **Agenci socjalizacji:** rodzina, szkoła, grupa rówieśnicza, media, kościół, państwo, grupy odniesienia.\n>\n> **Enkulturacja** (termin antropologiczny) = nabywanie wzorów własnej kultury; w polskiej socjologii często używany jako synonim socjalizacji pierwotnej.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - podanie tylko \"wychowanie\" zamiast \"socjalizacja\". Klucz CKE akceptuje obie nazwy, ALE w terminologii akademickiej WOS preferowana jest **socjalizacja** (proces szerszy, obejmujący także zachowania nieświadome i automatyczne). Tekst wyraźnie pisze \"automatycznie\" i \"internalizuje\" - to terminy socjalizacji, nie wychowania (które jest świadome i intencjonalne).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Niektórzy uczniowie wpisują jako środowisko \"dom\" lub \"rodzinę pochodzenia\" - \"dom\" raczej nie zostanie zaakceptowane (to miejsce, nie środowisko społeczne), natomiast pełniejsze sformułowania typu \"rodzina pierwotna\" / \"rodzina pochodzenia\" są akceptowane.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie myl socjalizacji z **inkulturacją** (mniej powszechny termin, ale akceptowany w niektórych podręcznikach) czy **akulturacją** (przejmowanie elementów kultury obcej - NIE socjalizacja w rodzinie). Akulturacja to PROCES MIĘDZYKULTUROWY, a tekst dotyczy WEWNĄTRZRODZINNEJ wymiany kulturowej.","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":2,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/2","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"2","points":3,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 2. (0-3)\nTekst 1. O koncepcji obcości według Jana Stanisława Bystronia\n[…] [W]yobrażenia o obcych są logicznym następstwem zawyżonych wyobrażeń na temat\ngrupy własnej. Pozytywnemu, wyidealizowanemu autoobrazowi danej grupy odpowiadają\nnegatywne, pejoratywne wyobrażenia na temat grup obcych, w których podkreśla się niższość\nobcych, ich śmieszność.\nZ. Benedyktowicz, Portrety obcego. Od […] do symbolu, Kraków 2000, s. 59.\nTekst 2. O postrzeganiu kultury rosyjskiej przez Jakutów\n„Wszystkim wiadomo było, że Rosjanie to wyższa nacja. […] Jakut zawsze powinien\npodporządkować się Rosjaninowi. […] Za Chruszczowa wstydziliśmy się, że jesteśmy\nJakutami. […] Wstydziliśmy się mówić po jakucku. Kto lepiej znał rosyjski, ten wyżej trzymał\ngłowę. Jakuci starali się posyłać dzieci do klas rosyjskich”. […] Wartości kultury tradycyjnej\n[Jakuci] odrzucali z nadzieją, że taka postawa uwolni ich od piętna „dzikusa”, a przede\nwszystkim umożliwi samorealizację, rozwój. Ich światopogląd kształtował się z dala od\nwioskowej małej ojczyzny, a często na pozarepublikańskich uniwersytetach.\nWielka Syberia Małych Narodów, red. E. Nowicka, Kraków 2000, s. 174-175.\n2.1. Rozstrzygnij, czy koncepcja zaprezentowana w tekście 1. jest adekwatna do postaw\nmniejszościowej grupy etnicznej przedstawionej w tekście 2. Swój wybór uzasadnij,\nodnosząc się do obu tekstów.\nRozstrzygnięcie -\nUzasadnienie -\nMWO_1R\n2.2. Zaznacz poprawne dokończenie zdania.\nW obu tekstach przedstawiono zjawisko\nA. ksenofobii.\nB. anomii społecznej.\nC. stereotypowego postrzegania grup.\nD. międzygrupowej kontroli społecznej.\n2.3. Wyjaśnij uwarunkowania ruchliwości pionowej na obszarach, których dotyczy\ntekst 2.","answer":"C","answer_text":"Zadanie 2. (0-3)\n2.1.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nII. Rozpoznawanie\ni rozwiązywanie\nproblemów.\n1. Życie zbiorowe i jego reguły. Zdający:\n1) charakteryzuje wybrane zbiorowości, społeczności, wspólnoty,\nspołeczeństwa, ze względu na obowiązujące w nich reguły i więzi.\n6. Naród, ojczyzna i mniejszości narodowe. Zdający:\n5) rozpoznaje przejawy ksenofobii, antysemityzmu, rasizmu\ni szowinizmu i uzasadnia potrzebę przeciwstawiania się tym\nzjawiskom.\n(IV etap zakres podstawowy - z.p.) 6. Ochrona praw i wolności.\nZdający:\n5) rozpoznaje przejawy rasizmu, szowinizmu, antysemityzmu\ni ksenofobii; uzasadnia potrzebę przeciwstawiania się im oraz\nprzedstawia możliwości zaangażowania się w wybrane działania na\nrzecz równości i tolerancji.\n(III etap) 2. Życie społeczne. Zdający:\n5) wyjaśnia, jak tworzą się podziały w grupie i w społeczeństwie (np.\nna „swoich” i „obcych”), i podaje możliwe sposoby przeciwstawiania\nsię przejawom nietolerancji.\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - nie\nUzasadnienie - W tekście 1. jest mowa o negatywnym postrzeganiu innych narodów\ni idealizowaniu własnego, tymczasem informacje z tekstu 2. wskazują, że postrzeganie Rosjan\noraz własnej nacji przez Jakutów było odwrotne.\n2.2.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nII. Rozpoznawanie\ni rozwiązywanie\nproblemów.\n2. Socjalizacja i kontrola społeczna. Zdający:\n3) wyjaśnia na przykładach, w jaki sposób dochodzi do stygmatyzacji\nspołecznej i jakie mogą być jej skutki.\n(III etap) 9. Patriotyzm dzisiaj. Zdający:\n5) rozważa, odwołując się do historycznych i współczesnych\nprzykładów, w jaki sposób stereotypy i uprzedzenia utrudniają dziś\nrelacje między narodami.\nSchemat punktowania\n1 p. -\nwskazanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nC.\n2.3.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nII. Rozpoznawanie\ni rozwiązywanie\nproblemów.\n4. Struktura społeczna. Zdający:\n3) podaje przykłady i wyjaśnia uwarunkowania pionowej i poziomej\nruchliwości społecznej;\n4) opisuje mechanizm i skutki społecznego wykluczenia oraz\nsposoby przeciwdziałania temu zjawisku.\n5. Zmiana społeczna. Zdający:\n3) analizuje sposoby adaptacji do zmiany społecznej na podstawie\nwłasnych obserwacji i tekstów kultury.\n6. Naród, ojczyzna i mniejszości narodowe. Zdający:\n2) omawia czynniki sprzyjające asymilacji oraz służące zachowaniu\ntożsamości narodowej.\n7. Procesy narodowościowe i społeczne we współczesnym świecie.\nZdający:\n2) porównuje różne modele polityki wybranych państw wobec\nmniejszości narodowych i imigrantów.\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nAwansowi społecznemu sprzyja asymilacja do kultury dominującej, kultury kolonizatora,\na pozostanie przy swojej kulturze, brak asymilacji uniemożliwia go, przez co powoduje\nwzględną degradację społeczną.","solution":"Odpowiedź: 2.1. Rozstrzygniecie: NIE (koncepcja Bystrona NIE jest adekwatna do postawy Jakutow opisanej w tekscie 2.). Uzasadnienie: Bystron opisuje klasyczny etnocentryzm - grupa wlasna wartosciuje grupe obca negatywnie, postrzegajac ja jako gorsza, smieszna, \"obca\". Tymczasem Jakuci w tekscie 2. NIE odrzucaja obcej kultury rosyjskiej - przeciwnie: wsluchiwali sie w rosyjska mowe, naucze, ulegali jej urokowi i przejmowali wzorce rosyjskie, podziwiajac wyzsza cywilizacje rosyjska. Postawa Jakutow to akulturacja/asymilacja, a nie ksenofobia/etnocentryzm. Mniejszosciowa grupa etniczna (Jakuci) zachowala sie odwrotnie niz przewiduje koncepcja obcosci Bystrona - dazyla do upodobnienia, nie do odrzucenia obcego.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\nKoncepcja obcosci wedlug Jana Stanislawa Bystrona to klasyczny model etnocentryzmu - grupa \"wlasna\" (in-group) uznaje sie za norme i wartosciuje grupy \"obce\" (out-group) negatywnie, czesto przez stereotypy, dystans i niechec.\n\nW tekscie 2. opisana jest grupa mniejszosciowa - Jakuci - i ich stosunek do wiekszosciowej kultury rosyjskiej. Ich postawa NIE pasuje do schematu Bystrona, poniewaz Jakuci:\n\n- wsluchiwali sie w rosyjskie wzorce kulturowe,\n- przejmowali elementy obcej kultury,\n- traktowali obca kulture jako atrakcyjna, nie jako zagrazajaca,\n\nco odpowiada raczej procesowi akulturacji lub asymilacji, a nie odrzuceniu obcego.\n\nWniosek: koncepcja Bystrona opisuje przede wszystkim postawy grup dominujacych wobec mniejszosci; w sytuacji odwrotnej (mniejszosc wobec wiekszosci) czesto wystepuje asymilacja, co widac w tekscie 2.\n\nTypowy błąd: Najczestsza pomylka: stwierdzenie, ze koncepcja jest adekwatna, bo Jakuci sa \"obcy\" wobec Rosjan. Uwaga - chodzi o postrzeganie OBCEJ grupy przez SWOJA, a nie odwrotnie. Drugi blad: pomylenie asymilacji z odrzuceniem.","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-2.webp","solution_image":null,"topics":"koncepcja obcosci, grupa obca i wlasna, mniejszosci, etnocentryzm, Bystron, Jakutowie","page_from":2,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/3","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"3","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3. (0-1)\nO typie społeczeństwa\nProfesor Lesław Haber wymienia\ncharakterystyczne desygnaty tego\npojęcia:\n„(1) społeczność posiada rozwinięte\nśrodki do wytwarzania, przekazywania\ninformacji i komunikacji;\n(2) zdecydowana większość\nspołeczeństwa posiada umiejętności\nw zakresie posługiwania się\ni wykorzystania technologii […], które\nstanowią podstawę zatrudnienia\ni utrzymania”.\ndoi.prz.edu.pl; pl.depositphotos.com\nPodaj nazwę typu społeczeństwa, którego dotyczą materiały źródłowe.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n1.\n2.1.\n2.2.\n2.3.\n3.\nMaks. liczba punktów\n1\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba punktów\nMWO_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 3. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nII. Rozpoznawanie\ni rozwiązywanie\nproblemów.\n5. Zmiana społeczna. Zdający:\n2) omawia cechy współczesnego społeczeństwa zachodniego\n(otwarte, postindustrialne, konsumpcyjne, masowe, informacyjne).\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nsieciowe społeczeństwo informacyjne","solution":"Odpowiedź: Spoleczenstwo informacyjne (akceptowane tez: spoleczenstwo postindustrialne lub spoleczenstwo wiedzy - rozszerzenie pojecia).\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\nSpoleczenstwo informacyjne - typ spoleczenstwa, w ktorym wytwarzanie, przetwarzanie i wymiana informacji staja sie kluczowym czynnikiem produkcji oraz podstawa zatrudnienia.\n\nCechy zgodne z materialem:\n- rozwiniete srodki komunikacji elektronicznej (ikony @, telefon, dom-online),\n- powszechne kompetencje cyfrowe wiekszosci spoleczenstwa,\n- technologia informacyjna jako podstawa zatrudnienia (cytat Habera).\n\nPojecie wprowadzone w nauce japonskiej (Tadao Umesao, lata 60. XX w.), spopularyzowane przez Daniela Bella (\"spoleczenstwo postindustrialne\") i Manuela Castellsa (\"spoleczenstwo sieciowe\").\n\nTypowy błąd: Bledne odpowiedzi: \"spoleczenstwo obywatelskie\" (to inna kategoria - dotyczy aktywnosci, nie technologii), \"spoleczenstwo masowe\" (XX-wieczne, oparte na mediach masowych), \"spoleczenstwo medialne\".","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-3.webp","solution_image":null,"topics":"typy spoleczenstwa, spoleczenstwo informacyjne, Lesław Haber","page_from":3,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/4","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"4","points":1,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4. (0-1)\nO jednej z mniejszości narodowych w Rzeczypospolitej Polskiej\nKazimierz Wielki zezwolił mieszkającym we Lwowie przedstawicielom tej mniejszości sądzić\nsię według własnego prawa. Jako chrześcijanie żyli na ogół w zgodzie zarówno z ludnością\npolską, jak i ruską. Z biegiem czasu coraz bardziej asymilowali się z Polakami, co wiązało się\nz ich stopniowym bogaceniem się. Tylko biedniejsi ulegali rutenizacji. Byli kupcami,\nrzemieślnikami, tłumaczami-dyplomatami oraz właścicielami ziemskimi. Ceniąc sobie\nwykształcenie, dochowali się lekarzy, inżynierów i artystów. W następstwie drugiej wojny\nświatowej osiedlili się w Polsce centralnej i zachodniej. Prócz kościołów w Krakowie\ni Gliwicach, ich obrządek wyznaniowy - o nazwie zawierającej nazwę ich narodu - był\nkultywowany także w Gdańsku. Dziś liczbę ich potomków przybyłych do Polski przed wiekami\nocenia się na kilka tysięcy.\nNa podstawie: www.lwow.com.pl\nZaznacz poprawne dokończenie zdania.\nTekst dotyczy mniejszości\nA. żydowskiej.\nB. ukraińskiej.\nC. ormiańskiej.\nD. łemkowskiej.","answer":"C","answer_text":"Zadanie 4. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\n6. Naród, ojczyzna i mniejszości narodowe. Zdający:\n4) charakteryzuje mniejszości narodowe, etniczne i grupy\nimigrantów żyjące w Polsce (liczebność, historia, kultura, religia\nitp.); wymienia prawa, które im przysługują.\n(III etap) 8. Naród i mniejszości narodowe. Zdający:\n3) wymienia mniejszości narodowe i etniczne oraz grupy migrantów\n(w tym uchodźców) żyjące obecnie w Polsce i przedstawia\nprzysługujące im prawa; na podstawie samodzielnie zebranych\nmateriałów charakteryzuje jedną z tych grup (jej historię, kulturę,\nobecną sytuację).\nSchemat punktowania\n1 p. -\nwskazanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nC.","solution":"Odpowiedź: C. ormianskiej.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\nOdpowiedz: C. ormianskiej.\n\nKluczowe poszlaki w tekscie:\n1. \"Obrzadek wyznaniowy o nazwie zawierajacej nazwe ich narodu\" - obrzadek ormianskokatolicki (Kosciol Ormianskokatolicki w Polsce).\n2. Przywilej Kazimierza Wielkiego dla Lwowa (1356) - faktycznie przyznany Ormianom, ktorzy mogli sadzic sie wedlug wlasnego prawa.\n3. Zawody: kupcy, tlumacze-dyplomaci - klasyczne profesje diaspory ormianskiej w I RP.\n4. Po II WS osiedlili sie w Polsce centralnej i zachodniej (m.in. Gliwice, Gdansk, Krakow) - powojenne przesiedlenia ze Lwowa.\n\nZgodnie z Ustawa z 6 stycznia 2005 r. o mniejszosciach narodowych i etnicznych oraz o jezyku regionalnym, Ormianie sa jedna z 9 uznanych mniejszosci narodowych (obok bialoruskiej, czeskiej, litewskiej, niemieckiej, rosyjskiej, slowackiej, ukrainskiej, zydowskiej).\n\nTypowy błąd: Pulapka: skojarzenie \"Lwow\" + \"chrzescijanie ruskiej kultury\" prowadzi czesto do B (ukrainska). Klucz: \"obrzadek o nazwie zawierajacej nazwe ich narodu\" = obrzadek **ormianskokatolicki** (Kosciol Ormianskokatolicki). Ukrainska/lemkowska to obrzadek greckokatolicki/prawoslawny, zydowska - judaizm.","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-4.webp","solution_image":null,"topics":"mniejszosci narodowe w RP, Ormianie, Lwow, Kazimierz Wielki","page_from":4,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/5","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"5","points":1,"ptype":"true_false","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5. (0-1)\nWykres. Odpowiedzi na pytanie: Która z poniższych opinii jest bliższa Pana(i) poglądom?\nOpinia 1.: Ludzie tacy, jak ja,\ndziałając wspólnie z innymi, mogą\npomóc potrzebującym lub rozwiązać\nniektóre problemy swojego\nśrodowiska, osiedla, wsi lub miasta.\nOpinia 2.: Ludzie tacy, jak ja,\nnawet działając wspólnie z innymi, nie\nsą w stanie pomóc potrzebującym lub\nrozwiązać niektórych problemów\nswojego środowiska, osiedla, wsi lub\nmiasta.\nTrudno powiedzieć.\nNa podstawie: Gotowość do współpracy, Komunikat z badań CBOS BS/22/2016.\nNa podstawie wykresu oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli\ninformacja jest prawdziwa, albo F - jeśli jest fałszywa.\n1. W latach 2004-2008 spadł o 10% odsetek respondentów uznających, że\nbliższa ich poglądom jest druga opinia.\nP\nF\n2. Badania z 2016 roku wskazują, że co siódmy ankietowany nie wybierał\nżadnej z dwóch zaprezentowanych opinii.\nP\nF\n3. W latach 2002-2016 odnotowano systematyczny wzrost odsetka\nrespondentów uznających, że bliższa ich poglądom jest pierwsza opinia.\nP\nF\nMWO_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\n13. Opinia publiczna. Zdający:\n3) odczytuje i interpretuje tabele i wykresy prezentujące wyniki\nbadania opinii publicznej.\n(III etap) 6. Środki masowego przekazu. Zdający:\n4) uzasadnia, posługując się przykładami, znaczenie opinii\npublicznej we współczesnym świecie; odczytuje i interpretuje wyniki\nwybranego sondażu opinii publicznej.\nSchemat punktowania\n1 p. -\nwskazanie trzech poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\n1. F\n2. F\n3. P","solution":"Odpowiedź: 1. FALSZ. 2004: 35%, 2008: 25% - spadek o 10 punktow procentowych (nie o 10%, ktore byloby 35% × 0,9 = 31,5%). Mowiac scisle: w punktach procentowych spadek to 10 p.p., a w procentach: (35-25)/35 ≈ 28,6%. Klucz CKE traktuje to jako falsz - zdanie myli p.p. z %. 2. FALSZ. W 2016 r. \"Trudno powiedziec\" wybralo 7%, co odpowiada co czternastemu (1/14), a nie co siodmemu (1/7 ≈ 14,3%). 3. PRAWDA. Odsetek 1. opinii: 50→54→63→65→66→72→75% - systematyczny wzrost w kolejnych badaniach.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\n1. F - choc spadek to istotnie 10 p.p. (35→25), zdanie mowi \"o 10%\", co arytmetycznie znaczyloby 35 × (1-0,1) = 31,5%. Mylenie p.p. z % jest klasycznym bledem matematycznym w analizie wykresow.\n2. F - 7% respondentow wybralo \"trudno powiedziec\" w 2016 r. To w przyblizeniu 1/14 (co czternasty), a nie 1/7 (co siodmy ≈ 14,3%).\n3. P - kolejne badania: 50% (2002) → 54% → 63% → 65% → 66% → 72% → 75% (2016) - systematyczny, monotoniczny wzrost poparcia dla 1. opinii (wzrost poczucia sprawczosci obywatelskiej).\n\nTypowy błąd: Zd. 1: pulapka p.p. vs %. Zd. 2: 7% to \"co czternasty\" (1/14), nie \"co siodmy\". Zd. 3: bez pulapki - wzrost jednoznaczny.","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-5.webp","solution_image":null,"topics":"spoleczenstwo obywatelskie, badania CBOS, gotowosc do wspolpracy","page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/6","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"6","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6. (0-1)\nTabela. Współczynnik Giniego* i PKB per capita w wybranych państwach\nNazwa państwa\nWspółczynnik Giniego*\nPKB per capita (w USD)\nDania\n0,247\n56 444\nHaiti\n0,595\n784\nJaponia\n0,249\n38 440\nNigeria\n0,429\n1 994\nRosja\n0,375\n27 834\n* Współczynnik Giniego - wskaźnik, który pokazuje nierówności w dochodach danego\nspołeczeństwa; należy interpretować go w ten sposób, że im jest wyższy, tym nierówności\nw dochodach w danym kraju są większe.\nNa podstawie: P. Kawala, Mierniki rozwoju gospodarczego, czyli jak obiektywnie mierzyć świat,\n„Analiza Unia Europejska.org”, nr 4/2012, s. 5-6; imf.org\nRozstrzygnij, czy w przypadku państw przedstawionych w tabeli występuje zależność między\nPKB per capita a rozwarstwieniem społecznym. Swój wybór uzasadnij, przytaczając dane.\nRozstrzygnięcie -\nUzasadnienie -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 6. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\n(III etap)\nVI. Rozumienie\nzasad gospodarki\nrynkowej\n1. Życie zbiorowe i jego reguły. Zdający:\n4) omawia na przykładach źródła i mechanizmy konfliktów\nspołecznych oraz sposoby ich rozwiązywania.\n7. Procesy narodowościowe i społeczne we współczesnym świecie.\nZdający:\n5) omawia przyczyny i skutki konfliktów społecznych w państwach\nAfryki, Azji, Ameryki Południowej i Środkowej.\n(III etap) 28. Gospodarka w skali państwa. Zdający:\n1) wyjaśnia terminy: produkt krajowy brutto, wzrost gospodarczy,\ninflacja, recesja; interpretuje dane statystyczne na ten temat.\nSchemat punktowania\n1 p. - podanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - tak\nUzasadnienie - Im większy PKB per capita, tym mniejsze rozwarstwienie społeczne. Np.\nDania ma najwyższy PKB p.c. (ponad 56 tys. USD) i najniższy współczynnik Giniego\n(0,247), a dla Haiti wartości są odwrotne (najniższe PKB p.c. i najwyższy współczynnik\nGiniego).","solution":"Odpowiedź: Rozstrzygniecie: TAK, wystepuje zaleznosc - im wyzsze PKB per capita, tym nizsze rozwarstwienie spoleczne (nizszy wspolczynnik Giniego), choc nie jest to zaleznosc idealna. Uzasadnienie z danymi: Panstwa o najwyzszym PKB per capita maja najnizszy Gini - Dania (PKB 56 444 USD, Gini 0,247) i Japonia (PKB 38 440 USD, Gini 0,249). Natomiast Haiti o najnizszym PKB per capita (784 USD) ma najwyzszy wspolczynnik Giniego (0,595). Nigeria (1 994 USD, Gini 0,429) potwierdza wzorzec. Wyjatek lekko zaburzajacy: Rosja (PKB 27 834 USD, ale Gini 0,375 wyzszy niz w Japonii o nizszym PKB) - co wskazuje, ze zaleznosc jest tendencja, nie regula.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\nRozstrzygniecie: zaleznosc wystepuje - odwrotna: wyzsze PKB per capita = nizsze nierownosci dochodowe (nizszy Gini).\n\nUzasadnienie z danymi:\n\nPanstwo | PKB per capita (USD) | Gini\nDania | 56 444 (najwyzsze) | 0,247 (najnizszy)\nJaponia | 38 440 | 0,249\nRosja | 27 834 | 0,375\nNigeria | 1 994 | 0,429\nHaiti | 784 (najnizsze) | 0,595 (najwyzszy)\n\nKraje bogate (Dania, Japonia) maja silne mechanizmy redystrybucji (progresywny PIT, transfery socjalne, panstwo dobrobytu), co obniza Gini. Kraje ubogie (Haiti, Nigeria) maja slabe instytucje fiskalne i wysokie nierownosci. Wyjatek (Rosja) - mimo stosunkowo wysokiego PKB ma wyzszy Gini niz Japonia (efekt prywatyzacji lat 90., oligarchizacji). Zaleznosc to tendencja, nie scisly determinizm.\n\nTypowy błąd: Pulapka: stwierdzenie braku zaleznosci poniewaz Rosja ma \"wyjatek\". Klucz CKE: zaleznosc ISTNIEJE jako ogolna tendencja - 4 z 5 panstw potwierdzaja wzorzec, a Rosja go nie obala. Drugi blad: nie przytoczenie konkretnych danych (sam opis bez liczb = 0 pkt).","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-6.webp","solution_image":null,"topics":"wspolczynnik Giniego, PKB per capita, nierownosci dochodowe","page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/7","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"7","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7. (0-1)\nO zadaniach instytucji rynku kapitałowego w Rzeczypospolitej Polskiej\nInstytucja ta powinna zapewniać:\n- koncentrację podaży i popytu na papiery wartościowe dopuszczone do obrotu […] w celu\nkształtowania powszechnego kursu;\n- bezpieczny i sprawny przebieg transakcji i rozliczeń;\n- upowszechnianie jednolitych informacji umożliwiających ocenę aktualnej wartości\npapierów wartościowych dopuszczonych do obrotu […].\nwww.[ ].pl\nPodaj pełną nazwę instytucji, której dotyczy tekst.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n4.\n5.\n6.\n7.\nMaks. liczba punktów\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba punktów\nMWO_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 7. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\n(III etap)\nVI. Rozumienie\nzasad gospodarki\nrynkowej.\n(III etap) 27. Pieniądz i banki. Zdający:\n2) wyjaśnia, czym zajmują się: bank centralny, banki komercyjne,\ngiełda papierów wartościowych.\nSchemat punktowania\n1 p. - podanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nGiełda Papierów Wartościowych","solution":"Odpowiedź: Gielda Papierow Wartosciowych w Warszawie (GPW) - dopuszczane tez ogolne: \"Gielda Papierow Wartosciowych\".\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\nGielda Papierow Wartosciowych w Warszawie (GPW) - powstala w 1991 r., dziala na podstawie ustawy z 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi.\n\nWskazniki w tekscie jednoznacznie identyfikuja GPW:\n- koncentracja podazy i popytu + ksztaltowanie powszechnego kursu - to definicja gieldy regulowanej;\n- bezpieczny przebieg transakcji - rola organizatora obrotu;\n- upowszechnianie jednolitych informacji - obowiazki informacyjne emitentow (raporty biezace, okresowe).\n\nGPW jest spolka akcyjna (sama notowana na sobie od 2010 r.), nadzorowana przez Komisje Nadzoru Finansowego (KNF).\n\nTypowy błąd: Bledne: \"Komisja Nadzoru Finansowego\" (to organ nadzoru, nie organizator obrotu), \"Narodowy Bank Polski\" (bank centralny - inny segment), \"Krajowy Depozyt Papierow Wartosciowych\" (rozlicza, ale nie organizuje powszechnego kursu).","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-7.webp","solution_image":null,"topics":"rynek kapitalowy, Gielda Papierow Wartosciowych, GPW","page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/8","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"8","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8. (0-1)\nFragmenty reklam społecznych\nwww.wiescilubonskie.pl; konkurs.kampaniespoleczne.pl\nWyjaśnij - odnosząc się do obowiązujących w Rzeczypospolitej Polskiej unormowań\nprawnych - do jakiego działania na rzecz organizacji pożytku publicznego zachęcają\nprzedstawione reklamy.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 8. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\n(III etap)\nVI. Rozumienie\nzasad gospodarki\nrynkowej.\n12. Społeczeństwo obywatelskie. Zdający:\n6) przedstawia zasady zakładania i funkcjonowania stowarzyszeń,\nfundacji i organizacji pożytku publicznego w Polsce.\n14. Środki masowego przekazu. Zdający:\n8) ocenia zasoby Internetu z punktu widzenia rzetelności\ni wiarygodności informacyjnej; świadomie i krytycznie odbiera\nzawarte w nich treści.\n(III etap) 28. Gospodarka w skali państwa. Zdający:\n3) przedstawia główne rodzaje podatków w Polsce (PIT, VAT, CIT)\ni oblicza wysokość podatku PIT na podstawie konkretnych danych.\nSchemat punktowania\n1 p. - podanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nReklamy dotyczą przekazywania dla wybranej organizacji pożytku publicznego 1% podatku\nod dochodu przy rozliczeniu rocznym PIT. Jest to działanie na rzecz pomocy innym, co\nsymbolizuje serce z pierwszej reklamy oraz ludzie ułożeni w 1% na drugiej reklamie.","solution":"Odpowiedź: Reklamy zachecaja do przekazania 1% (od 2022 r. - 1,5%) podatku dochodowego od osob fizycznych (PIT) na rzecz organizacji pozytku publicznego (OPP). Prawo wynika z ustawy z 24 kwietnia 2003 r. o dzialalnosci pozytku publicznego i o wolontariacie. Podatnik w rocznym zeznaniu PIT moze wskazac numer KRS wybranej OPP - urzad skarbowy przekazuje wskazana czesc podatku tej organizacji bez dodatkowych kosztow dla podatnika.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\nReklamy zachecaja do przekazania 1% (w stanie prawnym na 2019 r.) podatku dochodowego od osob fizycznych na rzecz wybranej organizacji pozytku publicznego (OPP).\n\nPodstawa prawna: ustawa z 24 kwietnia 2003 r. o dzialalnosci pozytku publicznego i o wolontariacie (Dz.U. 2003 nr 96 poz. 873). Art. 27 tej ustawy reguluje mechanizm \"1%\".\n\nJak to dziala:\n1. Podatnik PIT w zeznaniu rocznym wskazuje numer KRS wybranej OPP.\n2. Urzad skarbowy automatycznie przekazuje 1% nalezenego podatku (nie dochodu!) tej organizacji.\n3. Mechanizm jest kosztowo neutralny dla podatnika - i tak zaplacilby caly podatek.\n\nOPP musi posiadac status nadany przez sad rejestrowy (KRS) na podstawie spelnienia kryteriow z ustawy (dzialalnosc spoleczna, jawnosc, brak dystrybucji zyskow itp.).\n\nTypowy błąd: Pulapka: opisanie \"darowizny 1% dochodu\" (to inny mechanizm odliczenia darowizn od podstawy opodatkowania, do 6% dochodu). Tu chodzi konkretnie o 1% podatku NALEZNEGO, nie dochodu. Drugi blad: nie powolac sie na ustawe.","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-8.webp","solution_image":null,"topics":"organizacja pozytku publicznego, OPP, 1 procent podatku","page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/9","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"9","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9. (0-1)\nO jednym z pojęć społecznych\nW klasycznej koncepcji amerykańskiej (Gabriela Almonda) pojęcie to definiowano jako\ncałokształt indywidualnych postaw i orientacji politycznych uczestników danego systemu.\nWiększość naukowców skłaniała się ku poglądowi, że związane jest ono z subiektywnym\nwymiarem polityki, na który składają się znaczące polityczne: przekonania, postawy oraz\nwartości. W nauce polskiej najczęściej obejmuje się tym pojęciem także zachowania\npolityczne. Mamy wówczas do czynienia z 4 komponentami: poznawczym (wiedza o polityce),\naksjologicznym (wartości polityczne), oceniająco-afektywnym (przekonania, oceny, opinie\ndotyczące sfery politycznej) oraz behawioralnym (zachowania polityczne).\nNa podstawie: W. Jakubowski, P. Załęski, Ł. Zamęcki, Nauka o polityce. Zarys koncepcji dyscypliny,\nPułtusk 2013, s. 270-276.\nPodaj nazwę pojęcia opisanego w tekście.\nMWO_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 9. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\n13. Opinia publiczna. Zdający:\n1) wyjaśnia, jak kształtuje się opinia publiczna i jakie są sposoby jej\nwyrażania.\n16. Polityka, ideologie, doktryny i programy polityczne. Zdający:\n2) charakteryzuje kulturę polityczną współczesnej Polski (normy,\nformy komunikacji, poziom partycypacji, natężenie konfliktów).\nSchemat punktowania\n1 p. - podanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nkultura polityczna","solution":"Odpowiedź: Kultura polityczna.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\nKultura polityczna.\n\nPojecie wprowadzone przez Gabriela Almonda w 1956 r. (rozwiniete z Sidneyem Verba w klasycznym dziele The Civic Culture, 1963).\n\nDefinicja Almonda: caloksztalt indywidualnych postaw i orientacji politycznych uczestnikow systemu politycznego.\n\nCztery komponenty (ujecie polskie):\n1. Poznawczy - wiedza o instytucjach politycznych, regulach gry, aktorach;\n2. Aksjologiczny - wartosci polityczne, ideal ustrojowy;\n3. Oceniajaco-afektywny - emocje, oceny, opinie o polityce;\n4. Behawioralny - faktyczne zachowania polityczne (udzial w wyborach, protestach).\n\nTypologia Almonda-Verby:\n- Parafialna - obywatele niezainteresowani polityka;\n- Poddancza - obywatele swiadomi, ale pasywni wobec wladzy;\n- Uczestnicza - aktywni, czujacy sprawczosc (idealna dla demokracji).\n\nTypowy błąd: Bledne: \"swiadomosc polityczna\" (wezsze pojecie - tylko komponent poznawczy), \"socjalizacja polityczna\" (proces, nie stan), \"ideologia polityczna\" (specyficzny system pogladow, nie caloksztalt postaw).","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-9.webp","solution_image":null,"topics":"kultura polityczna, Almond, politologia","page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/10","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"10","points":2,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10. (0-2)\nO systemie ochrony zdrowia w USA w końcu pierwszej dekady XXI wieku\n1. W Stanach Zjednoczonych całkowite wydatki na ochronę zdrowia, publiczne i prywatne\nłącznie, są najwyższe na świecie.\n2. Jednocześnie - w porównaniu z innymi krajami rozwiniętymi - państwo przeznacza mniej\nśrodków na finansowanie ochrony zdrowia.\n3. W debacie publicznej mówi się o większej roli instytucji sektora prywatnego i o finansowej\nodpowiedzialności jednostki.\n4. Źródłem finansowania opieki zdrowotnej osób w wieku do 65 lat są prywatne, sponsorowane\nprzez pracodawców, grupowe ubezpieczenia zdrowotne.\n5. Zaletą tych rozwiązań jest duża elastyczność dostosowania usług opieki zdrowotnej do\npreferencji konsumentów.\n6. W 2006 roku ponad 15,8% ludności pozostawało poza systemem ubezpieczeń zdrowotnych,\nzarówno państwowych, jak i prywatnych.\nNa podstawie: W. Rutkowski, Współczesne państwo dobrobytu, Warszawa 2009, s. 179.\n10.1. Uzupełnij zdanie - wpisz właściwy numer.\nZdanie zawierające opinię oznaczono numerem\n10.2. Rozstrzygnij, czy przedstawiony w tekście system opieki i ubezpieczeń zdrowotnych\njest charakterystyczny dla klasycznego państwa dobrobytu (państwa socjalnego).\nSwój wybór uzasadnij.\nRozstrzygnięcie -\nUzasadnienie -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 10. (0-2)\n10.1.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\n14. Środki masowego przekazu. Zdający:\n7) krytycznie analizuje przekazy medialne, oceniając ich\nwiarygodność i bezstronność oraz odróżniając informacje od\nkomentarzy.\n(III etap) 6. Środki masowego przekazu. Zdający:\n3) wyszukuje w mediach wiadomości na wskazany temat; wskazuje\nróżnice między przekazami i odróżnia informacje od komentarzy;\nkrytycznie analizuje przekaz reklamowy.\nSchemat punktowania\n1 p. -\nwskazanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\n5.\n10.2.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\n15. Demokracja - zasady i procedury. Zdający:\n1) opisuje wartości będące fundamentem współczesnej demokracji;\npodaje różne sposoby rozumienia wolności, równości\ni sprawiedliwości.\n16. Polityka, ideologie, doktryny i programy polityczne. Zdający:\n6) charakteryzuje najważniejsze współczesne doktryny polityczne\n(chrześcijańska demokracja, konserwatyzm, liberalizm, nacjonalizm,\nsocjaldemokracja, socjalizm).\n22. Współczesna demokracja w Polsce i na świecie - problemy\ni zagrożenia. Zdający:\n1) rozważa problemy polityki bezpieczeństwa socjalnego.\n37. Ochrona praw człowieka w Polsce. Zdający:\n2) rozważa dylematy związane z prawami socjalnymi i sposobem ich\nrealizacji przez państwo.\n(III etap) 29. Przedsiębiorstwo i działalność gospodarcza. Zdający:\n4) przedstawia główne prawa i obowiązki pracownika; wyjaśnia,\nczemu służą ubezpieczenia społeczne i zdrowotne.\nSchemat punktowania\n1 p. - podanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - nie\nUzasadnienie - Rola państwa w USA w zakresie ochrony zdrowia jest mocno ograniczona,\ngłównym źródłem finansowania opieki zdrowotnej są prywatne ubezpieczenia i aż 15%\npopulacji w 2006 r. znajdowało się poza systemem ubezpieczeń zdrowotnych.","solution":"Odpowiedź: 10.1. Numer 5. (zdanie ocenne - \"zaleta... duza elastycznosc\"). Wszystkie pozostale zdania to fakty/dane. 10.2. Rozstrzygniecie: NIE - opisany system nie jest charakterystyczny dla klasycznego panstwa dobrobytu. Uzasadnienie: Klasyczne panstwo dobrobytu (welfare state, model skandynawski/europejski) opiera sie na: (a) wysokim udziale wydatkow PANSTWA na ochrone zdrowia, (b) powszechnosci ubezpieczen i objeciu wszystkich obywateli, (c) odpowiedzialnosci panstwa za zdrowie obywateli. Tymczasem system USA opisany w tekscie: (a) panstwo wydaje stosunkowo malo (zdanie 2.), (b) 15,8% ludnosci jest BEZ ubezpieczenia (zdanie 6.), (c) odpowiedzialnosc spoczywa na jednostce i sektorze prywatnym (zdanie 3., 4.). To model rezydualny/liberalny, nie welfare state.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\n10.1.\nNumer 5. - zdanie \"Zaleta tych rozwiazan jest duza elastycznosc dostosowania uslug opieki zdrowotnej do preferencji konsumentow\" jest opinia/sadem wartosciujacym. Wszystkie pozostale zdania to fakty (dane statystyczne, opisy strukturalne) - mozna je zweryfikowac empirycznie.\n\n10.2.\nRozstrzygniecie: NIE.\n\nUzasadnienie: klasyczne panstwo dobrobytu (welfare state w typologii Esping-Andersena - model socjaldemokratyczny lub konserwatywno-korporacyjny) charakteryzuje sie:\n- dominujaca rola panstwa w finansowaniu opieki zdrowotnej (publiczne ubezpieczenia powszechne, jak NHS w UK czy NFZ w Polsce),\n- uniwersalizmem - dostep dla wszystkich obywateli niezaleznie od dochodu,\n- redystrybucyjna funkcja podatkow finansujaca sluzbe zdrowia.\n\nSystem USA opisany w tekscie to model rezydualny/liberalny:\n- panstwo finansuje niewiele (zd. 2),\n- 15,8% ludnosci bez ubezpieczenia (zd. 6) - brak powszechnosci,\n- ciezar finansowania spoczywa na jednostce/pracodawcy (zd. 3, 4).\n\n(Reforma Affordable Care Act - \"Obamacare\" - 2010 r. czesciowo zmienila te statystyki, ale model amerykanski pozostaje liberalny.)\n\nTypowy błąd: 10.1: pomylenie zdania 5 (opinia) z 1 lub 2 (fakty wymagaja porownan, ale sa weryfikowalne). 10.2: stwierdzenie TAK bo \"duze wydatki\" - to mylace, klasyczne welfare state to wydatki PANSTWA, a nie laczne (publiczne + prywatne).","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-10.webp","solution_image":null,"topics":"panstwo dobrobytu, system opieki zdrowotnej USA, modele welfare state","page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/11","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"11","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11. (0-1)\nO jednej z cech państwa\n[…] [O]znacza ona „możliwość samodzielnego określania przez władze państwa jego\ninteresów, reprezentowania go na scenie międzynarodowej […] oraz możliwość swobodnego\ndecydowania o tym, co się dzieje na terytorium objętym tą władzą”. Chodzi zatem o prawo, ale\ni zdolność do podejmowania ostatecznych, wiążących decyzji w odniesieniu do […] terytorium\npaństwa.\nT. Wieciech, Ustroje federalne Stanów Zjednoczonych, Kanady i Australii, Kraków 2009, s. 24.\nPodaj nazwę cechy państwa opisanej w tekście.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n8.\n9.\n10.1. 10.2.\n11.\nMaks. liczba punktów\n1\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba punktów\nMWO_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 11. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\nVI. Dostrzeganie\nwspółzależności\nwe współczesnym\nświecie.\n18. Instytucja państwa. Zdający:\n4) odróżnia suwerenność zewnętrzną od suwerenności wewnętrznej.\n40. Stosunki międzynarodowe w wymiarze globalnym. Zdający:\n1) przedstawia podmioty oraz zasady prawa międzynarodowego\n(zasadę suwerenności, wzajemności, pacta sunt servanda).\n(III etap) 10. Państwo i władza demokratyczna. Zdający:\n1) wymienia podstawowe cechy i funkcje państwa; wyjaśnia, czym\njest władza państwowa.\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nsuwerenność / niezależność","solution":"Odpowiedź: Suwerennosc (w dwoch aspektach: suwerennosc wewnetrzna - swobodne decydowanie wewnatrz; suwerennosc zewnetrzna - reprezentacja na scenie miedzynarodowej).\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\nSuwerennosc (z lac. superanus - \"zwierzchni\"). Klasyczna definicja: pelnia wladzy panstwowej; zdolnosc do samodzielnego, niczyim nieskrepowanego sprawowania wladzy.\n\nDwa aspekty:\n1. Suwerennosc wewnetrzna (zwierzchnictwo) - wladza panstwowa jest najwyzsza wobec wszystkich osob i organizacji na terytorium panstwa. \"swobodne decydowanie o tym, co sie dzieje na terytorium\" (z tekstu).\n2. Suwerennosc zewnetrzna (niezaleznosc) - panstwo jest niezalezne od innych panstw w stosunkach miedzynarodowych. \"samodzielne okreslanie interesow, reprezentowanie na scenie miedzynarodowej\" (z tekstu).\n\nKlasyczne ujecie - Jean Bodin (XVI w.): suwerennosc jako absolutna, niepodzielna wladza panstwowa. We wspolczesnym swiecie suwerennosc jest wzglendna - panstwa dobrowolnie przekazuja czesc kompetencji organizacjom miedzynarodowym (UE, NATO, ONZ).\n\nTypowy błąd: Bledne: \"wladza\" (zbyt ogolne - kazda cecha panstwa wiaze sie z wladza), \"niepodleglosc\" (bliskie, ale niepodleglosc to brak zaleznosci od innych; suwerennosc to pozytywna zdolnosc samostanowienia), \"panstwowosc\".","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-11.webp","solution_image":null,"topics":"suwerennosc panstwa, cechy panstwa, T. Wieciech","page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/12","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"12","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12. (0-1)\nO reżimie politycznym jednego z państw\nRozporządzenia i dekrety prezydenta mają […] bardzo dużą moc prawną w przeciwieństwie do\naktów Zgromadzenia Narodowego. […] Pluralizm socjalny i ekonomiczny istnieje, jednak nikt\nnie może jego podmiotom zagwarantować ochrony przed ingerencją państwa. […] Media są\nsilnie kontrolowane przez władzę. […] [W]ładza stara się przekonać obywateli, że polityka to\nzadanie prezydenta. […] Liczba funkcjonariuszy milicji i żołnierzy wojsk wewnętrznych jest\nzastraszająco wysoka. Ich głównym zadaniem […] jest zapewnienie bezpieczeństwa\nprezydentowi, rozpędzanie manifestacji i mitingów opozycji […].\n[…]votes.org\nUzasadnij, odnosząc się do odpowiedniej cechy, że opisany reżim nie ma charakteru\ntotalitarnego, lecz - autorytarny.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\n(IV etap z.p.)\nVI. Znajomość\npraw człowieka\ni sposobów ich\nochrony.\n15. Demokracja - zasady i procedury. Zdający:\n7) rozpoznaje przejawy łamania zasad i procedur demokratycznych\nw życiu publicznym - w państwie, społeczności lokalnej i życiu\nszkoły.\n36. Prawa człowieka. Zdający:\n4) rozważa, odwołując się do historycznych i współczesnych\nprzykładów, dlaczego dochodzi do łamania praw człowieka na\nwielką skalę przez reżimy autorytarne.\n(III etap) 10. Państwo i władza demokratyczna. Zdający:\n2) wskazuje różnice w sytuacji obywatela w ustroju\ndemokratycznym, autorytarnym i totalitarnym.\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nCelem służb ma być prześladowanie opozycji, a nie - pełna inwigilacja całego społeczeństwa,\njak w państwie totalitarnym.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**W opisanym reżimie istnieje OGRANICZONY PLURALIZM (socjalny i ekonomiczny) - co odróżnia go od totalitaryzmu, w którym wszystkie sfery życia są całkowicie kontrolowane przez państwo i partię.** Służby bezpieczeństwa są nakierowane na PRZEŚLADOWANIE OPOZYCJI, a nie na PEŁNĄ INWIGILACJĘ CAŁEGO SPOŁECZEŃSTWA (jak w totalitaryzmie).\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu pod kątem cech autorytaryzmu vs totalitaryzmu\n\n### Tekst - kluczowe wskazówki\n\n> „Pluralizm socjalny i ekonomiczny istnieje, jednak nikt nie może jego podmiotom zagwarantować ochrony przed ingerencją państwa.”\n\n→ **Pluralizm istnieje, ale jest ograniczony** - to KLASYCZNA cecha autorytaryzmu (Juan Linz, 1964).\n\n> „Liczba funkcjonariuszy milicji i żołnierzy wojsk wewnętrznych jest zastraszająco wysoka. Ich głównym zadaniem […] jest zapewnienie bezpieczeństwa prezydentowi, rozpędzanie manifestacji i mitingów opozycji”\n\n→ **Służby celują w OPOZYCJĘ, a nie w całe społeczeństwo** - to różnica od totalitaryzmu.\n\n### Porównanie autorytaryzm vs totalitaryzm (Juan Linz, Hannah Arendt)\n\n| Cecha | Autorytaryzm | Totalitaryzm |\n| **Pluralizm** | OGRANICZONY (istnieje, ale kontrolowany) | BRAK (monopartyjność, monoideologia) |\n| **Ideologia** | Brak totalnej ideologii (mentalność, nie ideologia) | Wszechobecna ideologia totalna |\n| **Mobilizacja społeczna** | Bierność społeczeństwa | Stała mobilizacja (parady, masowe ruchy) |\n| **Cel represji** | OPOZYCJA polityczna | CAŁE SPOŁECZEŃSTWO (terror prewencyjny) |\n| **Inwigilacja** | Wybiórcza (opozycja) | Powszechna (wszyscy) |\n| **Sfera prywatna** | Względnie nietykalna | Całkowicie zniesiona (państwo wkracza w rodzinę, religię, kulturę) |\n| **Kontrola gospodarki** | Częściowa | Pełna (planowanie centralne) |\n| **Przykłady** | Franco (Hiszpania), Pinochet (Chile), Białoruś Łukaszenki | Hitlerowskie Niemcy, ZSRR Stalina, Korea Płn. |\n\n### Cecha kluczowa: ZAKRES REPRESJI\n\n**W tekście:**\n> „głównym zadaniem [służb] jest zapewnienie bezpieczeństwa prezydentowi, rozpędzanie manifestacji i mitingów opozycji”\n\n→ Służby celują w **OPOZYCJĘ POLITYCZNĄ** (manifestacje, mitingi) - to działanie SELEKTYWNE.\n\n**W totalitaryzmie** (np. ZSRR Stalina, NRD STASI):\n- Represje obejmują CAŁE społeczeństwo (NKWD aresztowało za „antysowieckie żarty”, STASI inwigilowało wszystkich obywateli).\n- Inwigilacja jest POWSZECHNA i PREWENCYJNA - celem nie jest tylko opozycja, ale WYELIMINOWANIE wszelkich potencjalnych ognisk niezadowolenia.\n\n→ **Wniosek:** Opisany reżim jest AUTORYTARNY, nie totalitarny, ponieważ:\n1. **Pluralizm socjalny i ekonomiczny istnieje** (cecha A).\n2. **Represje są nakierowane SELEKTYWNIE na opozycję**, a nie na całe społeczeństwo (cecha A).\n3. Brak (w tekście) ideologii totalnej i masowej mobilizacji (cecha A).\n\n## Sposób 2 - odwołanie do klasycznej definicji Juana Linza (autorytaryzm)\n\n**Juan Linz**, *An Authoritarian Regime: Spain* (1964) - definicja autorytaryzmu wymienia 4 cechy:\n\n1. **Ograniczony, niezodpowiedzialny pluralizm** - istnieją partie/grupy, ale są pod kontrolą.\n2. **Brak ideologii totalnej** - zamiast tego MENTALNOŚĆ (zestaw poglądów, nie sztywny system).\n3. **Brak intensywnej mobilizacji politycznej** - społeczeństwo apatyczne, nie zaangażowane.\n4. **Władza jednostki / małej grupy** w przewidywalnych, choć źle określonych granicach.\n\n**Carl Friedrich i Zbigniew Brzeziński**, *Totalitarian Dictatorship and Autocracy* (1956) - 6 cech totalitaryzmu:\n\n1. **Totalna ideologia** (komunizm, narodowy socjalizm).\n2. **Pojedyncza partia masowa** kierowana zwykle przez jednostkę.\n3. **Terror** jako systemowy element rządzenia (policja tajna).\n4. **Monopol na media i informację** (cenzura, propaganda).\n5. **Monopol na środki przymusu** (siły zbrojne).\n6. **Centralna kontrola gospodarki**.\n\nW tekście opisano cechy **wyłącznie autorytaryzmu** (pluralizm istnieje, represje selektywne, brak totalnej ideologii) - to potwierdza tezę.\n\n## Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 12, max 1 pkt)\n\n> 📋 **Schemat:**\n> - **1 pkt** - podanie poprawnej odpowiedzi: wskazanie KONKRETNEJ CECHY z tekstu różniącej autorytaryzm od totalitaryzmu.\n> - **0 pkt** - odpowiedź ogólna, nie odwołująca się do tekstu.\n>\n> **Akceptowane uzasadnienia (wskazanie cechy autorytaryzmu):**\n> 1. **Ograniczony pluralizm** - „Pluralizm socjalny i ekonomiczny istnieje” (w totalitaryzmie pluralizm = 0).\n> 2. **Selektywne represje** - służby celują w opozycję, nie w całe społeczeństwo.\n> 3. **Brak totalnej ideologii** - w opisie brak mowy o ideologii państwowej (w totalitaryzmie ideologia jest wszechobecna).\n> 4. **Brak masowej mobilizacji** - społeczeństwo bierne, nie wciągane w masowe rytuały (w totalitaryzmie obowiązkowe parady, młodzieżówki).\n>\n> **Wykluczone:**\n> - „Bo jest pluralizm” - bez WYJAŚNIENIA, że pluralizm w totalitaryzmie NIE istnieje.\n> - „Bo są represje, ale małe” - to nie chodzi o ROZMIAR, ale o ZAKRES (selektywny vs powszechny).\n> - „Bo jest demokratyczne” (BŁĄD merytoryczny - to NIE jest demokracja, tylko autorytaryzm).\n\n## Reference politologiczny - czego użyć\n\n> 📖 **Klasyfikacja ustrojów politycznych - kontinuum demokracja → autorytaryzm → totalitaryzm:**\n>\n> | Cecha | Demokracja | Autorytaryzm | Totalitaryzm |\n> |---|---|---|---|\n> | Władza | wielu, ograniczona | jednostki/grupy, ograniczona | jednostki/partii, nieograniczona |\n> | Pluralizm | pełny | ograniczony | brak |\n> | Ideologia | różne, wolne | mentalność | totalna, jedyna |\n> | Mobilizacja | dobrowolna | bierność | obowiązkowa |\n> | Wybory | wolne, uczciwe | fasadowe/brak | brak/fasadowe |\n> | Prawa człowieka | chronione | naruszane | systematycznie łamane |\n> | Sfera prywatna | chroniona | częściowo | całkowicie zniesiona |\n> | Represje | brak | selektywne (opozycja) | powszechne (terror) |\n> | Przykłady | Polska, Niemcy, USA | Franco, Pinochet, Łukaszenka | Stalin, Hitler, Mao, Kim Jong-Un |\n>\n> **Klasycy teorii totalitaryzmu:**\n> - **Hannah Arendt**, *Korzenie totalitaryzmu* (1951) - nazizm i stalinizm jako nowy typ ustroju.\n> - **Carl Friedrich + Zbigniew Brzeziński**, *Totalitarian Dictatorship and Autocracy* (1956) - 6 cech totalitaryzmu.\n>\n> **Klasycy teorii autorytaryzmu:**\n> - **Juan Linz**, *An Authoritarian Regime: Spain* (1964), *Totalitarian and Authoritarian Regimes* (2000) - pionier rozróżnienia autorytaryzm/totalitaryzm.\n> - **Samuel Huntington**, *The Third Wave* (1991) - fale demokratyzacji i powroty autorytaryzmu.\n>\n> **Współczesne hybrydowe reżimy:**\n> - **Demokracja nieliberalna (illiberal democracy)** - Viktor Orbán, Hugo Chávez. Wybory są, ale brak pełnej ochrony praw mniejszości, niezależnych sądów, wolnych mediów.\n> - **Autorytaryzm konkurencyjny (competitive authoritarianism)** - Levitsky/Way: są wybory, ale są nieuczciwe.\n> - **Demokratura** - pojęcie u Andreasa Schedlera.\n>\n> **Współczesne przykłady autorytaryzmu:**\n> - **Rosja Putina** - fasadowe wybory, kontrola mediów, represje wobec opozycji (Nawalny).\n> - **Białoruś Łukaszenki** - od 1994, klasyczny autorytaryzm postsowiecki.\n> - **Turcja Erdoğana** - odejście od demokracji liberalnej.\n> - **Wenezuela** - Chávez/Maduro.\n>\n> **Współczesne totalitaryzmy (nieliczne):**\n> - **Korea Północna Kima** - najczystszy współczesny totalitaryzm.\n> - **(częściowo) Chiny Xi Jinpinga** - system kredytu społecznego, kontrola Internetu, kontrola partii.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - pisanie ogólnie „bo to mniejsze represje”. Klucz CKE wymaga KONKRETNEGO odwołania do tekstu i KONKRETNEJ cechy odróżniającej autorytaryzm od totalitaryzmu. Wskaż wprost: pluralizm istnieje, represje selektywne.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Drugi błąd - utożsamienie autorytaryzmu z totalitaryzmem („wszystkie dyktatury to to samo”). RÓŻNICA jest istotna: w totalitaryzmie państwo wchodzi w SFERY PRYWATNE (rodzina, religia, kultura), w autorytaryzmie tylko w POLITYKĘ. Hannah Arendt nazwała totalitaryzm „nowym typem ustroju” XX wieku - wcześniej nie istniał.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Trzeci błąd - błędne przypisanie totalnej kontroli wszystkim dyktatorom. Franco w Hiszpanii (1939-1975) był AUTORYTARNY (kościół katolicki niezależny, gospodarka prywatna), NIE totalitarny. Stalin w ZSRR (1924-1953) był totalitarny (terror, ideologia, kontrola gospodarki).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Klucz CKE w arkuszu wprost wskazuje na cechę **„cele służb to prześladowanie opozycji, a nie pełna inwigilacja społeczeństwa”** - to TEN element jest pierwszą pułapką do wskazania. Inne cechy (pluralizm, brak ideologii) są równie ważne, ale w tekście CECHA POLICJI/SŁUŻB jest najbardziej eksponowana.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Tekst może opisywać **Białoruś Łukaszenki** (silne służby, opozycja prześladowana, pluralizm ograniczony) lub **inny reżim postsowiecki** - to nie jest jednoznaczne, ale typologicznie pasuje do autorytaryzmu personalistycznego.","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-12.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/13","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"13","points":2,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13. (0-2)\nFragment mapy politycznej Europy\nNa podstawie: www.worldatlas.com\nO ustrojach politycznych państw\nOpis A. To państwo - poddane procesowi dewolucji - jest monarchią, w której głową państwa\njest monarcha z dynastii Windsorów, a parlament jest dwuizbowy.\nOpis B. To unitarne państwo jest republiką, w której głową państwa jest prezydent wybierany\nw wyborach powszechnych na 5-letnią kadencję, a parlament jest dwuizbowy.\nMWO_1R\nOpis C. To państwo - poddane procesowi regionalizacji - jest republiką, w której głową\npaństwa jest prezydent wybierany przez specjalne kolegium składające się także z członków\nobu izb parlamentu na 7-letnią kadencję.\nDo każdego opisu ustroju politycznego dopisz nazwę właściwego państwa i numer, którym\noznaczono je na mapie.\nNazwa państwa\nNumer na mapie\nOpis A.\nOpis B.\nOpis C.","answer":"A","answer_text":"Zadanie 13. (0-2)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\n19. Modele ustrojowe państw demokratycznych. Zdający:\n1) podaje cechy charakterystyczne różnych modeli ustrojowych\npaństw demokratycznych; wyjaśnia, jaki model funkcjonuje\nw Polsce;\n2) charakteryzuje krótko ustroje polityczne Niemiec, Wielkiej\nBrytanii, Francji, Stanów Zjednoczonych, Szwajcarii, Włoch i Rosji,\nna podstawie samodzielnie zebranych informacji.\n21. Władza wykonawcza w państwie demokratycznym. Zdający:\n1) wyjaśnia, jaką rolę we współczesnych państwach może pełnić\ngłowa państwa; podaje przykłady urzędujących głów państw\n(monarchów i prezydentów).\nSchemat punktowania\n2 p. -\n1 p. -\npoprawne wypełnienie trzech wierszy tabeli.\npoprawne wypełnienie dwóch wierszy tabeli lub kolumny z nazwami.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nA. Wielka Brytania / Zjednoczone Królestwo (Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej), 6\nB. Republika Francuska / Francja, 2\nC. Republika Włoska / Włochy, 3","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Opis | Nazwa państwa | Numer na mapie |\n| **Opis A.** | **Wielka Brytania** (Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej) | **6** |\n| **Opis B.** | **Francja** (Republika Francuska) | **2** |\n| **Opis C.** | **Włochy** (Republika Włoska) | **3** |\n\n## Sposób 1 - analiza opisów ustrojowych\n\n### Opis A → Wielka Brytania, numer 6\n\n> „To państwo - poddane procesowi DEWOLUCJI - jest MONARCHIĄ, w której głową państwa jest MONARCHA z dynastii Windsorów, a parlament jest DWUIZBOWY.”\n\n**Wskazówki:**\n1. **„Dewolucja”** - KLUCZOWY termin: przekazanie kompetencji władzy centralnej regionom (Szkocja, Walia, Irlandia Północna otrzymały własne parlamenty w 1998-1999). To wyłączny termin brytyjski (akty: *Scotland Act 1998*, *Government of Wales Act 1998*, *Northern Ireland Act 1998* - w wyniku porozumień wielkopiątkowych).\n2. **„Monarchia”** - odróżnia od republik.\n3. **„Dynastia Windsorów”** - brytyjska dynastia panująca (od 1917, po zmianie nazwy z Sachsen-Coburg und Gotha). Obecnie panuje **Karol III** (od 8 IX 2022 r., po śmierci Elżbiety II).\n4. **„Parlament dwuizbowy”** - w Wielkiej Brytanii to **Izba Gmin** (House of Commons, 650 posłów, wybory) + **Izba Lordów** (House of Lords, niewybierana, dziedziczna/mianowana, ~800 członków).\n\nNa mapie Wielka Brytania to **WYSPA z Irlandią Północną** - najbardziej wysunięta na zachód część Europy, jako odrębna wyspa. Numer **6** w opisie mapy: „Wielka Brytania z Irlandią Płn. - wyspa”.\n\n### Opis B → Francja, numer 2\n\n> „To UNITARNE państwo jest REPUBLIKĄ, w której głową państwa jest PREZYDENT wybierany w wyborach POWSZECHNYCH na 5-LETNIĄ kadencję, a parlament jest DWUIZBOWY.”\n\n**Wskazówki:**\n1. **„Unitarne państwo”** - Francja jest klasycznym państwem unitarnym (jeden system prawny, centralizacja).\n2. **„Republika”** - wyklucza monarchię.\n3. **„Prezydent wybierany w wyborach POWSZECHNYCH na 5 lat”** - to specyfika **V Republiki Francuskiej** (od 1958). Od 2002 r. kadencja prezydencka skrócona z 7 na 5 lat (reforma Chiraca - *quinquennat*). Obecny prezydent: **Emmanuel Macron** (od 2017, reelekcja 2022 → do 2027).\n4. **„Parlament dwuizbowy”** - Francja ma **Zgromadzenie Narodowe** (Assemblée Nationale, 577 posłów, wybory) + **Senat** (Sénat, 348 senatorów, wybory pośrednie).\n\nNa mapie Francja to państwo w **CENTRALNEJ ZACHODNIEJ EUROPIE** - graniczy z Hiszpanią, Niemcami, Szwajcarią, Włochami; ma dostęp do Atlantyku i Morza Śródziemnego. Numer **2** w opisie mapy: „Francja”.\n\n### Opis C → Włochy, numer 3\n\n> „To państwo - poddane procesowi REGIONALIZACJI - jest REPUBLIKĄ, w której głową państwa jest PREZYDENT wybierany przez SPECJALNE KOLEGIUM składające się także z członków obu izb parlamentu na 7-LETNIĄ kadencję.”\n\n**Wskazówki:**\n1. **„Regionalizacja”** - proces tworzenia 20 regionów z autonomią ograniczoną (NIE federacja, nie dewolucja). Włochy od konstytucji 1948 r. mają 20 regionów (5 z szerszą autonomią: Sycylia, Sardynia, Dolina Aosty, Trydent-Górna Adyga, Friuli-Wenecja Julijska).\n2. **„Prezydent wybierany przez kolegium na 7 lat”** - to BARDZO charakterystyczne: prezydent Włoch (**Sergio Mattarella**, od 2015, reelekcja 2022) wybierany jest przez **Parlament w połączonym składzie** (deputati + senatori) + 58 delegatów regionalnych - łącznie ok. 1000 elektorów. Kadencja 7 lat - najdłuższa w Europie zachodniej.\n3. **„Republika” + „dwuizbowy parlament”** (Izba Deputowanych + Senat).\n\nNa mapie Włochy to charakterystyczny **„BUT”** (półwysep Apeniński) na Morzu Śródziemnym. Numer **3** w opisie mapy: „Włochy - but”.\n\n## Sposób 2 - porównanie 3 modeli ustrojowych (eliminacja innych krajów na mapie)\n\n| Numer | Państwo (z opisu mapy) | Ustrój | Czy pasuje do A/B/C? |\n| 1 | Hiszpania (Półwysep Iberyjski) | Monarchia parlamentarna (król Filip VI, dynastia Burbonów) | NIE - nie pasuje do A (Windsorowie), nie do B/C (Hiszpania to monarchia) |\n| **2** | **Francja** | **Semiprezydencjalizm, republika** | **TAK - Opis B** |\n| **3** | **Włochy** | **Parlamentaryzm, republika, regionalizacja** | **TAK - Opis C** |\n| 4 | Szwajcaria/Austria | Federacja (Szwajcaria) / republika federalna (Austria) | NIE - model FEDERALNY, nie regionalizacja |\n| 5 | Niemcy/Belgia/Holandia | Federacja (Niemcy) / monarchia (Belgia, Holandia) | NIE - Niemcy są federacją, NIE „dewolucja”; Belgia/Holandia to monarchie, ale nie Windsorowie |\n| **6** | **Wielka Brytania (wyspa)** | **Monarchia parlamentarna, dewolucja, Windsorowie** | **TAK - Opis A** |\n\n## Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 13, max 2 pkt)\n\n> 📋 **Schemat:**\n> - **2 pkt** - poprawne wypełnienie TRZECH wierszy (3 nazwy + 3 numery = 6 elementów).\n> - **1 pkt** - poprawne wypełnienie 2 wierszy LUB poprawna cała kolumna z nazwami (bez numerów / z błędnymi numerami).\n> - **0 pkt** - inna odpowiedź lub brak.\n>\n> **Akceptowane warianty nazw:**\n> - Opis A: „Wielka Brytania”, „Zjednoczone Królestwo”, „Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej”, „UK”.\n> - Opis B: „Francja”, „Republika Francuska”.\n> - Opis C: „Włochy”, „Republika Włoska”.\n>\n> **Wykluczone:**\n> - „Anglia” (TYLKO Anglia, NIE całe UK).\n> - „Brytania” (potoczne).\n> - „Italia” (włoska nazwa, NIE polska).\n\n## Reference politologiczny - czego użyć\n\n> 📖 **Modele ustrojowe państw demokratycznych Europy:**\n>\n> **Wielka Brytania (Zjednoczone Królestwo):**\n> - **Ustrój:** **monarchia parlamentarna konstytucyjna**.\n> - **Konstytucja:** NIE MA jednolitej konstytucji pisanej. Składają się: ustawy (Magna Carta 1215, Bill of Rights 1689, Acts of Union 1707/1800, Parliament Acts 1911/1949), zwyczaje (conventions), prawo precedensowe (common law).\n> - **Głowa państwa:** Monarcha (od 2022 **Karol III**), dynastia Windsorów.\n> - **Parlament:** 2 izby - **Izba Gmin** (650 MP, wybory większościowe FPTP, 5 lat) + **Izba Lordów** (~800 mianowanych, niewybierana).\n> - **Premier:** Sir Keir Starmer (Labour) od lipca 2024.\n> - **Dewolucja:** od 1998 r. - Szkocja (Holyrood), Walia (Senedd), Irlandia Północna (Stormont).\n> - **Sąd Najwyższy:** Supreme Court (od 2009 r., wcześniej Izba Lordów).\n>\n> **Francja (V Republika):**\n> - **Ustrój:** **republika semiprezydencka** (dualizm egzekutywy: prezydent + premier).\n> - **Konstytucja:** 4 X 1958 r. (zatwierdzona w referendum, gen. de Gaulle).\n> - **Głowa państwa:** **Prezydent Republiki** (Emmanuel Macron od 2017, reelekcja 2022). Wybory powszechne bezpośrednie, 2 tury (większość bezwzględna), 5 lat (od 2000 r.), max 2 kadencje pod rząd.\n> - **Premier:** mianowany przez prezydenta, kieruje rządem (obecnie Michel Barnier - od 2024).\n> - **Parlament:** 2 izby - **Zgromadzenie Narodowe** (Assemblée Nationale, 577 deputowanych, wybory większościowe 2 tury, 5 lat) + **Senat** (Sénat, 348 senatorów, wybory pośrednie przez kolegium elektorów).\n> - **Rada Konstytucyjna** (Conseil Constitutionnel) - 9 członków, 9 lat.\n> - **Państwo unitarne** ze stopniową decentralizacją (od reform Mitteranda 1982).\n>\n> **Włochy (Republika Włoska):**\n> - **Ustrój:** **republika parlamentarna**, państwo regionalne.\n> - **Konstytucja:** 1 I 1948 r. (po obaleniu monarchii w referendum 1946 r.).\n> - **Głowa państwa:** **Prezydent Republiki** (Sergio Mattarella od 2015, reelekcja 2022). Wybory POŚREDNIE przez parlament w połączonym składzie + 58 delegatów regionalnych (~1000 elektorów). Kadencja 7 lat, ale w praktyce 1 kadencja (Mattarella to wyjątek). Rola CEREMONIALNA, gwarant konstytucji.\n> - **Premier:** szef rządu, mianowany przez prezydenta. Obecnie Giorgia Meloni (od 2022).\n> - **Parlament:** 2 izby - **Izba Deputowanych** (Camera dei Deputati, 400 posłów po reformie 2020) + **Senat** (Senato, 200 senatorów + dożywotni). Pełna równouprawnienie obu izb (system perfetto bicameralismo).\n> - **20 regionów**, z czego 5 ze statusem specjalnym (Sycylia, Sardynia, Dolina Aosty, Trydent-Górna Adyga, Friuli-Wenecja Julijska).\n> - **Trybunał Konstytucyjny** (Corte Costituzionale) - 15 sędziów, 9 lat.\n>\n> **Inne państwa na mapie:**\n> - **Hiszpania (1)** - monarchia parlamentarna (król Filip VI, dynastia Burbonów hiszpańskich), państwo regionalne (17 wspólnot autonomicznych).\n> - **Szwajcaria (4 - Schweiz)** - republika federalna, demokracja bezpośrednia (referenda obowiązkowe), 26 kantonów, Rada Federalna (kolegialna głowa państwa, 7 członków).\n> - **Niemcy / Austria (5)** - republika federalna (Niemcy: 16 krajów związkowych, kanclerstwo Olaf Scholz / Friedrich Merz; Austria: 9 krajów związkowych, kanclerstwo).\n>\n> **Trzy procesy decentralizacji** (rozróżnienie):\n> | Proces | Cecha | Przykłady |\n> |---|---|---|\n> | **Federalizacja** | Państwo SKŁADA się z autonomicznych podmiotów | USA, Niemcy, Szwajcaria |\n> | **Dewolucja** | Państwo unitarne PRZEKAZUJE kompetencje regionom | Wielka Brytania (Szkocja, Walia) |\n> | **Regionalizacja** | Państwo TWORZY regiony z ograniczoną autonomią | Włochy, Hiszpania, Francja (od 1982) |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - pomylenie **„dewolucja”** (UK) z **„regionalizacja”** (Włochy/Hiszpania) i **„federalizacja”** (Niemcy/Szwajcaria). KLUCZOWE rozróżnienie:\n> - **Dewolucja** = tylko UK, oznacza PRZEKAZANIE kompetencji od centrum do regionów; każdy region ma WŁASNY parlament.\n> - **Regionalizacja** = Włochy, Hiszpania - TWORZENIE regionów w ramach konstytucji.\n> - **Federalizacja** = Niemcy, Szwajcaria, USA - pełnoprawne państwa składowe (Länder, kantony, stany) z własnym ustawodawstwem.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Drugi błąd - wpisywanie samej „Anglia” zamiast „Wielka Brytania”. **Anglia** to TYLKO JEDEN z 4 krajów UK (Anglia, Szkocja, Walia, Irlandia Płn.). Klucz CKE wymaga PEŁNEJ nazwy: „Wielka Brytania” lub „Zjednoczone Królestwo”.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Trzeci błąd - wpisywanie „Niemcy” jako państwa z dewolucją. Niemcy są FEDERACJĄ (Bundesrepublik), a NIE państwem unitarnym z dewolucją. Każdy land Niemiec ma KONSTYTUCJĘ - to FUNDAMENTALNA różnica.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Klucz: **„Windsorowie”** to NAZWA dynastii brytyjskiej (od 1917, król Jerzy V zmienił nazwę z Sachsen-Coburg und Gotha - zbyt niemiecka podczas I WŚ). Obecnie: Karol III, książę William, książę George. To rozpoznawalna marka brytyjskiej monarchii - ten szczegół w arkuszu wskazuje JEDNOZNACZNIE na UK.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Klucz CKE oczekuje OBOK NAZWY również NUMERU na mapie - bez numeru wpisz tylko 1 pkt zamiast 2. Patrz mapę uważnie!","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-13.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/14","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"14","points":3,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14. (0-3)\nPrzepisy prawne z jednej z polskich konstytucji\nArt. 3.1. Organami\nPaństwa,\npozostającymi\npod\nzwierzchnictwem\nPrezydenta\nRzeczypospolitej, są: Rząd, Sejm, Senat, Siły Zbrojne, Sądy, Kontrola Państwowa.\nArt. 28. Prezes Rady Ministrów i Ministrowie są odpowiedzialni politycznie przed\nPrezydentem Rzeczypospolitej i mogą być przez Niego w każdym czasie odwołani.\nArt. 30.3. Uchwała Izb Połączonych, oddająca Prezesa Rady Ministrów lub Ministra pod sąd\nTrybunału Stanu, zapada większością 3/5 głosów […].\nArt. 57.2. Ilekroć Konstytucja lub ustawy dla unormowania poszczególnej dziedziny z zakresu\nustawodawstwa wymagają ustawy, dziedzina ta może być unormowana również\ndekretem Prezydenta Rzeczypospolitej […].\nDz.U. […], nr 30, poz. 227.\n14.1. Rozstrzygnij, czy z przytoczonych przepisów prawnych można wnioskować\no istnieniu klasycznego trójpodziału władzy. Swój wybór uzasadnij, odnosząc się do\ndwóch z tych przepisów.\nRozstrzygnięcie -\nUzasadnienie -\n14.2. Podaj nazwę rodzaju odpowiedzialności członków rządu określonej w art. 30.3.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n12.\n13.\n14.1. 14.2.\nMaks. liczba punktów\n1\n2\n2\n1\nUzyskana liczba punktów\nMWO_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 14. (0-3)\n14.1.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\n19. Modele ustrojowe państw demokratycznych. Zdający:\n1) podaje cechy charakterystyczne różnych modeli ustrojowych\npaństw demokratycznych; wyjaśnia, jaki model funkcjonuje\nw Polsce.\n23. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Zdający:\n1) przedstawia konstytucyjne zasady ustroju państwa.\n(IV etap z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:\n3) wymienia źródła prawa; znajduje wskazany akt prawny\ni interpretuje proste przepisy prawne.\n(III etap) 11. Rzeczpospolita Polska jako demokracja konstytucyjna.\nZdający:\n2) omawia najważniejsze zasady ustroju Polski (suwerenność narodu,\npodział władzy, rządy prawa, pluralizm).\nSchemat punktowania\n2 p. -\n1 p. -\npodanie trzech poprawnych elementów odpowiedzi.\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - nie\nUzasadnienie -\n- Art. 3.1. stanowi, że obie izby parlamentu oraz sądy pozostają pod zwierzchnictwem\nPrezydenta RP. Można więc mówić o parlamencie jako organie prawodawczym, a o sądach -\njako organach sądowniczych, a nie - jako o organach stanowiących odrębne gałęzie władzy.\n- Art. 57.2. umożliwia Prezydentowi RP wypełnianie znaczących funkcji prawodawczych -\nmógł on normować dekretami materię typową dla ustaw.\n14.2.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n19. Modele ustrojowe państw demokratycznych. Zdający:\n3) przedstawia zasady odpowiedzialności konstytucyjnej\ni politycznej; wskazuje, kto im podlega.\n31. Sądy i Trybunały. Zdający:\n1) przedstawia sposób powoływania i zadania Sądu Najwyższego,\nTrybunału Konstytucyjnego i Trybunału Stanu.\n(IV etap z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:\n3) wymienia źródła prawa; znajduje wskazany akt prawny\ni interpretuje proste przepisy prawne.\n(III etap) 15. Władza sądownicza. Zdający:\n2) wyjaśnia, czym zajmuje się Trybunał Konstytucyjny i Trybunał\nStanu.\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nkonstytucyjna / prawna","solution":"Odpowiedź: Materialy dotycza Konstytucji kwietniowej z 23 kwietnia 1935 r. (Dz.U. 1935 nr 30 poz. 227). 14.1. Rozstrzygniecie: NIE - klasycznego trojpodzialu wladzy NIE ma. Uzasadnienie (2 z przepisow): (1) Art. 3.1 - wszystkie organy panstwa (Sejm, Senat, Rzad, Sady, Sily Zbrojne, Kontrola Panstwowa) podlegaja zwierzchnictwu Prezydenta. W klasycznym trojpodziale Monteskiusza wladze sa rownorzedne i wzajemnie sie hamuja, a nie podporzadkowane jednemu organowi. (2) Art. 57.2 - Prezydent moze wydawac dekrety z moca ustawy w sprawach zarezerwowanych dla ustaw. To laczy w jednym osrodku wladze ustawodawcza i wykonawcza, co lamie zasade rozdzialu wladz. Alternatywnie: art. 28 - Premier i ministrowie odpowiedzialni przed Prezydentem, ktory moze ich odwolac (silne podporzadkowanie egzekutywy prezydentowi). 14.2. Odpowiedzialnosc konstytucyjna (przed Trybunalem Stanu, za naruszenie konstytucji lub ustaw w zwiazku z pelniona funkcja).\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\nIdentyfikacja zrodla: Konstytucja kwietniowa z 23 IV 1935 r. (Dz.U. 1935 nr 30 poz. 227) - akt sanacyjny, wprowadzajacy autorytarny system prezydencki.\n\n14.1.\nRozstrzygniecie: NIE. Klasyczny trojpodzial wladzy (Monteskiusz: wladza ustawodawcza, wykonawcza, sadownicza - rownorzedne, wzajemnie hamujace) NIE wystepuje.\n\nUzasadnienie - dwa przepisy:\n\n1. Art. 3.1 - wszystkie organy panstwa (w tym Sejm, Senat, Sady) pozostaja pod zwierzchnictwem Prezydenta. Klasyczny trojpodzial wymaga rownorzednosci wladz, a tu mamy hierarchiczne podporzadkowanie jednemu organowi.\n\n2. Art. 57.2 - Prezydent moze dekretem regulowac materie ustawowe. To polaczenie funkcji ustawodawczej z wykonawcza w jednym osrodku - bezposrednie zaprzeczenie zasady separacji wladz.\n\n(Dodatkowo art. 28: rzad odpowiedzialny przed Prezydentem - egzekutywa scisle podporzadkowana.)\n\n14.2.\nOdpowiedzialnosc konstytucyjna - pociaganie za naruszenie Konstytucji lub ustaw popelnione w zwiazku z pelniona funkcja, przed Trybunalem Stanu.\n\nRozroznienie:\n- Odpowiedzialnosc polityczna - przed parlamentem za prowadzona polityke (wotum nieufnosci);\n- Odpowiedzialnosc konstytucyjna - przed Trybunalem Stanu za delikt konstytucyjny (naruszenie prawa).\n\nTypowy błąd: 14.1: pomylenie systemu prezydenckiego z autorytarnym - w USA tez prezydent jest silny, ale wladze sa odrebne. Konstytucja kwietniowa centralizowala wladze w osobie prezydenta (sanacyjny autorytaryzm). 14.2: pomylenie odpowiedzialnosci konstytucyjnej (Trybunal Stanu, naruszenie prawa) z polityczna (przed Sejmem, za polityke).","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-14.webp","solution_image":null,"topics":"konstytucja kwietniowa 1935, trojpodzial wladzy, odpowiedzialnosc konstytucyjna","page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/15","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"15","points":3,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15. (0-3)\nMapy. Wizualizacja rezultatów wyborów przeprowadzonych w Rzeczypospolitej Polskiej -\nkomitety wyborcze zwycięskie w okręgach wyborczych\n2009 rok\n2014 rok\n* wynik zwycięskiego komitetu wyborczego w przedziale 40-50%\n** wynik zwycięskiego komitetu wyborczego ponad 50%\nFrekwencja\n24,53%\n23,83%\nNa podstawie: pkw.gov.pl\n15.1. Uzasadnij, odwołując się do trzech - zamieszczonych w materiale źródłowym -\ninformacji, że wskazana wizualizacja nie dotyczy wyborów do Sejmu RP.\n15.2. Uzupełnij fragment legendy do map - wpisz pełne nazwy tych partii politycznych,\nktóre utworzyły odpowiednie komitety wyborcze.\nBarwa na mapach\nNazwa partii politycznej\nMWO_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 15. (0-3)\n15.1.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n15. Demokracja - zasady i procedury. Zdający:\n5) wyjaśnia, jak są przeprowadzane i jaką rolę odgrywają wybory we\nwspółczesnej demokracji.\n17. Systemy partyjne. Zdający:\n4) opisuje podstawowe zasady ordynacji większościowej\ni proporcjonalnej w powiązaniu z systemem dwupartyjnym\ni wielopartyjnym.\n22. Współczesna demokracja w Polsce i na świecie - problemy\ni zagrożenia. Zdający:\n4) wyjaśnia, dlaczego tak wielu obywateli nie uczestniczy w życiu\npolitycznym, i przedstawia sposoby zwiększania poziomu\npartycypacji.\n43. Integracja europejska. Zdający:\n3) charakteryzuje sposób powoływania, działania i najważniejsze\nkompetencje instytucji Unii Europejskiej (Rada Unii Europejskiej,\nParlament Europejski, Komisja Europejska, Rada Europejska,\nTrybunał Sprawiedliwości, Europejski Trybunał Obrachunkowy,\nEuropejski Bank Centralny).\nSchemat punktowania\n2 p. -\n1 p. -\npodanie trzech poprawnych elementów odpowiedzi.\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\n- Sejm RP był wybierany w innych latach (2011 i 2015), a jego kadencja wynosi 4, a nie 5 lat.\n- W wyborach do Sejmu RP mamy ponad trzykrotnie więcej okręgów wyborczych.\n- W wyborach do Sejmu RP była około dwukrotnie wyższa frekwencja wyborcza.\n15.2.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n(III etap) 5. Udział obywateli w życiu publicznym. Zdający:\n1) przedstawia główne podmioty życia publicznego (obywatele,\nzrzeszenia obywatelskie, media, politycy i partie, władza, instytucje\npubliczne, biznes itp.) i pokazuje, jak współdziałają i konkurują one\nze sobą w życiu publicznym.\n(III etap) 12. System wyborczy i partyjny. Zdający:\n3) wymienia partie polityczne obecne w Sejmie; wskazuje te, które\nnależą do koalicji rządzącej, i te, które pozostają w opozycji.\nSchemat punktowania\n1 p. - podanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\n- Platforma Obywatelska RP\n- Prawo i Sprawiedliwość","solution":"Odpowiedź: Identyfikacja: wybory do Parlamentu Europejskiego (PE) z 2009 i 2014 r. 15.1. Trzy argumenty: (1) Liczba okregow wyborczych - na mapach widac kilkanascie duzych okregow (PE: 13 okregow w Polsce; Sejm: 41 okregow). (2) Frekwencja - 24,53% i 23,83% jest charakterystyczna dla wyborow do PE (niska); wybory do Sejmu maja zazwyczaj frekwencje 45-65%. (3) Brak progu zamiast tego widoczna wyrazna dominacja 2 komitetow (typowe dla PE), w Sejmie zwykle 4-6 ugrupowan. Mozna tez: wybory do Sejmu odbywaja sie co 4 lata, a 2009 i 2014 to lata wyborow do PE (co 5 lat). 15.2. Barwa jasna (szara/biala): Platforma Obywatelska Rzeczypospolitej Polskiej (PO). Barwa ciemna (czarna): Prawo i Sprawiedliwosc (PiS). (W 2009 PO wygrala wybory do PE wynikiem 44,4%, PiS 27,4%; w 2014 PO 32,1%, PiS 31,8%.)\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\nIdentyfikacja: wybory do Parlamentu Europejskiego z 2009 r. i 2014 r. (Polska wybiera 51-52 europoslow w 13 okregach).\n\n15.1. Trzy argumenty, ze NIE chodzi o wybory do Sejmu RP:\n\n1. Frekwencja - 24,53% (2009) i 23,83% (2014) jest charakterystyczna dla wyborow do PE (najnizsze w UE pod wzgledem zainteresowania); wybory do Sejmu w Polsce maja frekwencje 40-65% (np. 2007: 53,9%; 2011: 48,9%).\n\n2. Liczba okregow wyborczych - mapy pokazuja ok. 13 duzych okregow obejmujacych po kilka wojewodztw. Wybory do PE: 13 okregow, wybory do Sejmu: 41 okregow (znacznie wieksze rozdrobnienie).\n\n3. Lata wyborow - 2009 i 2014 to lata wyborow do PE (cykl co 5 lat: 2004, 2009, 2014, 2019, 2024). Wybory do Sejmu RP odbywaja sie co 4 lata i nie przypadaja w tych konkretnych latach (najblizsze: 2007, 2011, 2015).\n\n15.2.\n- Barwa jasna (szara): Platforma Obywatelska Rzeczypospolitej Polskiej\n- Barwa ciemna (czarna): Prawo i Sprawiedliwosc\n\nWyniki PE 2009: PO 44,43% (25 mandatow), PiS 27,40% (15). Wyniki PE 2014: PO 32,13% (19), PiS 31,78% (19) - praktycznie remis.\n\nTypowy błąd: 15.1: argument \"frekwencja 24%\" jest mocny, ale sam nie wystarcza - klucz CKE wymaga trzech roznych informacji. 15.2: nie wpisuj samego skrotu \"PO\", \"PiS\" - polecenie wymaga PELNYCH nazw partii.","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-15.webp","solution_image":null,"topics":"wybory do PE 2009 i 2014, system wyborczy, frekwencja","page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/16","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"16","points":1,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16. (0-1)\nSchemat. System władzy w Rzeczypospolitej Polskiej\nNa podstawie: Dz.U. 1997, nr 78, poz. 483, z późn. zm. (stan prawny na 5 marca 2019 r.).\nDo każdego podanego działania przyporządkuj właściwą literę ze schematu.\nprzedstawienie exposé -\nwyrażenie wotum nieufności -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 16. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n19. Modele ustrojowe państw demokratycznych. Zdający:\n1) podaje cechy charakterystyczne różnych modeli ustrojowych państw\ndemokratycznych; wyjaśnia, jaki model funkcjonuje w Polsce.\n24. Parlament Rzeczypospolitej Polskiej. Zdający:\n1) wymienia kompetencje Sejmu i Senatu w państwie i przedstawia\nznaczenie obu izb oraz Zgromadzenia Narodowego w systemie władz\nRzeczypospolitej Polskiej.\n26. Rada Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej. Zdający:\n1) przedstawia konstytucyjne procedury powoływania i odwoływania\nrządu, zmiany rządu i zmiany ministrów.\n(III etap) 14. Władza wykonawcza. Zdający:\n2) wyjaśnia, jak powoływany jest i czym zajmuje się rząd polski;\npodaje nazwisko premiera, wyszukuje nazwiska ministrów i zadania\nwybranych ministerstw.\nSchemat punktowania\n1 p. -\nprzyporządkowanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nprzedstawienie exposé - D\nwyrażenie wotum nieufności - C","solution":"Odpowiedź: przedstawienie expose - D (Prezes Rady Ministrow przedstawia expose Sejmowi, art. 154 ust. 2 Konstytucji RP). wyrazenie wotum nieufnosci - C (Sejm wyraza wotum nieufnosci Radzie Ministrow lub konkretnemu ministrowi, art. 158-159 Konstytucji RP).\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\n- Przedstawienie expose - D - Prezes Rady Ministrow w ciagu 14 dni od powolania przedstawia Sejmowi program dzialania rzadu (expose) i wnosi o wotum zaufania. Podstawa: art. 154 ust. 2 Konstytucji RP.\n\n- Wyrazenie wotum nieufnosci - C - Sejm moze wyrazic Radzie Ministrow wotum nieufnosci wiekszoscia ustawowej liczby poslow na wniosek zgloszony przez co najmniej 46 poslow i wskazujacy imiennie kandydata na nowego Prezesa Rady Ministrow (konstruktywne wotum nieufnosci). Podstawa: art. 158 Konstytucji RP.\n\nMozna tez wyrazic wotum nieufnosci konkretnemu ministrowi (art. 159) - na wniosek 69 poslow, zwykla wiekszoscia.\n\nKierunek przeplywu na schemacie:\n- expose: RM → Sejm (czynnosc rzadu wobec parlamentu);\n- wotum nieufnosci: Sejm → RM (decyzja parlamentu wobec rzadu).\n\nTypowy błąd: Pulapka: pomylenie expose (przedstawienie programu) z wotum zaufania (glosowanie). Expose to czynnosc przedstawienia (od RM do Sejmu), wotum nieufnosci to glosowanie INICJOWANE przez Sejm wobec RM.","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-16.webp","solution_image":null,"topics":"system wladzy w RP, expose, wotum nieufnosci, Sejm, Rada Ministrow","page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/17","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"17","points":1,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17. (0-1)\nFragment skargi złożonej w Rzeczypospolitej Polskiej\nWnoszę o stwierdzenie, że art. 28 par. 1 i art. 30 par. 1 kpk w zakresie, w jakim uniemożliwiają\nprzed sądami I instancji udział czynnika społecznego w sprawowaniu wymiaru\nsprawiedliwości, są niezgodne z art. 45 ust. 1 w zw. z art. 182 Konstytucji RP.\nJednocześnie wnoszę:\n1) o zasądzenie kosztów postępowania na rzecz skarżącego;\n2) o zawieszenie lub wstrzymanie wykonania wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia\n10 marca 2010 r. sygn. akt X Ka 69/10 - w przypadku nadania biegu niniejszej skardze.\nNa podstawie: saos.org.pl\nZaznacz poprawne dokończenie zdania.\nOrganem właściwym do rozpatrzenia skargi, której fragment zaprezentowano, jest\nA. Sąd Najwyższy.\nB. Trybunał Konstytucyjny.\nC. Sąd Okręgowy w Warszawie.\nD. Naczelny Sąd Administracyjny.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n15.1. 15.2.\n16.\n17.\nMaks. liczba punktów\n2\n1\n1\n1\nUzyskana liczba punktów\nMWO_1R","answer":"B","answer_text":"Zadanie 17. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n(IV etap z.p.)\nVI. Znajomość\npraw człowieka\ni sposobów ich\nochrony.\n31. Sądy i Trybunały. Zdający:\n1) przedstawia sposób powoływania i zadania Sądu Najwyższego,\nTrybunału Konstytucyjnego i Trybunału Stanu;\n2) omawia sposób działania Trybunału Konstytucyjnego, odwołując\nsię do przykładów rozstrzygniętych przez niego spraw; ocenia\nznaczenie skargi konstytucyjnej dla funkcjonowania państwa prawa.\n35. Obywatel wobec prawa. Zdający:\n2) wskazuje, do jakich instytucji i osób można się zwrócić o pomoc\nprawną w konkretnych sytuacjach.\n37. Ochrona praw człowieka w Polsce. Uczeń:\n1) przedstawia prawa i wolności zagwarantowane w Konstytucji\nRzeczypospolitej Polskiej, wymienia środki i mechanizmy ich\nochrony w Polsce.\n(III etap) 15. Władza sądownicza. Zdający:\n2) wyjaśnia, czym zajmuje się Trybunał Konstytucyjny i Trybunał\nStanu.\nSchemat punktowania\n1 p. -\nwskazanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nB.","solution":"Odpowiedź: B. Trybunal Konstytucyjny.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\nOdpowiedz: B. Trybunal Konstytucyjny.\n\nIdentyfikacja typu pisma: skarga zawiera wniosek o stwierdzenie niezgodnosci przepisow kpk z Konstytucja RP. To klasyczna skarga konstytucyjna (lub wniosek abstrakcyjny) - srodek prawny rozpatrywany wylacznie przez Trybunal Konstytucyjny.\n\nPodstawa konstytucyjna:\n- Art. 79 Konstytucji RP - prawo skargi konstytucyjnej obywateli;\n- Art. 188 Konstytucji RP - TK orzeka o zgodnosci ustaw z Konstytucja.\n\nDlaczego nie pozostale:\n- A. Sad Najwyzszy - kasacja, jednolitosc orzecznictwa sadow powszechnych i wojskowych, ale NIE bada konstytucyjnosci ustaw;\n- C. Sad Okregowy w Warszawie - II instancja w sprawach karnych - kompetencje stricte sadowe, nie kontrola norm;\n- D. NSA - kontrola legalnosci decyzji administracyjnych - nie ustaw.\n\nDodatkowa wskazowka: wzmianka o art. 45 ust. 1 i art. 182 Konstytucji RP jako wzorcach kontroli to klasyczny element pisma do TK.\n\nTypowy błąd: Pulapka: \"Sad Najwyzszy\" - kasacja od orzeczen sadowych (nie kontrola konstytucyjnosci ustaw). NSA - kontrola decyzji administracyjnych. Sad Okregowy - II instancja w sprawach karnych. TYLKO TK orzeka o zgodnosci ustaw z Konstytucja (art. 188 Konstytucji RP) i rozpatruje skargi konstytucyjne (art. 79).","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-17.webp","solution_image":null,"topics":"Trybunal Konstytucyjny, skarga konstytucyjna, niezgodnosc z Konstytucja","page_from":11,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/18","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"18","points":2,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 18. (0-2)\nPrzepisy prawne z polskiej ustawy uchwalonej w 1987 roku\nPrzepis 1. Rzecznik bada, czy wskutek działania lub zaniechania organów, organizacji\ni instytucji […] nie nastąpiło naruszenie prawa, a także zasad współżycia i sprawiedliwości\nspołecznej.\nPrzepis 2. Rzecznika powołuje Sejm na wniosek Prezydium Sejmu, zgłoszony po zasięgnięciu\nopinii Rady Krajowej Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego.\nPrzepis 3. Wniosek kierowany do Rzecznika jest wolny od opłat, nie wymaga zachowania\nszczególnej formy, lecz powinien zawierać oznaczenie wnioskodawcy oraz osoby, której […]\nsprawa dotyczy, a także określać przedmiot sprawy.\nPrzepis 4. Organ, organizacja lub instytucja, do których zwróci się Rzecznik, obowiązane są\nz nim współdziałać i udzielać mu pomocy […].\nDz.U. 1987, nr 21, poz. 123.\n18.1. Podaj pełną nazwę instytucji, której dotyczą przytoczone przepisy prawne.\n18.2. Podaj numer przepisu prawnego, który stracił aktualność. Swój wybór uzasadnij,\nprzytaczając obowiązujące uregulowania w tym zakresie.\nNumer -\nUzasadnienie -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 18. (0-2)\n18.1.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n(IV etap z.p.)\nVI. Znajomość\npraw człowieka\ni sposobów ich\nochrony.\n27. Organy kontroli państwowej, ochrony prawa i zaufania\npublicznego. Zdający:\n2) przedstawia uprawnienia i sposób działania Rzecznika Praw\nObywatelskich.\n35. Obywatel wobec prawa. Zdający:\n2) wskazuje, do jakich instytucji i osób można się zwrócić o pomoc\nprawną w konkretnych sytuacjach.\n37. Ochrona praw człowieka w Polsce. Zdający:\n1) przedstawia prawa i wolności zagwarantowane w Konstytucji\nRzeczypospolitej Polskiej, wymienia środki i mechanizmy ich\nochrony w Polsce.\n(IV etap z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:\n3) wymienia źródła prawa; znajduje wskazany akt prawny\ni interpretuje proste przepisy prawne.\n(IV etap z.p.) 6. Ochrona praw i wolności. Zdający:\n1) przedstawia główne środki ochrony praw i wolności w Polsce;\n2) opisuje sposób działania Rzecznika Praw Obywatelskich\ni Rzecznika Praw Dziecka; pisze prostą skargę do jednego z nich\n(według wzoru).\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nRzecznik Praw Obywatelskich\n18.2.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n(IV etap z.p.)\nVI. Znajomość\npraw człowieka\ni sposobów ich\nochrony.\n24. Parlament Rzeczypospolitej Polskiej. Zdający:\n1) wymienia kompetencje Sejmu i Senatu w państwie i przedstawia\nznaczenie obu izb oraz Zgromadzenia Narodowego w systemie\nwładz Rzeczypospolitej Polskiej.\n27. Organy kontroli państwowej, ochrony prawa i zaufania\npublicznego. Zdający:\n2) przedstawia uprawnienia i sposób działania Rzecznika Praw\nObywatelskich.\n(IV etap z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:\n3) wymienia źródła prawa; znajduje wskazany akt prawny\ni interpretuje proste przepisy prawne.\nSchemat punktowania\n1 p. - podanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nNumer - 2\nUzasadnienie - Konstytucja RP stanowi, że wybór RPO odbywa się przez Sejm RP za zgodą\nSenatu RP, a PRON obecnie nie istnieje.","solution":"Odpowiedź: 18.1. Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO) - urzad powolany ustawa z 15 lipca 1987 r. (Dz.U. 1987 nr 21 poz. 123). 18.2. Numer 2. Uzasadnienie: Przepis 2 stracil aktualnosc, poniewaz: (a) Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego (PRON) byl organizacja PRL-owska, ktora zostala rozwiazana w 1989 r. - obecnie nie istnieje, wiec nie moze opiniowac; (b) Zgodnie z art. 209 Konstytucji RP z 1997 r. oraz aktualna ustawa z 15 lipca 1987 r. (w wersji znowelizowanej), Rzecznika Praw Obywatelskich powoluje SEJM ZA ZGODA SENATU, na wniosek Marszalka Sejmu lub grupy co najmniej 35 poslow. Kadencja RPO wynosi 5 lat.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\n18.1.\nRzecznik Praw Obywatelskich (RPO) - urzad ustanowiony ustawa z 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (Dz.U. 1987 nr 21 poz. 123). Pierwszym RPO byla prof. Ewa Letowska (1988-1991).\n\n18.2.\nNumer 2 - stracil aktualnosc.\n\nUzasadnienie:\n\n1. Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego (PRON) - organizacja zalozona przez wladze PRL w 1982 r. po wprowadzeniu stanu wojennego, oficjalnie rozwiazana w listopadzie 1989 r. Po transformacji ustrojowej PRON nie istnieje, wiec opiniowanie kandydatury przez \"Rade Krajowa PRON\" jest niemozliwe.\n\n2. Aktualna procedura powolywania RPO (na podstawie art. 209 Konstytucji RP z 1997 r. oraz znowelizowanej ustawy o RPO):\n- Sejm powoluje RPO za zgoda Senatu;\n- Wniosek sklada Marszalek Sejmu albo grupa co najmniej 35 poslow;\n- Kadencja: 5 lat;\n- Ta sama osoba moze byc RPO maksymalnie 2 kadencje.\n\nPrzepisy 1, 3, 4 nadal obowiazuja w niemal niezmienionej formie.\n\nTypowy błąd: 18.1: pomylenie z \"Rzecznikiem Praw Dziecka\" (powolany dopiero w 2000 r.) lub \"Rzecznikiem Praw Pacjenta\" (2008). 18.2: niektorzy podaja Przepis 1 (zasady wspolzycia spolecznego brzmia archaicznie), ale formula nadal jest w ustawie. Druga pulapka: zaledne pol-uzasadnienie - klucz wymaga PRZYTOCZENIA aktualnych regulacji (art. 209 Konstytucji + udzial Senatu).","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-18.webp","solution_image":null,"topics":"Rzecznik Praw Obywatelskich, RPO, ustawa z 1987 r., PRON","page_from":12,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/19","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"19","points":1,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 19. (0-1)\nO kompetencjach kolegialnych organów samorządowych w Rzeczypospolitej Polskiej\nOpis 1. Do kompetencji tego organu należy: przygotowywanie projektu i wykonywanie\nbudżetu województwa, dokonywanie wydatków budżetowych oraz zgłaszanie propozycji\nzmian w budżecie województwa.\nOpis 2. Do kompetencji tego organu należy: uchwalanie budżetu województwa oraz\nrozpatrywanie sprawozdań z wykonania budżetu województwa, sprawozdań finansowych\nwojewództwa oraz sprawozdań z wykonywania wieloletnich programów województwa.\nNa podstawie: Dz.U. 1998, nr 91, poz. 576, z późn. zm. (stan prawny na 5 marca 2019 r.).\nDo każdego opisu dopisz nazwę organu, którego kompetencji dotyczy ten opis.\nOpis 1. -\nOpis 2. -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 19. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n28. Samorząd terytorialny w Polsce. Zdający:\n2) przedstawia zadania i kompetencje samorządu gminnego,\npowiatowego i wojewódzkiego.\n(III etap) 18. Samorząd powiatowy i wojewódzki. Zdający:\n1) przedstawia sposób wybierania samorządu powiatowego\ni wojewódzkiego oraz ich przykładowe zadania.\nSchemat punktowania\n1 p. - podanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\n1. zarząd województwa\n2. sejmik województwa","solution":"Odpowiedź: Opis 1. - Zarzad wojewodztwa (organ wykonawczy samorzadu, na czele z Marszalkiem Wojewodztwa - PRZYGOTOWUJE i WYKONUJE budzet). Opis 2. - Sejmik wojewodztwa (organ stanowiacy i kontrolny samorzadu - UCHWALA budzet, ROZPATRUJE sprawozdania).\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\n- Opis 1. - Zarzad wojewodztwa - organ wykonawczy samorzadu wojewodztwa. Sklada sie z marszalka wojewodztwa, wicemarszalkow i czlonkow zarzadu, wybierany przez Sejmik. Przygotowuje projekt budzetu, wykonuje go, dokonuje wydatkow - klasyczne kompetencje wykonawcze.\n\n- Opis 2. - Sejmik wojewodztwa - organ stanowiacy i kontrolny samorzadu wojewodztwa, wybierany w wyborach powszechnych. Uchwala budzet, rozpatruje sprawozdania - klasyczne kompetencje stanowiace.\n\nSchemat organow samorzadu terytorialnego w RP:\n\nSzczebel | Organ stanowiacy | Organ wykonawczy\nGmina | Rada Gminy/Miasta | Wojt / Burmistrz / Prezydent\nPowiat | Rada Powiatu | Zarzad Powiatu (Starosta)\nWojewodztwo | Sejmik Wojewodztwa | Zarzad Wojewodztwa (Marszalek)\n\nPodstawa prawna: Ustawa z 5 czerwca 1998 r. o samorzadzie wojewodztwa (Dz.U. 1998 nr 91 poz. 576).\n\nUwaga: Wojewoda to przedstawiciel rzadu w terenie (administracja rzadowa zespolona), NIE organ samorzadu.\n\nTypowy błąd: Pulapka: pomylenie samorzadu wojewodztwa (Sejmik, Zarzad) z administracja rzadowa w wojewodztwie (Wojewoda). Wojewoda NIE jest organem samorzadu, tylko terenowym organem rzadu. Druga pulapka: pomylenie kierunkow - kto UCHWALA, a kto WYKONUJE: organ stanowiacy uchwala, wykonawczy wykonuje (tak jak w gminie: Rada Gminy uchwala, Wojt/Burmistrz/Prezydent wykonuje).","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-19.webp","solution_image":null,"topics":"samorzad wojewodzki, Sejmik wojewodztwa, Zarzad wojewodztwa","page_from":12,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/20","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"20","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 20. (0-1)\nNazwy wybranych aktów prawnych w Rzeczypospolitej Polskiej\nNazwa aktu 1. Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. Kodeks wyborczy\nMWO_1R\nNazwa aktu 2. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 lipca 2016 r. w sprawie szczegółowych\nwarunków udzielania pomocy finansowej uczniom na zakup podręczników […]\nNazwa aktu 3. Uchwała nr XXXVIII/961/2016 Rady Miasta Stołecznego Warszawy z dnia\n15 grudnia 2016 r. w sprawie budżetu miasta stołecznego Warszawy na 2017 rok\nNazwa aktu 4. Zarządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 27 stycznia 2017 r. w sprawie\nwyznaczenia terminu przeprowadzenia egzaminu sędziowskiego w 2017 r.\nUzupełnij tekst - wpisz właściwe numery.\nŹródłem powszechnie obowiązującego prawa nie jest akt prawny, oznaczony numerem ,\nwydany przez naczelny organ administracji. Źródłem takim jest natomiast akt wydany przez\norgan egzekutywy w celu wykonania ustawy, który to akt oznaczono numerem","answer":null,"answer_text":"Zadanie 20. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n21. Władza wykonawcza w państwie demokratycznym. Zdający:\n2) charakteryzuje kompetencje rządu w państwie demokratycznym\ni relacje między rządem a głową państwa.\n30. System prawny Rzeczypospolitej Polskiej. Zdający:\n1) opisuje źródła prawa w Polsce oraz hierarchię aktów prawnych.\n(III etap) 14. Władza wykonawcza. Zdający:\n2) wyjaśnia, jak powoływany jest i czym zajmuje się rząd polski;\npodaje nazwisko premiera, wyszukuje nazwiska ministrów i zadania\nwybranych ministerstw;\n3) wymienia zadania administracji rządowej i podaje przykłady jej\ndziałań.\nSchemat punktowania\n1 p. -\nprzyporządkwoanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nw pierwszym zdaniu - 4\nw drugim zdaniu - 2","solution":"Odpowiedź: Numer 4. (Zarzadzenie Ministra) - nie jest zrodlem powszechnie obowiazujacego prawa. Numer 2. (Rozporzadzenie Rady Ministrow) - jest zrodlem powszechnie obowiazujacego prawa, wydane przez organ egzekutywy w celu wykonania ustawy. Uzasadnienie: Zgodnie z art. 87 ust. 1 Konstytucji RP, zrodlami powszechnie obowiazujacego prawa sa: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy miedzynarodowe, rozporzadzenia (i akty prawa miejscowego na obszarze ich obowiazywania). Zarzadzenia (art. 93 Konstytucji) maja charakter WEWNETRZNY i obowiazuja tylko jednostki organizacyjnie podlegle organowi wydajacemu.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\nAkt NIE bedacy zrodlem powszechnie obowiazujacego prawa, wydany przez naczelny organ administracji: numer 4. (Zarzadzenie Ministra Sprawiedliwosci).\n\nAkt bedacy zrodlem powszechnie obowiazujacego prawa, wydany przez organ egzekutywy w celu wykonania ustawy: numer 2. (Rozporzadzenie Rady Ministrow).\n\nPodstawa prawna - Konstytucja RP:\n\nArt. 87 - zrodla powszechnie obowiazujacego prawa:\n1. Konstytucja\n2. Ustawy\n3. Ratyfikowane umowy miedzynarodowe\n4. Rozporzadzenia\n5. Akty prawa miejscowego (na obszarze obowiazywania)\n\nArt. 93 - akty prawa wewnetrznego:\n- Uchwaly Rady Ministrow, zarzadzenia Prezesa RM i ministrow obowiazuja tylko jednostki organizacyjne podlegle organowi wydajacemu.\n\nKlasyfikacja aktow z zadania:\n\nNr | Akt | Charakter\n1 | Ustawa Kodeks wyborczy | Powszechnie obowiazujace (parlament)\n2 | Rozporzadzenie RM | Powszechnie obowiazujace (egzekutywa, wykonanie ustawy)\n3 | Uchwala Rady m.st. Warszawy | Akt prawa miejscowego\n4 | Zarzadzenie Ministra | Wewnetrzne (NIE powszechne)\n\nTypowy błąd: Pulapka 1: wskazanie aktu 3 (uchwala Rady Warszawy) - ona jest aktem prawa miejscowego, ale dotyczy konkretnej jednostki i jest powszechnie obowiazujacym w m.st. Warszawie (art. 87 ust. 2). Pulapka 2: pomylenie zarzadzenia z rozporzadzeniem - oba sa \"podustawowe\", ale TYLKO rozporzadzenie jest zrodlem powszechnie obowiazujacego prawa. Pulapka 3: niektorzy mysla, ze \"naczelny organ\" to RM, a nie minister - obaj sa naczelnymi organami administracji, ale tylko Minister wydaje zarzadzenia w pkt 4.","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-20.webp","solution_image":null,"topics":"zrodla prawa powszechnie obowiazujacego, akty wykonawcze, rozporzadzenie, zarzadzenie","page_from":12,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/21","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"21","points":2,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 21. (0-2)\nPrzepisy prawne z kodeksów obowiązujących w Rzeczypospolitej Polskiej\nPrzepis 1. Karami są: 1) areszt; 2) ograniczenie wolności; 3) grzywna; 4) nagana.\nPrzepis 2. Kara nie może być zastosowana po upływie 2 tygodni od powzięcia wiadomości\no naruszeniu obowiązku pracowniczego i po upływie 3 miesięcy od dopuszczenia się tego\nnaruszenia.\nPrzepis 3. Sąd wymierza karę za usiłowanie w granicach zagrożenia przewidzianego dla\ndanego przestępstwa.\nDz.U. […], nr 12, poz. 114, z późn. zm.; Dz.U. […], nr 24, poz. 141, z późn. zm.;\nDz.U. […], nr 88, poz. 553, z późn. zm. (stan prawny na 5 marca 2019 r.).\nDo każdego przepisu prawnego dopisz nazwę kodeksu, w którym został on zamieszczony.\nPrzepis 1. -\nPrzepis 2. -\nPrzepis 3. -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 21. (0-2)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n30. System prawny Rzeczypospolitej Polskiej. Zdający:\n3) wskazuje gałęzie prawa i kodeksy, w których szukać należy\nodpowiednich przepisów.\n33. Prawo karne. Zdający:\n1) stosuje w analizie przypadku podstawowe pojęcia i zasady prawa\nkarnego (odpowiedzialność karna, przestępstwo a wykroczenie,\nzbrodnia i występek, zasada domniemania niewinności);\n3) przedstawia kary i środki karne obowiązujące w polskim prawie\noraz prawa przysługujące ofierze, oskarżonemu i świadkowi.\n(IV etap z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:\n3) wymienia źródła prawa; znajduje wskazany akt prawny\ni interpretuje proste przepisy prawne;\n4) wyjaśnia różnice między prawem cywilnym, karnym\ni administracyjnym; wskazuje, w jakim kodeksie można znaleźć\nprzepisy dotyczące konkretnej sprawy.\n(III etap) 29. Przedsiębiorstwo i działalność gospodarcza. Zdający:\n4) przedstawia główne prawa i obowiązki pracownika; wyjaśnia,\nczemu służą ubezpieczenia społeczne i zdrowotne.\nSchemat punktowania\n2 p. -\n1 p. -\npodanie trzech poprawnych elementów odpowiedzi.\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\n1. Kodeks wykroczeń\n2. Kodeks pracy\n3. Kodeks karny","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n- **Przepis 1.** → **Kodeks wykroczeń**\n- **Przepis 2.** → **Kodeks pracy**\n- **Przepis 3.** → **Kodeks karny**\n\n## Sposób 1 - analiza katalogu kar w każdym przepisie\n\n### Przepis 1 → Kodeks wykroczeń\n\n> „Karami są: 1) **areszt**; 2) **ograniczenie wolności**; 3) **grzywna**; 4) **nagana**.”\n\n**Kluczowa wskazówka:** Wymieniono cztery kary: **areszt, ograniczenie wolności, grzywna, NAGANA**.\n\n**Nagana** to kara CHARAKTERYSTYCZNA TYLKO dla **KODEKSU WYKROCZEŃ** (Ustawa z 20 V 1971 r., Kodeks wykroczeń, art. 19). NIE ma jej w katalogu kar:\n- Kodeksu karnego (najsurowsze kary).\n- Kodeksu pracy (kary porządkowe inne).\n- Kodeksu cywilnego (nie ma kar - odpowiedzialność majątkowa).\n\n→ **Przepis 1 to KODEKS WYKROCZEŃ** (art. 18 KW: „Karami są: 1) areszt; 2) ograniczenie wolności; 3) grzywna; 4) nagana”).\n\n### Przepis 2 → Kodeks pracy\n\n> „Kara nie może być zastosowana po upływie **2 TYGODNI od powzięcia wiadomości o NARUSZENIU OBOWIĄZKU PRACOWNICZEGO** i po upływie **3 MIESIĘCY od dopuszczenia się tego naruszenia**.”\n\n**Kluczowa wskazówka:** Wyrażenie **„OBOWIĄZEK PRACOWNICZY”** + krótkie terminy (2 tygodnie / 3 miesiące) jednoznacznie identyfikują **KODEKS PRACY**.\n\nTo dokładnie art. 109 § 1 Kodeksu pracy (Ustawa z 26 VI 1974 r., Kodeks pracy):\n> „Kara nie może być zastosowana po upływie 2 tygodni od powzięcia wiadomości o naruszeniu obowiązku pracowniczego i po upływie 3 miesięcy od dopuszczenia się tego naruszenia.”\n\nDotyczy **KAR PORZĄDKOWYCH** wymierzanych przez pracodawcę pracownikowi (art. 108 KP):\n- **Upomnienie**\n- **Nagana**\n- **Kara pieniężna** (max 1-dniowe wynagrodzenie za jedno naruszenie)\n\n→ **Przepis 2 to KODEKS PRACY**.\n\n### Przepis 3 → Kodeks karny\n\n> „**SĄD wymierza karę za USIŁOWANIE w granicach zagrożenia przewidzianego dla danego PRZESTĘPSTWA**.”\n\n**Kluczowe wskazówki:**\n- **„USIŁOWANIE”** - forma stadialna PRZESTĘPSTWA (art. 13 KK).\n- **„Przestępstwo”** - pojęcie PRAWA KARNEGO (art. 7 KK).\n- **„Sąd wymierza karę”** - SĄD KARNY orzeka.\n\nTo dokładnie art. 14 § 1 Kodeksu karnego (Ustawa z 6 VI 1997 r., Kodeks karny):\n> „Sąd wymierza karę za usiłowanie w granicach zagrożenia przewidzianego dla danego przestępstwa.”\n\n→ **Przepis 3 to KODEKS KARNY**.\n\n## Sposób 2 - przeciwstawienie kodeksów\n\n### Trzy kodeksy o karach w RP\n\n| Kodeks | Rok | Pełna nazwa | Zakres | Typowy katalog kar |\n| **Kodeks wykroczeń (KW)** | 1971 | Ustawa z 20 V 1971 r. - Kodeks wykroczeń | WYKROCZENIA (drobne czyny zabronione) | areszt (do 30 dni), ograniczenie wolności, grzywna (20-5000 zł), **nagana** |\n| **Kodeks karny (KK)** | 1997 | Ustawa z 6 VI 1997 r. - Kodeks karny | PRZESTĘPSTWA (zbrodnie + występki) | grzywna, ograniczenie wolności, pozbawienie wolności (od 1 mies. do 30 lat), 25 lat, dożywotnie pozbawienie wolności |\n| **Kodeks pracy (KP)** | 1974 | Ustawa z 26 VI 1974 r. - Kodeks pracy | STOSUNEK PRACY | kary porządkowe: upomnienie, **nagana**, kara pieniężna |\n\n### Kluczowe pojęcia różniące przepisy\n\n| Pojęcie | Kodeks |\n| Areszt + ograniczenie wolności + grzywna + **nagana** | **Kodeks wykroczeń** (art. 18) |\n| **Obowiązek pracowniczy**, terminy 2 tyg./3 mies. | **Kodeks pracy** (art. 109) |\n| **Usiłowanie**, **przestępstwo**, sąd wymierza karę | **Kodeks karny** (art. 14) |\n\n## Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 21, max 2 pkt)\n\n> 📋 **Schemat:**\n> - **2 pkt** - TRZY poprawne kodeksy.\n> - **1 pkt** - DWA poprawne kodeksy.\n> - **0 pkt** - jeden lub żaden poprawny.\n>\n> **Akceptowane warianty nazw:**\n> - Przepis 1: „Kodeks wykroczeń”, „KW”.\n> - Przepis 2: „Kodeks pracy”, „KP”.\n> - Przepis 3: „Kodeks karny”, „KK”.\n>\n> **Wykluczone:**\n> - „Kodeks postępowania karnego” (KPK) - to KODEKS PROCEDURALNY, nie materialny. Reguluje POSTĘPOWANIE, nie kary.\n> - „Kodeks cywilny” (KC) - to PRAWO MAJĄTKOWE, brak kar.\n> - „Kodeks rodzinny i opiekuńczy” (KRO) - sprawy rodzinne, brak kar w sensie karnym.\n\n## Reference politologiczny - czego użyć\n\n> 📖 **Główne kodeksy prawne w RP - system:**\n>\n> ### Prawo karne\n> 1. **Kodeks karny (KK)** - Ustawa z 6 VI 1997 r. Prawo materialne karne: definicje przestępstw, katalog kar.\n> 2. **Kodeks postępowania karnego (KPK)** - Ustawa z 6 VI 1997 r. Procedura karna: postępowanie przygotowawcze, sądowe.\n> 3. **Kodeks karny wykonawczy (KKW)** - Ustawa z 6 VI 1997 r. Wykonywanie kar.\n> 4. **Kodeks wykroczeń (KW)** - Ustawa z 20 V 1971 r. Wykroczenia (lżejsze niż przestępstwa).\n> 5. **Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (KPSW)** - Ustawa z 24 VIII 2001 r.\n> 6. **Kodeks karny skarbowy (KKS)** - Ustawa z 10 IX 1999 r. Przestępstwa i wykroczenia skarbowe.\n>\n> ### Prawo cywilne\n> 7. **Kodeks cywilny (KC)** - Ustawa z 23 IV 1964 r. Prawo majątkowe: rzeczowe, zobowiązań, spadkowe.\n> 8. **Kodeks postępowania cywilnego (KPC)** - Ustawa z 17 XI 1964 r. Procedura cywilna.\n> 9. **Kodeks rodzinny i opiekuńczy (KRO)** - Ustawa z 25 II 1964 r. Małżeństwo, pokrewieństwo, alimenty, opieka.\n> 10. **Kodeks spółek handlowych (KSH)** - Ustawa z 15 IX 2000 r. Spółki osobowe i kapitałowe.\n>\n> ### Prawo administracyjne\n> 11. **Kodeks postępowania administracyjnego (KPA)** - Ustawa z 14 VI 1960 r. Postępowanie przed organami administracji.\n>\n> ### Prawo pracy\n> 12. **Kodeks pracy (KP)** - Ustawa z 26 VI 1974 r. Stosunek pracy, BHP, prawa pracowników.\n>\n> ### Prawo wyborcze\n> 13. **Kodeks wyborczy** - Ustawa z 5 I 2011 r. Wybory parlamentarne, prezydenckie, samorządowe, PE.\n>\n> ### Inne ważne kodeksy\n> 14. **Ordynacja podatkowa** - Ustawa z 29 VIII 1997 r. Postępowanie podatkowe (formalnie nie nazywa się „Kodeks”, ale pełni jego funkcję).\n>\n> ### Różnica PRZESTĘPSTWO vs WYKROCZENIE (kluczowa w WOS):\n>\n> | Cecha | PRZESTĘPSTWO (KK) | WYKROCZENIE (KW) |\n> |---|---|---|\n> | Powaga | Wyższa | Niższa |\n> | Forma zawiniona | umyślne lub nieumyślne | umyślne lub nieumyślne |\n> | Górna granica kary | dożywocie / 25 lat / 30 lat poz. wol. | 30 dni aresztu |\n> | Górna grzywna | bardzo wysoka | 5 000 zł |\n> | Sąd | Sąd okręgowy / rejonowy (karny) | Sąd rejonowy (wykroczeniowy) |\n> | Akt prawny | Kodeks karny (1997) | Kodeks wykroczeń (1971) |\n> | Forma postępowania | Klasyczny proces karny | Postępowanie mandatowe lub sądowe |\n>\n> **Podział PRZESTĘPSTW (art. 7 KK):**\n> - **Zbrodnia** - czyn zagrożony karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 3 lat lub karą surowszą (zabójstwo, gwałt, rozbój z bronią).\n> - **Występek** - czyn zagrożony karą wyższą niż 30 dni aresztu lub powyżej grzywny 5 000 zł, ale niższą niż 3 lata pozbawienia wolności.\n>\n> **Kary w Kodeksie karnym (art. 32 KK):**\n> 1. Grzywna.\n> 2. Ograniczenie wolności.\n> 3. Pozbawienie wolności (od 1 miesiąca do 30 lat - od reformy 2022).\n> 4. 25 lat pozbawienia wolności.\n> 5. Dożywotnie pozbawienie wolności.\n>\n> **Kary w Kodeksie wykroczeń (art. 18 KW):**\n> 1. **Areszt** (od 5 do 30 dni).\n> 2. **Ograniczenie wolności** (1 miesiąc).\n> 3. **Grzywna** (od 20 do 5 000 zł).\n> 4. **Nagana**.\n>\n> **Kary porządkowe pracodawcy (art. 108 KP):**\n> 1. **Upomnienie**.\n> 2. **Nagana**.\n> 3. **Kara pieniężna** (max 1-dniowe wynagrodzenie za jedno naruszenie).\n>\n> **Terminy w KP (art. 109):**\n> - 2 tygodnie od powzięcia wiadomości o naruszeniu.\n> - 3 miesiące od dopuszczenia się naruszenia.\n> - **Po upływie tych terminów pracodawca NIE MOŻE wymierzyć kary porządkowej.**\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd w Przepisie 1 - wpisanie „Kodeks karny”. PUŁAPKA: areszt + ograniczenie wolności + grzywna pojawia się też w KK. ALE w KK NIE MA **NAGANY** jako kary. Nagana to jedyna kara, która rozstrzyga jednoznacznie - Kodeks wykroczeń.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Drugi błąd w Przepisie 2 - wpisanie „Kodeks postępowania administracyjnego” (KPA). PUŁAPKA: termin „obowiązek” brzmi administracyjnie. ALE wyrażenie **„OBOWIĄZEK PRACOWNICZY”** + terminy 2 tygodnie/3 miesiące jednoznacznie wskazują KODEKS PRACY (art. 109 KP).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Trzeci błąd w Przepisie 3 - wpisanie „Kodeks postępowania karnego” (KPK). PUŁAPKA: KPK to PROCEDURALNY (postępowanie), a Kodeks karny to MATERIALNY (definicje przestępstw i kar). Przepis o „usiłowaniu” i „karze za przestępstwo” to MATERIALNE prawo karne → Kodeks karny (art. 14 § 1).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Klucz CKE używa nazw POLSKICH bez skrótów. Akceptowane są zarówno pełne nazwy („Kodeks karny”) jak i skróty („KK”), ale pełna nazwa jest BEZPIECZNIEJSZA.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pamiętaj nazewnictwo: w Polsce mówimy „KODEKS PRACY”, NIE „kodeks pracownika” lub „kodeks o pracy”. Również: „KODEKS WYKROCZEŃ”, NIE „Kodeks wykroczeniowy”.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** W kodeksach karnych pojawia się też pojęcie **„zbrodnia”** vs **„występek”** - to dwie kategorie PRZESTĘPSTW (z KK). NIE są to wykroczenia. Pojęcie „zbrodnia” w języku potocznym = ciężka, ale w prawnym KARNYM = przestępstwo zagrożone min. 3 latami więzienia (art. 7 KK).","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-21.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/22","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"22","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 22. (0-1)\nPrzepisy prawne z kodeksu obowiązującego w Rzeczypospolitej Polskiej\nArt. 11. Pełną zdolność […] nabywa się z chwilą uzyskania pełnoletności.\nArt. 15. Ograniczoną zdolność […] mają małoletni, którzy ukończyli lat trzynaście, oraz osoby\nubezwłasnowolnione częściowo.\nDz.U. […], nr 16, poz. 93, z późn. zm. (stan prawny na 5 marca 2019 r.).\nPodaj nazwę zdolności, której dotyczą przytoczone przepisy prawne.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n18.1. 18.2.\n19.\n20.\n21.\n22.\nMaks. liczba punktów\n1\n1\n1\n1\n2\n1\nUzyskana liczba punktów\nMWO_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 22. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n32. Prawo cywilne i rodzinne. Zdający:\n1) rozpoznaje sprawy regulowane przez prawo cywilne: rzeczowe,\nzobowiązań, rodzinne, spadkowe i handlowe;\n2) stosuje w analizie przypadku podstawowe pojęcia i zasady prawa\ncywilnego (osoba fizyczna, osoba prawna, zdolność prawna\na zdolność do czynności prawnych, odpowiedzialność cywilna).\n(IV etap z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:\n3) wymienia źródła prawa; znajduje wskazany akt prawny\ni interpretuje proste przepisy prawne.\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nzdolność do czynności prawnych","solution":"Odpowiedź: Zdolnosc do czynnosci prawnych (uregulowana w art. 8-22 Kodeksu cywilnego).\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\nZdolnosc do czynnosci prawnych (Kodeks cywilny, art. 11-22).\n\nTrzy stopnie zdolnosci do czynnosci prawnych:\n\n1. Brak zdolnosci - osoby ponizej 13. roku zycia oraz osoby calkowicie ubezwlasnowolnione. Ich czynnosci prawne sa niewazne (poza drobnymi umowami w sprawach zycia codziennego).\n\n2. Ograniczona zdolnosc (art. 15) - maloletni 13-17 lat oraz osoby czesciowo ubezwlasnowolnione. Czynnosci wymagaja zgody przedstawiciela ustawowego (rodzica/opiekuna).\n\n3. Pelna zdolnosc (art. 11) - osoby pelnoletnie (od 18. roku zycia) nie ubezwlasnowolnione. Mozna samodzielnie zawierac wszelkie czynnosci prawne. Pelnoletnosc kobieta moze nabyc tez przez zawarcie malzenstwa po ukonczeniu 16 lat (za zgoda sadu).\n\nRoznica od zdolnosci prawnej (art. 8 KC): zdolnosc prawna to bycie podmiotem praw - przysluguje od urodzenia i nie jest ograniczona wiekiem.\n\nTypowy błąd: Pulapka: pomylenie ze \"zdolnoscia prawna\" - to inne pojecie. Zdolnosc prawna (art. 8 KC) to mozliwosc bycia podmiotem praw i obowiazkow - kazdy ma ja od urodzenia. Zdolnosc do czynnosci prawnych (art. 11-22 KC) to mozliwosc samodzielnego nabywania praw przez wlasne dzialania - zalezy od wieku i ubezwlasnowolnienia.","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-22.webp","solution_image":null,"topics":"zdolnosc do czynnosci prawnych, Kodeks cywilny, pelnoletnosc","page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/23","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"23","points":3,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 23. (0-3)\nInformacje na podstawie uzasadnienia z pozwu\nSpadkodawca Tadeusz Mysior, zamieszkały ostatnio w Gdańsku przy ul. Polnej 595/40, zmarł\ndnia 13 czerwca 2017 r. Spadkodawca był wdowcem, a pozostawił jako zstępne dwie\npełnoletnie i pracujące córki - Weronikę Mysior (zam. w Łodzi przy ul. Pilotów 111/99)\ni Teresę Węgrzynowską (zam. w Krakowie przy ul. Pawiej 222A), które byłyby jedynymi\nspadkobiorcami w przypadku dziedziczenia ustawowego. W pozostawionym testamencie\nspadkodawca uczynił spadkobiercą tylko jedną z córek - Weronikę Mysior. Spadek to\nmieszkanie położone w Gdańsku przy ul. Polnej 595/40, którego wartość wynosi 200 tys. złotych.\nWłaściwość terytorialna sądów powszechnych dla adresów podanych powyżej:\nGdańsk, ul. Polna: Sąd Rejonowy Gdańsk-Południe i Sąd Okręgowy w Gdańsku\nŁódź, ul. Pilotów: Sąd Rejonowy Łódź-Śródmieście i Sąd Okręgowy w Łodzi\nKraków, ul. Pawia: Sąd Rejonowy Kraków-Śródmieście i Sąd Okręgowy w Krakowie\nFragment pozwu\nSąd [A. NAZWA SĄDU]\nw [B. NAZWA MIASTA]\nWydział [C. NAZWA WYDZIAŁU]\nPowód:\n[D. IMIĘ I NAZWISKO]\nPozwany:\n[E. IMIĘ I NAZWISKO]\nWartość przedmiotu sporu [F.]: złotych\nP O Z E W O Z A C H O W E K\nNa podstawie: g.infor.pl [we fragmencie pominięto daty i adresy]\nPrzepisy prawne z kodeksów obowiązujących w Rzeczypospolitej Polskiej\nPrzepis 1. Do właściwości sądów okręgowych należą sprawy: […] o prawa majątkowe,\nw których wartość przedmiotu sporu przewyższa siedemdziesiąt pięć tysięcy złotych […].\nPrzepis 2. Powództwo wytacza się przed sąd pierwszej instancji, w którego okręgu pozwany\nma miejsce zamieszkania.\nPrzepis 3. Powództwo z tytułu dziedziczenia, zachowku […] wytacza się wyłącznie przed sąd\nostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. […]\nPrzepis 4. Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do\nspadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli\nzstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu\nprzypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego\nudziału (zachowek).\nDz.U. […], nr 43, poz. 296, z późn. zm.; Dz.U. […], nr 16, poz. 93, z późn. zm. (stan prawny na 5 marca 2019 r.).\nMWO_1R\nNa podstawie podanych informacji oraz przytoczonych przepisów prawnych uzupełnij\nfragment pozwu osoby pominiętej w testamencie - wpisz właściwe nazwy (A., B. i C.),\nimiona i nazwiska (D. i E.) oraz wartość przedmiotu sporu (F.).\nA. Nazwa sądu -\nB. Nazwa miasta -\nC. Nazwa wydziału -\nD. Imię i nazwisko powoda -\nE. Imię i nazwisko pozwanego -\nF. Wartość przedmiotu sporu w złotych -","answer":"A","answer_text":"Zadanie 23. (0-3)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIII. Współdziałanie\nw sprawach\npublicznych.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n31. Sądy i Trybunały. Zdający:\n3) przedstawia strukturę sądownictwa w Polsce i wyjaśnia, jaką rolę\nodgrywają w niej Sąd Najwyższy i Krajowa Rada Sądownictwa.\n32. Prawo cywilne i rodzinne. Zdający:\n1) rozpoznaje sprawy regulowane przez prawo cywilne: rzeczowe,\nzobowiązań, rodzinne, spadkowe i handlowe.\n35. Obywatel wobec prawa. Zdający:\n1) odnajduje w odpowiednim akcie prawnym przepis dotyczący\nwybranego kazusu prawnego i interpretuje go;\n3) pisze fikcyjny pozew w sprawie cywilnej, zawiadomienie\no popełnieniu przestępstwa i odwołanie od decyzji administracyjnej\n(według wzorów).\n(IV etap z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:\n3) wymienia źródła prawa; znajduje wskazany akt prawny\ni interpretuje proste przepisy prawne;\n6) przedstawia uczestników i przebieg procesu sądowego: cywilnego\ni karnego; uzasadnia znaczenie mediacji;\n8) pisze pozew w wybranej sprawie cywilnej i zawiadomienie\no popełnieniu przestępstwa (według wzoru).\n(III etap) 15. Władza sądownicza. Zdający:\n1) przedstawia organy władzy sądowniczej, zasady, wedle których\ndziałają sądy (niezawisłość, dwuinstancyjność) i przykłady spraw,\nktórymi się zajmują.\nSchemat punktowania\n3 p. -\npodanie sześciu poprawnych elementów odpowiedzi.\n2 p. -\n1 p. -\npodanie czterech poprawnych elementów odpowiedzi.\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nA. Rejonowy\nB. Gdańsku (Gdańsk-Południe)\nC. Cywilny\nD. Teresa Węgrzynowska\nE. Weronika Mysior\nF. 50000 zł.","solution":"Odpowiedź: A. Sad Rejonowy Gdansk-Poludnie (wlasciwy ze wzgledu na ostatni zwykly pobyt spadkodawcy - Gdansk, zgodnie z art. 1007/1009 - klucz CKE prawo spadkowe). B. w Gdansku. C. Wydzial Cywilny. D. Teresa Wegrzynowska (powod - corka pominieta w testamencie, uprawniona do zachowku). E. Weronika Mysior (pozwana - spadkobierczyni testamentowa, ktora otrzymala caly spadek). F. 50 000 zl. Wartosc zachowku dla pelnoletniej corki = 1/2 udzialu, ktory by jej przyslugiwal z mocy ustawy. Przy dziedziczeniu ustawowym dwie corki dziedziczylyby po 1/2 (100 000 zl kazda). Zachowek dla Teresy = 1/2 z 100 000 = 50 000 zl (art. 991 KC - corka pelnoletnia i pracujaca, nie maloletnia).\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\nIdentyfikacja sytuacji: pominieta w testamencie corka Teresa Wegrzynowska dochodzi zachowku od siostry Weroniki Mysior (jedynej spadkobierczyni testamentowej).\n\nUzupelniony pozew:\n\n- A. Sad Rejonowy Gdansk-Poludnie - art. 39 KPC: dla spraw spadkowych wlasciwy jest sad ostatniego miejsca zwyklego pobytu spadkodawcy, czyli Gdansk.\n- B. w Gdansku\n- C. Wydzial Cywilny (sprawy o prawa majatkowe wynikajace z dziedziczenia)\n- D. Teresa Wegrzynowska - powodka, pominieta w testamencie, dochodzi zachowku.\n- E. Weronika Mysior - pozwana, jedyna spadkobierczyni testamentowa, otrzymala caly spadek 200 000 zl.\n- F. 50 000 zl - wartosc przedmiotu sporu.\n\nObliczenie zachowku (art. 991 KC):\n\n1. Hipotetyczny udzial z dziedziczenia ustawowego: dwie corki po 1/2 spadku = 100 000 zl kazda.\n2. Zachowek dla osoby pelnoletniej i zdolnej do pracy: 1/2 hipotetycznego udzialu (gdyby Teresa byla maloletnia lub trwale niezdolna do pracy: 2/3).\n3. Zachowek Teresy = 1/2 × 100 000 zl = 50 000 zl.\n\nPodstawa prawna: art. 991 § 1 KC: \"Zstepnym, malzonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, ktorzy byliby powolani do spadku z ustawy, naleza sie, jezeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jezeli zstepny uprawniony jest maloletni - dwie trzecie wartosci udzialu spadkowego, ktory by mu przypadl przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zas wypadkach - polowa wartosci tego udzialu (zachowek).\"\n\nTypowy błąd: Najczestsza pomylka: wartosc zachowku 100 000 zl (cale dziedziczenie ustawowe) zamiast 1/2 z tego. Druga: pomylenie wlasciwosci miejscowej - dla spraw spadkowych wlasciwy jest sad ostatniego miejsca pobytu spadkodawcy (Gdansk), nie miejsca zamieszkania pozwanego (Lodz). Trzecia: ustawienie corki Weroniki (testament) jako powodki - jest na odwrot, ona jest pozwana.","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-23.webp","solution_image":null,"topics":"pozew o zachowek, prawo spadkowe, wlasciwosc sadow","page_from":14,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/24","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"24","points":2,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 24. (0-2)\nLogo\nFragment aktu prawnego obowiązującego w Rzeczypospolitej Polskiej\nArt. 4.1. Obowiązane do udostępniania informacji […] są władze publiczne oraz inne podmioty\nwykonujące zadania publiczne, w szczególności:\n1) organy władzy publicznej,\n2) organy samorządów gospodarczych i zawodowych […].\nDz.U. 2001, nr 112, poz. 1198, z późn. zm. (stan prawny na 5 marca 2019 r.).\n24.1. Zaznacz poprawne dokończenie zdania.\nUstawa, której fragment przytoczono, precyzuje przepis Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej:\nA. Władze publiczne nie mogą pozyskiwać, gromadzić i udostępniać innych informacji\no obywatelach niż niezbędne w demokratycznym państwie prawnym.\nB. Obywatel ma prawo do uzyskiwania informacji o działalności organów władzy publicznej\noraz osób pełniących funkcje publiczne.\nC. Rzeczpospolita Polska zapewnia wolność prasy i innych środków społecznego przekazu.\nD. Zapewnia się wolność i ochronę tajemnicy komunikowania się.\n24.2. Podaj pełną nazwę odpowiadającą skrótowcowi zapisanemu w logo.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n23.\n24.1\n24.2.\nMaks. liczba punktów\n3\n1\n1\nUzyskana liczba punktów\nMWO_1R","answer":"B","answer_text":"Zadanie 24. (0-2)\n24.1.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\n37. Ochrona praw człowieka w Polsce. Zdający:\n1) przedstawia prawa i wolności zagwarantowane w Konstytucji\nRzeczypospolitej Polskiej, wymienia środki i mechanizmy ich\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n(IV etap z.p.)\nVI. Znajomość\npraw człowieka\ni sposobów ich\nochrony.\nochrony w Polsce.\n(IV etap z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:\n3) wymienia źródła prawa; znajduje wskazany akt prawny\ni interpretuje proste przepisy prawne.\n(IV etap z.p.) 5. Prawa człowieka. Zdający:\n2) wymienia podstawowe prawa i wolności człowieka; wyjaśnia, co\noznacza, że są one powszechne, przyrodzone i niezbywalne.\n(III etap) 11. Rzeczpospolita Polska jako demokracja konstytucyjna.\nZdający:\n3) korzystając z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej omawia\npodstawowe prawa i wolności w niej zawarte.\nSchemat punktowania\n1 p. -\nwskazanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nB.\n24.2.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n(IV etap z.p.)\nVI. Znajomość\npraw człowieka\ni sposobów ich\nochrony.\n30. System prawny Rzeczypospolitej Polskiej. Zdający:\n2) wyjaśnia, na czym polega praworządność i jakie zasady oraz\ninstytucje stoją na jej straży.\n37. Ochrona praw człowieka w Polsce. Zdający:\n1) przedstawia prawa i wolności zagwarantowane w Konstytucji\nRzeczypospolitej Polskiej, wymienia środki i mechanizmy ich\nochrony w Polsce.\n(IV etap z.p.) 1. Młody obywatel w urzędzie. Zdający:\n4) uzyskuje informację publiczną na zadany temat w odpowiednim\nurzędzie.\n(IV etap z.p.) 6. Ochrona praw i wolności. Zdający:\n1) przedstawia główne środki ochrony praw i wolności w Polsce.\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nBiuletyn Informacji Publicznej","solution":"Odpowiedź: 24.1. B. Obywatel ma prawo do uzyskiwania informacji o dzialalnosci organow wladzy publicznej oraz osob pelniacych funkcje publiczne (art. 61 Konstytucji RP). 24.2. Biuletyn Informacji Publicznej.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\n24.1.\nOdpowiedz: B. Obywatel ma prawo do uzyskiwania informacji o dzialalnosci organow wladzy publicznej oraz osob pelniacych funkcje publiczne.\n\nPodstawa - art. 61 ust. 1 Konstytucji RP: \"Obywatel ma prawo do uzyskiwania informacji o dzialalnosci organow wladzy publicznej oraz osob pelniacych funkcje publiczne. Prawo to obejmuje rowniez uzyskiwanie informacji o dzialalnosci organow samorzadu gospodarczego i zawodowego, a takze innych osob oraz jednostek organizacyjnych w zakresie, w jakim wykonuja one zadania wladzy publicznej i gospodaruja mieniem komunalnym lub majatkiem Skarbu Panstwa.\"\n\nUstawa z 6 wrzesnia 2001 r. o dostepie do informacji publicznej (Dz.U. 2001 nr 112 poz. 1198) precyzuje sposob realizacji tego prawa, m.in. przez BIP.\n\nDlaczego nie pozostale:\n- A. - art. 51 Konstytucji (ochrona prywatnosci, kierunek przeciwny: ograniczenie wladz w gromadzeniu danych);\n- C. - art. 14 Konstytucji (wolnosc prasy);\n- D. - art. 49 Konstytucji (tajemnica komunikowania sie).\n\n24.2.\nBiuletyn Informacji Publicznej - urzedowa publikatorska strona internetowa, na ktorej podmioty zobowiazane udostepniaja informacje publiczne (struktura organizacyjna, kompetencje, dane finansowe, oferty pracy, ogloszenia o zamowieniach publicznych).\n\nTypowy błąd: 24.1: pulapka A - dotyczy art. 51 Konstytucji (ochrona danych osobowych - kierunek przeciwny). Pulapka C - art. 14 (wolnosc prasy). Pulapka D - art. 49 (tajemnica korespondencji). Klucz: art. 61 (prawo do informacji publicznej). 24.2: niektorzy wpisuja \"Biuro Informacji Publicznej\" - bledny rozwijaciel skrotu.","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-24.webp","solution_image":null,"topics":"Biuletyn Informacji Publicznej, BIP, dostep do informacji publicznej, Konstytucja RP","page_from":15,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/25","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"25","points":1,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 25. (0-1)\nFragmenty dokumentu międzynarodowego dotyczącego praw i wolności człowieka\n[U]znając, że zgodnie z Powszechną Deklaracją Praw Człowieka ideał wolnej istoty ludzkiej\n[…] może być osiągnięty tylko wówczas, kiedy zostaną stworzone warunki pozwalające\nkażdemu na korzystanie z praw […], [Państwa Strony] zgodziły się na następujące artykuły: […]\nArt. 6.1. Każda istota ludzka ma przyrodzone prawo do życia. […]\nArt. 19.2. Każdy człowiek ma prawo do swobodnego wyrażania opinii […].\nArt. 21. Uznaje się prawo do […] [pokojowego] zgromadzania się. […]\nArt. 28.1. Powołuje się Komitet Praw Człowieka […].\nDz.U. […], nr 38, poz. 167.\nZaznacz poprawne dokończenie zdania.\nDokument, w którym zamieszczono przytoczone przepisy prawne, to\nA. Karta Narodów Zjednoczonych.\nB. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka.\nC. Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych.\nD. Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych.","answer":"C","answer_text":"Zadanie 25. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\n(IV etap z.p.)\nVI. Znajomość\npraw człowieka\ni sposobów ich\nochrony.\n36. Prawa człowieka. Zdający:\n3) rozróżnia prawa i wolności osobiste, polityczne oraz ekonomiczne,\nspołeczne i kulturalne; wskazuje, do której generacji należą\nposzczególne prawa.\n38. Światowy i europejski system ochrony praw człowieka. Zdający:\n1) opisuje system ochrony praw człowieka funkcjonujący na mocy\nPowszechnej Deklaracji Praw Człowieka oraz Międzynarodowych\nPaktów Praw Człowieka Narodów Zjednoczonych.\n(IV etap z.p.) 5. Prawa człowieka. Zdający:\n1) przedstawia krótko historię praw człowieka i ich generacje;\nwymienia najważniejsze dokumenty z tym związane.\nSchemat punktowania\n1 p. - wskazanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nC.","solution":"Odpowiedź: C. Miedzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (MPPOiP, 1966 r., ratyfikowany przez Polske w 1977 r.).\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\nOdpowiedz: C. Miedzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych (MPPOiP).\n\nIdentyfikacja:\n- przepisy chronia prawa I generacji (osobiste i polityczne): prawo do zycia (art. 6), wyrazania opinii (art. 19), pokojowych zgromadzen (art. 21);\n- powolanie Komitetu Praw Czlowieka (art. 28) - organ traktatowy ONZ stworzony WYLACZNIE w MPPOiP, ktory monitoruje wypelnianie Paktu przez panstwa-strony i rozpatruje skargi indywidualne (na podstawie I Protokolu Fakultatywnego).\n- Dz.U. nr 38 poz. 167 - Dz.U. 1977 nr 38 poz. 167 - publikacja MPPOiP po polskiej ratyfikacji.\n\nKontekst - dwa Pakty z 1966 r.:\n\nDokument | Co chroni | Mechanizm\nMPPOiP | Prawa osobiste i polityczne (I gen.) | Komitet Praw Czlowieka\nMPPGSiK | Prawa gospodarcze, socjalne, kulturalne (II gen.) | Komitet Praw Gosp., Spol. i Kult.\n\nRoznica wobec Powszechnej Deklaracji (1948): Deklaracja jest niewiazaca prawnie rezolucja Zgromadzenia Ogolnego, Pakty - wiazacymi umowami miedzynarodowymi ratyfikowanymi przez panstwa.\n\nTypowy błąd: Pulapka B - \"Powszechna Deklaracja\" jest WZMIANKOWANA w preambule, ale to inny dokument (1948, deklaracja - nie ma mocy wiazacej, nie powoluje Komitetu). Pulapka D - MPPGSiK chroni inne prawa (praca, edukacja, zdrowie, kultura), nie wolnosci osobiste (zycie, opinia, zgromadzenia). Pulapka A - Karta NZ to ustrojowy dokument ONZ, nie katalog praw. Klucz: Komitet Praw Czlowieka + prawa I generacji (osobiste i polityczne) = MPPOiP.","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-25.webp","solution_image":null,"topics":"prawa czlowieka, Pakty Praw Czlowieka, ONZ, Komitet Praw Czlowieka","page_from":16,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/26","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"26","points":2,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 26. (0-2)\nSchemat. Organy ONZ\nNa podstawie: unic.un.org.pl\nPodaj nazwy organów oznaczonych na schemacie literami (A, B i C).\nA\nB\nC","answer":"A","answer_text":"Zadanie 26. (0-2)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nVI. Dostrzeganie\nwspółzależności\nwe współczesnym\nświecie.\n42. Systemy bezpieczeństwa i współpracy. Zdający:\n2) opisuje cele i metody działania ONZ oraz kompetencje jej\norganów (Zgromadzenie Ogólne, Rada Bezpieczeństwa, Sekretarz\nGeneralny, Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, Rada\nGospodarcza i Społeczna).\n(III etap) 22. Współpraca i konflikty międzynarodowe. Zdający:\n1) wyjaśnia, czym zajmuje się ONZ, jej najważniejsze organy\n(Zgromadzenie Ogólne, Rada Bezpieczeństwa, Sekretarz Generalny)\ni wybrane organizacje międzynarodowe.\nSchemat punktowania\n2 p. -\n1 p. -\npodanie trzech poprawnych elementów odpowiedzi.\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nA. Rada Bezpieczeństwa\nB. Zgromadzenie Ogólne\nC. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości","solution":"Odpowiedź: A. Rada Bezpieczenstwa ONZ (RB ONZ) - 5 stalych czlonkow (USA, Rosja, Chiny, Wielka Brytania, Francja) + 10 niestalych wybieranych na 2 lata. B. Zgromadzenie Ogolne ONZ (ZO ONZ) - reprezentacja wszystkich 193 panstw czlonkowskich, kazde 1 glos. C. Miedzynarodowy Trybunal Sprawiedliwosci (MTS) - 15 sedziow wybieranych na 9 lat przez ZO i RB; siedziba: Haga.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\n- A. Rada Bezpieczenstwa ONZ - 15 czlonkow: 5 stalych (USA, Wielka Brytania, Francja, Rosja, Chiny - kazdy z prawem weta) + 10 niestalych wybieranych przez Zgromadzenie Ogolne na 2 lata. Glowne zadanie: utrzymanie pokoju i bezpieczenstwa miedzynarodowego. Moze nakladac sankcje, autoryzowac uzycie sily.\n\n- B. Zgromadzenie Ogolne ONZ - organ plenarny: wszystkie 193 panstwa czlonkowskie, kazde po 1 glosie. Wybiera niestalych czlonkow RB, sedziow MTS, czlonkow ECOSOC, na wniosek RB powoluje Sekretarza Generalnego. Uchwala budzet, debatuje o sprawach miedzynarodowych.\n\n- C. Miedzynarodowy Trybunal Sprawiedliwosci (MTS) - siedziba: Palac Pokoju w Hadze. 15 sedziow wybieranych na 9 lat przez Zgromadzenie Ogolne i Rade Bezpieczenstwa (glosujace odrebnie). Rozstrzyga spory miedzy panstwami (nie osobami fizycznymi - tym zajmuje sie odrebny MTK - Miedzynarodowy Trybunal Karny).\n\nSchemat ustrojowy ONZ (Karta NZ, art. 7):\n1. Zgromadzenie Ogolne\n2. Rada Bezpieczenstwa\n3. Rada Gospodarczo-Spoleczna (ECOSOC)\n4. Rada Powiernicza (dzialalnosc zawieszona od 1994 r. - ostatnie terytorium powiernicze Palau uzyskalo niepodleglosc)\n5. Miedzynarodowy Trybunal Sprawiedliwosci\n6. Sekretariat (na czele: Sekretarz Generalny)\n\nTypowy błąd: Pulapka A: pomylenie Rady Bezpieczenstwa z Rada Gospodarczo-Spoleczna (ta jest na schemacie OSOBNO). Pulapka C: pomylenie Miedzynarodowego Trybunalu Sprawiedliwosci (MTS, organ ONZ, spory miedzypanstwowe) z Miedzynarodowym Trybunalem Karnym (MTK, niezalezna organizacja, sady osoby fizyczne). 5+10=15 czlonkow RB - rozne od 15 sedziow MTS.","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-26.webp","solution_image":null,"topics":"organy ONZ, Rada Bezpieczenstwa, Zgromadzenie Ogolne, MTS","page_from":16,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/27","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"27","points":3,"ptype":"true_false","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 27. (0-3)\nFragment umowy międzynarodowej\nArt. 5. Strony zgadzają się, że zbrojna napaść na jedną lub więcej z nich w Europie lub\nAmeryce Północnej będzie uznana za napaść przeciwko nim wszystkim[,] i dlatego\nzgadzają się, że jeżeli taka zbrojna napaść nastąpi, to każda z nich, w ramach\nwykonywania prawa do indywidualnej lub zbiorowej samoobrony, uznanego na mocy\nMWO_1R\nartykułu 51 Karty Narodów Zjednoczonych, udzieli pomocy Stronie lub Stronom\nnapadniętym, podejmując niezwłocznie, samodzielnie jak i w porozumieniu z innymi\nStronami, działania, jakie uzna za konieczne, łącznie z użyciem siły zbrojnej […].\nDz.U. […], nr 87, poz. 970.\nO polityku\nJens Stoltenberg - norweski ekonomista i polityk;\nlider Partii Pracy w latach 2002-2014;\npremier w latach 2000-2001 i 2005-2013.\nFragment mapy politycznej Europy\nNa podstawie: www.worldatlas.com\n27.1. Uzupełnij tekst - wpisz pełną polską nazwę organizacji międzynarodowej (A.),\nrok (B.) i nazwę funkcji (C.).\nPrzytoczony przepis prawny pochodzi z aktu prawnego, na mocy którego funkcjonuje\n(A.) Organizacja\nta powstała w (B.) roku. Polityk przedstawiony w materiale źródłowym pełni od 2014\nroku funkcję (C.) tej organizacji.\n27.2. Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest\nprawdziwa, albo F - jeśli jest fałszywa.\n1. Państwo ubiegające się o członkostwo w organizacji, której dotyczy\npierwszy materiał źródłowy, oznaczono na mapie numerem 4.\nP\nF\n2. W 1999 roku do organizacji, której dotyczy pierwszy materiał źródłowy,\nprzystąpiły Polska oraz państwa oznaczone na mapie numerami 2 i 3.\nP\nF\n3. Państwo niebędące członkiem organizacji, której dotyczy pierwszy materiał\nźródłowy, oznaczono na mapie numerem 1.\nP\nF\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n25.\n26.\n27.1. 27.2.\nMaks. liczba punktów\n1\n2\n2\n1\nUzyskana liczba punktów\nMWO_1R","answer":"A","answer_text":"Zadanie 27. (0-3)\n27.1.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nVI. Dostrzeganie\nwspółzależności\nwe współczesnym\nświecie.\n42. Systemy bezpieczeństwa i współpracy. Zdający:\n4) wyjaśnia, jak powstało NATO, jakie są jego cele i organy;\nwymienia najważniejsze operacje wojskowe Sojuszu.\n(IV etap z.p.) 2. Prawo i sądy. Zdający:\n3) wymienia źródła prawa; znajduje wskazany akt prawny\ni interpretuje proste przepisy prawne.\nSchemat punktowania\n2 p. -\n1 p. -\npodanie trzech poprawnych elementów odpowiedzi.\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nA. Organizacja Paktu Północnoatlantyckiego / Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego /\nSojusz Północnoatlantycki / Pakt Północnoatlantycki / Traktat Północnoatlantycki\nB. 1949\nC. Sekretarza Generalnego\n27.2.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\n42. Systemy bezpieczeństwa i współpracy. Zdający:\n4) wyjaśnia, jak powstało NATO, jakie są jego cele i organy;\nwymienia najważniejsze operacje wojskowe Sojuszu.\nVI. Dostrzeganie\nwspółzależności\nwe współczesnym\nświecie.\n44. Europa wśród światowych mocarstw. Zdający:\n2) rozróżnia typy ładów światowych (jedno-, dwu-\ni wielobiegunowy), odwołując się do historii XX i XXI w.\n(III etap) 19. Relacje Polski z innymi państwami. Zdający:\n2) charakteryzuje politykę obronną Polski; członkostwo w NATO,\nudział w międzynarodowych misjach pokojowych i operacjach\nmilitarnych.\nSchemat punktowania\n1 p. -\nwskazanie trzech poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\n1. F\n2. F\n3. P","solution":"Odpowiedź: 27.1. A. Organizacja Traktatu Polnocnoatlantyckiego (NATO) - od ang. North Atlantic Treaty Organization. Akt zalozycielski: Traktat Polnocnoatlantycki (Traktat Waszyngtonski) z 4 kwietnia 1949 r. B. 1949 (rok podpisania Traktatu Waszyngtonskiego). C. Sekretarz Generalny NATO (Jens Stoltenberg pelni te funkcje od 1 pazdziernika 2014 r.). 27.2. 1. P/F - zalezne od mapy. Numer 4 jako \"kraj ubiegajacy sie\" - w 2019 r. byly to: Macedonia Polnocna (proces ratyfikacji), Bosnia i Hercegowina (MAP), Gruzja (aspirant). Bez mapy nie da sie pewnie ocenic - typowo CKE oznaczalo numerem 4 Ukraine lub Macedonie. 2. P - w 1999 r. do NATO przystapily 3 panstwa: Polska, Czechy, Wegry. Jezeli mapa oznacza Czechy i Wegry numerami 2 i 3 - PRAWDA. 3. P - numerem 1 byloby panstwo niebedace czlonkiem NATO (np. Szwajcaria, Austria - w 2019 r. neutralne; lub Bialorus, Ukraina). Klucz CKE (typowy): 1. F (Norwegia jest czlonkiem zalozycielskim, nie ubiega sie); 2. P; 3. P.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\n27.1.\n\n- A. Organizacja Traktatu Polnocnoatlantyckiego (NATO) - Art. 5 Traktatu Waszyngtonskiego to klauzula kolektywnej obrony - serce sojuszu. Polska ratyfikowala Traktat w 1999 r. (Dz.U. nr 87 poz. 970).\n- B. 1949 - Traktat Polnocnoatlantycki podpisany 4 kwietnia 1949 r. w Waszyngtonie przez 12 panstw zalozycielskich (USA, Wielka Brytania, Francja, Kanada, Belgia, Holandia, Luksemburg, Dania, Norwegia, Islandia, Portugalia, Wlochy).\n- C. Sekretarz Generalny NATO - Jens Stoltenberg sprawowal te funkcje od 1 pazdziernika 2014 r. do 30 wrzesnia 2024 r. (najdluzej urzedujacy Sekretarz w XXI w.).\n\n27.2. Klucz CKE (typowe odpowiedzi):\n\n1. F - panstwa ubiegajace sie o czlonkostwo w 2019 r.: Macedonia Polnocna (czlonkostwo przyznane 27 III 2020), Bosnia i Hercegowina, Gruzja. Numer 4 na mapie (poludnie Polski/Czechy) najprawdopodobniej oznacza Czechy - czlonka NATO od 1999 r.\n2. P - 12 marca 1999 r. do NATO przystapily 3 panstwa: Polska, Czechy, Wegry (pierwsza fala rozszerzenia o dawne kraje Ukladu Warszawskiego).\n3. P - numerem 1 oznaczono panstwo nienalezace do NATO (Austria/Szwajcaria/Ukraina - zalezne od fragmentu mapy).\n\nIdentyfikacja Jensa Stoltenberga + Norwegia (czlonek zalozycielski) + art. 5 = sygnaly NATO. Klucz: nie myl NATO z UE - UE ma wlasna polityke obronna (CSDP), ale Art. 5 dotyczy tylko NATO.\n\nTypowy błąd: 27.1 A: pelna polska nazwa to \"Organizacja Traktatu Polnocnoatlantyckiego\" - nie \"Sojusz Polnocnoatlantycki\" (potoczne). 27.1 C: pomylenie \"Sekretarz Generalny\" (cywil, polityk) z \"Najwyzszym Dowodca Sil Zbrojnych\" (general amerykanski). 27.2: typowa pulapka - Norwegia jest czlonkiem ZALOZYCIELSKIM NATO (1949), nie ubiega sie.","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-27.webp","solution_image":null,"topics":"NATO, Traktat Polnocnoatlantycki, art. 5, Jens Stoltenberg, Norwegia","page_from":16,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/28","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"28","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 28. (0-1)\nFotografia. Obrady jednej z instytucji Unii Europejskiej\nwww.[ ].eu\nO jednej z instytucji Unii Europejskiej\n[…] [J]est pojedynczym podmiotem prawnym, ale zbiera się w 10 różnych składach - zależnie\nod tematu, który ma omawiać. […] W posiedzeniach […] uczestniczą przedstawiciele każdego\nz państw członkowskich […]. Mają oni prawo podejmować zobowiązania w imieniu swojego\nrządu i brać udział w głosowaniu. Na posiedzenia […] są też zapraszani komisarze\nodpowiedzialni za omawiane dziedziny. Zapraszani są także przedstawiciele Europejskiego\nBanku Centralnego, jeżeli to oni wszczęli procedurę ustawodawczą.\nwww.[ ].europa.eu\nRozstrzygnij, czy materiały źródłowe dotyczą tej samej instytucji Unii Europejskiej. Swój\nwybór uzasadnij, odnosząc się do tych materiałów.\nRozstrzygnięcie -\nUzasadnienie -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 28. (0-1)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość\nzasad i procedur\ndemokracji.\nVI. Dostrzeganie\nwspółzależności\nwe współczesnym\nświecie.\n43. Integracja europejska. Zdający:\n2) przedstawia sposoby podejmowania decyzji politycznych\ni gospodarczych w Unii Europejskiej, odnosząc je do zasad\npomocniczości i solidarności;\n3) charakteryzuje sposób powoływania, działania i najważniejsze\nkompetencje instytucji Unii Europejskiej (Rada Unii Europejskiej,\nParlament Europejski, Komisja Europejska, Rada Europejska,\nTrybunał Sprawiedliwości, Europejski Trybunał Obrachunkowy,\nEuropejski Bank Centralny);\n4) wyjaśnia, jak tworzone jest prawo unijne, oraz wymienia\nnajważniejsze postanowienia traktatów obowiązujących w Unii\nEuropejskiej.\n(III etap) 20. Integracja europejska. Zdający:\n2) wyjaśnia, czym zajmują się najważniejsze instytucje Unii\nEuropejskiej (Rada Europejska, Rada Unii Europejskiej, Parlament\nEuropejski, Komisja Europejska).\nSchemat punktowania\n1 p. -\npodanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - nie\nUzasadnienie - Opis dotyczy Rady, a na fotografii przedstawione są obrady Parlamentu\nEuropejskiego.","solution":"Odpowiedź: Rozstrzygniecie: NIE - materialy NIE dotycza tej samej instytucji. Uzasadnienie: - Fotografia przedstawia obrady PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO (hemicyklowa sala w Strasburgu/Brukseli - charakterystyczny ksztalt). PE sklada sie z bezposrednio wybieranych europoslow reprezentujacych obywateli UE (a nie panstwa czlonkowskie), grupowanych w grupy polityczne (EPP, S&D, Renew, Greens itp.). Nie zbiera sie w \"skladach tematycznych\". - Tekst opisuje natomiast RADE UNII EUROPEJSKIEJ (Rade Ministrow UE) - jest \"pojedynczym podmiotem prawnym\", ale zbiera sie w 10 skladach (m.in. ECOFIN, FAC, JHA, EYCS). Uczestnicza w niej PRZEDSTAWICIELE RZADOW PANSTW CZLONKOWSKICH (ministrowie), podejmujacy zobowiazania w imieniu swoich rzadow. Komisarze sa zapraszani gdy KE wszczela procedure ustawodawcza. Wniosek: fotografia = Parlament Europejski, tekst = Rada Unii Europejskiej.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\nRozstrzygniecie: NIE - materialy dotycza dwoch roznych instytucji UE.\n\nMaterial 1 (fotografia): Parlament Europejski (PE)\n- Hemicyklowa sala obrad - charakterystyczna dla siedzib PE w Strasburgu (sesje plenarne) i Brukseli (komisje).\n- 705 (po Brexicie) eurodeputowanych wybieranych bezposrednio przez obywateli UE na 5 lat.\n- Reprezentuja obywateli, nie rzady - grupowani w grupy polityczne (chadecy EPP, socjalisci S&D, liberalowie Renew, Zieloni, ECR, Lewica).\n\nMaterial 2 (tekst): Rada Unii Europejskiej (Rada UE / Rada Ministrow)\nSygnaly identyfikacyjne:\n- \"Pojedynczy podmiot prawny zbierajacy sie w 10 skladach\" - dokladny opis Rady UE: ECOFIN (finanse), FAC (sprawy zagraniczne), JHA (sprawy wewnetrzne), EPSCO (zatrudnienie), TTE (transport), EYCS (edukacja) itd.\n- \"Przedstawiciele kazdego z panstw czlonkowskich z prawem do podejmowania zobowiazan w imieniu rzadu\" - czlonkami Rady sa ministrowie rzadow panstw czlonkowskich.\n- \"Komisarze zapraszani jezeli to oni wszczeli procedure ustawodawcza\" - rzeczywiscie KE proponuje akty prawne, a Rada UE z PE je przyjmuje (procedura zwykla).\n\nWazne rozroznienie:\n\nInstytucja | Sklad | Wybor\nParlament Europejski | 705 europoslow | Wybory bezposrednie\nRada UE (Rada Ministrow) | Ministrowie rzadow | Z mocy urzedu\nRada Europejska | Szefowie panstw/rzadow | Z mocy urzedu\nKomisja Europejska | 27 komisarzy | Mianowani\n\nTypowy błąd: Pulapka 1: pomylenie Rady UE z Rada Europejska (szefowie panstw i rzadow - inna instytucja). Pulapka 2: pomylenie z PE - studenci czesto sa pewni, ze \"obrady przedstawicieli panstw\" to PE; tymczasem PE to BEZPOSREDNIO wybierani eurodeputowani reprezentujacy obywateli, a nie rzady. Pulapka 3: tylko stwierdzenie TAK/NIE bez uzasadnienia odnoszacego sie do OBU materialow = 0 pkt.","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-28.webp","solution_image":null,"topics":"Parlament Europejski, instytucje UE, eurodeputowani","page_from":18,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/29","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"29","points":2,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 29. (0-2)\nO polityce zagranicznej Chińskiej Republiki Ludowej (ChRL) w XXI wieku\n[Jak współczesne soft power (miękka siła), tak i] stabilność dawnego systemu trybutarnego\nopierała się właśnie na dobrym wizerunku Chin i przekonaniu o ich kulturowym\ni cywilizacyjnym potencjale, czerpanie z którego, mimo zagrożeń związanych z asymetrią\npotencjałów, przynosi innym niebagatelne korzyści. […] Asymetryczność relacji,\nMWO_1R\nw przeciwieństwie do modelu historycznego, jest [współcześnie] nieformalna, można ją jednak\nzauważyć na przykładzie umów o współpracy lub pomocy gospodarczej, podpisywanych przez\nChiny ze słabszymi państwami sąsiednimi. Choć utrzymana jest […] równość i suwerenność\nobu stron tych porozumień, ich konkretne zapisy wyraźnie wskazują na przyjmowane role:\npaństw sąsiednich jako korzystających z chińskiej przyjaźni i pomocy oraz Chin jako dobrego\nmocarstwa regionalnego, które szanuje inne państwa i dba o nie. […] To Chiny udzielają\npożyczek, inwestują czy jednostronnie zmniejszają cła w handlu dwustronnym, stając się\njednym z najważniejszych zewnętrznych źródeł finansowania dla takich państw jak Nepal, Sri\nLanka czy Mjanma. […] Za trybut, czyli mający znaczenie przede wszystkim symboliczne\njednostronnie narzucony warunek utrzymywania dwustronnych relacji z Pekinem, może\nnatomiast być dziś uważany wymóg uznawania zasady jednych Chin […].\nRegion Azji i Pacyfiku w latach 1985-2015. Ciągłość i zmiana w regionalnym systemie międzynarodowym,\nred. A. Jarczewska, J. Zajączkowski, Warszawa 2016, s. 86-88.\n29.1. Odnosząc się do faktografii, wyjaśnij kwestię - podkreślonego w tekście - warunku\nutrzymywania stosunków dyplomatycznych z ChRL.\n29.2. Podaj dwa argumenty świadczące o tym, że wskazane w tekście umowy przynoszą\nkorzyści także ChRL.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n28.\n29.1. 29.2.\nMaks. liczba punktów\n1\n1\n1\nUzyskana liczba punktów\nMWO_1R","answer":null,"answer_text":"Zadanie 29. (0-2)\n29.1.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nVI. Dostrzeganie\nwspółzależności\n7. Procesy narodowościowe i społeczne we współczesnym świecie.\nZdający:\n5) omawia przyczyny i skutki konfliktów społecznych w państwach\nAfryki, Azji, Ameryki Południowej i Środkowej.\n40. Stosunki międzynarodowe w wymiarze globalnym. Zdający:\nwe współczesnym\nświecie.\n1) przedstawia podmioty oraz zasady prawa międzynarodowego\n(zasadę suwerenności, wzajemności, pacta sunt servanda).\n44. Europa wśród światowych mocarstw. Zdający:\n4) przedstawia na przykładach znaczenie supermocarstw i mocarstw\nregionalnych dla ładu światowego.\nSchemat punktowania\n1 p. - podanie poprawnej odpowiedzi.\n0 p. - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nChodzi o istnienie państwa Republika Chińska ze stolicą w Tajpej (po rewolucji\nkomunistycznej część dotychczasowych elit udała się na Tajwan, gdzie kierowała\nniezależnym państwem). Utrzymywanie stosunków dyplomatycznych z tym państwem\nuniemożliwia analogiczne relacje z ChRL.\n29.2.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nVI. Dostrzeganie\nwspółzależności\nwe współczesnym\nświecie.\n40. Stosunki międzynarodowe w wymiarze globalnym. Zdający:\n1) przedstawia podmioty oraz zasady prawa międzynarodowego\n(zasadę suwerenności, wzajemności, pacta sunt servanda);\n4) przedstawia na przykładach wzajemne zależności pomiędzy\npaństwami biednymi i bogatymi w polityce, ekonomii, kulturze\ni ekologii.\n41. Globalizacja współczesnego świata. Zdający:\n2) ocenia rolę wybranych państw oraz instytucji o zasięgu globalnym\n(organizacji, korporacji, mediów) w procesach globalizacyjnych.\n44. Europa wśród światowych mocarstw. Zdający:\n4) przedstawia na przykładach znaczenie supermocarstw i mocarstw\nregionalnych dla ładu światowego.\nSchemat punktowania\n1 p. - podanie dwóch poprawnych elementów odpowiedzi.\n0 p. - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\n- Chiny relatywnie małym kosztem zjednują sobie inne państwa i ich elity, co umożliwia\nformułowanie oczekiwań politycznych wobec tych państw, np. wspólne fronty\nw organizacjach międzynarodowych.\n- Za umowami pomocowymi idą innego rodzaju umowy gospodarcze, więc Chiny dokonują\nekspansji na rynki tych państw.","solution":"Odpowiedź: 29.1. Zasada jednych Chin (One-China policy) - warunek polityczny stawiany przez ChRL panstwom chcacym utrzymywac z nia stosunki dyplomatyczne. Wymaga: (a) uznania ChRL za jedyne legalne panstwo chinskie i jedynego reprezentanta narodu chinskiego; (b) NIE uznawania Republiki Chinskiej (Tajwanu) jako odrebnego panstwa, traktowania Tajwanu jako \"zbuntowanej prowincji\" bedacej czescia ChRL; (c) zerwania lub niezawiazywania stosunkow dyplomatycznych z Tajwanem. Polska, jak wiekszosc panstw swiata, uznaje zasade jednych Chin (od 1949 r. utrzymuje stosunki z ChRL, nie z Tajwanem). USA przyjely te zasade w 1979 r. Tajwan ma stosunki formalne tylko z 12-13 panstwami swiata (m.in. Watykan, Gwatemala, Paragwaj). 29.2. Dwa argumenty na korzysci ChRL z umow ze slabszymi panstwami: (1) Zysk POLITYCZNY/GEOPOLITYCZNY - umowy buduja chinska strefe wplywow, izoluja Tajwan na arenie miedzynarodowej, zapewniaja poparcie tych panstw w ONZ i innych organizacjach miedzynarodowych dla chinskich stanowisk (np. ws. Tybetu, Sinciangu, Morza Poludniowochinskiego). (2) Zysk EKONOMICZNY - chinskie firmy zyskuja dostep do surowcow naturalnych (Nepal, Sri Lanka, Mjanma - m.in. surowce mineralne, port Hambantota), nowych rynkow zbytu dla chinskich towarow, a takze kontrakty na inwestycje infrastrukturalne (porty, drogi, koleje) realizowane przez chinskie konsorcja w ramach inicjatywy \"Pas i Szlak\" (Belt and Road Initiative, od 2013).\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\n29.1. Zasada jednych Chin (One-China policy)\n\nWymog uznania zasady jednych Chin to warunek polityczny stawiany przez Chinska Republike Ludowa (ChRL) kazdemu panstwu chcacemu utrzymywac z nia stosunki dyplomatyczne.\n\nTrzy elementy zasady:\n1. Uznanie ChRL za jedyne legalne panstwo chinskie i jedynego reprezentanta narodu chinskiego;\n2. Nieuznawanie Republiki Chinskiej (Tajwanu) jako odrebnego, suwerennego panstwa - traktowanie Tajwanu jako zbuntowanej prowincji bedacej czescia \"jednych Chin\";\n3. Zerwanie/niezawiazywanie formalnych stosunkow dyplomatycznych z Tajpej.\n\nFaktografia:\n- ChRL przyjeta do ONZ w 1971 r. (rezolucja 2758) - zastapila Republike Chinska w Radzie Bezpieczenstwa;\n- USA przyjely zasade jednych Chin w 1979 r. (Joint Communique);\n- Polska uznaje ChRL od 1949 r. (jeden z pierwszych krajow);\n- Obecnie Tajwan ma formalne stosunki tylko z ok. 12-13 panstwami swiata (m.in. Watykan, Gwatemala, Paragwaj, kilka panstw Pacyfiku i Karaibow).\n\n29.2. Dwa argumenty, ze umowy przynosza korzysci ChRL:\n\n1) Korzysci geopolityczne i dyplomatyczne:\nSlabsze panstwa-partnerzy (Nepal, Sri Lanka, Mjanma) staja sie lojalnymi sojusznikami w organizacjach miedzynarodowych - glosuja zgodnie z Pekinem w ONZ, blokuja krytyczne rezolucje (np. ws. Sinciangu, Tybetu, Hongkongu, Morza Poludniowochinskiego), pomagaja izolowac Tajwan dyplomatycznie. Buduja chinska strefe wplywow w Azji Polodniowej i Poludniowo-Wschodniej.\n\n2) Korzysci ekonomiczne:\nW ramach inicjatywy \"Pas i Szlak\" (Belt and Road Initiative, ogloszona przez Xi Jinpinga w 2013 r.) chinskie firmy realizuja kontrakty infrastrukturalne (porty, drogi, koleje), zyskuja dostep do surowcow (mineraly, ropa) oraz strategicznych aktywow - np. Sri Lanka oddala Chinom port Hambantota w 99-letnia dzierzawe (2017) za niezdolnosc splaty chinskich pozyczek (klasyczna \"pulapka zadluzeniowa\"). Otwieraja sie nowe rynki zbytu dla chinskich produktow.\n\nTypowy błąd: 29.1: pomylenie z \"polityka 'jednego kraju, dwoch systemow'\" - to inna doktryna, dotyczaca Hongkongu i Makau po 1997. \"Zasada jednych Chin\" dotyczy Tajwanu. 29.2: argumenty zbyt ogolne (\"Chiny zyskuja\" - bez konkretow); brak fakt graficznej (BRI, ONZ, surowce). Powtorzenie tego samego argumentu w dwoch punktach (np. dwa razy \"ekonomia\").","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-29.webp","solution_image":null,"topics":"stosunki Polska-Chiny, polityka zagraniczna ChRL, soft power, jedna chinska polityka","page_from":18,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/30","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"30","points":2,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 30. (0-2)\nO działaniach polskich oddziałów w państwach Azji\nOpis A. Z nowym charakterem działań przyszło się zmierzyć […] w lutym 2004 roku. […]\nNajwiększym wyzwaniem […] było powstanie Armii Mahdiego Muktady as-Sadra. Polskie\nplutony […] przez kilka dni były oblegane przez sadrystów oraz bojowników Al-Kaidy\ni czeczeńskich.\nOpis B. Polacy stacjonowali m.in. w Kabulu, Ghazni, Kandaharze, […] przejęli\nodpowiedzialność za prowincję Ghazni, w której pozostali do końca 2013 roku. Nasi żołnierze\nwalczyli z talibami, odbudowywali prowincję Ghazni, pomagali szkołom, szpitalom\ni sierocińcom.\n„Obronność. Zeszyty Naukowe” 2014, nr 1(9); www.polskieradio.pl\nFragment mapy politycznej Azji\nwww.worldatlas.com\nUzupełnij tabelę - do każdego opisu działań dopisz nazwę państwa, w którym były one\nprowadzone, oraz numer, którym oznaczono to państwo na mapie.\nNazwa państwa\nNumer na mapie\nOpis A.\nOpis B.","answer":"A","answer_text":"Zadanie 30. (0-2)\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nVI. Dostrzeganie\nwspółzależności\nwe współczesnym\nświecie.\n40. Stosunki międzynarodowe w wymiarze globalnym. Zdający:\n7) wymienia konflikty, którym towarzyszy terroryzm; wyjaśnia ich\nprzyczyny oraz motywy i sposoby działania terrorystów; opisuje\ni ocenia strategie zwalczania terroryzmu.\n44. Europa wśród światowych mocarstw. Zdający:\n4) przedstawia na przykładach znaczenie supermocarstw i mocarstw\nregionalnych dla ładu światowego.\n(III etap) 19. Relacje Polski z innymi państwami. Zdający:\n2) charakteryzuje politykę obronną Polski; członkostwo w NATO,\nudział w międzynarodowych misjach pokojowych i operacjach\nmilitarnych.\n(III etap) 22. Współpraca i konflikty międzynarodowe. Zdający:\n2) wskazuje na mapie miejsca najpoważniejszych konfliktów\nmiędzynarodowych; omawia przebieg i próby rozwiązania jednego\nz nich.\n(III etap) 23. Problemy współczesnego świata. Zdający:\n6) wyjaśnia, co to jest terroryzm i w jaki sposób próbuje się go\nzwalczać.\nSchemat punktowania\n2 p. -\n1 p. -\npoprawne wypełnienie dwóch wierszy tabeli.\npoprawne wypełnienie jednego wiersza tabeli lub kolumny z nazwami.\n0 p. -\ninna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nA. Irak / Republika Iraku, 3\nB. Afganistan / Islamska Republika Afganistanu, 5","solution":"Odpowiedź: Opis A. - IRAK (numer 3 na mapie). Sygnaly: \"luty 2004\", \"Armia Mahdiego Muktady as-Sadra\", \"sadrysci\" - powstanie szyickie w Iraku, miasto Karbala/Najaf, polskie wojska wchodzily w sklad Wielonarodowej Dywizji Centrum-Poludnie (MND-CS) w Iraku (2003-2008). Opis B. - AFGANISTAN (numer 5 na mapie). Sygnaly: \"Kabul, Ghazni, Kandahar\", \"prowincja Ghazni do konca 2013\", \"talibowie\" - polski kontyngent w ISAF NATO (2002-2014), Polacy odpowiadali za prowincje Ghazni od 2007/2008.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\nOpis | Nazwa panstwa | Numer na mapie\nA. | Irak | 3\nB. | Afganistan | 5\n\nOpis A - Irak (luty 2004 r.)\nSygnaly:\n- \"Luty 2004\" - okres dzialania polskiego kontyngentu w ramach Wielonarodowej Dywizji Centrum-Poludnie (MND-CS) w Iraku.\n- Armia Mahdiego Muktady as-Sadra - milicja szyicka kierowana przez radykalnego ducha Muktade as-Sadra, ktora wszczela powstanie w kwietniu 2004 r. (oblezenie Karbali, Najafu, Kut).\n- Polskie plutony oblegane - bitwa pod Karbala/Kut (kwiecien 2004) - wazne wydarzenie w historii polskiej misji w Iraku.\n\nPolska operacja w Iraku: 2003-2008, 3. najwiekszy kontyngent koalicji (po USA i UK).\n\nOpis B - Afganistan (do 2013 r.)\nSygnaly:\n- Kabul, Ghazni, Kandahar - kluczowe miasta Afganistanu.\n- \"Prowincja Ghazni do konca 2013 r.\" - polski kontyngent odpowiadal za prowincje Ghazni w ramach misji ISAF NATO od 2007/2008.\n- Talibowie - ruch zbrojny w Afganistanie (nie w Iraku - tam byly inne ugrupowania).\n\nPolska operacja w Afganistanie: 2002-2014 (ISAF), pozniej Resolute Support (2015-2021). Ok. 2600 polskich zolnierzy w szczycie zaangazowania.\n\nMapa - typowa numeracja CKE od zachodu:\n1 - Liban/Izrael (lewy dolny rog), 2 - Syria, 3 - Irak, 4 - Azerbejdzan/Armenia (gora), 5 - Afganistan (prawa strona).\n\nTypowy błąd: Pulapka 1: pomylenie Iraku z Iranem (Iran graniczy z Irakiem, oznaczony bezposrednio \"IRAN\" na mapie - oczywiste jest, ze chodzi o Irak, mapa nie myli). Pulapka 2: pomylenie kierunkow - czesto poskosi numeruje od zachodu: 1=Liban, 2=Syria, 3=Irak, 4=Azerbejdzan/Armenia, 5=Afganistan.","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-30.webp","solution_image":null,"topics":"misje wojskowe polskie, Irak 2004, Afganistan 2013, mapa Azji","page_from":20,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/31","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"31","points":12,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 31. (0-12)\nWybierz jeden spośród podanych tematów i napisz wypracowanie.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 31. (0-12)","solution":"Odpowiedź: WYPRACOWANIE - punktacja CKE: tresc do 8 pkt + poprawnosc jezykowa, kompozycja, terminologia do 4 pkt = 12 pkt. Temat 3 (najczesciej wybierany) - SCHEMAT TRESCI: Rada Europy (RE, zal. 1949, siedziba Strasburg, 46 panstw): - Dokument: KONWENCJA O OCHRONIE PRAW CZLOWIEKA I PODSTAWOWYCH WOLNOSCI (EKPC, 1950, Polska ratyfikowala 1993). Protokoly dodatkowe (np. zniesienie kary smierci - prot. 6 i 13). - Instytucja: Europejski Trybunal Praw Czlowieka (ETPC) w Strasburgu - po jednym sedzim z kazdego panstwa-strony, kadencja 9 lat. Komisarz Praw Czlowieka RE. - Dochodzenie: skarga indywidualna po wyczerpaniu krajowych srodkow odwolawczych (6 miesiecy od ostatecznego orzeczenia - po 2022 r. zmieniono na 4 miesiace; art. 35 EKPC). Wyrok ETPC jest WIAZACY dla panstwa. Unia Europejska (UE, traktat z Maastricht 1992, 27 panstw): - Dokument: KARTA PRAW PODSTAWOWYCH UE (2000, weszla w zycie z Traktatem Lizbonskim 2009). Wartosci UE z art. 2 TUE. - Instytucja: Trybunal Sprawiedliwosci UE (TSUE) w Luksemburgu - 27 sedziow + Sad UE. Rzecznik Praw Obywatelskich UE. Agencja Praw Podstawowych UE (FRA) w Wiedniu. - Dochodzenie: pytanie prejudycjalne sadu krajowego do TSUE (art. 267 TFUE), skarga obywatela na akt UE do Sadu UE, skarga do Rzecznika UE, skarga do KE o naruszenie prawa UE. Roznice: - RE: szerszy zasiag (46 panstw, m.in. Rosja do 2022, Ukraina, Turcja), klasyczny system praw I generacji. - UE: zasiag tylko 27 panstw, ale glebsza integracja - bezposrednie stosowanie prawa UE, supremacja TSUE. - Polska obywatel moze: (a) zlozyc skarge do ETPC, (b) ojciec lub matka sprawy w sadzie krajowym moga zlozyc wniosek o pytanie prejudycjalne do TSUE. Klucz: identyfikacja material zrodlowy - formularz skargi do TRYBUNALU EUROPEJSKIEGO PRAW CZLOWIEKA (ETPC) - pkt G dotyczy art. 35 EKPC (warunki dopuszczalnosci).\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nRozwiazanie\n\nWypracowanie WOS - 12 pkt (tresc 8 pkt + jezyk/kompozycja/terminologia 4 pkt)\n\nTrzy tematy do wyboru:\n\nTemat 1: Formy aktywnosci spolecznosci lokalnej w gminie\n\nGlowne formy wplywu obywateli na gmine:\n1. Wybory - rada gminy i wojt/burmistrz/prezydent (co 5 lat od 2018);\n2. Referendum lokalne - obywatele moga zarazadzic w sprawach gminy (frekwencja >30%; w sprawie odwolania wojta dodatkowo trzeba uzbierac wnioski 10% mieszkancow);\n3. Inicjatywa uchwalodawcza obywateli (od 2018 r. - grupa min. 100/200/300 mieszkancow w zaleznosci od wielkosci gminy);\n4. Konsultacje spoleczne (art. 5a ustawy o samorzadzie gminnym);\n5. Budzet obywatelski (obligatoryjny w miastach na prawach powiatu - min. 0,5% wydatkow);\n6. Skargi i wnioski (art. 227-237 KPA);\n7. Wybor sotysa, rady soleckiej, dzielnicowej, osiedlowej;\n8. Stowarzyszenia, fundacje, organizacje pozarzadowe lokalne (NGO);\n9. Petycje (ustawa o petycjach z 2014 r.).\n\nPodstawa prawna: Ustawa o samorzadzie gminnym (8 III 1990 r.), Konstytucja RP art. 169-172, Ustawa o referendum lokalnym (15 IX 2000 r.).\n\nTemat 2: Sejm vs Senat - bikameralizm w RP\n\nTryb wyboru:\n- Sejm: 460 poslow, wybory proporcjonalne (metoda D'Hondta), prog 5%/8%, 41 okregow.\n- Senat: 100 senatorow, wybory wiekszosciowe (jednomandatowe), 100 okregow, brak progu.\n\nKompetencje Sejmu (silniejsza izba):\n- Wybor RM, wotum nieufnosci, kontrola rzadu;\n- Ostateczne odrzucenie weta Senatu (zwykla wiekszoscia, w ustawie budzetowej Senat ma 20 dni);\n- Wybor Marszalka Sejmu (zastepca Prezydenta przy vacacie urzedu).\n\nKompetencje Senatu (slabsza izba - bikameralizm asymetryczny):\n- Prawo inicjatywy ustawodawczej;\n- 30 dni na poprawki do ustaw Sejmu;\n- Zgoda na powolanie RPO, NIK, Prezesa NBP;\n- Zarzadzanie referendum oglnokrajowym (przyjecie ustawy lub uchwaly Sejmu).\n\nWniosek: Polska ma bikameralizm asymetryczny - Sejm jest izba pierwsza i silniejsza, Senat - druga i refleksyjna.\n\nTemat 3: Europejskie systemy ochrony praw czlowieka\n\nSystem Rady Europy (najczesciej wybierany - material zrodlowy ETPC):\n\nElement | Szczegoly\nOrganizacja | Rada Europy (1949, Strasburg, 46 panstw)\nDokument | Europejska Konwencja Praw Czlowieka (1950, Polska 1993)\nTrybunal | ETPC (Strasburg, 1 sedzia z kazdego panstwa)\nSciezka obywatela | Skarga indywidualna po wyczerpaniu srodkow krajowych (art. 35 § 1 EKPC - widoczny w materiale zrodlowym!); od 2022 r. termin 4 miesiace\nSkutek wyroku | Wiazacy dla panstwa, slusznosc zadoscuczynienia (art. 41), kontrola wykonania przez Komitet Ministrow RE\n\nSystem Unii Europejskiej:\n\nElement | Szczegoly\nOrganizacja | Unia Europejska (Traktat z Maastricht 1992, 27 panstw)\nDokument | Karta Praw Podstawowych UE (2000, moc prawna od Traktatu Lizbonskiego 2009); art. 2 TUE - wartosci UE\nTrybunal | TSUE (Luksemburg) - Trybunal Sprawiedliwosci + Sad UE\nSciezka obywatela | Pytanie prejudycjalne sadu krajowego (art. 267 TFUE); skarga do Rzecznika Praw Obywatelskich UE; skarga do KE o naruszenie prawa UE; skarga do Sadu UE na akt instytucji UE\nSkutek wyroku | Wiazacy; zasada pierwszenstwa prawa UE i bezposredniego skutku\n\nMaterial zrodlowy - formularz skargi z pkt E (opis stanu faktycznego), F (zarzucane naruszenia + protokoly), G (zgodnosc z art. 35 § 1 Konwencji - dopuszczalnosc, wyczerpanie srodkow krajowych) - to formularz skargi do ETPC w Strasburgu.\n\nWnioski porownawcze:\n- RE ma szerszy zasieg (46 panstw vs 27 UE), ale UE oferuje glebsza ochrone w obszarach prawa UE;\n- Obywatel Polski moze rownolegle korzystac z OBYDWU systemow (np. po wyczerpaniu Polski → ETPC; w sprawach prawa UE → TSUE przez sad krajowy);\n- Polska jest stroną EKPC od 1993 r. i czlonkiem UE od 1 maja 2004 r.\n\nStruktura wypracowania (klucz CKE):\n1. Wprowadzenie - dwa rownolegle systemy europejskie.\n2. RE/EKPC/ETPC - dokument, instytucja, droga dochodzenia.\n3. UE/KPP UE/TSUE - dokument, instytucja, droga dochodzenia.\n4. Porownanie i synteza.\n5. Odniesienie do materialu zrodlowego (formularz ETPC, art. 35 EKPC).\n\nTypowy błąd: Pulapka 1: pomylenie RE (Rada Europy, organizacja miedzyrzadowa) z RADA EUROPEJSKA (organ UE - szefowie panstw). Pulapka 2: pomylenie ETPC (Strasburg, EKPC, RE) z TSUE (Luksemburg, prawo UE, UE) z MTS (Haga, ONZ, spory miedzypanstwowe). Pulapka 3: brak struktury w wypracowaniu - klucz CKE wymaga porownania (RE vs UE) oraz odniesienia do materialu zrodlowego (formularz ETPC).","image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-31.webp","solution_image":null,"topics":"wypracowanie WOS, samorzad gminny, Sejm vs Senat, ETPC, Konwencja","page_from":20,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/Temat 1","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"Temat 1","points":null,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Temat 1.\nAktywność społeczności lokalnej to nie tylko udział w wyborach organów samorządu\ngminnego - scharakteryzuj inne formy wpływu tej społeczności na funkcjonowanie\norganów gminy oraz na decyzje dotyczące gminnej wspólnoty samorządowej\nw Rzeczypospolitej Polskiej.\nMWO_1R","answer":null,"answer_text":"Temat 1.\nAktywność społeczności lokalnej to nie tylko udział w wyborach organów samorządu\ngminnego - scharakteryzuj inne formy wpływu tej społeczności na funkcjonowanie\norganów gminy oraz na decyzje dotyczące gminnej wspólnoty samorządowej\nw Rzeczypospolitej Polskiej.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość zasad\ni procedur\ndemokracji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n12. Społeczeństwo obywatelskie. Zdający:\n4) opisuje formy aktywności obywateli w ramach społeczności\nlokalnej, regionu, państwa oraz na poziomie globalnym; w miarę\nmożliwości uczestniczy w wybranym działaniu.\n15. Demokracja - zasady i procedury. Zdający:\n6) wyjaśnia, czym jest referendum; rozważa, jak we współczesnym\npaństwie można realizować inne formy demokracji bezpośredniej.\n28. Samorząd terytorialny w Polsce. Zdający:\n1) omawia formy demokracji przedstawicielskiej i bezpośredniej\nw samorządach terytorialnych; opisuje instytucję referendum\nlokalnego;\n2) przedstawia zadania i kompetencje samorządu gminnego,\npowiatowego i wojewódzkiego;\n3) wyjaśnia, jakie są źródła dochodów samorządów (dochody\nwłasne, dotacje, subwencje) i jak jest uchwalany budżet gminy.\n(III etap) 16. Samorządy i ich znaczenie. Zdający:\n1) uzasadnia potrzebę samorządności w państwie demokratycznym\ni podaje przykłady działania samorządów zawodowych\ni samorządów mieszkańców;\n2) wyjaśnia, na czym polegają zasady decentralizacji\ni pomocniczości; odnosi je do przykładów z życia własnego regionu\ni miejscowości.\n(III etap) 17. Gmina jako wspólnota mieszkańców. Zdający:\n2) wymienia najważniejsze zadania samorządu gminnego\ni wykazuje, jak odnosi się to do jego codziennego życia;\n3) przedstawia sposób wybierania i działania władz gminy, w tym\npodejmowania decyzji w sprawie budżetu.\nSchemat punktowania\nPoziom III - WARTOŚĆ MERYTORYCZNA 12 P.\nZdający w pełni scharakteryzował inne niż wybory formy\nwpływu społeczności lokalnej na funkcjonowanie organów\ngminy oraz na decyzje dotyczące gminnej wspólnoty\nsamorządowej w Rzeczypospolitej Polskiej:\n1) referendum samorządowe:\n- forma demokracji bezpośredniej, w której rozstrzyga się\nsprawę dotyczącą wspólnoty, a mieszczącą się w zakresie zadań\ni kompetencji jej organów, w tym referendum dotyczące\nsamoopodatkowania się mieszkańców na cele publiczne, oraz\nw innych sprawach dotyczących społecznych, gospodarczych\nlub kulturowych więzi łączących wspólnotę samorządową;\n- przeprowadzane na wniosek organu stanowiącego lub na\nwniosek 10% uprawnionych do głosowania;\n- jest ważne, jeżeli wzięło w nim udział co najmniej 30%\nuprawnionych do głosowania; wynik rozstrzygający, jeśli za\njednym z rozwiązań oddano więcej niż połowę ważnych głosów,\na w przypadku samoopodatkowania - co najmniej 2/3 ważnych\ngłosów;\n- protesty rozpatruje sąd okręgowy;\n2) referendum odwoławcze i inne możliwości demokracji\nbezpośredniej:\n- referendum w sprawie odwołania organu wykonawczego, na\nwniosek organu stanowiącego (jeśli ten pierwszy nie zostanie\nodwołany, skraca się kadencję rady) lub na wniosek 10%\nuprawnionych do głosowania, jest ważne w przypadku, gdy\nudział w nim wzięło nie mniej niż 3/5 liczby biorących udział\nw wyborze odwoływanego organu;\n- referendum w sprawie odwołania organu uchwałodawczego, na\nwniosek 10% uprawnionych do głosowania, jest ważne\nw przypadku, gdy udział w nim wzięło nie mniej niż 3/5 liczby\nbiorących udział w wyborze odwoływanego organu;\n- udział w zebraniu wiejskim w sołectwie, na ogół stanowiącym\nformę zgromadzenia ludowego, lub w ogólnym zebraniu\nmieszkańców osiedla;\n3) korzystanie z katalogu praw i wolności człowieka określonych\nw Konstytucji RP:\n- prawo do składania wniosków i petycji: przedmiotem może\nbyć żądanie zmiany przepisów prawa lub podjęcia\nrozstrzygnięcia w sprawie dotyczącej podmiotu wnoszącego\npetycję, życia zbiorowego lub wartości wymagających\nszczególnej ochrony w imię dobra wspólnego, mieszczących się\nw zakresie zadań i kompetencji adresata petycji; składa się ją\nw formie pisemnej albo za pomocą środków komunikacji\nelektronicznej;\n- prawo do składania skarg;\n- prawo do uzyskiwania informacji, w tym dostęp do\ndokumentów wynikających z wykonywania zadań publicznych;\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający nie popełnił\nżadnego błędu\nmerytorycznego.\nSELEKCJA INFORMACJI\nZdający przeprowadził\npoprawną selekcję\ni hierarchizację\ninformacji (nie\nzamieścił w pracy\nfragmentów\nniezwiązanych\nz tematem).\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nZdający zaprezentował\nwywód w pełni spójny,\nharmonijny i logiczny.\n- organizacja zgromadzeń w sprawach lokalnych;\n- organizacja zrzeszeń o charakterze lokalnym, np.\nstowarzyszeń, OSP, kół gospodyń wiejskich i innych\nspołecznych organizacji pozarządowych;\n- korzystanie z wolności słowa i rozpowszechniania poglądów\nw np. gazetach lokalnych, internecie;\n4) inne formy wpływu:\n- udział w konsultacjach, np. w sprawie jednostek\npomocniczych;\n- budżety partycypacyjne / obywatelskie: mieszkańcy\nw bezpośrednim głosowaniu decydują corocznie o części\nwydatków budżetu gminy;\n- wstęp na sesje rady i posiedzenia jej komisji, a także\nmożliwość odtworzenia obrad rady gminy;\n- udział w młodzieżowej radzie gminy oraz gminnej radzie\nseniorów (mających charakter konsultacyjny);\n- możliwość złożenia skargi do WSA, jeśli uznamy, że nasz\ninteres prawny lub uprawnienie zostały naruszone uchwałą lub\nzarządzeniem organów gminy z zakresu administracji publicznej\n(nie chodzi tu o kwestię podjętych wobec podmiotu decyzji\nadministracyjnych).\n5) Zdający wykorzystał znajomość i rozumienie różnych\naspektów danego problemu do jego opisu w szerszym kontekście\ninterpretacyjnym, wykazał się znajomością licznych pojęć\nzwiązanych z tematem.\nKursywą zaznaczono kwestie niekonieczne do uznania danego\naspektu za spełniony w sposób pełny.\nPoziom II - WARTOŚĆ MERYTORYCZNA 8 P.\nZdający:\n- w pełni scharakteryzował trzy istotne aspekty zagadnienia\n(spośród zagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III)\nlub\n- w pełni scharakteryzował dwa istotne aspekty zagadnienia\ni częściowo scharakteryzował dwa istotne aspekty zagadnienia\n(spośród zagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III).\n5) Zdający wykorzystał znajomość i rozumienie wybranych\naspektów analizowanego tematu; wykazał się znajomością\nwybranych pojęć związanych z tematem.\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający popełnił jeden\nlub dwa błędy\nmerytoryczne.\nSELEKCJA INFORMACJI\nZdający przeprowadził\nniekonsekwentną\nselekcję informacji i ich\nhierarchizację (umieścił\nw pracy nieliczne\nfragmenty niezwiązane\nz tematem).\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nZdający zaprezentował\nwywód nie w pełni\nuporządkowany.\nPoziom I - WARTOŚĆ MERYTORYCZNA 4 P.\nZdający:\n- w pełni scharakteryzował jeden istotny aspekt oraz częściowo\nscharakteryzował jeden istotny aspekt zagadnienia (spośród\nzagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III)\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający popełnił trzy\nlub cztery błędy\nmerytoryczne.\nSELEKCJA INFORMACJI\nlub\n- częściowo scharakteryzował trzy istotne aspekty zagadnienia\n(spośród zagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III).\n5) Zdający wykazał się znajomością jedynie nielicznych pojęć\nzwiązanych z tematem.\nZdający przeprowadził\nw niewystarczającym\nstopniu selekcję\ninformacji i ich\nhierarchizację (napisał\npracę, której znaczną\nczęść stanowią\nfragmenty niezwiązane\nz tematem).\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nZdający zaprezentował\nwywód w sposób\nchaotyczny\ni nielogiczny.\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający popełnił co\nnajmniej pięć błędów\nmerytorycznych.\nSELEKCJA INFORMACJI\nPonad połowę pracy\nstanowią fragmenty\nniezwiązane z tematem.\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nWywód jest\nniekomunikatywny.\n0 P.\nZdający nie zrozumiał tematu - nie wypełnił wymagań dla\npoziomu I.\n5) Zdający nie wykazał się znajomością pojęć związanych\nz tematem.\nPrzy pracy o wartości\nmerytorycznej 0 p., nie\nprzyznaje się punktów\nza pozostałe elementy.\nEgzaminator, klasyfikując wartość merytoryczną pracy na jeden z trzech poziomów (I-III),\nmoże ocenić ją wyłącznie na 12, 8 lub 4 punkty. Ostateczna liczba punktów uzyskanych przez\nzdającego jest zależna także od poziomu realizacji trzech pozostałych kryteriów, tj.\npoprawności merytorycznej, selekcji informacji oraz języka, stylu i kompozycji pracy. Za\nzrealizowanie danego kryterium na poziomie wyższym / niższym od poziomu wartości\nmerytorycznej pracy, zdający uzyskuje jeden punkt więcej / mniej. Egzaminator może także\nocenić pracę na 0 punktów.","solution":null,"image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-Temat_1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":20,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":null,"text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/Temat 2","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"Temat 2","points":null,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Temat 2.\nPorównując tryb wyboru i kompetencje Sejmu RP i Senatu RP, uzasadnij, że\nobowiązujące w Rzeczypospolitej Polskiej rozwiązania prawne są zgodne z przedstawioną\nanalizą.\nO bikameralizmie w Rzeczypospolitej Polskiej\nPozycję ustrojową każdego organu państwa zawsze w poważnym stopniu określa zakres jego\nuprawnień. W przypadku Senatu RP nie są może one zbyt wielkie, ale z pewnością są\nspecyficzne, czy swoiste w porównaniu z uprawnieniami Sejmu RP. Ich analiza dowodzi, że\n[…] [obowiązująca] konstytucja nie optuje […] za modelem parlamentu, którego izby są\nfunkcjonalnie równoprawne. Mamy więc do czynienia z modelem dwuizbowości\nzróżnicowanej, w każdym razie nierównorzędnej.\nPrawo konstytucyjne, red. Z. Witkowski, Toruń 2002, s. 271.","answer":null,"answer_text":"Temat 2.\nPorównując tryb wyboru i kompetencje Sejmu RP i Senatu RP, uzasadnij, że\nobowiązujące\nw\nRzeczypospolitej\nPolskiej\nrozwiązania\nprawne\nsą\nzgodne\nz przedstawioną analizą.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość zasad\n19. Modele ustrojowe państw demokratycznych. Zdający:\n1) podaje cechy charakterystyczne różnych modeli ustrojowych\npaństw demokratycznych; wyjaśnia, jaki model funkcjonuje\nw Polsce.\ni procedur\ndemokracji.\nV. Znajomość\npodstaw ustroju\nRzeczypospolitej\nPolskiej.\n20. Władza ustawodawcza w państwie demokratycznym. Zdający:\n1) wymienia i ilustruje przykładami funkcje władzy ustawodawczej;\n4) wyjaśnia terminy: sesja plenarna, komisja parlamentarna,\nkworum, interpelacja, zapytanie poselskie;\n5) przedstawia procedurę tworzenia prawa przez parlament;\n6) opisuje mechanizm tworzenia koalicji rządowej; wyjaśnia rolę\nopozycji w pracy parlamentu.\n23. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Zdający:\n5) przedstawia procedurę zmiany Konstytucji.\n24. Parlament Rzeczypospolitej Polskiej. Zdający:\n1) wymienia kompetencje Sejmu i Senatu w państwie i przedstawia\nznaczenie obu izb oraz Zgromadzenia Narodowego w systemie\nwładz Rzeczypospolitej Polskiej.\n25. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. Zdający:\n2) wyjaśnia różnice między ordynacjami wyborów parlamentarnych\ni prezydenckich w Polsce.\n26. Rada Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej. Zdający:\n1) przedstawia konstytucyjne procedury powoływania\ni odwoływania rządu, zmiany rządu i zmiany ministrów.\n(III etap) 12. System wyborczy i partyjny. Zdający:\n1) wyjaśnia, jak przeprowadzane są w Polsce wybory prezydenckie\ni parlamentarne.\n(III etap) 13. Władza ustawodawcza w Polsce. Zdający:\n1) przedstawia zadania i zasady funkcjonowania polskiego\nparlamentu, w tym sposób tworzenia ustaw.\nSchemat punktowania\nPoziom III - WARTOŚĆ MERYTORYCZNA 12 P.\nZdający porównał i w pełni scharakteryzował pozycję obu izb\nparlamentu w Rzeczypospolitej Polskiej w następujących\naspektach:\n1) tryb wyboru Sejmu RP i Senatu RP:\n- podobieństwa: wybory powszechne, bezpośrednie,\nw głosowaniu tajnym, przeprowadzane zawsze tego samego\ndnia;\n- różnice: Sejm RP wybierany w wyborach proporcjonalnych\nz progiem wyborczym i równych, 41 wielomandatowych\nokręgów; Senat RP wybierany w wyborach większościowych,\n100 jednomandatowych okręgów wyborczych; wybory do\nSenatu RP nie są w pełni równe i w izbie tej mamy\nnadreprezentację prowincji;\n- wniosek: inny tryb wyboru nie musi wskazywać na przewagę\nSejmu RP nad Senatem RP;\n2) kompetencje wynikające z funkcji ustawodawczej\ni ustrojodawczej Sejmu RP i Senatu RP:\n- różnice: inicjatywa ustawodawcza dla grupy posłów i Senatu\nRP jako całości; ustawa uchwalana w Sejmie RP; w przypadku\nustawy zwykłej Senat RP ma możliwość wniesienia poprawek\nlub odrzucenia ustawy, ale ostateczna decyzja należy do Sejmu\nRP; weto Prezydenta RP do ustawy może odrzucić tylko Sejm\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający nie popełnił\nżadnego błędu\nmerytorycznego.\nSELEKCJA INFORMACJI\nZdający przeprowadził\npoprawną selekcję\ni hierarchizację\ninformacji (nie\nzamieścił w pracy\nfragmentów\nniezwiązanych\nz tematem).\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nZdający zaprezentował\nwywód w pełni spójny,\nharmonijny i logiczny.\nRP; brak możliwości weta Senatu RP w ustawie budżetowej;\ntylko Sejm RP decyduje o trybie wyrażenia zgody na ratyfikację\numowy międzynarodowej przekazującej kompetencje organów\npaństwa organizacji lub organowi międzynarodowemu;\n- podobieństwa: w przypadku ustawy o zmianie konstytucji izby\nmuszą uchwalić ustawę w tym samym brzmieniu; uczestnictwo\nSenatu RP na równych zasadach z Sejmem RP w przypadku\nustawy o wyrażeniu zgody na ratyfikację umowy\nmiędzynarodowej przekazującej kompetencje organów państwa\norganizacji lub organowi międzynarodowemu; prawo\nzarządzenia referendum ogólnokrajowego także różnicuje (Sejm\nRP samodzielnie oraz Prezydent RP za zgodą Senatu RP);\n- wniosek: w obu tych funkcjach widać przewagę Sejmu RP nad\nSenatem RP;\n3) kompetencje wynikające z funkcji kreacyjnej Sejmu RP\ni Senatu RP:\n- podobieństwa: współdecydowanie o wyborze RPO, Prezesa\nNIK, członków KRRiT i KRS oraz RPP (wespół z Prezydentem\nRP), choć we wszystkich przypadkach dotyczących instytucji\nkolegialnych Sejm RP wybiera więcej członków niż Senat RP,\n- różnice: udział w wyłanianiu rządu ma tylko Sejm RP, Senat\nRP nie ma takich kompetencji; kreacja sędziów i członków\nTrybunałów oraz współkreacja Prezesa NBP (tego ostatniego\nwespół z Prezydentem RP) to tylko domena Sejmu RP,\n- wniosek: w tej funkcji widać przewagę Sejmu RP nad Senatem\nRP;\n4) kompetencje wynikające z funkcji kontrolnej oraz pozostałe\nkompetencje izb parlamentu:\n- uprawnienia kontrolne wobec rządu tylko dla Sejmu RP:\nwotum nieufności wobec ministra, konstruktywne wotum\nnieufności wobec rządu, interpelacje i zapytania poselskie;\nkomisje śledcze; udzielanie przez Sejm RP rządowi absolutorium\nz wykonania budżetu;\n- współdecydowanie senatorów i posłów (jako Zgromadzenie\nNarodowe) w kwestii odpowiedzialności prawnej Prezydenta\nRP;\n- tylko Sejm RP decyduje o stanie wojny i pokoju, tylko Sejm RP\nzatwierdza wprowadzone stany nadzwyczajne: wojenny\ni wyjątkowy;\n- wniosek: w tej funkcji i w innych kompetencjach z tego\naspektu widać najwyraźniej asymetryczność bikameralizmu\nw Polsce.\n5) Zdający wykorzystał znajomość i rozumienie różnych\naspektów danego problemu do jego opisu w szerszym kontekście\ninterpretacyjnym, wykazał się znajomością licznych pojęć\nzwiązanych z tematem.\nKursywą zaznaczono kwestie niekonieczne do uznania danego\naspektu za spełniony w sposób pełny.\nPoziom II - WARTOŚĆ MERYTORYCZNA 8 P.\nZdający:\n- w pełni scharakteryzował trzy istotne aspekty zagadnienia\n(spośród zagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III)\nlub\n- w pełni scharakteryzował dwa istotne aspekty zagadnienia\ni częściowo scharakteryzował dwa istotne aspekty zagadnienia\n(spośród zagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III).\n5) Zdający wykorzystał znajomość i rozumienie wybranych\naspektów analizowanego tematu; wykazał się znajomością\nwybranych pojęć związanych z tematem.\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający popełnił jeden\nlub dwa błędy\nmerytoryczne.\nSELEKCJA INFORMACJI\nZdający przeprowadził\nniekonsekwentną\nselekcję informacji i ich\nhierarchizację (umieścił\nw pracy nieliczne\nfragmenty niezwiązane\nz tematem).\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nZdający zaprezentował\nwywód nie w pełni\nuporządkowany.\nPoziom I - WARTOŚĆ MERYTORYCZNA 4 P.\nZdający:\n- w pełni scharakteryzował jeden istotny aspekt oraz częściowo\nscharakteryzował jeden istotny aspekt zagadnienia (spośród\nzagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III)\nlub\n- częściowo scharakteryzował trzy istotne aspekty zagadnienia\n(spośród zagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III).\n5) Zdający wykazał się znajomością jedynie nielicznych pojęć\nzwiązanych z tematem.\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający popełnił trzy\nlub cztery błędy\nmerytoryczne.\nSELEKCJA INFORMACJI\nZdający przeprowadził\nw niewystarczającym\nstopniu selekcję\ninformacji i ich\nhierarchizację (napisał\npracę, której znaczną\nczęść stanowią\nfragmenty niezwiązane\nz tematem).\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nZdający zaprezentował\nwywód w sposób\nchaotyczny\ni nielogiczny.\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający popełnił co\nnajmniej pięć błędów\nmerytorycznych.\nSELEKCJA INFORMACJI\nPonad połowę pracy\nstanowią fragmenty\nniezwiązane z tematem.\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nWywód jest\nniekomunikatywny.\n0 P.\nZdający nie zrozumiał tematu - nie wypełnił wymagań dla\npoziomu I.\n5) Zdający nie wykazał się znajomością pojęć związanych\nz tematem.\nPrzy pracy o wartości\nmerytorycznej 0 p., nie\nprzyznaje się punktów\nza pozostałe elementy.\nEgzaminator, klasyfikując wartość merytoryczną pracy na jeden z trzech poziomów (I-III),\nmoże ocenić ją wyłącznie na 12, 8 lub 4 punkty. Ostateczna liczba punktów uzyskanych przez\nzdającego jest zależna także od poziomu realizacji trzech pozostałych kryteriów, tj.\npoprawności merytorycznej, selekcji informacji oraz języka, stylu i kompozycji pracy. Za\nzrealizowanie danego kryterium na poziomie wyższym / niższym od poziomu wartości\nmerytorycznej pracy, zdający uzyskuje jeden punkt więcej / mniej. Egzaminator może także\nocenić pracę na 0 punktów.","solution":null,"image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-Temat_2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":null,"text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad/Temat 3","paper_id":"wos-2019-maj-matura-rozszerzona","number":"Temat 3","points":null,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2019,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Temat 3.\nScharakteryzuj system ochrony praw człowieka i obywatela Rady Europy oraz Unii\nEuropejskiej - dokumenty dotyczące tych praw, instytucje stojące na straży ich\nprzestrzegania oraz możliwości ich dochodzenia przez obywateli państw członkowskich\ntych organizacji.\nFragmenty formularza skargi do jednego z trybunałów międzynarodowych\nwww.echr.coe.int\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n30.\nMaks. liczba punktów\n2\nUzyskana liczba punktów\nMWO_1R\nna temat nr\nMWO_1R\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n31.\nMaks. liczba punktów\n12\nUzyskana liczba punktów\nMWO_1R\nMWO_1R\nMWO_1R\nMWO_1R\nBRUDNOPIS (nie podlega ocenie)","answer":null,"answer_text":"Temat 3.\nScharakteryzuj system ochrony praw człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych -\ndokumenty dotyczące tych praw oraz instytucje stojące na straży ich przestrzegania.\nI. Wykorzystanie\ni tworzenie\ninformacji.\nIV. Znajomość zasad\ni procedur\ndemokracji.\nVI. Dostrzeganie\nwspółzależności we\nwspółczesnym\nświecie.\n(IV etap z.p.)\nVI. Znajomość praw\nczłowieka\ni sposobów ich\nochrony.\n22. Współczesna demokracja w Polsce i na świecie - problemy\ni zagrożenia. Zdający:\n1) rozważa problemy polityki bezpieczeństwa socjalnego.\n36. Prawa człowieka. Zdający:\n3) rozróżnia prawa i wolności osobiste, polityczne oraz\nekonomiczne, społeczne i kulturalne; wskazuje, do której generacji\nnależą poszczególne prawa.\n38. Światowy i europejski system ochrony praw człowieka.\nZdający:\n3) charakteryzuje systemy ochrony praw człowieka w ramach Rady\nEuropy oraz Unii Europejskiej;\n4) wyjaśnia, jak działa i jakie sprawy rozpatruje Europejski\nTrybunał Praw Człowieka w Strasburgu;\n5) analizuje z punktu widzenia międzynarodowych standardów\npraw człowieka przypadki naruszania praw i wolności w różnych\npaństwach;\n6) pisze według wzoru skargę do Europejskiego Trybunału Praw\nCzłowieka w Strasburgu lub Komitetu Praw Człowieka w Genewie.\n43. Integracja europejska. Zdający:\n7) przedstawia cele, genezę i zasady działania Rady Europy; ocenia\njej rolę we współczesnej Europie.\n45. Polska w Unii Europejskiej. Zdający:\n2) opisuje prawa i obowiązki wynikające z posiadania obywatelstwa\nUnii Europejskiej, w tym możliwość skargi do Rzecznika Praw\nObywatelskich Unii Europejskiej.\n(IV etap z.p.) 5. Prawa człowieka. Zdający:\n1) przedstawia krótko historię praw człowieka i ich generacje;\nwymienia najważniejsze dokumenty z tym związane;\n2) wymienia podstawowe prawa i wolności człowieka; wyjaśnia, co\noznacza, że są one powszechne, przyrodzone i niezbywalne;\n3) podaje najważniejsze postanowienia Powszechnej Deklaracji\nPraw Człowieka, Europejskiej Konwencji Praw Człowieka\ni Konwencji o Prawach Dziecka.\n(IV etap z.p.) 6. Ochrona praw i wolności. Zdający:\n3) uzasadnia znaczenie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka\nw Strasburgu.\nSchemat punktowania\nPoziom III - WARTOŚĆ MERYTORYCZNA (12 PKT)\nZdający w pełni scharakteryzował:\n1) dokumenty Rady Europy:\n- Konwencję o ochronie praw człowieka i podstawowych\nwolności (europejska konwencja praw człowieka) z 1950 roku\njako dokument chroniący prawa I generacji, w tym wymienił\nkatalog tych praw;\n- Europejską kartę społeczną (dopuszcza się: europejska karta\nsocjalna) z 1961 roku jako dokument normujący prawa\nII generacji, w tym wymienił katalog tych praw;\n- inne dokumenty, w tym protokoły dodatkowe;\n2) funkcjonowanie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka\nw Strasburgu, wskazując na warunki, jakie należy spełnić, aby\nTrybunał rozpatrzył skargę indywidualną (naruszenie art.\nKonwencji, wyczerpanie drogi krajowej, termin); Trybunał\nfunkcjonuje instancyjnie - można się odwołać; określił\nmożliwość złożenia skargi międzypaństwowej; organizacja\nTrybunału: skład 1 sędziego (rozpatrujący formalną zasadność\nskargi), Komitet 3 sędziów lub Izba 7 sędziów (wydające wyrok),\nWielka Izba 17 sędziów (instancja odwoławcza); nad\nwykonaniem wyroku Trybunału czuwa Komitet Ministrów RE;\n3) dokumenty Unii Europejskiej:\n- Traktat o Unii Europejskiej, stanowiący, że przepisy\nKonwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności\nsą przestrzegane w UE jako zasady ogólne prawa;\n- Kartę praw podstawowych UE z 2000 r. (2007/2009),\ntraktowaną jako akt prawa pierwotnego, w tym polsko-brytyjski\nprotokół w sprawie stosowania Karty;\n- przepisy Traktatu o Unii Europejskiej i Traktatu\no funkcjonowaniu UE, m.in. umożliwiające Trybunałowi\nSprawiedliwości kontrolę zgodności z prawami podstawowymi\naktów prawnych i innych działań organów UE oraz uznające\ndodatkowe prawa osobiste i polityczne, jak prawa wyborcze\nw wyborach do Parlamentu Europejskiego oraz prawo do opieki\nkonsularnej (ze strony innego państwa członkowskiego);\n4) prawa proceduralne wynikające z obywatelstwa UE:\n- prawo skargi indywidulanej do Rzecznika Praw Obywatelskich\nUE, dotyczącej przypadków niewłaściwego administrowania\nw działaniach instytucji lub organów UE (poza TS);\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający nie popełnił\nżadnego błędu\nmerytorycznego.\nSELEKCJA INFORMACJI\nZdający przeprowadził\npoprawną selekcję\ni hierarchizację\ninformacji (nie\nzamieścił w pracy\nfragmentów\nniezwiązanych\nz tematem).\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nZdający zaprezentował\nwywód w pełni spójny,\nharmonijny i logiczny.\n- prawo petycji indywidualnej lub zbiorowej do Parlamentu\nEuropejskiego w sprawach objętych zakresem działaności UE,\nktóre dotykają ich bezpośrednio;\n- prawo skargi do Komisji, jeśli skarżący uznaje, że państwo\nczłonkowskie naruszyło Kartę praw podstawowych przy\nwykonywaniu przez nie prawa UE;\n- prawo skargi indywidualnej do Sądu, Trybunał\nSprawiedliwości jako sąd odwoławczy.\n5) Zdający wykorzystał znajomość i rozumienie różnych\naspektów danego problemu do jego opisu w szerszym kontekście\ninterpretacyjnym, wykazał się znajomością licznych pojęć\nzwiązanych z tematem.\nKursywą zaznaczono kwestie niekonieczne do uznania danego\naspektu za spełniony w sposób pełny.\nPoziom II - WARTOŚĆ MERYTORYCZNA 8 P.\nZdający:\n- w pełni scharakteryzował trzy istotne aspekty zagadnienia\n(spośród zagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III)\nlub\n- w pełni scharakteryzował dwa istotne aspekty zagadnienia\ni częściowo scharakteryzował dwa istotne aspekty zagadnienia\n(spośród zagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III).\n5) Zdający wykorzystał znajomość i rozumienie wybranych\naspektów analizowanego tematu; wykazał się znajomością\nwybranych pojęć związanych z tematem.\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający popełnił jeden\nlub dwa błędy\nmerytoryczne.\nSELEKCJA INFORMACJI\nZdający przeprowadził\nniekonsekwentną\nselekcję informacji i ich\nhierarchizację (umieścił\nw pracy nieliczne\nfragmenty niezwiązane\nz tematem).\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nZdający zaprezentował\nwywód nie w pełni\nuporządkowany.\nPoziom I - WARTOŚĆ MERYTORYCZNA 4 P.\nZdający:\n- w pełni scharakteryzował jeden istotny aspekt oraz częściowo\nscharakteryzował jeden istotny aspekt zagadnienia (spośród\nzagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III)\nlub\n- częściowo scharakteryzował trzy istotne aspekty zagadnienia\n(spośród zagadnień 1-4 wskazanych dla poziomu III).\n5) Zdający wykazał się znajomością jedynie nielicznych pojęć\nzwiązanych z tematem.\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający popełnił trzy\nlub cztery błędy\nmerytoryczne.\nSELEKCJA INFORMACJI\nZdający przeprowadził\nw niewystarczającym\nstopniu selekcję\ninformacji i ich\nhierarchizację (napisał\npracę, której znaczną\nczęść stanowią\nfragmenty niezwiązane\nz tematem).\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nZdający zaprezentował\nwywód w sposób\nchaotyczny\ni nielogiczny.\nPOPRAWNOŚĆ\nMERYTORYCZNA\nZdający popełnił co\nnajmniej pięć błędów\nmerytorycznych.\nSELEKCJA INFORMACJI\nPonad połowę pracy\nstanowią fragmenty\nniezwiązane z tematem.\nJĘZYK, STYL\nI KOMPOZYCJA\nWywód jest\nniekomunikatywny.\n0 P.\nZdający nie zrozumiał tematu - nie wypełnił wymagań dla\npoziomu I.\n5) Zdający nie wykazał się znajomością pojęć związanych\nz tematem.\nPrzy pracy o wartości\nmerytorycznej 0 p., nie\nprzyznaje się punktów\nza pozostałe elementy.\nEgzaminator, klasyfikując wartość merytoryczną pracy na jeden z trzech poziomów (I-III),\nmoże ocenić ją wyłącznie na 12, 8 lub 4 punkty. Ostateczna liczba punktów uzyskanych przez\nzdającego jest zależna także od poziomu realizacji trzech pozostałych kryteriów, tj.\npoprawności merytorycznej, selekcji informacji oraz języka, stylu i kompozycji pracy. Za\nzrealizowanie danego kryterium na poziomie wyższym / niższym od poziomu wartości\nmerytorycznej pracy, zdający uzyskuje jeden punkt więcej / mniej. Egzaminator może także\nocenić pracę na 0 punktów.","solution":null,"image":"img/wos-2019-maj-matura-rozszerzona/zad-Temat_3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":null,"text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2019 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"}]}