{"paper":{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","variant":null,"exam_pdf":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/wos-2024-maj-matura-rozszerzona.pdf","key_pdf":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona-odpowiedzi/wos-2024-maj-matura-rozszerzona-odpowiedzi.pdf","question_count":61,"source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},"questions":[{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/1","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"1","points":2,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.\nO jednej z postaw społecznych\n[A]dekwatne, otwarte i uczciwe wyrażanie siebie, które odnosi się do wypowiadania\ni demonstrowania swoich uczuć (pozytywnych i negatywnych), przekonań (dotyczących\nsiebie samego i innych ludzi), poglądów oraz potrzeb, pragnień i życzeń, w sposób\nbezpośredni, uczciwy, spójny oraz w miarę możliwości pełny. [P]oszanowanie dóbr drugiego\nczłowieka jest warunkiem koniecznym [takiej postawy] i oznacza respektowanie praw,\nprzekonań, uczuć, potrzeb innych ludzi […]. [W]iąże się z umiejętnością [wyznaczania granic\npsychologicznych, ale i respektowania granic wyznaczonych przez innych].\nR. Poprawa, […] Główne założenia, zasady i procedury […], Wrocław 2017, s. 2-3, 6.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **1.1.** **Asertywność** (postawa asertywna). **1.2.** **Z perspektywy osoby mającej taką postawę** — jedno z poniższych: - umożliwia **ochronę własnych praw i granic** oraz budowanie **poczucia własnej wartości**, - sprzyja **aktywności, osiąganiu sukcesów i satysfakcji życiowej**, bo osoba asertywna potrafi jasno komunikować swoje potrzeby i oczekiwania. **Z perspektywy grupy społecznej** — jedno z poniższych: - sprzyja **prawidłowej komunikacji** w grupie, a przez to budowaniu trwałych **więzi opartych na zaufaniu**, - **zapobiega narastaniu konfliktów i agresji**, ponieważ przeciwdziała manipulacji oraz zachowaniom nieszczerym; problemy są nazywane wprost, zanim urosną.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nTrzy postawy na jednej skali\n\nPostawa | Moje prawa | Prawa innych | Typowa wypowiedź\nuległość | ignorowane | respektowane | „Nieważne, zróbcie jak chcecie.\"\nasertywność | respektowane | respektowane | „Rozumiem twoje zdanie, ale ja się nie zgadzam i wolę zrobić inaczej.\"\nagresja | respektowane | ignorowane | „Będzie po mojemu, koniec dyskusji.\"\nmanipulacja | respektowane pośrednio | ignorowane skrycie | „Gdybyś naprawdę mnie szanował, zrobiłbyś to.\"\n\nAsertywność jest jedyną postawą, w której oba zbiory praw są respektowane jednocześnie. To najkrótsza definicja, jaką warto mieć w pamięci.\n\nSkutki asertywności — dwie perspektywy\n\nPoziom | Pozytywne skutki\njednostka | ochrona własnych granic, wyższe poczucie własnej wartości, mniejszy stres, większa skuteczność w realizacji celów\ngrupa | jasna komunikacja, mniej konfliktów ukrytych, wyższe zaufanie, ograniczenie manipulacji i agresji\norganizacja | szybsze wykrywanie problemów, lepsze decyzje zespołowe\n\nTechniki asertywne warte znajomości\n\nTechnika | Na czym polega\nzdarta płyta | spokojne powtarzanie własnego stanowiska bez wdawania się w spór\nkomunikat „ja\" | mówienie o własnych uczuciach zamiast oceniania drugiej osoby\nasertywna odmowa | „Nie\" + krótkie uzasadnienie, bez przepraszania i tłumaczenia się\nzamiana oceny na opinię | „Uważam, że…\" zamiast „Jesteś…\"\nposzukiwanie krytyki | dopytywanie o konkret, gdy krytyka jest ogólnikowa\n\nPunktacja CKE\n\n- 1.1. 1 pkt — asertywność (albo: postawa asertywna).\n- 1.2. 1 pkt — dwa poprawne skutki: po jednym z każdej perspektywy.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 1.1 kusi odpowiedź „tolerancja\" albo „empatia\".** Rozstrzyga wskazówka w poleceniu: postawa **między uległością a agresją**. To klasyczna trójdzielna skala z psychologii społecznej, na której środkowe miejsce zajmuje wyłącznie **asertywność**. **W 1.2 punkt przyznaje się łącznie za oba skutki.** Dwa skutki dla jednostki albo dwa dla grupy to zero punktów — potrzebne są dwie **różne perspektywy**. **Skutek dla grupy to nie skutek dla drugiej osoby.** „Rozmówca czuje się szanowany\" opisuje relację dwóch osób; polecenie pyta o **grupę społeczną** — czyli o klimat komunikacyjny, poziom konfliktów, zaufanie. **Asertywność to nie egoizm ani stanowczość za wszelką cenę.** Tekst wyraźnie mówi, że **poszanowanie dóbr drugiego człowieka jest warunkiem koniecznym** tej postawy. Odpowiedź typu „umiejętność postawienia na swoim\" mija się z definicją. **Nie myl asertywności z brakiem kompromisu.** Osoba asertywna wyznacza granice, ale i **respektuje granice innych** — to postawa symetryczna, a nie jednostronna.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-1.webp","solution_image":null,"topics":"asertywnosc, postawy spoleczne, uleglosc i agresja, komunikacja w grupie","page_from":4,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/1.1","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"1.1","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.1. (0-1)\nPodaj nazwę postawy opisanej w tekście - postawy, która mieści się na skali między\nuległością a agresją.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.1. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 20241\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZP) I. Wiedza i rozumienie.\n1) Zdający wyjaśnia i analizuje\nprawidłowości życia społecznego […].\n(ZP) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n2) Zdający wykazuje się umiejętnością\nczytania ze zrozumieniem tekstów […]\npopularnonaukowych.\n(ZR) I. Człowiek w społeczeństwie.\n5) Zdający wyjaśnia zasady zachowań\nasertywnych […].\n(SP) I. Społeczna natura człowieka.\n5) Zdający […] przedstawia różne formy\nzachowań asertywnych.\nZasady oceniania\n1 pkt - podanie poprawnej nazwy.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nasertywność / postawa asertywna","solution":"**Asertywność** (postawa asertywna).","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-1.1.webp","solution_image":null,"topics":"asertywnosc, postawy spoleczne, uleglosc i agresja, komunikacja w grupie","page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/1.2","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"1.2","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 1.2. (0-1)\nSformułuj pozytywne skutki - z perspektywy każdego z podanych podmiotów -\npostawy opisanej w tekście.\nPerspektywa osoby mającej taką postawę -\nPerspektywa grupy społecznej, w której funkcjonuje osoba mająca taką postawę -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 1.2. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZR) I. Wiedza i rozumienie.\n1) Zdający wyjaśnia prawidłowości życia\nspołeczno-kulturowego […].\n4) Zdający wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe w życiu\nspołeczno-politycznym.\n(ZP) III. Rozumienie siebie oraz\nrozpoznawanie i rozwiązywanie\nproblemów.\n6) Zdający rozpoznaje różne aspekty\n[…] problemów życia codziennego […].\n(ZR) I. Człowiek w społeczeństwie.\n5) Zdający wyjaśnia zasady zachowań\nasertywnych […] i przedstawia wynikające\nz tego korzyści.\n(SP) I. Społeczna natura człowieka.\n5) Zdający […] przedstawia różne formy\nzachowań asertywnych.\nZasady oceniania\n1 pkt - sformułowanie dwóch poprawnych skutków.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\n1 Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 10 czerwca 2022 r. w sprawie wymagań\negzaminacyjnych dla egzaminu maturalnego przeprowadzanego w roku szkolnym 2022/2023\ni 2023/2024 (Dz.U. poz. 1246).\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nPrzykładowa odpowiedź\nPerspektywa osoby mającej taką postawę -\nTyp 1.: Taka postawa umożliwia ochronę przysługujących nam praw i budowanie poczucia\nwłasnej wartości.\nTyp 2.: Taka postawa sprzyja aktywności, osiąganiu sukcesu i satysfakcji w życiu.\nPerspektywa grupy społecznej, w której funkcjonuje osoba mająca taką postawę -\nTyp 1.: Taka postawa sprzyja prawidłowej komunikacji w grupie, a tym samym przyczynia się\ndo budowania w niej trwałych więzi opartych na zaufaniu.\nTyp 2.: Taka postawa zapobiega narastaniu konfliktów i agresji w grupie, ponieważ\nprzeciwdziała manipulacji, zachowaniom nieszczerym i nieuczciwym.","solution":"**Z perspektywy osoby mającej taką postawę** — jedno z poniższych: - umożliwia **ochronę własnych praw i granic** oraz budowanie **poczucia własnej wartości**, - sprzyja **aktywności, osiąganiu sukcesów i satysfakcji życiowej**, bo osoba asertywna potrafi jasno komunikować swoje potrzeby i oczekiwania. **Z perspektywy grupy społecznej** — jedno z poniższych: - sprzyja **prawidłowej komunikacji** w grupie, a przez to budowaniu trwałych **więzi opartych na zaufaniu**, - **zapobiega narastaniu konfliktów i agresji**, ponieważ przeciwdziała manipulacji oraz zachowaniom nieszczerym; problemy są nazywane wprost, zanim urosną.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-1.2.webp","solution_image":null,"topics":"asertywnosc, postawy spoleczne, uleglosc i agresja, komunikacja w grupie","page_from":4,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/2","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"2","points":3,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 2.\nO socjalizacji\nSocjalizacja wtórna, następująca w poszczególnych sektorach rzeczywistości społecznej\ni wdrażająca jednostkę do pełnienia określonych ról społecznych, zostaje niejako\nnadbudowana nad efektami socjalizacji pierwotnej. Jest oczywiście, teoretycznie rzecz\nbiorąc, możliwe, że za pomocą socjalizacji wtórnej zostaną w znaczącym stopniu\nzmodyfikowane wzory zachowań, wartości i normy nabyte w toku socjalizacji pierwotnej, ale\nw rzeczywistości zakres i skuteczność oddziaływania instytucji zajmujących się socjalizacją\nwtórną [są ograniczone].\nA. Zduniak, Socjalizacja w kontekście nowoczesnego społeczeństwa, „Zeszyty Naukowe KUL” 2013, nr 1, s. 50.\n1.2.\n0-1\n1.1.\n0-1\nMWOP-R0_100\nZestaw rysunków\nRysunek 1.\nRysunek 2.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **2.1.** **Socjalizacja pierwotna — rysunek 1.** *Uzasadnienie:* rysunek przedstawia klasyczny układ ról — **dorosły uczy dziecko**, a przekaz idzie od pokolenia starszego do młodszego. Dziecko nabywa **podstawową umiejętność niezbędną w życiu społecznym** (dodawanie), co jest istotą socjalizacji pierwotnej: wyposażenia jednostki w fundamentalne kompetencje, język i normy. **Socjalizacja odwrócona — rysunek 2.** *Uzasadnienie:* rolę „nauczyciela\" odgrywa **osoba młodsza**, mniej doświadczona życiowo, ale **bieglejsza w nowych technologiach**. Kierunek przekazu jest odwrócony — od młodszego pokolenia do starszego. Na tym właśnie polega socjalizacja odwrócona (rewersyjna). **2.2.** Socjalizacja wtórna polega na **uzupełnianiu i modyfikowaniu efektów socjalizacji pierwotnej** oraz na przystosowaniu jednostki do pełnienia **kolejnych ról społecznych** już po okresie dzieciństwa. Na rysunku 2. **osoba dorosła nabywa nową umiejętność** — obsługę technologii — przydatną w życiu społecznym i zawodowym, a więc uczy się po zakończeniu socjalizacji pierwotnej. Socjalizacja odwrócona jest zatem **jednym z rodzajów socjalizacji wtórnej**: różni się od typowej wtórnej tylko tym, **kto** jest przekazującym, a nie tym, **co** i **komu** jest przekazywane. Rysunek 2. ilustruje więc jednocześnie oba typy.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nTypy socjalizacji — cztery pojęcia, dwa kryteria\n\nTyp | Kiedy | Kto socjalizuje | Kogo\npierwotna | dzieciństwo | rodzina, najbliżsi | dziecko\nwtórna | całe dalsze życie | szkoła, praca, media, instytucje | młodzież i dorosłych\nodwrócona (rewersyjna) | zwykle dorosłość | pokolenie młodsze | pokolenie starsze\nantycypacyjna | przed objęciem roli | grupa odniesienia | aspirującego do roli\n\nUwaga na relację między pojęciami: kryterium podziału pierwotna/wtórna to etap życia, a odwrócona/typowa — kierunek przekazu. Dlatego socjalizacja odwrócona jest rodzajem socjalizacji wtórnej, a nie jej przeciwieństwem.\n\nDlaczego socjalizacja odwrócona zyskała na znaczeniu\n\nCzynnik | Skutek\nszybki postęp technologiczny | młodzi opanowują nowe narzędzia szybciej niż dorośli\ncyfrowi tubylcy kontra cyfrowi imigranci | pokolenie wychowane w sieci uczy pokolenie, które ją zastało\nzmiana obyczajowa | młodsi wprowadzają starszych w nowe normy językowe i kulturowe\nwydłużenie życia | kilka pokoleń funkcjonuje jednocześnie w tej samej przestrzeni\n\nMargaret Mead nazwała kulturę, w której starsi uczą się od młodszych, prefiguratywną — w odróżnieniu od postfiguratywnej (młodzi uczą się od starszych) i kofiguratywnej (rówieśnicy uczą się od siebie).\n\nOgraniczenia socjalizacji wtórnej — teza z tekstu\n\nAutorka zaznacza, że socjalizacja wtórna teoretycznie może zmodyfikować efekty pierwotnej, ale w praktyce jej skuteczność jest ograniczona. Powody:\n\n1. Socjalizacja pierwotna zachodzi w okresie największej plastyczności psychicznej.\n2. Towarzyszy jej silna więź emocjonalna z rodzicami, której instytucje nie odtwarzają.\n3. Wzory z dzieciństwa są przyswajane bezrefleksyjnie, jako „oczywiste\".\n4. Instytucje wtórne oddziałują wybiórczo — tylko w swoim wycinku rzeczywistości.\n\nPunktacja CKE\n\n- 2.1. 2 pkt — oba przyporządkowania (1. pierwotna, 2. odwrócona) i oba uzasadnienia;\n1 pkt — dwa numery i jedno uzasadnienie albo jeden numer z uzasadnieniem.\n- 2.2. 1 pkt — uzasadnienie wskazujące, że dorosły nabywa nowe umiejętności, a więc socjalizacja nadbudowuje się nad pierwotną.\n- Razem: 3 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 2.1 nie wystarczy wpisać numerów rysunków.** Klucz wymaga **przyporządkowania i uzasadnienia** — i to uzasadnienia odwołującego się do **konkretnych elementów rysunku** (kto kogo uczy, czego dotyczy nauka). Dwa numery bez uzasadnień to 0 punktów. **Progi w 2.1 są nietypowe:** 2 pkt za dwa numery **i** dwa uzasadnienia; 1 pkt za dwa numery i jedno uzasadnienie **albo** jeden numer z uzasadnieniem. Warto więc napisać uzasadnienia nawet krótkie, ale przy obu pozycjach. **W 2.2 najczęstszy błąd to potraktowanie socjalizacji odwróconej i wtórnej jako wykluczających się.** Nie są przeciwstawne: **odwrócona jest podzbiorem wtórnej**. Kryterium podziału jest inne — wtórna dotyczy **etapu życia**, odwrócona **kierunku przekazu**. **Uzasadnienie w 2.2 musi wskazać, na czym polega socjalizacja wtórna.** Samo „bo dorosły się uczy\" nie wystarczy — trzeba dopowiedzieć, że socjalizacja wtórna nadbudowuje się nad pierwotną i przygotowuje do nowych ról. **Uwaga na socjalizację antycypacyjną.** To jeszcze inny typ — przyswajanie norm grupy, do której dopiero chcemy należeć (np. student uczący się zachowań przyszłego zawodu). Bywa mylona z wtórną, ale różni ją to, że jednostka **jeszcze nie pełni** danej roli.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-2.webp","solution_image":null,"topics":"socjalizacja pierwotna wtorna i odwrocona, role spoleczne, przekaz miedzypokoleniowy, nowe technologie","page_from":4,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/2.1","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"2.1","points":2,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 2.1. (0-2)\nDo każdej podanej nazwy typu socjalizacji przyporządkuj numer rysunku ilustrującego\nprzykład tego typu socjalizacji. Odpowiedzi uzasadnij, odwołując się w każdym\nprzypadku do elementów wybranego rysunku.\nSocjalizacja pierwotna - rysunek\nUzasadnienie -\nSocjalizacja odwrócona - rysunek\nUzasadnienie -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 2.1. (0-2)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZR) I. Wiedza i rozumienie.\n1) Zdający wyjaśnia prawidłowości życia\nspołeczno-kulturowego […].\n(ZR) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n1) Zdający […] wykorzystuje informacje\nna temat życia społeczno-kulturowego\n[…].\n(ZR) II. Różnorodność kulturowa.\n3) Zdający porównuje modele socjalizacji\ncharakterystyczne dla własnej grupy wiekowej\ni pokolenia rodziców; wyjaśnia zjawisko\nsocjalizacji odwróconej.\n(ZP) I. Człowiek i społeczeństwo.\n5) Zdający wyjaśnia charakter procesu\nsocjalizacji […].\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne przyporządkowanie dwóch numerów i sformułowanie dwóch poprawnych\nuzasadnień.\n1 pkt - poprawne przyporządkowanie dwóch numerów i sformułowanie jednego\npoprawnego uzasadnienia albo poprawne przyporządkowanie jednego numeru\ni sformułowanie poprawnego uzasadnienia tego przyporządkowania.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nSocjalizacja pierwotna - rysunek 1.\nUzasadnienie -\nTyp 1.: Rysunek odnosi się do klasycznej strategii nauczania (dorośli uczą dzieci), a jest to\ntypowe dla socjalizacji pierwotnej.\nTyp 2.: W toku socjalizacji pierwotnej dzieci nabywają podstawowe umiejętności (tu:\ndodawanie) niezbędne w życiu społecznym.\nSocjalizacja odwrócona - rysunek 2.\nUzasadnienie - Rolę „nauczyciela” odgrywa osoba młodsza (mniej doświadczona życiowo),\nale bieglejsza w nowych technologiach.","solution":"**Socjalizacja pierwotna — rysunek 1.** *Uzasadnienie:* rysunek przedstawia klasyczny układ ról — **dorosły uczy dziecko**, a przekaz idzie od pokolenia starszego do młodszego. Dziecko nabywa **podstawową umiejętność niezbędną w życiu społecznym** (dodawanie), co jest istotą socjalizacji pierwotnej: wyposażenia jednostki w fundamentalne kompetencje, język i normy. **Socjalizacja odwrócona — rysunek 2.** *Uzasadnienie:* rolę „nauczyciela\" odgrywa **osoba młodsza**, mniej doświadczona życiowo, ale **bieglejsza w nowych technologiach**. Kierunek przekazu jest odwrócony — od młodszego pokolenia do starszego. Na tym właśnie polega socjalizacja odwrócona (rewersyjna).","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-2.1.webp","solution_image":null,"topics":"socjalizacja pierwotna wtorna i odwrocona, role spoleczne, przekaz miedzypokoleniowy, nowe technologie","page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/2.2","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"2.2","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 2.2. (0-1)\nUzasadnij, że rysunek 2. ilustruje socjalizację wtórną - typ socjalizacji, którego\ndotyczy tekst.\n2.1.\n0-1-2\n2.2.\n0-1\nMWOP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 2.2. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\n(ZP) I. Wiedza i rozumienie.\n1) Zdający wyjaśnia i analizuje\nprawidłowości życia społecznego oraz\nwybrane współczesne procesy\nspołeczne.\n(ZP) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n2) Zdający wykorzystuje informacje na\ntemat życia społecznego […].\n(ZP) I. Człowiek i społeczeństwo.\n5) Zdający wyjaśnia charakter procesu\nsocjalizacji […].\nZasady oceniania\n1 pkt - sformułowanie poprawnego uzasadnienia.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nSocjalizacja wtórna polega na uzupełnieniu (modyfikowaniu) efektów socjalizacji pierwotnej,\ndzięki czemu przystosowuje jednostkę do życia w społeczeństwie. Socjalizacja odwrócona\nzatem jest jedną z możliwości socjalizacji wtórnej - w obu osoba dorosła nabywa nowe\numiejętności przydatne w życiu społecznym.","solution":"Socjalizacja wtórna polega na **uzupełnianiu i modyfikowaniu efektów socjalizacji pierwotnej** oraz na przystosowaniu jednostki do pełnienia **kolejnych ról społecznych** już po okresie dzieciństwa. Na rysunku 2. **osoba dorosła nabywa nową umiejętność** — obsługę technologii — przydatną w życiu społecznym i zawodowym, a więc uczy się po zakończeniu socjalizacji pierwotnej. Socjalizacja odwrócona jest zatem **jednym z rodzajów socjalizacji wtórnej**: różni się od typowej wtórnej tylko tym, **kto** jest przekazującym, a nie tym, **co** i **komu** jest przekazywane. Rysunek 2. ilustruje więc jednocześnie oba typy.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-2.2.webp","solution_image":null,"topics":"socjalizacja pierwotna wtorna i odwrocona, role spoleczne, przekaz miedzypokoleniowy, nowe technologie","page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/3","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"3","points":2,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3.\nTabela 1. Odpowiedzi na pytanie: Czy, Pana(i) zdaniem, ludzie tacy jak Pan(i) mają wpływ\nna sprawy kraju? (w %)\nIV 2015\nII 2018\nIV 2021\nBadani w wieku 18-24 lata\nTak\n32\n50\n42\nNie\n62\n46\n50\nOgół badanych\nTak\n24\n38\n32\nNie\n73\n57\n61\nTabela 2. Odpowiedzi na pytanie: Czy, Pana(i) zdaniem, ludzie tacy jak Pan(i) mają wpływ\nna sprawy swojego miasta lub swojej gminy? (w %)\nIV 2015\nII 2018\nIV 2021\nBadani w wieku 18-24 lata\nTak\n57\n76\n58\nNie\n41\n20\n38\nOgół badanych\nTak\n49\n59\n50\nNie\n48\n37\n44\nNa podstawie: Młodzi Polacy a poczucie wpływu na sprawy publiczne i zaangażowanie w protesty,\n„Komunikat z Badań CBOS” 2021, nr 95, s. 2, 4.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 3. (0-2)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\n(ZP) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n2) Zdający wykazuje się umiejętnością\n[…] interpretacji innych źródeł […].\n(ZP) II. Społeczeństwo obywatelskie.\n9) Zdający interpretuje wyniki badań opinii\npublicznej […].","solution":"Odpowiedź: **3.1.** **Rozstrzygnięcie: Nie** — opinia nie jest trafna. **Uzasadnienie:** w 2021 r. odsetek odpowiedzi twierdzących wśród młodych był **wyższy**, a nie niższy, niż wśród ogółu badanych — i to w obu badanych obszarach: | Obszar (IV 2021) | 18–24 lata | ogół badanych | różnica | |---|---|---|---| | sprawy **kraju** | **42%** | 32% | +10 p.p. | | sprawy **miasta/gminy** | **58%** | 50% | +8 p.p. | Młodzi mają więc **większe** poczucie wpływu na sprawy publiczne niż ogół społeczeństwa — zarówno na poziomie lokalnym, jak i krajowym. **3.2. FF** 1. **F** — odsetek odpowiedzi „Tak\" wśród ogółu badanych wynosił kolejno **24% (2015), 38% (2018), 32% (2021)**. Między 2018 a 2021 rokiem nastąpił **spadek**, więc wzrost nie był systematyczny. 2. **F** — wartości to **59% (2018)** i **50% (2021)**. Spadek wynosi **9 punktów procentowych**, a nie „9%\". W ujęciu procentowym spadek wynosi $\\frac{59-50}{59} \\approx 15{,}3\\%$.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nCo mówią te dane — trzy prawidłowości\n\n1. Poczucie wpływu lokalnego jest zawsze wyższe niż krajowego. W 2021 r. — 50% wobec 32% w ogóle badanych. Im bliżej obywatela zapada decyzja, tym bardziej czuje się on jej współautorem. To empiryczne potwierdzenie sensu zasady pomocniczości.\n2. Młodzi deklarują wyższą sprawczość niż ogół — w każdym z trzech pomiarów i w obu obszarach.\n3. Rok 2018 był szczytowy dla obu grup, po czym nastąpił spadek. Wartości z 2021 r. pozostają jednak wyraźnie wyższe niż z 2015 r.\n\nProcent kontra punkt procentowy\n\nZmiana z | na | punkty procentowe | procent\n59% | 50% | −9 p.p. | −15,3%\n38% | 32% | −6 p.p. | −15,8%\n32% | 42% | +10 p.p. | +31,3%\n\n$$\\text{zmiana \\%} = \\frac{\\text{nowa} - \\text{stara}}{\\text{stara}}\\cdot 100\\%$$\n\nGdy zdanie z arkusza mówi „spadło o X%\", a dane pokazują różnicę X punktów procentowych — zdanie jest fałszywe. CKE stosuje ten schemat regularnie.\n\nTrzy słowa, które trzeba sprawdzać co do litery\n\nSłowo | Warunek prawdziwości\nsystematycznie | każda kolejna wartość rośnie (lub maleje)\nwiększość | wartość przekracza 50%\no X% | zmiana względna, nie różnica punktów procentowych\n\nPoczucie sprawczości a partycypacja\n\nPojęcie | Znaczenie\npoczucie skuteczności politycznej | przekonanie, że moje działanie ma znaczenie\nalienacja polityczna | poczucie, że polityka jest poza zasięgiem obywatela\npartycypacja | faktyczny udział — wybory, konsultacje, organizacje\nkultura obywatelska | postawy sprzyjające udziałowi w życiu publicznym\n\nBadania CBOS mierzą pierwsze z tych pojęć. Wysokie poczucie skuteczności sprzyja partycypacji, ale jej nie gwarantuje — to dwie różne zmienne.\n\nPunktacja CKE\n\n- 3.1. 1 pkt — rozstrzygnięcie (Nie) wraz z uzasadnieniem przytaczającym dane z obu tabel za 2021 rok.\n- 3.2. 1 pkt — poprawna ocena obu stwierdzeń (FF).\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 3.1 opinia brzmi wiarygodnie i to jest cała pułapka.** Potoczny stereotyp mówi, że młodzi są bierni i zniechęceni do polityki. Dane pokazują coś odwrotnego — w każdym z trzech badanych momentów młodzi deklarowali **wyższe** poczucie sprawczości niż ogół. **Polecenie wymaga danych z obu tabel i tylko z 2021 roku.** Przytoczenie liczb z 2015 albo 2018 nie realizuje polecenia; uzasadnienie bez konkretnych odsetków też nie punktuje. **W 3.2 stwierdzenie 1. sprawdza słowo „systematycznie\".** Wartości skrajne (24% → 32%) rzeczywiście rosną, ale ciąg **nie jest monotoniczny** — w 2018 r. było 38%, więc po drodze nastąpił spadek. Jeden wyjątek wystarczy, by zdanie było fałszywe. **W 3.2 stwierdzenie 2. to klasyczna pułapka „procent kontra punkt procentowy\".** Spadek z 59% na 50% to **9 punktów procentowych**, a nie 9 procent. Gdyby faktycznie spadło „o 9%\", wynik wyniósłby ok. 53,7%. **Uwaga: odsetki „Tak\" i „Nie\" nie sumują się do 100%.** Brakującą część stanowią odpowiedzi „trudno powiedzieć\". Nie należy więc wyliczać jednej wartości z drugiej. **Nie myl poczucia wpływu z faktyczną aktywnością.** Tabele mierzą **subiektywne przekonanie** respondentów, a nie realny udział w wyborach czy w organizacjach. Wysokie poczucie sprawczości młodych nie oznacza automatycznie wyższej frekwencji wyborczej.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-3.webp","solution_image":null,"topics":"poczucie wplywu na sprawy publiczne, badania CBOS, partycypacja obywatelska, punkty procentowe, analiza tabel","page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/3.1","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"3.1","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3.1. (0-1)\nRozstrzygnij, czy trafna jest opinia: Młodzi ludzie - na tle ogółu społeczeństwa\npolskiego - mają mniejsze poczucie wpływu na sprawy lokalne i sprawy kraju.\nOdpowiedź uzasadnij, przytaczając dane z obu tabel dotyczące 2021 roku.\nRozstrzygnięcie -\nUzasadnienie -\n3.1.\n0-1\nMWOP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 3.1. (0-1)\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie i sformułowanie poprawnego uzasadnienia.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - Nie.\nUzasadnienie - W przypadku obu pytań odsetek odpowiedzi twierdzących ogółu badanych\njest niższy od odsetka odpowiedzi młodych respondentów: w 2021 r. 32% ogółu uważa, że\nma wpływ na sprawy kraju, a 50% - na sprawy swojego środowiska lokalnego, podczas gdy\nw przypadku młodzieży wartości te wynoszą - odpowiednio - 42% i 58%.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"**Rozstrzygnięcie: Nie** — opinia nie jest trafna. **Uzasadnienie:** w 2021 r. odsetek odpowiedzi twierdzących wśród młodych był **wyższy**, a nie niższy, niż wśród ogółu badanych — i to w obu badanych obszarach: | Obszar (IV 2021) | 18–24 lata | ogół badanych | różnica | |---|---|---|---| | sprawy **kraju** | **42%** | 32% | +10 p.p. | | sprawy **miasta/gminy** | **58%** | 50% | +8 p.p. | Młodzi mają więc **większe** poczucie wpływu na sprawy publiczne niż ogół społeczeństwa — zarówno na poziomie lokalnym, jak i krajowym. **3.2. FF** 1. **F** — odsetek odpowiedzi „Tak\" wśród ogółu badanych wynosił kolejno **24% (2015), 38% (2018), 32% (2021)**. Między 2018 a 2021 rokiem nastąpił **spadek**, więc wzrost nie był systematyczny. 2. **F** — wartości to **59% (2018)** i **50% (2021)**. Spadek wynosi **9 punktów procentowych**, a nie „9%\". W ujęciu procentowym spadek wynosi $\\frac{59-50}{59} \\approx 15{,}3\\%$.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-3.1.webp","solution_image":null,"topics":"poczucie wplywu na sprawy publiczne, badania CBOS, partycypacja obywatelska, punkty procentowe, analiza tabel","page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/3.2","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"3.2","points":1,"ptype":"true_false","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3.2. (0-1)\nNa podstawie danych z obu tabel oceń prawdziwość podanych stwierdzeń. Zaznacz P,\njeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.\n1.\nW latach 2015-2021 przekonanie ogółu badanych, że ludzie tacy jak oni\nmają wpływ na sprawy kraju, systematycznie wzrastało.\nP\nF\n2.\nW 2021 roku - w porównaniu z rokiem 2018 - przekonanie ogółu\nbadanych, że ludzie tacy jak oni mają wpływ na sprawy swojego miasta\nlub swojej gminy, spadło o 9%.\nP\nF","answer":null,"answer_text":"Zadanie 3.2. (0-1)\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne ocenienie prawdziwości dwóch stwierdzeń.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\n1. F\n2. F","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**1. F** (fałsz) - przekonanie ogółu badanych nie wzrastało systematycznie; w 2021 r. spadło względem 2018 r.\n**2. F** (fałsz) - spadek wyniósł **9 punktów procentowych**, a nie \"9%\" - to dwa różne pojęcia, więc stwierdzenie jest fałszywe.\n\n## Sposób 1 - analiza danych z tabel (stwierdzenie 1)\n\nStwierdzenie 1.: \"W latach 2015-2021 przekonanie ogółu badanych [że mają wpływ na sprawy kraju] **systematycznie wzrastało**\".\n\n**\"Systematycznie wzrastało\"** = monotoniczny wzrost: każda kolejna wartość większa od poprzedniej.\n\nDane z tabeli 1. (ogół badanych, odpowiedzi \"Tak\"):\n\n| Rok | % \"Tak\" |\n| IV 2015 | 24% |\n| II 2018 | 38% |\n| IV 2021 | **32%** |\n\nTrend: 24 → 38 → 32 - to **NIE jest systematyczny wzrost**. Po wzroście z 24% do 38% w 2018 r. nastąpił **spadek do 32%** w 2021 r.\n\n→ **Stwierdzenie 1. = FAŁSZ.** Wzrost był jedynie do 2018 r., potem spadek o **6 pp**.\n\n## Sposób 2 - analiza arytmetyczna (stwierdzenie 2)\n\nStwierdzenie 2.: \"W 2021 roku - w porównaniu z rokiem 2018 - przekonanie ogółu badanych [o wpływie na sprawy lokalne] **spadło o 9%**\".\n\nDane z tabeli 2. (ogół badanych, sprawy lokalne, odpowiedzi \"Tak\"):\n\n| Rok | % \"Tak\" |\n| II 2018 | 59% |\n| IV 2021 | 50% |\n| Różnica | **-9 pp** |\n\nTu jest **podwójny problem**:\n\n**A) Spadek to 9 punktów procentowych (pp), a nie 9%.**\n- 9 pp = różnica bezwzględna: 59 - 50 = 9.\n- 9% = różnica względna: (59 - 50) / 59 ≈ 15,3%, czyli spadek o ~15% w sensie procentowym (nie procentpunktowym).\n\nW WOS klucze CKE są bardzo precyzyjne - \"spadło o 9%\" formalnie znaczy \"spadło o 15% wartości względnej, co jest 9 punktów procentowych\". Mieszanie pojęć daje fałsz.\n\n**B) Spadek miał miejsce, ale formuła jest błędna.**\n- W 2018 r.: 59%.\n- W 2021 r.: 50%.\n- Spadek o **9 pp** (czyli o 9 punktów procentowych) - TO PRAWDA arytmetycznie.\n- Spadek o **9%** - TO FAŁSZ matematycznie (faktyczny względny spadek to ~15,3%).\n\n→ Klucz CKE traktuje \"spadło o 9%\" jako wadę pojęciową, więc stwierdzenie 2. = **FAŁSZ.**\n\nTo klasyczna pułapka egzaminacyjna: rozróżnienie \"procent vs punkt procentowy\" jest podstawą interpretacji sondaży i statystyk publicznych.\n\n## Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 3.2, max 1 pkt)\n\n> **1 pkt** - poprawne ocenienie prawdziwości **DWÓCH** stwierdzeń: F + F.\n> **0 pkt** - wystarczy jedno błędne ocenienie.\n>\n> **Wymagane:**\n> 1. F (bo trend nie jest systematyczny - wzrost przerwany w 2021).\n> 2. F (bo \"9%\" to nie to samo co \"9 pp\").\n\n## Reference politologiczny\n\nPrzydatne dla zrozumienia kontekstu:\n- **Sondaż / badanie opinii publicznej** - narzędzie demokracji empirycznej, mierzące postawy obywateli.\n- **CBOS** (Centrum Badania Opinii Społecznej) - instytucja badawcza w Polsce, podlegająca Sejmowi RP, prowadzi cykliczne sondaże.\n- **Punkt procentowy (pp)** vs **procent (%)** - fundamentalne rozróżnienie w statystyce społecznej.\n- **Demokracja partycypacyjna** - opinie publiczne są jej barometrem.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga (stwierdzenie 1):** Pułapka - uczeń patrzy tylko na początek i koniec (24% → 32%), widzi wzrost i odpowiada P. Ale klucz wymaga **systematyczności** = monotonii. Sprawdzaj **WSZYSTKIE punkty pomiaru**: 24 → 38 → 32 nie jest monotoniczne.\n\n> ⚠️ **Uwaga (stwierdzenie 2):** Klasyczna pułapka **procent vs punkt procentowy**. Jeśli partia miała 20% poparcia, a teraz ma 25%, to:\n> - wzrost o **5 pp** (różnica 25 - 20 = 5),\n> - wzrost o **25%** (relatywnie: 5/20 = 25%).\n>\n> W kluczach CKE \"o 9%\" zwykle interpretuje się jako wzrost relatywny, więc spadek z 59 do 50 nie jest spadkiem o 9% (to byłby spadek do ~54%), tylko o **9 pp** (do 50%) lub o **~15%** (relatywnie).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Ucz się czytać sondaże CBOS - w arkuszach WOS pojawiają się one regularnie. Najczęstsze błędy: pomyłka między \"Tak\" a \"Nie\", między \"młodymi\" a \"ogółem\", między pp a %.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-3.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/4","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"4","points":2,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4.\nO przemianach społecznych\nProces deregulacji dawniej preferowanych norm, wartości i wzorów zachowań wraz\nz zastępowaniem ich nowymi wariantami to naturalny proces towarzyszący przemianom\ncywilizacyjnym […], jednakże w ostatnich latach sama wielopłaszczyznowa i wielowątkowa\nzmiana społeczna stała się stanem nie tyle przejściowym, ile ciągłym, a proces dekompozycji\nobowiązujących regulacji normatywnych i wzorów zachowań wyraźnie wyprzedza\nkonstruowanie nowych stabilnych i trwałych ich form. Dzięki kilku równoległym i powiązanym\nze sobą procesom […] współczesność stała się nie tylko płynna i fragmentaryczna, lecz\nponadto bardzo szybka, nad wyraz przepełniona treściami, obrazami, informacjami,\na w konsekwencji [-] chaotyczna, iluzoryczna i chwilowa.\nW. Wrzesień, Współczesne oblicza […], „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 2017, z. 4, s. 285.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **4.1. A** — anomia. Anomia to stan **rozchwiania lub zaniku norm** w społeczeństwie: stare regulacje przestają obowiązywać, a nowe jeszcze nie zdążyły się utrwalić. Tekst opisuje to wprost — „dekompozycja obowiązujących regulacji normatywnych wyraźnie wyprzedza konstruowanie nowych stabilnych i trwałych ich form\". **4.2.** Argument — jeden z poniższych: **Wariant 1 (powiązania systemowe).** Globalizacja tworzy gęste, skomplikowane i nieprzejrzyste powiązania gospodarcze, polityczne i kulturowe, które **wymuszają nieustanną zmianę społeczną**. Jednostka traci orientację co do reguł, rośnie poczucie niepewności, a dotychczasowy porządek normatywny przestaje wystarczać — to prosta droga do anomii. **Wariant 2 (przenikanie kultur).** Globalizacja ułatwia **przenikanie się kultur**, przez co społeczeństwa przejmują normy dotąd im obce. W efekcie w jednej zbiorowości zaczynają współistnieć **sprzeczne wzory zachowań**, a jednostka nie ma jasnej odpowiedzi na pytanie, która norma obowiązuje. **Wariant 3 (tempo i nadmiar informacji).** Globalizacja radykalnie przyspiesza obieg informacji. Wzorce kulturowe **zmieniają się szybciej, niż zdążą się zakorzenić**, a nadmiar bodźców — opisany w tekście jako „przepełnienie treściami, obrazami, informacjami\" — utrudnia wykształcenie trwałych punktów odniesienia.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nAnomia — pojęcie Durkheima\n\nElement | Treść\nautor | Émile Durkheim (Samobójstwo, 1897)\ndefinicja | stan osłabienia lub zaniku norm regulujących zachowania\nkiedy występuje | w okresach gwałtownej zmiany społecznej (rewolucja, kryzys, ale też nagły boom)\nskutki dla jednostki | dezorientacja, poczucie bezsensu, wzrost zachowań dewiacyjnych\nrozwinięcie | Robert Merton — anomia jako rozdźwięk między celami kulturowymi a dostępnymi środkami\n\nMerton wyróżnił pięć sposobów przystosowania do anomii: konformizm, innowację, rytualizm, wycofanie i bunt. Warto znać tę typologię — pojawia się w zadaniach o dewiacji.\n\nPojęcia z zadania — czym się różnią\n\nPojęcie | Znaczenie | Relacja do norm\nanomia | rozchwianie systemu norm | normy zanikają\nkonformizm | dostosowanie się do norm grupy | normy są respektowane\nkontrola społeczna | mechanizmy egzekwowania norm | normy są egzekwowane\nintegracja społeczna | spajanie zbiorowości wspólnymi wartościami | normy łączą\n\nTrzy ostatnie zakładają istnienie czytelnych reguł — tylko anomia opisuje ich brak.\n\nPłynna nowoczesność — kontekst teoretyczny\n\nTekst wprost nawiązuje do kategorii płynnej nowoczesności Zygmunta Baumana:\n\nNowoczesność „stała\" | Nowoczesność płynna\ntrwałe instytucje | instytucje tymczasowe\nkariera na całe życie | praca projektowa, elastyczność\ntożsamość dana raz | tożsamość ciągle konstruowana\nnormy stabilne | normy w nieustannej renegocjacji\nwspólnota | sieć luźnych powiązań\n\nGlobalizacja a rozchwianie norm — mechanizmy\n\nMechanizm | Skutek normatywny\nprzenikanie kultur | współistnienie sprzecznych wzorów zachowań\nprzyspieszenie obiegu informacji | wzorce nie zdążają się utrwalić\nosłabienie państwa narodowego | mniejsza siła krajowych regulacji\nmigracje | zderzenie systemów norm w jednej przestrzeni\ndetradycjonalizacja | utrata autorytetu tradycji jako źródła reguł\n\nKażdy z tych wierszy to gotowy argument do zadania 4.2 — wystarczy dopisać zdanie łączące go z anomią.\n\nPunktacja CKE\n\n- 4.1. 1 pkt — odpowiedź A.\n- 4.2. 1 pkt — poprawnie sformułowany argument łączący globalizację z rozchwianiem norm.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 4.1 kusi odpowiedź B (konformizm).** Konformizm to dostosowanie się do norm grupy — zakłada, że **normy istnieją i są czytelne**. Tekst opisuje sytuację odwrotną: normy się rozpadają. Podobnie C i D — kontrola społeczna i integracja to mechanizmy **wzmacniające** ład normatywny, a nie jego skutki uboczne. **Anomia to nie chaos w ogóle, tylko chaos normatywny.** Chodzi o brak jasnych reguł postępowania, a nie o zamieszki czy kryzys gospodarczy. Definicja pochodzi od Émile'a Durkheima. **W 4.2 polecenie prosi o argument, nie o definicję globalizacji.** Wypisanie cech globalizacji bez wskazania **mechanizmu prowadzącego do anomii** nie punktuje. Argument musi mieć strukturę: „globalizacja powoduje X, a X prowadzi do rozchwiania norm\". **Zadanie nie prosi o kontrargument.** W przeciwieństwie do wielu podobnych poleceń, tutaj wystarczy **jedna** wypowiedź — za tezą. Dopisywanie kontrargumentu nie szkodzi, ale nie daje punktów. **Nie myl anomii z alienacją.** Anomia to stan **społeczeństwa** (brak norm); alienacja to stan **jednostki** (poczucie wyobcowania). Bywają skorelowane, ale opisują różne poziomy rzeczywistości.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-4.webp","solution_image":null,"topics":"anomia, plynna nowoczesnosc, dezintegracja normatywna, globalizacja, zmiana spoleczna","page_from":7,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/4.1","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"4.1","points":1,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4.1. (0-1)\nDokończ zdanie. Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.\nZjawisko, które jest konsekwencją przemian opisanych w tekście, to\nA. anomia.\nB. konformizm.\nC. kontrola społeczna.\nD. integracja społeczna.","answer":"A","answer_text":"Zadanie 4.1. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\n(ZR) I. Wiedza i rozumienie.\n1) Zdający wyjaśnia […] procesy\nspołeczne […] we współczesnym\nświecie.\n(ZP) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n2) Zdający wykazuje się umiejętnością\nczytania ze zrozumieniem tekstów […].\n(ZR) I. Człowiek w społeczeństwie.\n3) Zdający wyjaśnia zjawisko alienacji oraz\nanalizuje jego przyczyny i skutki.\nZasady oceniania\n1 pkt - wskazanie poprawnego dokończenia zdania.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nA","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**A - anomia.**\n\n## Sposób 1 - analiza tekstu źródłowego\n\nW tekście W. Wrzesień'a kluczowe są słowa:\n\n> *\"[ ] proces dekompozycji obowiązujących regulacji normatywnych i wzorów zachowań wyraźnie wyprzedza konstruowanie nowych - stabilnych i trwałych ich form.\"*\n\n> *\"[ ] współczesność stała się [ ] chaotyczna, iluzoryczna i chwilowa.\"*\n\nKluczowe pojęcia: **dekompozycja regulacji normatywnych**, **chaotyczność**, **dekompozycja wzorów**, **brak nowych stabilnych form**.\n\nTo definicyjny opis **anomii** - pojęcia wprowadzonego przez **Émile'a Durkheima** w pracach *O podziale pracy społecznej* (1893) i *Samobójstwo* (1897) i rozwiniętego przez **Roberta K. Mertona** w *Social Theory and Social Structure* (1949).\n\n**Anomia** = stan społeczny, w którym normy społeczne tracą siłę regulacyjną:\n- stare normy się rozpadają,\n- nowe normy nie zdążyły się ukształtować lub są niespójne,\n- ludzie nie wiedzą, jakimi zasadami się kierować,\n- pojawia się chaos normatywny → wzrost dewiacji, samobójstw, przestępczości.\n\nWszystkie elementy z tekstu źródłowego pasują wprost: \"dekompozycja regulacji normatywnych\", \"wzory wyprzedzane przez ich rozpad\", \"chaotyczność\" - to definicja anomii.\n\n→ **A. anomia.**\n\n## Sposób 2 - eliminacja błędnych odpowiedzi\n\nMożna dojść do A także przez wykluczenie:\n\n| Opcja | Definicja | Czy pasuje do tekstu? |\n| **A. anomia** | Brak/dezintegracja norm | ✅ TAK - \"dekompozycja regulacji normatywnych\" |\n| B. konformizm | Dostosowanie do norm grupy | ❌ NIE - tekst mówi o **rozpadzie** norm, nie ich przyjmowaniu |\n| C. kontrola społeczna | Mechanizmy egzekwujące normy | ❌ NIE - tekst opisuje **brak** kontroli, anomię |\n| D. integracja społeczna | Spójność, więź społeczna | ❌ NIE - tekst opisuje **dezintegrację**, fragmentaryzację |\n\nTekst opisuje **stan przeciwny** integracji i kontroli, więc te dwie opcje (C i D) są na pewno błędne. Konformizm (B) opisuje **postawę jednostki** w społeczeństwie z normami - w społeczeństwie anomicznym konformizm staje się trudny, bo brakuje jasnych norm, do których można się dostosować. Pozostaje jedynie A.\n\n## Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 4.1, max 1 pkt)\n\n> **1 pkt** - wskazanie poprawnej odpowiedzi: **A**.\n> **0 pkt** - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\n\n## Reference politologiczny\n\nKluczowe pojęcia z reference (sekcja 10):\n\n- **Anomia** (Durkheim 1893, Merton 1949) - stan dezintegracji norm, brak regulacji, chaos wartości. **Pojęcie kanoniczne w arkuszach CKE**.\n- **Konformizm** (Asch 1951, Milgram 1963) - dostosowanie zachowań do większości grupy.\n- **Kontrola społeczna** (Ross 1901) - mechanizmy egzekwowania norm: prawne, religijne, obyczajowe, opinii publicznej.\n- **Integracja społeczna** - spójność wewnętrzna społeczeństwa, więzi społeczne, wspólne wartości.\n- **Atomizacja** - fragmentacja społeczna, rozkład więzi (powiązana z anomią).\n\nWarto zapamiętać typologię Mertona reakcji na anomię (tzw. typologia adaptacji):\n\n| Adaptacja | Cele kulturowe | Środki instytucjonalne |\n| Konformizm | + | + |\n| Innowacja | + | - |\n| Rytualizm | - | + |\n| Wycofanie | - | - |\n| Bunt | ± | ± |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - wybór **D. integracja społeczna**. Niektórzy uczniowie myślą, że \"przemiany cywilizacyjne\" prowadzą do \"łączenia ludzi\" (globalizacja, internet). Ale tekst wyraźnie opisuje **dezintegrację**, nie integrację. Słowa-klucze: \"płynna\", \"fragmentaryczna\", \"chaotyczna\".\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Druga pułapka - **B. konformizm**. Konformizm to **odpowiedź jednostki** na presję grupy. Tekst opisuje **stan społeczeństwa**, nie postawę jednostki. To pułapka pomylenia poziomu analizy.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Anomia jest często **przyczyną** wielu zjawisk patologicznych: wzrostu samobójstw (klasyczne badanie Durkheima), przestępczości, używek. To pojęcie centralne w socjologii klasycznej i nowoczesnej (Bauman: \"płynna nowoczesność\" - ten sam fenomen co u Wrzeszenia).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Bauman pisze o \"płynnej nowoczesności\" - to współczesny synonim anomii. Cytat z tekstu \"współczesność stała się płynna i fragmentaryczna\" jest wręcz parafrazą Baumana.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-4.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":7,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/4.2","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"4.2","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4.2. (0-1)\nSformułuj argument do tezy: Jedną z przyczyn zjawiska opisanego w tekście jest\nglobalizacja.\n3.2.\n0-1\n4.1.\n0-1\n4.2.\n0-1\nMWOP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 4.2. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Wiedza i rozumienie.\n(ZR) 1) Zdający wyjaśnia […] procesy\nspołeczne […] we współczesnym\nświecie.\n(ZR) 4) Zdający wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe w życiu\nspołeczno-politycznym.\n(ZP) 6) Zdający przedstawia\npodstawowe kwestie dotyczące\nstosunków międzynarodowych.\n(ZP) III. Rozumienie siebie oraz\nrozpoznawanie i rozwiązywanie\nproblemów.\n5) Zdający diagnozuje problemy\nspołeczno-polityczne na poziomie […]\nglobalnym.\n(ZR) I. Człowiek w społeczeństwie.\n3) Zdający wyjaśnia zjawisko alienacji oraz\nanalizuje jego przyczyny i skutki.\n(ZP) VII. Współczesne stosunki\nmiędzynarodowe.\n3) Zdający wyjaśnia pojęcie globalizacji\ni wykazuje jej formy i skutki w sferze […]\nspołeczeństwa; […] przedstawia najważniejsze\nwyzwania związane z procesem globalizacji.\nZasady oceniania\n1 pkt - sformułowanie poprawnego argumentu.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nTyp 1.: Globalizacja jest przyczyną zjawiska opisanego w tekście, ponieważ związane z nią,\npogłębiające się, skomplikowane i nieprzejrzyste powiązania gospodarcze, polityczne\ni kulturowe prowadzą do zmian społecznych, grożą załamaniem porządku społecznego\ni wzrostem poczucia niepewności w społeczeństwie.\nTyp 2.: Globalizacja ułatwia przenikanie się kultur, co może skutkować przejmowaniem przez\nspołeczeństwa norm dotąd obcych, a w konsekwencji - sprzecznością między różnymi\nwzorami zachowań.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Argument — jeden z poniższych: **Wariant 1 (powiązania systemowe).** Globalizacja tworzy gęste, skomplikowane i nieprzejrzyste powiązania gospodarcze, polityczne i kulturowe, które **wymuszają nieustanną zmianę społeczną**. Jednostka traci orientację co do reguł, rośnie poczucie niepewności, a dotychczasowy porządek normatywny przestaje wystarczać — to prosta droga do anomii. **Wariant 2 (przenikanie kultur).** Globalizacja ułatwia **przenikanie się kultur**, przez co społeczeństwa przejmują normy dotąd im obce. W efekcie w jednej zbiorowości zaczynają współistnieć **sprzeczne wzory zachowań**, a jednostka nie ma jasnej odpowiedzi na pytanie, która norma obowiązuje. **Wariant 3 (tempo i nadmiar informacji).** Globalizacja radykalnie przyspiesza obieg informacji. Wzorce kulturowe **zmieniają się szybciej, niż zdążą się zakorzenić**, a nadmiar bodźców — opisany w tekście jako „przepełnienie treściami, obrazami, informacjami\" — utrudnia wykształcenie trwałych punktów odniesienia.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-4.2.webp","solution_image":null,"topics":"anomia, plynna nowoczesnosc, dezintegracja normatywna, globalizacja, zmiana spoleczna","page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/5","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"5","points":2,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5.\nMateriał 1. Fragment ustawy o Ośrodku Studiów Wschodnich\nArt. 1.1. Tworzy się państwową jednostkę organizacyjną pod nazwą „Ośrodek Studiów\nWschodnich im. Marka Karpia”.\nArt. 2. Do zadań Ośrodka należy:\n1) gromadzenie, opracowywanie oraz udostępnianie organom władzy publicznej informacji\no istotnych wydarzeniach i procesach politycznych, społecznych i gospodarczych na\nobszarze Europy Środkowej, Europy Wschodniej, Rosji, Półwyspu Bałkańskiego oraz\nKaukazu Południowego i Azji Centralnej […];\n2) przygotowywanie analiz, ekspertyz i studiów prognostycznych […].\nDz.U. 2011, nr 173, poz. 1029 (stan prawny na 10 lutego 2024 r.).\nMateriał 2. Fragment statutu Instytutu Spraw Publicznych\n§ 6.1. Fundacja [ISP] dla osiągnięcia celów statutowych prowadzić będzie nieodpłatnie\ndziałalność w następujących formach:\na) [i]nicjowanie, wspieranie i prowadzenie badań naukowych,\nb) [p]opularyzacja ekspertyz i opinii o projektach aktów prawnych […],\nc) [p]rzygotowywanie opracowań, analiz i sondaży pozwalających na formułowanie wniosków\n[…] dotyczących pożądanych, nowych rozwiązań prawnych i przekazywania ich do\nwiadomości ośrodkom opiniotwórczym […].\nwww.isp.org.pl (stan prawny po zmianach z czerwca 2015 r.).","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **5.1.** **Rozstrzygnięcie: organizacja, której dotyczy materiał 2.** (Instytut Spraw Publicznych) **Uzasadnienie:** środki z odpisu **1,5% podatku PIT** mogą otrzymywać wyłącznie **organizacje pożytku publicznego (OPP)**, a status ten mogą uzyskać jedynie **organizacje pozarządowe**. Instytut Spraw Publicznych jest **fundacją**, czyli klasyczną organizacją pozarządową — spełnia więc warunek wyjściowy. Ośrodek Studiów Wschodnich został natomiast utworzony jako **państwowa jednostka organizacyjna** — jest częścią struktur państwa, a nie sektora pozarządowego, więc o status OPP ubiegać się nie może. **5.2.** **Rozstrzygnięcie: Tak** — obie organizacje miały pełnić funkcję think-tanków. **Uzasadnienie:** think-tank to ośrodek prowadzący **działalność ekspercką i analityczną**, którego opracowania mają wpływać na decyzje publiczne. Oba materiały opisują dokładnie taką działalność: - **OSW** (materiał 1.) ma „przygotowywać **analizy, ekspertyzy i studia prognostyczne**\" oraz udostępniać informacje **organom władzy publicznej** — czyli dostarczać wiedzy decydentom w sprawach polityki zagranicznej; - **ISP** (materiał 2.) ma prowadzić **badania naukowe**, popularyzować **ekspertyzy i opinie o projektach aktów prawnych** oraz przekazywać wnioski **ośrodkom opiniotwórczym** — czyli oddziaływać na kształt prawa i debatę publiczną. Oba podmioty łączy więc ta sama funkcja: produkowanie eksperckiej wiedzy na potrzeby polityki państwa.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nTrzy sektory — gdzie jest która organizacja\n\nSektor | Nazwa | Przykłady\nI | publiczny (państwowy) | ministerstwa, urzędy, państwowe jednostki organizacyjne (OSW)\nII | prywatny (rynkowy) | spółki, przedsiębiorstwa\nIII | pozarządowy (obywatelski) | fundacje (ISP), stowarzyszenia, kluby sportowe\n\nTrzeci sektor charakteryzują trzy cechy: jest prywatny (niepaństwowy), niezarobkowy (non-profit) i dobrowolny. OSW nie spełnia pierwszej z nich.\n\nDroga do 1,5% podatku PIT\n\n1. Podmiot musi być organizacją pozarządową (fundacja, stowarzyszenie) lub kościelną osobą prawną prowadzącą działalność pożytku publicznego.\n2. Musi prowadzić działalność pożytku publicznego w sferze zadań publicznych, nieprzerwanie przez co najmniej 2 lata.\n3. Uzyskuje status OPP przez wpis do KRS.\n4. Trafia na wykaz OPP publikowany przez Narodowy Instytut Wolności.\n5. Podatnik wskazuje jej numer KRS w rocznym zeznaniu PIT.\n\nElement | Wartość\nwysokość odpisu | 1,5% podatku należnego (od rozliczenia za 2022 r.; wcześniej 1%)\nkto przekazuje | urząd skarbowy, nie podatnik bezpośrednio\nkoszt dla podatnika | zerowy — to część podatku, którą już i tak płaci\n\nCzym jest think-tank\n\nCecha | Opis\nfunkcja | wytwarzanie eksperckiej wiedzy na potrzeby decyzji publicznych\nprodukty | raporty, analizy, ekspertyzy, rekomendacje, komentarze\nadresaci | rząd, parlament, media, opinia publiczna\nfinansowanie | budżet państwa, granty, darowizny, składki\nforma prawna | dowolna — państwowa, fundacyjna, uczelniana, partyjna\n\nPolskie przykłady: OSW, PISM, ISP, Instytut Sobieskiego, CASE, Forum Obywatelskiego Rozwoju, Polski Instytut Ekonomiczny.\n\nFundacja a stowarzyszenie\n\nCecha | Fundacja | Stowarzyszenie\npodstawa | majątek przekazany przez fundatora | ludzie — członkowie\nkto tworzy | fundator (osoba fizyczna lub prawna) | co najmniej 7 osób (rejestrowe)\nczłonkowie | brak | tak, z prawem głosu\ncel | określony w akcie fundacyjnym, niezmienny | ustalany i zmieniany przez członków\norgan najwyższy | zarząd / rada fundacji | walne zebranie członków\n\nPunktacja CKE\n\n- 5.1. 1 pkt — rozstrzygnięcie (materiał 2.) wraz z uzasadnieniem odwołującym się do obu materiałów: fundacja jest organizacją pozarządową, państwowa jednostka organizacyjna — nie.\n- 5.2. 1 pkt — rozstrzygnięcie (Tak) wraz z uzasadnieniem wskazującym działalność ekspercką i analityczną obu podmiotów.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 5.1 kusi wybór materiału 1., bo OSW jest bardziej znany i „poważniejszy\".** Rozstrzyga jednak **forma prawna**, a nie prestiż: „państwowa jednostka organizacyjna\" jest częścią administracji państwowej i z definicji nie należy do sektora pozarządowego. **Nie każda organizacja pozarządowa ma prawo do 1,5% PIT.** Potrzebny jest **status organizacji pożytku publicznego** — nadawany przez sąd rejestrowy po spełnieniu dodatkowych warunków (m.in. co najmniej 2 lata działalności, jawność sprawozdań, działalność na rzecz ogółu). Fundacja może się o niego **ubiegać** i o to właśnie pyta zadanie. **Polecenie wymaga odwołania do obu materiałów.** Uzasadnienie oparte tylko na materiale 2. jest niepełne — trzeba wskazać, **dlaczego drugi podmiot nie spełnia warunku**. **W 5.2 kusi odpowiedź „Nie\", z uzasadnieniem, że OSW jest instytucją państwową.** Ale think-tank definiuje się przez **funkcję** (produkcja eksperckiej wiedzy na potrzeby decydentów), a nie przez formę własności. Istnieją think-tanki rządowe, uczelniane, partyjne i niezależne. **Uwaga: odpis to 1,5%, nie 1%.** Próg podniesiono z 1% na **1,5%** od rozliczenia za 2022 rok. Podanie starej wartości bywa traktowane jako błąd merytoryczny.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-5.webp","solution_image":null,"topics":"organizacje pozarzadowe, organizacja pozytku publicznego, odpis 1, 5 procent PIT, think tank, fundacja","page_from":8,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/5.1","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"5.1","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5.1. (0-1)\nRozstrzygnij, który z materiałów dotyczy organizacji spełniającej kryteria\nwystarczające do ubiegania się o status umożliwiający pozyskiwanie środków\nfinansowych pochodzących z odpisu 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych.\nOdpowiedź uzasadnij, odwołując się do obu materiałów.\nRozstrzygnięcie - organizacja, której dotyczy materiał\nUzasadnienie -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5.1. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Wiedza i rozumienie.\n(ZR) 2) Zdający analizuje […] działania\nw ramach społeczeństwa\nobywatelskiego.\n(ZP) 2) Zdający przedstawia znaczenie\nróżnych podmiotów w życiu publicznym\n[…].\n(ZP) 5) Zdający charakteryzuje\ninstytucje polskiego systemu prawnego.\n(ZP) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n1) Zdający […] wykorzystuje informacje\nna temat życia społecznego, w tym\npolitycznego.\n(ZR) VI. Społeczeństwo obywatelskie i kultura\npolityczna.\n4) Zdający porównuje status prawny\nstowarzyszeń, fundacji i organizacji pożytku\npublicznego w Rzeczypospolitej Polskiej.\n(ZP) II. Społeczeństwo obywatelskie.\n1) Zdający przedstawia rodzaje i przykłady\norganizacji pozarządowych […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie i sformułowanie poprawnego uzasadnienia.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - (organizacja, której dotyczy materiał) 2.\nUzasadnienie -\nTyp 1.: Prawo do 1,5% z podatku PIT mają (organizacje mające status organizacji pożytku\npublicznego, a mogą go uzyskać) organizacje pozarządowe. Organizacją pozarządową jest\nfundacja.\nTyp 2.: Prawo do 1,5% z podatku PIT mają (organizacje mające status organizacji pożytku\npublicznego, a mogą go uzyskać) organizacje pozarządowe. Organizacją pozarządową nie\njest „państwowa jednostka organizacyjna”.","solution":"**Rozstrzygnięcie: organizacja, której dotyczy materiał 2.** (Instytut Spraw Publicznych) **Uzasadnienie:** środki z odpisu **1,5% podatku PIT** mogą otrzymywać wyłącznie **organizacje pożytku publicznego (OPP)**, a status ten mogą uzyskać jedynie **organizacje pozarządowe**. Instytut Spraw Publicznych jest **fundacją**, czyli klasyczną organizacją pozarządową — spełnia więc warunek wyjściowy. Ośrodek Studiów Wschodnich został natomiast utworzony jako **państwowa jednostka organizacyjna** — jest częścią struktur państwa, a nie sektora pozarządowego, więc o status OPP ubiegać się nie może.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-5.1.webp","solution_image":null,"topics":"organizacje pozarzadowe, organizacja pozytku publicznego, odpis 1, 5 procent PIT, think tank, fundacja","page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/5.2","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"5.2","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5.2. (0-1)\nRozstrzygnij, czy obie organizacje miały pełnić m.in. funkcję think-tanków. Odpowiedź\nuzasadnij, odwołując się do obu materiałów.\nRozstrzygnięcie -\nUzasadnienie -\n5.1.\n0-1\n5.2.\n0-1\nMWOP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 5.2. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZP) I. Wiedza i rozumienie.\n2) Zdający przedstawia znaczenie\nróżnych podmiotów w życiu publicznym\n[…].\n(ZR) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n1) Zdający […] wykorzystuje informacje\nna temat życia społeczno-kulturowego\ni politycznego, krytycznie je analizuje,\nsamodzielnie wyciąga wnioski […].\n(ZR) VI. Społeczeństwo obywatelskie i kultura\npolityczna.\n3) Zdający […] przedstawia specyfikę think-\n-tanków.\n(ZP) II. Społeczeństwo obywatelskie.\n1) Zdający przedstawia rodzaje i przykłady\norganizacji pozarządowych […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie i sformułowanie poprawnego uzasadnienia.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - Tak.\nUzasadnienie - Oba podmioty mają prowadzić działalność ekspercką, w tym opracowywać\nanalizy w kwestiach istotnych dla państwa i powiązanych z jego polityką zagraniczną.","solution":"**Rozstrzygnięcie: Tak** — obie organizacje miały pełnić funkcję think-tanków. **Uzasadnienie:** think-tank to ośrodek prowadzący **działalność ekspercką i analityczną**, którego opracowania mają wpływać na decyzje publiczne. Oba materiały opisują dokładnie taką działalność: - **OSW** (materiał 1.) ma „przygotowywać **analizy, ekspertyzy i studia prognostyczne**\" oraz udostępniać informacje **organom władzy publicznej** — czyli dostarczać wiedzy decydentom w sprawach polityki zagranicznej; - **ISP** (materiał 2.) ma prowadzić **badania naukowe**, popularyzować **ekspertyzy i opinie o projektach aktów prawnych** oraz przekazywać wnioski **ośrodkom opiniotwórczym** — czyli oddziaływać na kształt prawa i debatę publiczną. Oba podmioty łączy więc ta sama funkcja: produkowanie eksperckiej wiedzy na potrzeby polityki państwa.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-5.2.webp","solution_image":null,"topics":"organizacje pozarzadowe, organizacja pozytku publicznego, odpis 1, 5 procent PIT, think tank, fundacja","page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/6","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"6","points":2,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.\nO polityce władz francuskich\n[Francja] odróżnia tylko dwie zbiorowości - własnych obywateli od cudzoziemców. Dewiza\n„Wolność, Równość, Braterstwo” nakazuje, aby w życiu publicznym […] obywatele\ntraktowani byli w ten sam sposób niezależnie od ich kultury etnicznej, regionalnej czy od\nreligii, którą wyznają. We Francji istnieje zakaz odnotowywania w oficjalnych statystykach,\nraportach i dokumentach przynależności obywateli do jakichkolwiek kategorii etnicznych.\nZ punktu widzenia prawa francuskiego, mniejszości etniczne lub narodowe nie istnieją, nie\nsą w żaden sposób wyodrębnionymi podmiotami, zatem państwo nie może prowadzić wobec\nnich osobnej polityki. Francuzi przyjmują […] definicję narodu [- definicję, z której wynika, że]\njedynymi przedstawicielami innych narodów we Francji są przebywający w tym państwie\ncudzoziemcy. […] Celem polityki […] nie jest […] [zaprzestanie przez obywateli\nz mniejszościowych grup etnicznych własnych] praktyk kulturowych […], czy rezygnacja\nz transmisji wiedzy i kompetencji w tym zakresie swym dzieciom. Akcentowana jest\nkonieczność postępowania zgodnie z prawem francuskim, przyjęcia wartości Republiki […].\nJ. Kubera, Polskie organizacje imigranckie we Francji - raport z badania przedstawicieli instytucji,\nWarszawa 2019, s. 7-9.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **6.1.** **Argument** (za tezą) — jeden z poniższych: - Z punktu widzenia prawa francuskiego **mniejszości etniczne i narodowe nie istnieją**, więc państwo nie może prowadzić wobec nich żadnej osobnej polityki — także **akcji afirmatywnej** ani wsparcia w zachowaniu kultury mniejszościowej. Brak takich instrumentów sprzyja stopniowemu zanikaniu odrębności. - Formalnie równe traktowanie w życiu publicznym w praktyce **uprzywilejowuje etnicznych Francuzów**: to ich język jest urzędowy i to w nim prowadzi się nauczanie (języki regionalne, np. bretoński, mogą być tylko przedmiotem dodatkowym). - Akcentowana jest **konieczność przyjęcia wartości Republiki**, wytworzonych przez większość etniczną — wymuszona akulturacja bez polityki ochrony mniejszości prowadzi w efekcie do asymilacji. **Kontrargument** (przeciw tezie) — jeden z poniższych: - **Celem polityki Francji nie jest** doprowadzenie do zaprzestania przez mniejszości własnych praktyk kulturowych ani do rezygnacji z przekazywania ich dzieciom — tekst mówi o tym wprost. - W **życiu prywatnym** obywatele niebędący etnicznymi Francuzami mogą swobodnie kultywować tradycje swojej grupy; państwo wymaga jednolitości wyłącznie w **sferze publicznej**. **6.2.** **Rozstrzygnięcie: koncepcja polityczna.** **Uzasadnienie:** koncepcja polityczna definiuje naród jako **wspólnotę obywateli danego państwa**, niezależnie od pochodzenia etnicznego, języka i religii. Tekst opisuje dokładnie taki model: Francja „odróżnia tylko dwie zbiorowości — **własnych obywateli od cudzoziemców**\", a jedynym kryterium przynależności jest **obywatelstwo**. Prawo w ogóle nie posługuje się kategoriami etnicznymi — zakazane jest nawet ich odnotowywanie w statystykach. To wyklucza koncepcję etniczno-kulturową, która opierałaby przynależność do narodu na pochodzeniu i kulturze.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nModele polityki państwa wobec mniejszości\n\nModel | Na czym polega | Przykład\nasymilacja | mniejszość rezygnuje z odrębności i wtapia się w większość | historyczny „tygiel\" amerykański\nmodel republikański | równość obywateli w sferze publicznej, odrębność dopuszczalna w prywatnej | Francja\nintegracja | włączenie do społeczeństwa przy zachowaniu tożsamości | Szwecja, Niemcy (współcześnie)\nwielokulturowość | państwo aktywnie wspiera odrębność grup | Kanada, dawniej Wielka Brytania\nsegregacja | oddzielenie grup, nierówny status | apartheid w RPA\n\nFrancuski model bywa lokowany między asymilacją a integracją — i właśnie dlatego zadanie prosi o argument oraz kontrargument.\n\nDwie koncepcje narodu — powtórka\n\nCecha | Polityczna (Staatsnation) | Etniczno-kulturowa (Kulturnation)\nco tworzy naród | państwo i obywatelstwo | wspólnota pochodzenia, języka, kultury\nkto należy | wszyscy obywatele | osoby o określonym pochodzeniu\nwzorzec | Francja | Niemcy\npolityka wobec mniejszości | brak odrębnych kategorii | uznanie i ochrona grup etnicznych\nstosunek do imigrantów | włączający po nabyciu obywatelstwa | wymagający asymilacji lub wykluczający\n\nTrzy filary francuskiej doktryny republikańskiej\n\nZasada | Konsekwencja praktyczna\nniepodzielność Republiki | brak uznania mniejszości narodowych i regionalnych\nrówność obywateli | zakaz gromadzenia statystyk etnicznych i wyznaniowych\nlaickość (laïcité) | rozdział państwa od religii, neutralność przestrzeni publicznej\n\nFrancja jako jedno z nielicznych państw UE nie ratyfikowała Europejskiej karty języków regionalnych lub mniejszościowych — dokładnie z tego powodu, że uznanie mniejszości byłoby sprzeczne z zasadą niepodzielności Republiki.\n\nJak zbudować parę argument–kontrargument\n\nKrok | Treść\n1 | znajdź w tekście fragment wspierający tezę\n2 | znajdź fragment podważający tezę\n3 | każdy przekształć w zdanie: „Tak/Nie, ponieważ [cytat lub parafraza]\"\n4 | sprawdź, czy oba dotyczą tej samej tezy\n\nW tym zadaniu materiał na obie strony leży w jednym tekście: pierwsza połowa (brak kategorii etnicznych, wymóg wartości Republiki) daje argument, druga (cel polityki nie zakłada porzucenia praktyk kulturowych) — kontrargument.\n\nPunktacja CKE\n\n- 6.1. 1 pkt — poprawny argument i poprawny kontrargument.\n- 6.2. 1 pkt — rozstrzygnięcie (koncepcja polityczna) wraz z uzasadnieniem odwołującym się do tekstu.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 6.1 tekst zawiera materiał na obie strony sporu i trzeba to zauważyć.** Argument buduje się na braku polityki wobec mniejszości i wymogu przyjęcia wartości Republiki; kontrargument — na zdaniu, że celem **nie jest** porzucenie praktyk kulturowych. Uczeń, który przeczyta tylko pierwszą połowę tekstu, nie znajdzie kontrargumentu. **Nie myl asymilacji z integracją.** **Asymilacja** to pełne roztopienie się w kulturze większości i utrata odrębności. **Integracja** to włączenie do społeczeństwa **przy zachowaniu** własnej tożsamości. Francuski model republikański bywa opisywany jako pośredni — jednolitość w sferze publicznej, swoboda w prywatnej. **W 6.2 kusi koncepcja etniczno-kulturowa, bo tekst mówi o „wartościach Republiki\".** Ale wartości te są **obywatelskie i polityczne** (wolność, równość, braterstwo, laickość), a nie etniczne. Kryterium przynależności pozostaje **obywatelstwo**. **Samo rozstrzygnięcie nie punktuje.** Trzeba wskazać w tekście fragment, który je uzasadnia — najlepiej podział na „obywateli i cudzoziemców\" albo zakaz kategorii etnicznych. **Uwaga na pojęcie laickości (*laïcité*).** To francuska zasada rozdziału państwa od religii, znacznie silniejsza niż polska neutralność światopoglądowa. Z niej wynikają m.in. zakazy noszenia symboli religijnych w szkołach publicznych — częsty przykład w zadaniach o modelach polityki wobec mniejszości.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-6.webp","solution_image":null,"topics":"asymilacja, polityka wobec mniejszosci, model republikanski Francji, polityczna koncepcja narodu, wielokulturowosc","page_from":9,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/6.1","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"6.1","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.1. (0-1)\nSformułuj argument i kontrargument do tezy: Polityka władz francuskich ma\ncharakter asymilacyjny.\nArgument -\nKontrargument -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 6.1. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZR) I. Wiedza i rozumienie.\n1) Zdający wyjaśnia […] procesy\nspołeczne, w tym etniczne, we\nwspółczesnym świecie.\n(ZR) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n1) Zdający […] wykorzystuje informacje\nna temat życia społeczno-kulturowego\ni politycznego, krytycznie je analizuje,\nsamodzielnie wyciąga wnioski […].\n(ZR) III. Rozumienie siebie oraz\nrozpoznawanie i rozwiązywanie\nproblemów.\n4) Zdający dostrzega perspektywy\nróżnych uczestników życia publicznego.\n(ZR) IV. Aspekty etniczne życia społecznego.\n8) Zdający przedstawia […] modele polityki\nwobec imigrantów (unifikacja / asymilacja,\nintegracja […]) w państwach Europy.\n9) Zdający przedstawia […] różne modele\npolityki wobec [wybranych rdzennych] grup.\n10) Zdający wyjaśnia kwestię akulturacji\ni asymilacji grup mniejszościowych, w tym\nmigranckich; wykazuje, że rodzaj stosowanej\npolityki państwa w różnym stopniu i kierunku\nwpływa na te zjawiska.\n(SP) VIII. Wspólnoty narodowe/etniczne\ni ojczyzna.\n5) Zdający uzasadnia, że można pogodzić\nróżne tożsamości społeczno-kulturowe\n(regionalną, narodową/etniczną,\npaństwową/obywatelską […]) […].\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n1 pkt - sformułowanie poprawnego argumentu i poprawnego kontrargumentu.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nArgument -\nTyp 1.: Z punktu widzenia prawa francuskiego mniejszości etniczne lub narodowe nie\nistnieją, a zatem państwo nie może prowadzić wobec nich żadnej osobnej polityki, a więc\ntakże akcji afirmatywnej, pomocy w zachowaniu kultury mniejszościowej.\nTyp 2.: W życiu publicznym obywatele traktowani są tak samo, co jednak oznacza\nuprzywilejowanie etnicznych Francuzów - to ich język jest językiem urzędowym, naucza się\nprzedmiotów wyłącznie w tym języku (choć dopuszczalne jest nauczanie języka\nregionalnego, np. bretońskiego, jako dodatkowego).\nTyp 3.: Akcentowana jest konieczność przyjęcia wartości Republiki, a więc wartości\nwytworzonych przez etnicznych Francuzów - ta konieczność akulturacji innych grup\netnicznych bez polityki wobec mniejszości narodowych oznaczać może asymilację.\nKontrargument -\nTyp 1.: Celem polityki Francji nie jest doprowadzenie do zaprzestania przez mniejszościowe\ngrupy etniczne własnych praktyk kulturowych, czy rezygnacja z transmisji wiedzy\ni kompetencji w tym zakresie swym dzieciom.\nTyp 2.: W życiu prywatnym obywatele Francji niebędący etnicznymi Francuzami mogą\nkultywować tradycje swojej mniejszościowej grupy etnicznej.","solution":"**Argument** (za tezą) — jeden z poniższych: - Z punktu widzenia prawa francuskiego **mniejszości etniczne i narodowe nie istnieją**, więc państwo nie może prowadzić wobec nich żadnej osobnej polityki — także **akcji afirmatywnej** ani wsparcia w zachowaniu kultury mniejszościowej. Brak takich instrumentów sprzyja stopniowemu zanikaniu odrębności. - Formalnie równe traktowanie w życiu publicznym w praktyce **uprzywilejowuje etnicznych Francuzów**: to ich język jest urzędowy i to w nim prowadzi się nauczanie (języki regionalne, np. bretoński, mogą być tylko przedmiotem dodatkowym). - Akcentowana jest **konieczność przyjęcia wartości Republiki**, wytworzonych przez większość etniczną — wymuszona akulturacja bez polityki ochrony mniejszości prowadzi w efekcie do asymilacji. **Kontrargument** (przeciw tezie) — jeden z poniższych: - **Celem polityki Francji nie jest** doprowadzenie do zaprzestania przez mniejszości własnych praktyk kulturowych ani do rezygnacji z przekazywania ich dzieciom — tekst mówi o tym wprost. - W **życiu prywatnym** obywatele niebędący etnicznymi Francuzami mogą swobodnie kultywować tradycje swojej grupy; państwo wymaga jednolitości wyłącznie w **sferze publicznej**.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-6.1.webp","solution_image":null,"topics":"asymilacja, polityka wobec mniejszosci, model republikanski Francji, polityczna koncepcja narodu, wielokulturowosc","page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/6.2","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"6.2","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.2. (0-1)\nRozstrzygnij, na której koncepcji narodu - etniczno-kulturowej czy politycznej -\nbazuje polityka władz francuskich. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do tekstu.\nRozstrzygnięcie - koncepcja narodu\nUzasadnienie -\n6.1.\n0-1\n6.2.\n0-1\nMWOP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 6.2. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZR) I. Wiedza i rozumienie.\n1) Zdający wyjaśnia […] procesy\nspołeczne, w tym etniczne, we\nwspółczesnym świecie.\n(ZR) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n2) Zdający wykazuje się umiejętnością\nczytania ze zrozumieniem […]\nwybranych tekstów z zakresu nauk\nspołecznych.\n(ZR) IV. Aspekty etniczne życia społecznego.\n1) Zdający przedstawia różne koncepcje\nnarodu (polityczną i etniczno-kulturową) […].\n(SP) VIII. Wspólnoty narodowe/etniczne\ni ojczyzna.\n2) Zdający wyjaśnia, czym obywatelstwo różni\nsię od narodowości […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie i sformułowanie poprawnego uzasadnienia.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - (koncepcja narodu) polityczna.\nUzasadnienie - Koncepcja polityczna definiuje naród jako wspólnotę związaną ściśle\nz instytucją obywatelstwa danego państwa. Z tekstu wynika, że kwestie etniczne, kulturowe\nnie są przez władze Francji eksponowane i odnotowywane, np. w oficjalnych statystykach,\na do narodu francuskiego nie należą tylko cudzoziemcy.","solution":"**Rozstrzygnięcie: koncepcja polityczna.** **Uzasadnienie:** koncepcja polityczna definiuje naród jako **wspólnotę obywateli danego państwa**, niezależnie od pochodzenia etnicznego, języka i religii. Tekst opisuje dokładnie taki model: Francja „odróżnia tylko dwie zbiorowości — **własnych obywateli od cudzoziemców**\", a jedynym kryterium przynależności jest **obywatelstwo**. Prawo w ogóle nie posługuje się kategoriami etnicznymi — zakazane jest nawet ich odnotowywanie w statystykach. To wyklucza koncepcję etniczno-kulturową, która opierałaby przynależność do narodu na pochodzeniu i kulturze.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-6.2.webp","solution_image":null,"topics":"asymilacja, polityka wobec mniejszosci, model republikanski Francji, polityczna koncepcja narodu, wielokulturowosc","page_from":9,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/7","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"7","points":3,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7.\nTekst 1. O Konwencji UNESCO z 2003 roku\nNiematerialne dziedzictwo kulturowe oznacza praktyki, wyobrażenia, przekazy, wiedzę\ni umiejętności [przekazywane z pokolenia na pokolenie i uznawane za część własnego\ndziedzictwa, jak również] związane z nimi instrumenty, przedmioty, artefakty i przestrzeń\nkulturową […]. Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa\nkulturowego z 2003 r. nakłada na Państwa-Strony obowiązek inwentaryzacji przejawów tego\ndziedzictwa […]. Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego ma charakter\ninformacyjny i stanowi realizację tego wymogu […].\nTekst 2. Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego - wpis z 2017 roku\nJest piękne, barwne, pełne temperamentu, łez wzruszenia, śmiechu, radości i emocji, [które]\nod zawsze towarzyszyły i towarzyszą ceremonii […]. Zaczyna się ono od odśpiewania przed\nzamkniętymi przed weselnikami drzwiami piosenki: „Moja matulinko, otwierejcie drzwi,\nbyndziecie radzi zięciowi…”. Tradycja ta skupia w sobie wszystkie elementy szamotulskiego\nfolkloru: muzykę, słowo w oracjach i pieśniach, regionalny strój i taniec. Mimo zmieniających\nsię warunków i okoliczności przekazywana jest od wielu pokoleń w swych naturalnych\nschematach i kontynuowana w życiu i uroczystościach rodzinnych szamotulan […].\nwww.niematerialne.nid.pl","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **7.1.** 1. **Organizacji Narodów Zjednoczonych** (ONZ) 2. **edukacja** (oświata, szkolnictwo) 3. **trzeciej** Rozwinięcie skrótu: **UNESCO** = *United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization* — Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw **Oświaty, Nauki i Kultury**. **7.2.** **Rozstrzygnięcie: Nie.** **Uzasadnienie:** tekst 2. opisuje **wesele** (mowa o „weselnikach\", „zięciu\", „uroczystościach rodzinnych\") — wesele szamotulskie. Jest to **obrzęd przejścia**, towarzyszący zmianie statusu jednostki: przejściu ze stanu wolnego do małżeństwa. Obrzędowość **doroczna** obejmuje natomiast obrzędy **powtarzające się cyklicznie w rytmie roku** (kolędowanie, dożynki, śmigus-dyngus, andrzejki), a wesele takiego charakteru nie ma — odbywa się raz, w związku z konkretnym wydarzeniem w życiu konkretnych osób.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nOrganizacje wyspecjalizowane ONZ — te, które trzeba znać\n\nSkrót | Nazwa | Dziedzina | Siedziba\nUNESCO | ds. Oświaty, Nauki i Kultury | edukacja, nauka, kultura | Paryż\nWHO | Światowa Organizacja Zdrowia | zdrowie | Genewa\nFAO | ds. Wyżywienia i Rolnictwa | żywność, rolnictwo | Rzym\nILO (MOP) | Międzynarodowa Organizacja Pracy | prawo pracy | Genewa\nIMF (MFW) | Międzynarodowy Fundusz Walutowy | finanse | Waszyngton\nUNICEF\\* | Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Dzieci | dzieci | Nowy Jork\n\n\\* UNICEF formalnie jest funduszem (programem) ONZ, nie organizacją wyspecjalizowaną.\n\nTrzy generacje praw człowieka — gdzie leży dziedzictwo\n\nGeneracja | Charakter | Przykłady\nI | osobiste i polityczne | życie, wolność, wybory\nII | socjalne, ekonomiczne, kulturalne | praca, nauka, udział w kulturze\nIII | solidarnościowe (zbiorowe) | pokój, rozwój, czyste środowisko, wspólne dziedzictwo ludzkości\n\nKlucz do rozróżnienia II i III generacji: prawa II generacji przysługują jednostce i wymagają świadczeń państwa; prawa III generacji przysługują zbiorowościom i wymagają współpracy międzynarodowej.\n\nTypy obrzędów — powtórka\n\nTyp | Kiedy | Przykłady\nprzejścia | zmiana statusu jednostki | chrzest, wesele, pogrzeb, inicjacja\ndoroczne (kalendarzowe) | cyklicznie, w rytmie roku | kolędowanie, dożynki, śmigus-dyngus, sobótki\nokazjonalne | w związku z konkretnym wydarzeniem | poświęcenie domu, pożegnanie\n\nNiematerialne dziedzictwo kulturowe — jak działa system\n\nPoziom | Instrument\nmiędzynarodowy | Konwencja UNESCO z 2003 r.; Lista reprezentatywna niematerialnego dziedzictwa ludzkości\nkrajowy | Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego (prowadzi Narodowy Instytut Dziedzictwa) — charakter informacyjny\n\nPolskie wpisy na listę UNESCO to m.in. szopkarstwo krakowskie, kultura bartnicza, tradycje kwietnych dywanów na Boże Ciało, flisackie tradycje, sokolnictwo.\n\nUwaga na rozróżnienie: dziedzictwo materialne (zabytki, obiekty — lista światowego dziedzictwa) to inna konwencja, z 1972 r.\n\nPunktacja CKE\n\n- 7.1. 2 pkt — trzy poprawnie uzupełnione luki; 1 pkt — dwie luki.\n- 7.2. 1 pkt — rozstrzygnięcie (Nie) wraz z uzasadnieniem: opis dotyczy wesela, czyli obrzędu przejścia, niepowtarzającego się cyklicznie.\n- Razem: 3 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 7.1 luka 2. najczęściej wypełniana jest słowem „sztuka\" albo „dziedzictwo\".** Trzeci człon nazwy UNESCO to **edukacja (oświata)** — pierwsza litera skrótu, *Educational*. Warto rozwinąć skrót w pamięci, zamiast zgadywać. **Luka 1. wymaga „pełnej polskiej nazwy\".** „ONZ\" bywa uznawane, ale bezpieczniej napisać **Organizacja Narodów Zjednoczonych**. Odpowiedź „Unia Europejska\" albo „Rada Europy\" to typowy błąd — UNESCO jest agendą **ONZ**, systemu globalnego, nie europejskiego. **Luka 3.: prawo do korzystania z dziedzictwa ludzkości to III generacja.** Prawa solidarnościowe (zbiorowe): do pokoju, rozwoju, czystego środowiska, wspólnego dziedzictwa ludzkości. Kuszące „druga generacja\" dotyczy praw socjalnych i kulturalnych **jednostki** (np. prawa do udziału w życiu kulturalnym), a nie dziedzictwa jako dobra wspólnego. **W 7.2 tekst celowo nie nazywa obrzędu wprost.** Trzeba go rozpoznać po sygnałach: „weselnicy\", „zięć\", pieśń śpiewana przed drzwiami matki panny młodej. Bez tego rozpoznania nie da się poprawnie uzasadnić odpowiedzi. **Uzasadnienie musi wskazać, dlaczego to nie jest obrzęd doroczny.** Samo „bo to wesele\" nie wystarczy — trzeba dodać, że wesele **nie powtarza się cyklicznie** albo że jest **obrzędem przejścia**. **Progi w 7.1 są ostre:** trzy luki = 2 pkt, dwie = 1 pkt, jedna = 0 pkt. Nie warto zostawiać pustych miejsc.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-7.webp","solution_image":null,"topics":"UNESCO, ONZ, niematerialne dziedzictwo kulturowe, trzecia generacja praw czlowieka, obrzedy przejscia","page_from":10,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/7.1","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"7.1","points":2,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7.1. (0-2)\nUzupełnij zdania - podaj pełną polską nazwę organizacji międzynarodowej,\nw systemie której funkcjonuje UNESCO (1.), nazwę obszaru działania UNESCO (2.)\noraz numer generacji praw człowieka (3.).\nUNESCO to organizacja wyspecjalizowana (agenda) funkcjonująca w systemie\n(1.) Wymienione\nw nazwie UNESCO trzy obszary działania, to kultura, nauka i (2.)\nPrawo do korzystania z dziedzictwa ludzkości, które realizowane jest m.in. dzięki działaniom\nUNESCO, należy do praw człowieka (3.) generacji.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 7.1. (0-2)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZR) I. Wiedza i rozumienie.\n6) Zdający charakteryzuje kwestię praw\nczłowieka […].\n7) Zdający […] wyjaśnia rolę różnych\npodmiotów zaangażowanych w jego\n[ładu międzynarodowego] stabilność lub\nzmianę w jego funkcjonowaniu.\n(ZR) XII. Prawa człowieka i ich ochrona\nmiędzynarodowa.\n1) Zdający […] rozróżnia generacje praw\nczłowieka […].\n(ZR) XIII. Ład międzynarodowy\n21) Zdający przedstawia cele działania […]\nOrganizacji Narodów Zjednoczonych do Spraw\nOświaty, Nauki i Kultury.\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne uzupełnienie trzech luk.\n1 pkt - poprawne uzupełnienie dwóch luk.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\n1. (Organizacji) Narodów Zjednoczonych\n2. edukacja / oświata / szkolnictwo\n3. trzeciej","solution":"1. **Organizacji Narodów Zjednoczonych** (ONZ) 2. **edukacja** (oświata, szkolnictwo) 3. **trzeciej** Rozwinięcie skrótu: **UNESCO** = *United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization* — Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw **Oświaty, Nauki i Kultury**.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-7.1.webp","solution_image":null,"topics":"UNESCO, ONZ, niematerialne dziedzictwo kulturowe, trzecia generacja praw czlowieka, obrzedy przejscia","page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/7.2","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"7.2","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7.2. (0-1)\nRozstrzygnij, czy tekst 2. dotyczy tradycyjnej obrzędowości dorocznej. Odpowiedź\nuzasadnij, odwołując się do tego tekstu.\nRozstrzygnięcie -\nUzasadnienie -\n7.2.\n0-1\n7.1.\n0-1-2\nMWOP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 7.2. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZR) I. Wiedza i rozumienie.\n2) Zdający analizuje różnorodne […]\nzachowania społeczno-polityczne […].\n(ZP) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n2) Zdający wykazuje się umiejętnością\nczytania ze zrozumieniem tekstów […]\noraz interpretacji innych źródeł […].\n(ZR) II. Różnorodność kulturowa.\n7) Zdający wyjaśnia znaczenie obrzędów\nprzejścia i wykazuje ich obecność w polskiej\nkulturze współczesnej.\n8) Zdający wykazuje obecność tradycyjnej\nobrzędowości dorocznej w polskiej kulturze\nwspółczesnej.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie i sformułowanie poprawnego uzasadnienia.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - Nie.\nUzasadnienie -\nTyp 1.: Opis dotyczy wesela, który to obrzęd jest obrzędem przejścia - od stanu wolnego do\nnowego etapu życia w małżeństwie.\nTyp 2.: Opis dotyczy wesela, który to obrzęd nie jest charakterystyczny dla obrzędowości\ndorocznej - nie powtarza się cyklicznie.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"**Rozstrzygnięcie: Nie.** **Uzasadnienie:** tekst 2. opisuje **wesele** (mowa o „weselnikach\", „zięciu\", „uroczystościach rodzinnych\") — wesele szamotulskie. Jest to **obrzęd przejścia**, towarzyszący zmianie statusu jednostki: przejściu ze stanu wolnego do małżeństwa. Obrzędowość **doroczna** obejmuje natomiast obrzędy **powtarzające się cyklicznie w rytmie roku** (kolędowanie, dożynki, śmigus-dyngus, andrzejki), a wesele takiego charakteru nie ma — odbywa się raz, w związku z konkretnym wydarzeniem w życiu konkretnych osób.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-7.2.webp","solution_image":null,"topics":"UNESCO, ONZ, niematerialne dziedzictwo kulturowe, trzecia generacja praw czlowieka, obrzedy przejscia","page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/8","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"8","points":4,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.\nMateriał 1. Tekst o referendach\n[Referenda obligatoryjne] mają charakter obowiązkowy, co oznacza, że ich odbycie jest\nniezbędne dla przyjęcia określonego rozstrzygnięcia. Innymi słowy[:] bez przeprowadzenia\nreferendum nie jest możliwe skuteczne wprowadzanie określonego rozwiązania, z uwagi na\nbrak alternatywnej drogi do jego podjęcia.\nP. Uziębło, Demokracja partycypacyjna, Gdańsk 2009, s. 46.\nMateriał 2. Przepisy prawne z Konstytucji RP\nArt. 90.1. Rzeczpospolita Polska może na podstawie umowy międzynarodowej przekazać\norganizacji międzynarodowej lub organowi międzynarodowemu kompetencje organów\nwładzy państwowej w niektórych sprawach.\n3. Wyrażenie zgody na ratyfikację takiej umowy może być uchwalone w referendum\nogólnokrajowym zgodnie z przepisem artykułu 125.\nArt. 125.1. W sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa może być przeprowadzone\nreferendum ogólnokrajowe.\nDz.U. 1997, nr 78, poz. 483, z późn. zm. (stan prawny na 10 lutego 2024 r.).","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **8.1.** **Rozstrzygnięcie: Nie.** **Uzasadnienie:** oba przytoczone przepisy posługują się słowem **„może\"** — art. 90 ust. 3 („**może być** uchwalone w referendum\") oraz art. 125 ust. 1 („**może być** przeprowadzone referendum\"). Mówią więc o **możliwości**, a nie o konieczności przeprowadzenia głosowania. Ponadto Konstytucja przewiduje **alternatywną drogę** wyrażenia zgody na ratyfikację umowy z art. 90 — ustawę uchwaloną kwalifikowaną większością 2/3 w obu izbach. Skoro istnieje inna droga, referendum nie ma charakteru obligatoryjnego. **8.2.** 1. **bezpośredniej** 2. **Sejm RP** (bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów) 3. **Prezydent RP** — za zgodą Senatu RP **8.3. B** — 2003. Chodzi o **referendum akcesyjne** z 7–8 czerwca 2003 r., w którym Polacy wyrazili zgodę na ratyfikację traktatu akcesyjnego, a tym samym na przystąpienie do Unii Europejskiej. Frekwencja wyniosła **58,85%**, a za przystąpieniem opowiedziało się **77,45%** głosujących.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nPodziały referendów\n\nKryterium | Rodzaje\nkonieczność przeprowadzenia | obligatoryjne (obowiązkowe) — fakultatywne (możliwe)\nskutek prawny | wiążące — konsultacyjne (opiniodawcze)\nzasięg | ogólnokrajowe — lokalne\nmoment | ratyfikacyjne (przed wejściem aktu w życie) — zatwierdzające (po uchwaleniu)\n\nW Polsce referendum ogólnokrajowe jest fakultatywne i wiążące pod warunkiem frekwencji przekraczającej 50% uprawnionych (art. 125 ust. 3).\n\nKto zarządza referendum ogólnokrajowe\n\nOrgan | Tryb\nSejm RP | uchwała podjęta bezwzględną większością głosów przy obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów\nPrezydent RP | postanowienie za zgodą Senatu RP (bezwzględna większość)\n\nZ wnioskiem o zarządzenie referendum przez Sejm mogą wystąpić: Senat, Rada Ministrów albo grupa 500 000 obywateli. Sejm nie ma jednak obowiązku takiego wniosku uwzględnić.\n\nReferenda ogólnokrajowe w III RP\n\nRok | Przedmiot | Frekwencja | Wynik wiążący?\n1996 | powszechne uwłaszczenie i prywatyzacja | 32,4% | nie\n1997 | zatwierdzenie Konstytucji RP | 42,9% | tak (inna podstawa prawna — bez progu)\n2003 | przystąpienie do Unii Europejskiej (art. 90) | 58,85% | tak\n2015 | JOW-y, finansowanie partii, podatki | 7,8% | nie\n2023 | cztery pytania, przy wyborach parlamentarnych | 40,9% | nie\n\nTylko referendum z 2003 r. miało za podstawę art. 90 — jako zgoda na przekazanie kompetencji organów władzy państwowej organizacji międzynarodowej.\n\nArt. 90 — dwie drogi ratyfikacji\n\nKonstytucja daje wybór (art. 90 ust. 2 i 3), a decyzję o trybie podejmuje Sejm bezwzględną większością głosów:\n\nDroga | Wymóg\nustawa | zgoda 2/3 głosów w Sejmie i 2/3 głosów w Senacie, przy kworum połowy ustawowej liczby członków\nreferendum ogólnokrajowe | zgodnie z art. 125 — wiążące przy frekwencji > 50%\n\nIstnienie tej alternatywy jest właśnie dowodem, że referendum z art. 90 nie jest obligatoryjne — a to sedno zadania 8.1.\n\nPunktacja CKE\n\n- 8.1. 1 pkt — rozstrzygnięcie (Nie) wraz z uzasadnieniem: przepisy mówią o możliwości, nie o konieczności; istnieje droga alternatywna.\n- 8.2. 2 pkt — trzy poprawne luki (bezpośredniej / Sejm RP / Prezydent RP); 1 pkt — dwie luki.\n- 8.3. 1 pkt — odpowiedź B.\n- Razem: 4 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 8.1 uzasadnienie musi wychwycić jedno słowo: „może\".** Cała odpowiedź opiera się na trybie przepisu. Uzasadnienie odwołujące się do praktyki („bo rzadko się je organizuje\") nie punktuje — zadanie pyta o **konstrukcję prawną**. **Nie myl referendum obligatoryjnego z wiążącym.** Obligatoryjne to takie, którego **trzeba** przeprowadzić; wiążące — takie, którego **wynik jest rozstrzygający**. Polskie referendum ogólnokrajowe jest fakultatywne, ale może być wiążące (przy frekwencji powyżej 50%). **W 8.2 luka 3. bywa wypełniana „Prezydent RP za zgodą Sejmu\".** Konstytucja mówi wyraźnie: **za zgodą Senatu**. Sejm zarządza referendum **samodzielnie**, uchwałą. **Nie wpisuj w lukę 1. „przedstawicielskiej\".** Referendum to forma demokracji **bezpośredniej** — obywatele decydują sami, bez pośrednictwa reprezentantów. **W 8.3 kusi rok 1997.** W 1997 r. odbyło się referendum **konstytucyjne** (zatwierdzenie Konstytucji RP), oparte na innej podstawie — przepisach ustawy konstytucyjnej z 1992 r., a nie na art. 90. Rok 2015 to referendum o JOW-ach i finansowaniu partii (art. 125), a 2023 — referendum przy wyborach parlamentarnych, również z art. 125. Tylko rok **2003** dotyczył przekazania kompetencji organizacji międzynarodowej. **Progi w 8.2:** trzy luki = 2 pkt, dwie = 1 pkt, jedna = 0 pkt.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-8.webp","solution_image":null,"topics":"referendum obligatoryjne i fakultatywne, demokracja bezposrednia, art. 90 i 125 Konstytucji RP, referendum akcesyjne 2003","page_from":11,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/8.1","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"8.1","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.1. (0-1)\nRozstrzygnij, czy w porządku prawnym Rzeczypospolitej Polskiej występuje\nreferendum obligatoryjne. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do przytoczonych\nprzepisów prawnych.\nRozstrzygnięcie -\nUzasadnienie -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 8.1. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZP) I. Wiedza i rozumienie.\n3) Zdający przedstawia funkcjonowanie\nsystemu politycznego Rzeczypospolitej\nPolskiej.\n(ZP) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n2) Zdający wykazuje się umiejętnością\nczytania ze zrozumieniem […] innych\nźródeł […].\n(ZP) III. Organy władzy publicznej\nw Rzeczypospolitej Polskiej.\n2) Zdający […] przedstawia specyfikę\nreferendum ogólnokrajowego […]\nw Rzeczypospolitej Polskiej.\n(ZP) V. Prawo w Rzeczypospolitej Polskiej.\n3) Zdający […] interpretuje przepisy prawne.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie i sformułowanie poprawnego uzasadnienia.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - Nie.\nUzasadnienie -\nTyp 1.: Oba artykuły (art. 90 i art. 125.) stanowią o możliwości przeprowadzenia referendum,\na nie - o jego konieczności.\nTyp 2.: Referendum nie jest według przepisów jedyną drogą wprowadzenia określonego\nrozwiązania.","solution":"**Rozstrzygnięcie: Nie.** **Uzasadnienie:** oba przytoczone przepisy posługują się słowem **„może\"** — art. 90 ust. 3 („**może być** uchwalone w referendum\") oraz art. 125 ust. 1 („**może być** przeprowadzone referendum\"). Mówią więc o **możliwości**, a nie o konieczności przeprowadzenia głosowania. Ponadto Konstytucja przewiduje **alternatywną drogę** wyrażenia zgody na ratyfikację umowy z art. 90 — ustawę uchwaloną kwalifikowaną większością 2/3 w obu izbach. Skoro istnieje inna droga, referendum nie ma charakteru obligatoryjnego.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-8.1.webp","solution_image":null,"topics":"referendum obligatoryjne i fakultatywne, demokracja bezposrednia, art. 90 i 125 Konstytucji RP, referendum akcesyjne 2003","page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/8.2","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"8.2","points":2,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.2. (0-2)\nUzupełnij zdania - podaj nazwy: rodzaju demokracji (1.) i organów władzy (2. i 3.).\nW tekście zostało przedstawione referendum - jedna z form demokracji (1.)\nW Rzeczypospolitej Polskiej prawo zarządzenia referendum wskazanego w artykule\n125. ma (2.) lub (3.) za zgodą Senatu RP.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 8.2. (0-2)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZP) I. Wiedza i rozumienie.\n3) Zdający przedstawia funkcjonowanie\nsystemu politycznego Rzeczypospolitej\nPolskiej.\n(ZP) III. Organy władzy publicznej\nw Rzeczypospolitej Polskiej.\n2) Zdający charakteryzuje formy demokracji\nbezpośredniej; przedstawia specyfikę\nreferendum ogólnokrajowego […]\nw Rzeczypospolitej Polskiej.\n4) Zdający […] wymienia kompetencje Sejmu\nRzeczypospolitej Polskiej i Senatu\nRzeczypospolitej Polskiej […].\n5) Zdający […] przedstawia kompetencje\nPrezydenta Rzeczypospolitej Polskiej […].\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne uzupełnienie trzech luk.\n1 pkt - poprawne uzupełnienie dwóch luk.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\n1. bezpośredniej\n2. Sejm RP\n3. Prezydent RP","solution":"1. **bezpośredniej** 2. **Sejm RP** (bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów) 3. **Prezydent RP** — za zgodą Senatu RP **8.3. B** — 2003. Chodzi o **referendum akcesyjne** z 7–8 czerwca 2003 r., w którym Polacy wyrazili zgodę na ratyfikację traktatu akcesyjnego, a tym samym na przystąpienie do Unii Europejskiej. Frekwencja wyniosła **58,85%**, a za przystąpieniem opowiedziało się **77,45%** głosujących.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-8.2.webp","solution_image":null,"topics":"referendum obligatoryjne i fakultatywne, demokracja bezposrednia, art. 90 i 125 Konstytucji RP, referendum akcesyjne 2003","page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/8.3","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"8.3","points":1,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.3. (0-1)\nDokończ zdanie. Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.\nReferendum przewidziane w artykule 90. Konstytucji RP zostało przeprowadzone w roku\nA. 1997.\nB. 2003.\nC. 2015.\nD. 2023.\n8.1.\n0-1\n8.3.\n0-1\n8.2.\n0-1-2\nMWOP-R0_100","answer":"B","answer_text":"Zadanie 8.3. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZP) I. Wiedza i rozumienie.\n3) Zdający przedstawia funkcjonowanie\nsystemu politycznego Rzeczypospolitej\nPolskiej.\n6) Zdający przedstawia podstawowe\nkwestie dotyczące stosunków\nmiędzynarodowych.\n(ZP) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n2) Zdający wykazuje się umiejętnością\nczytania ze zrozumieniem […] innych\nźródeł […].\n(ZR) XV. Polska polityka zagraniczna.\n2) Zdający wyjaśnia […] skutki europeizacji\npolskiej polityki zagranicznej.\n(ZP) V. Prawo w Rzeczypospolitej Polskiej.\n3) Zdający […] interpretuje przepisy prawne.\n(SP) XI. Demokracja w Rzeczypospolitej\nPolskiej.\n2) Zdający […] wymienia referenda\nogólnokrajowe, których wyniki były wiążące\n[…].\nZasady oceniania\n1 pkt - wskazanie poprawnego dokończenia zdania.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nB","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**B - 2003.** (referendum akcesyjne, 7-8 VI 2003 r.).\n\n## Sposób 1 - analiza art. 90 Konstytucji RP\n\n**Art. 90 Konstytucji RP** dotyczy **przekazania kompetencji organów władzy państwowej** organizacji międzynarodowej lub organowi międzynarodowemu na podstawie umowy międzynarodowej.\n\n> *\"Art. 90.1. Rzeczpospolita Polska może na podstawie umowy międzynarodowej przekazać organizacji międzynarodowej lub organowi międzynarodowemu kompetencje organów władzy państwowej w niektórych sprawach.\"*\n\nW historii III RP **jeden raz** zostało przeprowadzone referendum w trybie art. 90 - było to **referendum akcesyjne** w sprawie **przystąpienia Polski do Unii Europejskiej**.\n\n**Referendum akcesyjne 2003:**\n- **Data:** 7-8 czerwca 2003 r. (dwudniowe - pierwsze tego typu).\n- **Pytanie:** *\"Czy wyraża Pan/Pani zgodę na przystąpienie Rzeczypospolitej Polskiej do Unii Europejskiej?\"*\n- **Frekwencja:** 58,85% (ponad 50% - referendum było wiążące).\n- **Wynik:** TAK - 77,45% / NIE - 22,55%.\n- **Skutek:** Polska przystąpiła do UE 1 V 2004 r.\n\nDokumenty:\n- **Traktat akcesyjny** podpisany 16 IV 2003 r. w Atenach.\n- Ratyfikacja po referendum - przez Prezydenta.\n- Wejście w życie - 1 V 2004 (\"wielki big-bang\" - 10 nowych państw UE).\n\n→ **Odpowiedź: B. 2003.**\n\n## Sposób 2 - eliminacja błędnych odpowiedzi\n\n| Opcja | Wydarzenie | Czy art. 90? | Wniosek |\n| A. 1997 | Referendum konstytucyjne (25 V 1997) | NIE - art. 235, zatwierdzenie Konstytucji | ❌ Błędna |\n| **B. 2003** | **Referendum akcesyjne (7-8 VI 2003) - UE** | **TAK - art. 90, przekazanie kompetencji** | **✅ Poprawna** |\n| C. 2015 | Referendum o JOW (6 IX 2015) | NIE - art. 125, sprawy o szczególnym znaczeniu | ❌ Błędna |\n| D. 2023 | Referendum 4 pytania (15 X 2023) | NIE - art. 125, sprawy o szczególnym znaczeniu | ❌ Błędna |\n\n**Charakterystyka referendów w III RP w trybie art. 90:**\n- **TYLKO 2003** - przekazanie kompetencji UE.\n- Hipotetycznie: gdyby kiedyś trzeba było przekazać dalsze kompetencje (np. w obronności, gospodarce), znowu byłby tryb art. 90.\n- Brexit to przeciwny ruch - wycofanie kompetencji; UK przeprowadziła referendum 2016 r.\n\n## Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 8.3, max 1 pkt)\n\n> **1 pkt** - wskazanie poprawnej odpowiedzi: **B**.\n> **0 pkt** - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\n\n## Reference politologiczny\n\nKluczowe daty integracji europejskiej Polski:\n\n| Rok | Wydarzenie |\n| 1989 | Upadek komunizmu, początek procesu transformacji |\n| 1991 | Polska członkiem Rady Europy (26 XI 1991) |\n| 1991 | Układ Stowarzyszeniowy z UE (16 XII 1991) |\n| 1994 | Polska składa wniosek o członkostwo w UE (8 IV 1994) |\n| 1998 | Otwarcie negocjacji akcesyjnych |\n| 2002 | Zamknięcie negocjacji akcesyjnych (XII 2002, szczyt w Kopenhadze) |\n| 16 IV 2003 | **Podpisanie Traktatu Akcesyjnego w Atenach** |\n| **7-8 VI 2003** | **Referendum akcesyjne (art. 90 Konstytucji RP)** |\n| **1 V 2004** | **Polska wstępuje do UE** (\"wielki big-bang\" - 10 państw) |\n| 12 III 1999 | Polska w NATO |\n| 21 XII 2007 | Wejście do strefy Schengen |\n\n**Referenda w III RP - pełna lista (od 1989):**\n\n| Data | Tematyka | Tryb konstytucyjny | Frekwencja | Wynik |\n| 18 II 1996 | Uwłaszczenie | Ustawa o referendum (przed Konst. 1997) | 32,4% | Niewiążące |\n| 25 V 1997 | Konstytucja RP | Art. 235 (zatwierdzenie zmian) | 42,9% | TAK 53,5%, wiążące |\n| **7-8 VI 2003** | **UE** | **Art. 90** (przekazanie kompetencji) | **58,85%** | **TAK 77,45%, wiążące** |\n| 6 IX 2015 | JOW + finansowanie partii + interpretacja prawa | Art. 125 | 7,8% | Niewiążące (niski próg) |\n| 15 X 2023 | 4 pytania (UE-emigracja, granica, prywatyzacja, wiek emerytalny) | Art. 125 | 40,9% | Niewiążące (próg <50%) |\n\n**Inne ważne artykuły Konstytucji RP:**\n- Art. 4 - władza zwierzchnia należy do Narodu (sprawowana bezpośrednio lub przez przedstawicieli).\n- Art. 125 - referendum w sprawach o szczególnym znaczeniu.\n- Art. 235 - referendum konstytucyjne (zatwierdzenie zmiany rozdz. I, II, XII).\n- Art. 90 ust. 3 - referendum w sprawie ratyfikacji umowy o przekazaniu kompetencji.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - **A. 1997**. Uczniowie kojarzą referendum 1997 z Konstytucją RP. Ale referendum konstytucyjne to **art. 235**, NIE art. 90. To dwa różne artykuły.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Druga pułapka - **D. 2023**. To referendum miało 4 pytania, ale wszystkie w trybie art. 125 (sprawy o szczególnym znaczeniu), nie art. 90. Żadne z 4 pytań nie dotyczyło **przekazania kompetencji** organizacji międzynarodowej.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Trzecia pułapka - **C. 2015**. To referendum o JOW (jednomandatowe okręgi wyborcze), finansowaniu partii i interpretacji prawa podatkowego - wszystko tryb art. 125. Frekwencja 7,8% - najniższa w historii III RP.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Klucz: art. 90 = **przekazanie kompetencji organizacji międzynarodowej**. JEDYNY raz to się stało - UE 2003. Brexit-style ruchy (wystąpienie z UE) wymagałyby również art. 90 ratyfikacji odpowiedniej umowy.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pamiętaj o **dwudniowym charakterze** referendum 2003 - to był pierwszy raz w III RP, gdy referendum trwało dwa dni (sobota i niedziela) - żeby zwiększyć frekwencję. Trick zadziałał: 58,85% > 50%.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-8.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":11,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/9","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"9","points":2,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9.\nMateriał 1. Wykres pt. Elektoraty na osiach podziałów politycznych w 2019 roku\nElektoraty 2019 - charakterystyka poglądów, „Komunikat z Badań CBOS” 2019, nr 124, s. 23.\nMateriał 2. Tekst o typie państwa\n[P]aństwo stawiające sobie za cel zabezpieczenie obywateli przed ryzykiem wiążącym się\nz działaniem gospodarki rynkowej, przede wszystkim z ryzykiem utraty pracy, zdrowia […].\nPolityka […] jest realizowana, najogólniej, poprzez redystrybucję dochodów (finansowanie\nświadczeń i usług) za pomocą budżetu państwa […].\nPolitologia. Przewodnik encyklopedyczny, Warszawa 2008, s. 143.","answer":"B","answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **9.1.** **Rozstrzygnięcie: Nie.** **Uzasadnienie:** w materiale 2. opisano **państwo opiekuńcze (socjalne, *welfare state*)** — model oparty na redystrybucji dochodów przez budżet i zabezpieczaniu obywateli przed ryzykiem rynkowym. Tymczasem z wykresu wynika, że elektorat Konfederacji zajmuje **skrajną pozycję na biegunie liberalizmu ekonomicznego** (+0,84 — najwyższa wartość spośród wszystkich elektoratów). Liberalizm ekonomiczny zakłada **ograniczenie roli państwa w gospodarce**, niskie podatki i minimalną redystrybucję, a więc jest przeciwieństwem modelu z tekstu. **9.2. PP** 1. **P** — na osi światopoglądowej elektorat SLD osiąga wartość **−1,1**, czyli najbardziej ujemną (najdalej w stronę bieguna liberalizmu światopoglądowego) spośród wszystkich pięciu elektoratów. 2. **P** — na osi gospodarczej „lewicowość\" oznacza **etatyzm**, czyli wartości ujemne. Elektorat PiS ma **−0,16** — wartość najniższą spośród wszystkich, niższą nawet niż PSL (−0,12). Jest więc najbardziej etatystyczny, czyli gospodarczo najbardziej lewicowy.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nDwie osie, cztery ćwiartki\n\nLiberalizm ekonomiczny (góra) | Etatyzm (dół)\nliberalizm światopoglądowy (lewo) | liberałowie klasyczni | lewica socjalna (SLD, KO)\nkonserwatyzm (prawo) | prawica wolnorynkowa (Konfederacja) | prawica socjalna (PiS)\n\nKluczowa obserwacja: te dwie osie są niezależne. Dlatego określenia „lewica\" i „prawica\" bez wskazania wymiaru są niejednoznaczne — i dlatego CBOS rysuje ten wykres w dwóch wymiarach zamiast na jednej linii.\n\nModele państwa w polityce gospodarczej\n\nModel | Rola państwa | Podatki | Świadczenia | Nurt\npaństwo opiekuńcze (welfare state) | redystrybucja, ochrona przed ryzykiem | wysokie | rozbudowane | socjaldemokracja, chadecja\npaństwo liberalne (minimum) | „stróż nocny\" — bezpieczeństwo, sądy | niskie | minimalne | liberalizm, libertarianizm\npaństwo interwencjonistyczne | korygowanie cyklu koniunkturalnego | średnie | średnie | keynesizm\ngospodarka centralnie planowana | państwo jest gospodarką | — | pełne, ale niskie | socjalizm realny\n\nPaństwo opiekuńcze nie znosi rynku — działa w jego ramach, przejmując część ryzyka, które rynek przerzuca na jednostkę. To odróżnia je od gospodarki planowej.\n\nFilary państwa opiekuńczego\n\nFilar | Instrumenty\nochrona przed bezrobociem | zasiłki, aktywna polityka rynku pracy\nochrona zdrowia | powszechne ubezpieczenie zdrowotne\nzabezpieczenie na starość | system emerytalny\nwsparcie rodzin | świadczenia rodzinne, żłobki, ulgi\nedukacja | powszechna i bezpłatna\n\nTrzy klasyczne typy państwa opiekuńczego według Gøsty Espinga-Andersena: liberalny (USA, Wielka Brytania), konserwatywno-korporacyjny (Niemcy, Francja) i socjaldemokratyczny (Szwecja, Dania).\n\nJak czytać wykres dwuosiowy — trzy kroki\n\n1. Sprawdź, co rośnie w którą stronę. Tu obie osie mają na jednym końcu nazwę bieguna, na drugim — bieguna przeciwnego.\n2. Przetłumacz pytanie na kierunek. „Najbardziej liberalny światopoglądowo\" = wartość najmniejsza na osi poziomej.\n3. Porównuj wartości, nie skojarzenia. Stereotyp o partii nie zastąpi odczytu współrzędnej.\n\nPunktacja CKE\n\n- 9.1. 1 pkt — rozstrzygnięcie (Nie) wraz z uzasadnieniem odwołującym się do obu materiałów: tekst opisuje państwo opiekuńcze, a elektorat Konfederacji jest skrajnie liberalny ekonomicznie.\n- 9.2. 1 pkt — poprawna ocena obu stwierdzeń (PP).\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **Największa pułapka całego zadania: dwie osie mierzą dwie niezależne rzeczy.** „Prawica\" i „lewica\" znaczą co innego w wymiarze światopoglądowym i gospodarczym. PiS jest konserwatywny światopoglądowo (**prawica**), ale etatystyczny gospodarczo (**lewica**). Konfederacja jest odwrotnie: konserwatywna światopoglądowo i skrajnie liberalna gospodarczo. **W 9.2 stwierdzenie 2. wydaje się absurdalne — i właśnie dlatego jest prawdziwe.** Odruchowe „PiS to prawica, więc nie może być lewicowy\" prowadzi do błędnej odpowiedzi F. Trzeba czytać wykres, nie stereotyp. **Uwaga na kierunki osi.** Oś pozioma rośnie w stronę **konserwatyzmu**, więc „najbardziej liberalny światopoglądowo\" to wartość **najmniejsza** (najbardziej ujemna). Oś pionowa rośnie w stronę **liberalizmu ekonomicznego**, więc „najbardziej etatystyczny\" to również wartość najmniejsza. **W 9.1 nie wystarczy napisać, że Konfederacja jest liberalna.** Polecenie wymaga odwołania do **obu** materiałów: trzeba nazwać typ państwa z tekstu (**opiekuńcze**) i zestawić go z pozycją elektoratu na wykresie. **Nie myl państwa opiekuńczego z socjalistycznym.** Państwo opiekuńcze działa **w ramach gospodarki rynkowej** — nie znosi własności prywatnej ani rynku, tylko koryguje ich skutki przez redystrybucję. Tekst mówi wprost o „ryzyku wiążącym się z działaniem gospodarki rynkowej\".","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-9.webp","solution_image":null,"topics":"panstwo opiekuncze, podzialy socjopolityczne, liberalizm ekonomiczny i etatyzm, elektoraty partyjne, wykres dwuosiowy","page_from":12,"source":"maturazai","answer_source":"maturazai","answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/9.1","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"9.1","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9.1. (0-1)\nRozstrzygnij, czy wyborcy KW Konfederacja Wolność i Niepodległość byli w 2019 roku\nzwolennikami typu państwa, którego cele przedstawiono w tekście. Odpowiedź\nuzasadnij, odwołując się do obu materiałów.\nRozstrzygnięcie -\nUzasadnienie -\n9.1.\n0-1\nMWOP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 9.1. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZR) I. Wiedza i rozumienie.\n2) Zdający analizuje różnorodne\npostawy […] społeczno-polityczne […].\n8) Zdający wykorzystuje swą wiedzę do\nrozumienia zjawisk społeczno-\n-politycznych […].\n(ZP) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n2) Zdający wykazuje się umiejętnością\nczytania ze zrozumieniem tekstów […]\npopularnonaukowych oraz interpretacji\ninnych źródeł (np. wykresy i schematy)\nz zakresu przedmiotu.\n(ZR) V. Państwo, myśl polityczna\ni demokratyzacja.\n6) Zdający porównuje założenia myśli liberalnej\ni konserwatywnej.\n11) Zdający analizuje kwestię pojmowania\nrówności, wolności i sprawiedliwości w różnych\nnurtach myśli politycznej.\n(ZP) II. Społeczeństwo obywatelskie.\n9) Zdający interpretuje wyniki badań opinii\npublicznej […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie i sformułowanie poprawnego uzasadnienia.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - Nie.\nUzasadnienie - W tekście zostało przedstawione państwo opiekuńcze, a z wykresu wynika,\nże wyborcy Konfederacji są zwolennikami liberalizmu ekonomicznego.","solution":"**Rozstrzygnięcie: Nie.** **Uzasadnienie:** w materiale 2. opisano **państwo opiekuńcze (socjalne, *welfare state*)** — model oparty na redystrybucji dochodów przez budżet i zabezpieczaniu obywateli przed ryzykiem rynkowym. Tymczasem z wykresu wynika, że elektorat Konfederacji zajmuje **skrajną pozycję na biegunie liberalizmu ekonomicznego** (+0,84 — najwyższa wartość spośród wszystkich elektoratów). Liberalizm ekonomiczny zakłada **ograniczenie roli państwa w gospodarce**, niskie podatki i minimalną redystrybucję, a więc jest przeciwieństwem modelu z tekstu. **9.2. PP** 1. **P** — na osi światopoglądowej elektorat SLD osiąga wartość **−1,1**, czyli najbardziej ujemną (najdalej w stronę bieguna liberalizmu światopoglądowego) spośród wszystkich pięciu elektoratów. 2. **P** — na osi gospodarczej „lewicowość\" oznacza **etatyzm**, czyli wartości ujemne. Elektorat PiS ma **−0,16** — wartość najniższą spośród wszystkich, niższą nawet niż PSL (−0,12). Jest więc najbardziej etatystyczny, czyli gospodarczo najbardziej lewicowy.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-9.1.webp","solution_image":null,"topics":"panstwo opiekuncze, podzialy socjopolityczne, liberalizm ekonomiczny i etatyzm, elektoraty partyjne, wykres dwuosiowy","page_from":12,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/9.2","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"9.2","points":1,"ptype":"true_false","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9.2. (0-1)\nNa podstawie wykresu oceń prawdziwość podanych stwierdzeń. Zaznacz P, jeśli\nstwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.\n1.\nElektorat KW SLD w kwestiach światopoglądowych był w 2019 roku\nnajbardziej liberalny spośród wszystkich elektoratów.\nP\nF\n2.\nW kwestiach gospodarczych najbardziej lewicowym elektoratem był\nw 2019 roku elektorat KW PiS.\nP\nF","answer":null,"answer_text":"Zadanie 9.2. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZR) I. Wiedza i rozumienie.\n2) Zdający analizuje różnorodne\npostawy […] społeczno-polityczne […].\n8) Zdający wykorzystuje swą wiedzę do\nrozumienia zjawisk społeczno-\n-politycznych […].\n(ZP) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n2) Zdający wykazuje się umiejętnością\n[…] interpretacji innych źródeł (np.\nwykresy i schematy) […].\n(ZR) V. Państwo, myśl polityczna\ni demokratyzacja.\n6) Zdający porównuje założenia myśli liberalnej\ni konserwatywnej.\n7) Zdający porównuje założenia myśli\nsocjaldemokratycznej i katolickiej nauki\nspołecznej.\n(ZR) VII. Rywalizacja o władzę.\n2) Zdający wyjaśnia związki między partiami\npolitycznymi a społeczeństwem [ ].\n(ZP) II. Społeczeństwo obywatelskie.\n9) Zdający interpretuje wyniki badań opinii\npublicznej […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne ocenienie prawdziwości dwóch stwierdzeń.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\n1. P\n2. P","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**1. P** (prawda) - elektorat SLD był w 2019 roku najbardziej liberalny światopoglądowo (~-1,1 na osi poziomej, najbardziej w lewo).\n**2. P** (prawda) - elektorat PiS w kwestiach gospodarczych był najbardziej lewicowy (najniżej na osi pionowej liberalizm-ekonomiczny, ~-0,15).\n\n## Sposób 1 - analiza wykresu (stwierdzenie 1)\n\n**Stwierdzenie 1.:** \"Elektorat KW SLD w kwestiach światopoglądowych był w 2019 roku **najbardziej liberalny** spośród wszystkich elektoratów.\"\n\n**Oś światopoglądowa = oś POZIOMA wykresu** (etatyzm ↔ konserwatyzm).\n\nUWAGA: w opisie wykresu w arkuszu jest pewna ambiwalencja w terminologii - oś pozioma opisana jest jako \"etatyzm (lewo, ujemne) ↔ konserwatyzm (prawo, dodatnie)\". W kontekście CBOS \"etatyzm\" tu oznacza **liberalizm światopoglądowy + interwencjonizm gospodarczy łącznie** (lewicowość ogólna), a \"konserwatyzm\" - konserwatyzm społeczny.\n\nPozycje partii na osi poziomej (im niższa wartość = bardziej liberalny światopoglądowo / lewicowy):\n\n| Partia | Wartość | Liberalizm światopoglądowy |\n| **SLD** | **~-1,1** | **NAJBARDZIEJ liberalny** |\n| KO (PO+.N+IPL+Zieloni) | ~-0,6 | Liberalny |\n| PSL | ~-0,1 | Centrum |\n| Konfederacja | ~+0,4 | Konserwatywny |\n| PiS | ~+0,65 | NAJBARDZIEJ konserwatywny |\n\n→ SLD = **-1,1** = NAJDALEJ na lewo na osi poziomej = **najbardziej liberalny światopoglądowo**.\n\n→ **Stwierdzenie 1. = PRAWDA.**\n\nElektorat SLD historycznie cechuje się:\n- Postawą pro-choice (aborcja, prawa reprodukcyjne).\n- Wsparciem dla równości małżeńskiej (LGBTQ+).\n- Świeckością państwa, separacją kościoła.\n- Liberalnym podejściem do narkotyków (np. depenalizacja marihuany).\n- Liberalnym podejściem do edukacji seksualnej.\n\nWszystkie te postawy są \"liberalne światopoglądowo\" w polskiej terminologii politycznej.\n\n## Sposób 2 - analiza wykresu (stwierdzenie 2)\n\n**Stwierdzenie 2.:** \"W kwestiach gospodarczych **najbardziej lewicowym** elektoratem był w 2019 roku elektorat KW PiS.\"\n\n**Oś gospodarcza = oś PIONOWA wykresu** (liberalizm ekonomiczny dolna-ujemne ↔ górna-dodatnie).\n\nUWAGA: czytanie wykresu - w opisie z arkusza:\n- \"liberalizm ekonomiczny\" = oś pionowa, GÓRNA strona (dodatnie wartości) → wolny rynek, niskie podatki, mniej redystrybucji.\n- DOLNA strona (ujemne wartości) → etatyzm gospodarczy / lewicowość ekonomiczna → wyższe podatki, więcej redystrybucji, programy społeczne.\n\nPozycje partii na osi pionowej (im niższa wartość = bardziej lewicowy ekonomicznie):\n\n| Partia | Wartość pionowa | Lewicowość ekonomiczna |\n| **PiS** | **~-0,15** | **NAJBARDZIEJ lewicowy ekonomicznie** |\n| PSL | ~-0,1 | Lewicowy ekonomicznie |\n| SLD | ~+0,2 | Centrum |\n| KO | ~+0,15 | Centrum-prawica ekonomicznie |\n| Konfederacja | ~+0,85 | NAJBARDZIEJ liberalny ekonomicznie |\n\n→ PiS = **-0,15** = NAJDALEJ w dół na osi pionowej = **najbardziej lewicowy ekonomicznie**.\n\nTo zgodne z polityką PiS w latach 2015-2023:\n- **500+** (świadczenie wychowawcze) - kosztowny program redystrybucyjny.\n- **13. emerytura** + 14. emerytura - dodatkowe świadczenia.\n- **Mieszkanie+** - interwencjonizm w mieszkalnictwie.\n- **Polski Ład** - wzrost obciążeń podatkowych dla średnich zarobków.\n- **Zwiększenie podatków od korporacji**.\n- **Wzrost wydatków socjalnych** z ~17% PKB (2015) do ~25% PKB (2022).\n\nPiS = klasyczne **państwo opiekuńcze konserwatywne** (welfare state chrześcijańsko-demokratyczny), bliskie modelowi niemieckiemu.\n\nCo ciekawe - **SLD** mimo nazwy \"socjaldemokratyczny\" w 2019 r. był MNIEJ lewicowy ekonomicznie niż PiS. To paradoks polskiej polityki: tradycyjna lewica (SLD) zliberalizowała swoją gospodarkę po latach 90. (transformacja); konserwatyści (PiS) przejęli rolę partii redystrybucyjnej.\n\n→ **Stwierdzenie 2. = PRAWDA.**\n\n## Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 9.2, max 1 pkt)\n\n> **1 pkt** - poprawne ocenienie prawdziwości **DWÓCH** stwierdzeń: **P + P**.\n> **0 pkt** - wystarczy jedno błędne ocenienie.\n>\n> **Wymagane:**\n> 1. P (SLD najbardziej liberalny światopoglądowo).\n> 2. P (PiS najbardziej lewicowy ekonomicznie).\n\n## Reference politologiczny\n\nKluczowe pojęcia (sekcje 5, 10):\n\n**Lewica vs Prawica - DWIE OSIE:**\n\n| Wymiar | Lewica | Prawica |\n| **Ekonomiczny** | Etatyzm, redystrybucja, państwo opiekuńcze | Wolny rynek, niskie podatki, prywatyzacja |\n| **Światopoglądowy** | Liberalizm: pro-choice, LGBTQ+, świeckość | Konserwatyzm: pro-life, tradycyjna rodzina, religijność |\n\n**Mapa polityczna w 2 wymiarach (uproszczona):**\n\nLIBERALIZM\nEKONOMICZNY (góra)\nKonfederacja |\nKO SLD\n-------+--------+----- LEWICA / PRAWICA światopoglądowa\nPSL |\nPiS |\nETATYZM\nEKONOMICZNY (dół)\n\n**Ideologie polskich partii (uproszczona):**\n- **SLD** - lewica (świeckość, redystrybucja umiarkowana).\n- **KO/PO** - centrum-prawica liberalna (proeuropejska, umiarkowanie liberalna).\n- **PSL** - centrum agrarystyczne.\n- **PiS** - prawica narodowo-socjalna (konserwatyzm + welfare state).\n- **Konfederacja** - wolnorynkowa prawica narodowa (liberalizm ekonomiczny + konserwatyzm).\n- **Lewica** (Razem, Wiosna) - lewica progresywna (świeckość + redystrybucja).\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga (stwierdzenie 1):** Najczęstszy błąd - uczeń myśli, że **liberalność** to **prawicowość**. W kontekście światopoglądowym (oś etatyzm-konserwatyzm) **liberalizm = lewica światopoglądowa** (świeckość, prawa LGBTQ+, pro-choice). SLD jest najbardziej liberalny = najdalej w lewo.\n\n> ⚠️ **Uwaga (stwierdzenie 2):** Druga pułapka - uczeń myśli, że **PiS = prawica** = **liberalizm ekonomiczny**. To FAŁSZ. Polska prawica jest **podzielona**: PiS = redystrybucja (welfare state), Konfederacja = wolny rynek (libertarianizm). PiS jest najbardziej lewicowy ekonomicznie spośród polskich partii w 2019 r.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Trzecia pułapka - pomylenie etykiet. Współczesna polityka polska:\n> - **Lewica światopoglądowa** ≠ **Lewica gospodarcza**.\n> - PiS = **prawica światopoglądowa** + **lewica gospodarcza**.\n> - Konfederacja = **prawica światopoglądowa** + **prawica gospodarcza**.\n> - SLD = **lewica światopoglądowa** + **centrum gospodarcze**.\n>\n> To rozróżnienie jest kluczowe dla zrozumienia polskiej polityki 2015-2024.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Wykresy 2-osiowe (jak ten z CBOS) są standardowym narzędziem w politologii. Najsłynniejszy przykład: **Political Compass** - narzędzie online klasyfikujące partie na osi ekonomicznej (lewa-prawa) i autorytarno-libertariańskiej.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-9.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/10","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"10","points":3,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10.\nO zasadach prawa wyborczego\nZasada 1. Zasada ta oznacza, że wszystkie głosy powinny mieć taką samą siłę, a formalnie\npojmowana oznacza, że wszyscy obywatele dysponują taką samą liczbą głosów.\nZasada 2. Zasada ta oznacza, że decyzja o ostatecznym składzie organu\nprzedstawicielskiego należy do wyborcy, który oddaje swój głos na preferowanego przez\nsiebie kandydata na deputowanego, nie korzystając z żadnych ciał pośredniczących.\nZasada 3. Zasada ta oznacza, że liczba mandatów, jaką uzyskują partie w organie\nprzedstawicielskim, jest adekwatna do poparcia uzyskanego przez nie w wyborach.\nNa podstawie: Społeczeństwo i polityka. Podstawy nauk politycznych, red. K.A. Wojtaszczyk, W. Jakubowski,\nWarszawa 2018, t. I, cz. II, s. 373-374.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **10.1.** 1. **równość** (zasada równości) 2. **bezpośredniość** (zasada bezpośredniości) 3. **proporcjonalność** (zasada proporcjonalności) **10.2.** Konstytucja RP (art. 97 ust. 2) stanowi, że wybory do Senatu są **powszechne, bezpośrednie i odbywają się w głosowaniu tajnym**. Brakuje w tym katalogu równości i proporcjonalności. **Rozstrzygnięcie: zasada 1. (równość)** *Uzasadnienie:* okręgi wyborcze w wyborach do Senatu RP **nie obejmują jednakowej liczby wyborców**, a z każdego wybierany jest **jeden senator**. W okręgu o mniejszej liczbie mieszkańców głos pojedynczego wyborcy ma zatem **większą siłę** niż w okręgu większym — nie jest więc spełniona równość w znaczeniu materialnym. **Rozstrzygnięcie: zasada 3. (proporcjonalność)** *Uzasadnienie:* wybory do Senatu RP są **większościowe** — w każdym ze **100 jednomandatowych okręgów** mandat zdobywa kandydat z największą liczbą głosów. Liczba mandatów uzyskanych przez komitety nie odzwierciedla więc proporcji poparcia w skali kraju. Zasada 2. (bezpośredniość) **jest** konstytucyjną zasadą wyborów do Senatu RP — wyborcy głosują wprost na kandydatów, bez elektorów.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nPrzymiotniki wyborcze w Konstytucji RP — kto ma które\n\nOrgan | Powszechne | Równe | Bezpośrednie | Tajne | Proporcjonalne | Artykuł\nSejm RP | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | art. 96 ust. 2\nSenat RP | ✔ | ✘ | ✔ | ✔ | ✘ | art. 97 ust. 2\nPrezydent RP | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | — | art. 127 ust. 1\norgany samorządu | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | zależnie od szczebla | art. 169 ust. 2\n\nSenat jest jedynym organem, przy którym Konstytucja pomija równość i proporcjonalność — i właśnie o to pyta zadanie.\n\nZnaczenie poszczególnych zasad\n\nZasada | Co gwarantuje\npowszechność | prawo wyborcze dla wszystkich obywateli spełniających warunki wieku i zdolności\nrówność formalna | każdy wyborca ma tyle samo głosów\nrówność materialna | każdy głos ma tę samą siłę (porównywalne okręgi)\nbezpośredniość | głosujemy na kandydata, bez elektorów\ntajność | nikt nie może poznać treści oddanego głosu\nproporcjonalność | podział mandatów odzwierciedla poparcie\n\nSystem większościowy a proporcjonalny\n\nCecha | Większościowy (Senat RP) | Proporcjonalny (Sejm RP)\nokręgi | jednomandatowe (100) | wielomandatowe (41)\nkto wygrywa | kandydat z największą liczbą głosów | listy dzielą mandaty według poparcia\nmetoda podziału | — | d'Hondta\nprogi | brak | 5% partia, 8% koalicja\nskutek dla systemu partyjnego | sprzyja dwupartyjności | sprzyja wielopartyjności\nreprezentatywność | niższa — głosy przegranych „przepadają\" | wyższa\nstabilność rządu | wyższa | niższa\n\nPrawidłowość opisana przez Maurice'a Duvergera: system większościowy w okręgach jednomandatowych prowadzi do systemu dwupartyjnego, a proporcjonalny — do wielopartyjnego.\n\nWybory do Senatu RP — fakty\n\nElement | Wartość\nliczba senatorów | 100\nliczba okręgów | 100 jednomandatowych (od 2011 r.)\nsystem | większościowy — zwykła większość (FPTP)\nkadencja | 4 lata, równolegle z Sejmem\nbierne prawo wyborcze | ukończone 30 lat\n\nPunktacja CKE\n\n- 10.1. 1 pkt — wszystkie trzy nazwy (równość, bezpośredniość, proporcjonalność).\n- 10.2. 2 pkt — dwa poprawne rozstrzygnięcia (zasady 1. i 3.) i dwa uzasadnienia;\n1 pkt — dwa rozstrzygnięcia i jedno uzasadnienie albo jedno rozstrzygnięcie z uzasadnieniem.\n- Razem: 3 pkt.\n\nTypowy błąd: **Najczęstszy błąd to przypisanie Senatowi zasady proporcjonalności.** Konstytucja RP wymienia proporcjonalność **wyłącznie przy wyborach do Sejmu** (art. 96 ust. 2). Wybory do Senatu są większościowe — od 2011 r. w 100 jednomandatowych okręgach. **Drugi częsty błąd: uznanie, że wybory do Senatu są równe.** Nie są — i to jest jedyny przypadek w polskim prawie wyborczym, gdzie równość świadomie pominięto. Okręgi senackie różnią się liczbą mieszkańców nawet kilkukrotnie. **Nie myl równości formalnej z materialną.** **Formalna** — każdy ma tyle samo głosów (spełniona także w wyborach do Senatu). **Materialna** — każdy głos ma tę samą siłę, czyli okręgi mają porównywalną liczbę mieszkańców (**niespełniona**). Tekst w zadaniu opisuje oba wymiary. **W 10.2 trzeba wskazać dwie zasady i uzasadnić obie.** Progi: dwa rozstrzygnięcia + dwa uzasadnienia = 2 pkt; dwa rozstrzygnięcia + jedno uzasadnienie **albo** jedno rozstrzygnięcie z uzasadnieniem = 1 pkt. **Uzasadnienie musi odwoływać się do rozwiązań prawnych, nie do intuicji.** „Bo Senat jest inny niż Sejm\" nie punktuje. Trzeba napisać: jednomandatowe okręgi, wybory większościowe, nierówna liczba wyborców w okręgach. **Nie myl bezpośredniości z tajnością.** Bezpośredniość — głosujemy wprost na kandydata, bez elektorów. Tajność — nikt nie wie, jak zagłosowaliśmy. Obie obowiązują w wyborach do Senatu.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-10.webp","solution_image":null,"topics":"zasady prawa wyborczego, wybory do Senatu RP, rownosc wyborow, proporcjonalnosc, system wiekszosciowy","page_from":13,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/10.1","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"10.1","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10.1. (0-1)\nPodaj nazwy opisanych zasad prawa wyborczego.\nNazwa zasady 1. -\nNazwa zasady 2. -\nNazwa zasady 3. -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 10.1. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZP) I. Wiedza i rozumienie.\n2) Zdający […] charakteryzuje […] formy\ndemokracji […].\n(ZP) III. Organy władzy publicznej\nw Rzeczypospolitej Polskiej.\n3) Zdający wyjaśnia, jak przeprowadzane są\npowszechne i bezpośrednie wybory organów\nwładzy publicznej w Rzeczypospolitej Polskiej\n[…].\n(SP) XI. Demokracja w Rzeczypospolitej\nPolskiej.\n3) Zdający […] przedstawia zasady wyborów\ndo Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej […].\nZasady oceniania\n1 pkt - podanie trzech poprawnych nazw.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\n1. równość / zasada równości\n2. bezpośredniość / zasada bezpośredniości\n3. proporcjonalność / zasada proporcjonalności","solution":"1. **równość** (zasada równości) 2. **bezpośredniość** (zasada bezpośredniości) 3. **proporcjonalność** (zasada proporcjonalności)","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-10.1.webp","solution_image":null,"topics":"zasady prawa wyborczego, wybory do Senatu RP, rownosc wyborow, proporcjonalnosc, system wiekszosciowy","page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/10.2","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"10.2","points":2,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10.2. (0-2)\nRozstrzygnij, które z opisanych zasad (1.-3.) nie są konstytucyjnymi zasadami\nwyborów do Senatu RP. Odpowiedzi uzasadnij, odwołując się w każdym przypadku do\nobowiązujących rozwiązań prawnych w danym zakresie.\nRozstrzygnięcie - zasada\nUzasadnienie -\nRozstrzygnięcie - zasada\nUzasadnienie -\n9.2.\n0-1\n10.1.\n0-1\n10.2.\n0-1-2\nMWOP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 10.2. (0-2)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Wiedza i rozumienie.\n(ZR) 3) Zdający przedstawia różne\nformy rywalizacji o władzę państwową\n[…].\n(ZP) 3) Zdający przedstawia\nfunkcjonowanie systemu politycznego\nRzeczypospolitej Polskiej.\n(ZR) VII. Rywalizacja o władzę.\n9) Zdający […] porównuje systemy wyborcze\nobowiązujące w wyborach w Rzeczypospolitej\nPolskiej.\n(ZP) III. Organy władzy publicznej\nw Rzeczypospolitej Polskiej.\n3) Zdający wyjaśnia, jak przeprowadzane są\npowszechne i bezpośrednie wybory organów\nwładzy publicznej w Rzeczypospolitej Polskiej\n[…].\n(SP) XI. Demokracja w Rzeczypospolitej\nPolskiej.\n3) Zdający […] przedstawia zasady wyborów\ndo Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i Senatu\nRzeczypospolitej Polskiej […].\nZasady oceniania\n2 pkt - dwa poprawne rozstrzygnięcia i sformułowanie dwóch poprawnych uzasadnień.\n1 pkt - dwa poprawne rozstrzygnięcia i sformułowanie jednego poprawnego uzasadnienia\nalbo poprawne rozstrzygnięcie i sformułowanie jego poprawnego uzasadnienia.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - (zasada) 1.\nUzasadnienie - Okręgi wyborcze w wyborach do Senatu RP nie obejmują jednakowej liczby\nwyborców, a z każdego z nich wybierany jest jeden senator (- w okręgach z mniejszą liczbą\nwyborców głos jednego wyborcy ma większą siłę niż w okręgach z większą liczbą\nwyborców).\nRozstrzygnięcie - (zasada) 3.\nUzasadnienie - Wybory do Senatu RP są większościowe.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Konstytucja RP (art. 97 ust. 2) stanowi, że wybory do Senatu są **powszechne, bezpośrednie i odbywają się w głosowaniu tajnym**. Brakuje w tym katalogu równości i proporcjonalności. **Rozstrzygnięcie: zasada 1. (równość)** *Uzasadnienie:* okręgi wyborcze w wyborach do Senatu RP **nie obejmują jednakowej liczby wyborców**, a z każdego wybierany jest **jeden senator**. W okręgu o mniejszej liczbie mieszkańców głos pojedynczego wyborcy ma zatem **większą siłę** niż w okręgu większym — nie jest więc spełniona równość w znaczeniu materialnym. **Rozstrzygnięcie: zasada 3. (proporcjonalność)** *Uzasadnienie:* wybory do Senatu RP są **większościowe** — w każdym ze **100 jednomandatowych okręgów** mandat zdobywa kandydat z największą liczbą głosów. Liczba mandatów uzyskanych przez komitety nie odzwierciedla więc proporcji poparcia w skali kraju. Zasada 2. (bezpośredniość) **jest** konstytucyjną zasadą wyborów do Senatu RP — wyborcy głosują wprost na kandydatów, bez elektorów.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-10.2.webp","solution_image":null,"topics":"zasady prawa wyborczego, wybory do Senatu RP, rownosc wyborow, proporcjonalnosc, system wiekszosciowy","page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/11","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"11","points":2,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11.\nO władzy ustawodawczej w jednym z państw\nFederalną władzę ustawodawczą sprawuje dwuizbowy Kongres. Pod względem uprawnień\nustawodawczych obie izby są sobie równe - proces ustawodawczy może rozpocząć się,\npoza ustawami podatkowymi, w każdej izbie, a zgoda obu izb na tę samą wersję ustawy jest\nkonieczna do jej uchwalenia. Izbą pierwszą jest Izba Reprezentantów, składająca się z 435\ndeputowanych, wybierana na kadencję 2-letnią w wyborach większościowych.\nNa podstawie: Systemy polityczne. Podręcznik akademicki,\nred. M. Bankowicz, B. Kosowska-Gąstoł, Kraków 2020, t. 2, s. 77.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **11.1.** 1. **Stanach Zjednoczonych (Ameryki)** — USA 2. **Senat** (Senat Stanów Zjednoczonych, 100 senatorów, po 2 z każdego stanu) **11.2.** Dwa argumenty — dowolne dwa z poniższych: **Argument 1 (poprawki Senatu).** W Polsce poprawki do ustawy uchwalone przez **Senat RP mogą zostać odrzucone przez Sejm RP bezwzględną większością głosów**. Zgoda drugiej izby co do treści wszystkich przepisów **nie jest więc konieczna** do wejścia ustawy w życie — inaczej niż w Kongresie, gdzie obie izby muszą przyjąć **tę samą wersję** ustawy. **Argument 2 (odrzucenie ustawy).** Uchwała Senatu RP o **odrzuceniu ustawy nie jest ostateczna** — Sejm RP może ją odrzucić bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. W USA sprzeciw drugiej izby **blokuje** ustawę. **Argument 3 (kierunek drogi ustawodawczej).** W Polsce projekt ustawy trafia **najpierw do Sejmu**, a do Senatu dopiero po jego uchwaleniu. Nie ma rozwiązania, w myśl którego prace nad projektem mogłyby rozpoczynać się w drugiej izbie — a w Kongresie proces może ruszyć w każdej izbie (poza ustawami podatkowymi). **Argument 4 (asymetria pozycji).** W Polsce mamy **bikameralizm nierównorzędny** — Sejm RP ma w zakresie ustawodawstwa wyraźnie **większe uprawnienia** niż Senat RP. W USA obie izby są w tym zakresie równe.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nKongres USA — dwie izby\n\nCecha | Izba Reprezentantów | Senat\nliczba członków | 435 | 100 (po 2 z każdego stanu)\nkadencja | 2 lata | 6 lat (co 2 lata odnowa 1/3)\nreprezentuje | ludność (proporcjonalnie do liczby mieszkańców) | stany (równo)\nwybory | większościowe, okręgi jednomandatowe | większościowe, ogólnostanowe\nuprawnienia wyłączne | inicjowanie ustaw podatkowych, wszczęcie impeachmentu | ratyfikacja traktatów, zatwierdzanie nominacji, sąd w impeachmencie\n\nBikameralizm równorzędny a nierównorzędny\n\nCecha | Równorzędny (USA) | Nierównorzędny (Polska)\ngdzie zaczyna się droga ustawodawcza | w każdej izbie | tylko w Sejmie\nczy zgoda drugiej izby jest konieczna | tak | nie — Sejm przełamuje\njak rozstrzyga się rozbieżności | komitet uzgodnieniowy obu izb | decyzją Sejmu\npozycja drugiej izby | równa lub mocniejsza | słabsza\n\nInne przykłady bikameralizmu równorzędnego: Włochy, Szwajcaria. Nierównorzędnego: Polska, Wielka Brytania, Francja.\n\nDroga ustawodawcza w Polsce — krok po kroku\n\nEtap | Kto | Uwagi\n1. inicjatywa | 15 posłów, komisja, Senat, Prezydent, RM, 100 tys. obywateli | Senat inicjuje jako izba, w drodze uchwały\n2. trzy czytania | Sejm | uchwalenie zwykłą większością przy kworum 1/2\n3. przekazanie do Senatu | Marszałek Sejmu | Senat ma 30 dni\n4. decyzja Senatu | przyjęcie / poprawki / odrzucenie / bezczynność | bezczynność = przyjęcie\n5. rozpatrzenie stanowiska Senatu | Sejm | odrzuca bezwzględną większością przy kworum 1/2\n6. podpis | Prezydent RP | 21 dni; alternatywnie weto albo wniosek do TK\n7. weto Prezydenta | Sejm | odrzucenie wymaga 3/5 głosów przy kworum 1/2\n8. ogłoszenie | Dziennik Ustaw | wejście w życie po vacatio legis\n\nWarto zapamiętać trzy różne większości w tej ścieżce: zwykła (uchwalenie ustawy), bezwzględna (przełamanie Senatu), 3/5 (przełamanie weta Prezydenta).\n\nPunktacja CKE\n\n- 11.1. 1 pkt — obie luki: Stany Zjednoczone (USA) i Senat.\n- 11.2. 1 pkt — dwa poprawne argumenty odwołujące się do polskich rozwiązań prawnych.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 11.2 trzeba podać dwa argumenty, a punkt jest przyznawany łącznie.** Jeden trafny i jeden chybiony to zero punktów. Warto wybrać dwa argumenty z różnych obszarów — np. jeden o poprawkach, drugi o kolejności izb. **Najczęstszy błąd merytoryczny: twierdzenie, że Senat RP może zawetować ustawę.** Nie może. Senat ma 30 dni na przyjęcie ustawy, wprowadzenie poprawek albo jej odrzucenie — ale **każdą z tych decyzji Sejm może przełamać** bezwzględną większością. Weto przysługuje **Prezydentowi RP**, nie Senatowi. **Nie myl bezczynności Senatu z odrzuceniem.** Jeśli Senat nie podejmie uchwały w ciągu **30 dni**, ustawę uznaje się za **przyjętą w brzmieniu uchwalonym przez Sejm** (art. 121 ust. 2 Konstytucji RP). **W 11.1 luka 2. bywa wypełniana „Izbą Lordów\" albo „Bundesratem\".** Tekst mówi o **Kongresie** i **Izbie Reprezentantów** — to jednoznacznie USA, gdzie izbą drugą (wyższą) jest **Senat**. **Uwaga na jeden wyjątek w tekście: ustawy podatkowe.** Te muszą w USA rozpocząć bieg w **Izbie Reprezentantów** (klauzula pochodzenia, *Origination Clause*). To jedyne odstępstwo od równości izb i CKE celowo je w tekście zostawia. **Nie utożsamiaj polskiego Senatu z amerykańskim.** Amerykański Senat jest **silniejszy** od Izby Reprezentantów w wielu obszarach (zatwierdzanie nominacji, ratyfikacja traktatów), a polski Senat jest izbą **słabszą** od Sejmu.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-11.webp","solution_image":null,"topics":"Kongres USA, Izba Reprezentantow i Senat, bikameralizm, droga ustawodawcza w RP, pozycja Senatu RP","page_from":14,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/11.1","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"11.1","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11.1. (0-1)\nUzupełnij zdania - podaj nazwy: państwa (1.) i izby parlamentu (2.).\nTekst dotyczy władzy ustawodawczej w (1.)\nW tym państwie funkcjonuje parlament dwuizbowy, a izbą drugą jest (2.)","answer":null,"answer_text":"Zadanie 11.1. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZR) I. Wiedza i rozumienie.\n3) Zdający przedstawia różne formy\nrywalizacji o władzę państwową, jej\nsprawowania […].\n(ZP) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n1) Zdający […] wykorzystuje informacje\nna temat życia […] politycznego.\n(ZR) VIII. Modele sprawowania władzy.\n4) Zdający charakteryzuje systemy ze\nszczególną rolą prezydenta - klasyczny\nprezydencki (na przykładzie Stanów\nZjednoczonych Ameryki) […].\n6) Zdający […] podaje przykłady państw\nz parlamentem […] dwuizbowym.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne uzupełnienie dwóch luk.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\n1. Stanach Zjednoczonych (Ameryki) / USA\n2. Senat","solution":"1. **Stanach Zjednoczonych (Ameryki)** — USA 2. **Senat** (Senat Stanów Zjednoczonych, 100 senatorów, po 2 z każdego stanu)","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-11.1.webp","solution_image":null,"topics":"Kongres USA, Izba Reprezentantow i Senat, bikameralizm, droga ustawodawcza w RP, pozycja Senatu RP","page_from":14,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/11.2","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"11.2","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11.2. (0-1)\nOdwołując się do obowiązujących rozwiązań prawnych, sformułuj dwa argumenty do\ntezy: W Rzeczypospolitej Polskiej kompetencje izb parlamentu w zakresie drogi\nustawodawczej są inne, niż przedstawiono w tekście.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 11.2. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZP) I. Wiedza i rozumienie.\n3) Zdający przedstawia funkcjonowanie\nsystemu politycznego Rzeczypospolitej\nPolskiej.\n5) Zdający charakteryzuje instytucje\npolskiego systemu prawnego.\n(ZP) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n1) Zdający […] wykorzystuje informacje\nna temat życia […] politycznego.\n(ZP) III. Organy władzy publicznej\nw Rzeczypospolitej Polskiej.\n4) Zdający […] wymienia kompetencje Sejmu\nRzeczypospolitej Polskiej i Senatu\nRzeczypospolitej Polskiej […].\n(ZP) V. Prawo w Rzeczypospolitej Polskiej.\n2) Zdający […] przedstawia procedurę\nustawodawczą.\nZasady oceniania\n1 pkt - sformułowanie dwóch poprawnych argumentów.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nTyp 1.: Poprawki do ustawy uchwalone przez Senat RP mogą zostać przez Sejm RP\nodrzucone bezwzględną większością głosów (zatem w Polsce zgoda drugiej izby co do\nwszystkich przepisów danej ustawy nie jest konieczna do tego, by ta ustawa weszła w życie).\nTyp 2.: Uchwalenie przez Senat RP odrzucenia ustawy nie jest ostateczne - Sejm RP może\nodrzucić taką uchwałę Senatu RP bezwzględną większością głosów (zatem w Polsce zgoda\ndrugiej izby na ustawę nie jest konieczna do tego, by ta ustawa weszła w życie).\nTyp 3.: Ustawa zostaje przekazana do akceptacji Senatu RP dopiero wówczas, gdy zostanie\nprzyjęta przez Sejm RP (zatem nie ma w Polsce rozwiązania, w myśl którego prace nad\nwniesionym projektem ustawy rozpoczynałyby się w drugiej izbie parlamentu).\nTyp 4.: W zakresie ustawodawstwa w Polsce Sejm RP ma większe uprawnienia niż Senat\nRP, co jest inne niż w USA.","solution":"Dwa argumenty — dowolne dwa z poniższych: **Argument 1 (poprawki Senatu).** W Polsce poprawki do ustawy uchwalone przez **Senat RP mogą zostać odrzucone przez Sejm RP bezwzględną większością głosów**. Zgoda drugiej izby co do treści wszystkich przepisów **nie jest więc konieczna** do wejścia ustawy w życie — inaczej niż w Kongresie, gdzie obie izby muszą przyjąć **tę samą wersję** ustawy. **Argument 2 (odrzucenie ustawy).** Uchwała Senatu RP o **odrzuceniu ustawy nie jest ostateczna** — Sejm RP może ją odrzucić bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. W USA sprzeciw drugiej izby **blokuje** ustawę. **Argument 3 (kierunek drogi ustawodawczej).** W Polsce projekt ustawy trafia **najpierw do Sejmu**, a do Senatu dopiero po jego uchwaleniu. Nie ma rozwiązania, w myśl którego prace nad projektem mogłyby rozpoczynać się w drugiej izbie — a w Kongresie proces może ruszyć w każdej izbie (poza ustawami podatkowymi). **Argument 4 (asymetria pozycji).** W Polsce mamy **bikameralizm nierównorzędny** — Sejm RP ma w zakresie ustawodawstwa wyraźnie **większe uprawnienia** niż Senat RP. W USA obie izby są w tym zakresie równe.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-11.2.webp","solution_image":null,"topics":"Kongres USA, Izba Reprezentantow i Senat, bikameralizm, droga ustawodawcza w RP, pozycja Senatu RP","page_from":14,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/12","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"12","points":3,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12.\nO systemie politycznym jednego z państw Europy\nMonarcha, którym jest dziedziczny w linii męskiej książę, pełni funkcję głowy państwa oraz\nposiada trzy naczelne uprawnienia:\nprawo inicjatywy ustawodawczej (dzielone z rządem, prawo to […] przysługuje także\nparlamentowi oraz obywatelom w drodze inicjatywy ludowej),\nprawo sankcji wobec ustaw (książę dysponuje wetem absolutnym względem ustaw\nuchwalanych przez parlament w postaci możliwości niepodpisania ustawy - brak\npodpisu księcia w ciągu 6 miesięcy od chwili uchwalenia ustawy oznacza jej\nprawomocne odrzucenie),\nprawo rozwiązywania parlamentu (posiada je również naród w drodze referendum)\noraz odraczania i zamykania jego sesji. […]\n11.1.\n0-1\n11.2.\n0-1\nMWOP-R0_100\nDodatkowo książę [m]ianuje premiera […] i wyposaża go w kompetencje [oraz] może\nw każdej chwili odwołać rząd i powołać na jego miejsce nowy (rola parlamentu ogranicza się\ndo udzielenia wotum zaufania nowemu gabinetowi, co musi nastąpić w ciągu 4 miesięcy od\nchwili jego powołania). […] Wszystkie działania organów jurysdykcji w państwie wykonywane\nsą w imieniu panującego księcia. […]\nWładza ustawodawcza skupiona jest w rękach księcia i jednoizbowego parlamentu […].\nParlament posiada uprawnienia ustawodawcze i kontrolne wobec administracji księstwa.\nMałe państwa Europy. Specyfika systemu politycznego i aktywności międzynarodowej,\nred. D. Popławski, Warszawa 2009, s. 324-325.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **12.1.** **Rozstrzygnięcie: Nie.** **Uzasadnienie:** uprawnienia księcia opisane w tekście są **znacznie szersze** niż w monarchii parlamentarnej, gdzie władca pełni funkcje **wyłącznie reprezentacyjne** („panuje, ale nie rządzi\"). Tutaj monarcha: - dysponuje **wetem absolutnym** wobec ustaw, którego parlament nie może przełamać, - **mianuje premiera i wyposaża go w kompetencje**, a rząd może odwołać **w każdej chwili**, - może **rozwiązać parlament** oraz odraczać i zamykać jego sesje, - **współdzieli władzę ustawodawczą** z parlamentem. To zestaw uprawnień charakterystyczny dla **monarchii konstytucyjnej**, w której władca zachowuje realną władzę ograniczoną jedynie ramami konstytucji. (Opisane państwo to **Księstwo Liechtensteinu**.) **12.2.** Dualizm egzekutywy oznacza, że władza wykonawcza jest **podzielona między dwa odrębne organy**. W opisanym państwie funkcje **głowy państwa** i **szefa rządu są rozdzielone**: głową państwa jest **książę**, a rządem kieruje **premier** (mianowany przez księcia i wyposażony przez niego w kompetencje). Obok siebie istnieją więc dwa człony egzekutywy — monarcha i gabinet — co jest istotą dualizmu. **12.3.** W **systemie parlamentarno-komitetowym** (rządów zgromadzenia) rząd jest jedynie **komitetem wykonawczym parlamentu**: parlament go powołuje, kontroluje i w każdej chwili może zmienić jego skład, a władza jest skupiona w jednym organie przedstawicielskim. W opisanym państwie jest inaczej: - o **powołaniu, kompetencjach i odwołaniu rządu decyduje książę**, a nie parlament; rola parlamentu ogranicza się do udzielenia wotum zaufania, - książę może **rozwiązać parlament** — w systemie parlamentarno-komitetowym byłoby to niemożliwe, bo to zgromadzenie stoi najwyżej, - obowiązuje **rozdział władz**, a nie ich koncentracja w parlamencie.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nTrzy typy monarchii\n\nTyp | Władza monarchy | Ograniczenia | Przykłady\nabsolutna | pełnia władzy | brak lub iluzoryczne | Arabia Saudyjska, Oman, Brunei\nkonstytucyjna | realna, ale ograniczona konstytucją | konstytucja, częściowo parlament | Liechtenstein, Monako, Maroko, Jordania\nparlamentarna | reprezentacyjna — „panuje, ale nie rządzi\" | rządzi gabinet odpowiedzialny przed parlamentem | Wielka Brytania, Szwecja, Hiszpania, Belgia, Holandia, Dania, Norwegia, Japonia\n\nTest rozstrzygający: czy monarcha może samodzielnie zablokować ustawę albo odwołać rząd? Jeśli tak — monarchia konstytucyjna, nie parlamentarna.\n\nCztery klasyczne systemy rządów\n\nSystem | Egzekutywa | Odpowiedzialność rządu | Przykład\nprezydencki | monistyczna | przed prezydentem | USA\nparlamentarno-gabinetowy | dualistyczna | przed parlamentem | Niemcy, Wielka Brytania, Polska\npółprezydencki | dualistyczna | podwójna | Francja\nparlamentarno-komitetowy | podporządkowana parlamentowi | rząd = komitet parlamentu | Szwajcaria\n\nSystem parlamentarno-komitetowy (rządów zgromadzenia)\n\nCecha | Opis\npozycja parlamentu | organ najwyższy — koncentruje władzę\nrząd | komitet wykonawczy parlamentu, wykonuje jego decyzje\ngłowa państwa | słaba lub kolegialna (w Szwajcarii — Rada Związkowa rotacyjnie)\nrozwiązanie parlamentu | niemożliwe przez egzekutywę\nodpowiedzialność | rząd całkowicie podległy parlamentowi\n\nOpisane w zadaniu państwo łamie wszystkie te cechy: parlament może zostać rozwiązany, rząd zależy od księcia, a władza jest podzielona.\n\nWeto ustawodawcze — typy\n\nTyp | Kto może przełamać | Przykład\nabsolutne | nikt | książę Liechtensteinu\nzawieszające | parlament kwalifikowaną większością | Prezydent RP (Sejm — 3/5), Prezydent USA (Kongres — 2/3 w obu izbach)\nkieszonkowe (pocket veto) | — (ustawa upada z braku podpisu przy końcu sesji) | USA\n\nPunktacja CKE\n\n- 12.1. 1 pkt — rozstrzygnięcie (Nie) wraz z uzasadnieniem: uprawnienia księcia są szersze niż w monarchii parlamentarnej / charakterystyczne dla monarchii konstytucyjnej.\n- 12.2. 1 pkt — wskazanie, że funkcje głowy państwa i szefa rządu są rozdzielone.\n- 12.3. 1 pkt — uzasadnienie zestawiające definicję systemu parlamentarno-komitetowego z realiami opisanego państwa.\n- Razem: 3 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 12.1 kusi odpowiedź „Tak\", bo w państwie działa parlament.** Sama obecność parlamentu nie czyni monarchii parlamentarną. Rozstrzyga **zakres władzy monarchy**: w monarchii parlamentarnej jest on figurą reprezentacyjną, a tu ma weto absolutne, mianuje i odwołuje rząd oraz rozwiązuje parlament. **Nie myl trzech typów monarchii.** **Absolutna** — brak konstytucji ograniczającej władcę (Arabia Saudyjska, Oman). **Konstytucyjna** — konstytucja ogranicza monarchę, ale zachowuje on realną władzę (**Liechtenstein**, Monako, Maroko). **Parlamentarna** — monarcha panuje, ale nie rządzi (Wielka Brytania, Szwecja, Hiszpania, Belgia). **W 12.2 uzasadnienie może być bardzo krótkie i to wystarczy.** Klucz CKE uznaje zdanie: „Funkcje głowy państwa i szefa rządu są rozdzielone\". Rozbudowywanie odpowiedzi nie szkodzi, ale nie jest wymagane. **Nie myl dualizmu egzekutywy z trójpodziałem władzy.** Dualizm dotyczy **wewnętrznego podziału władzy wykonawczej** (głowa państwa + rząd). Trójpodział to podział na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Egzekutywa monistyczna występuje np. w USA, gdzie prezydent jest jednocześnie głową państwa i szefem administracji. **W 12.3 trzeba najpierw zdefiniować system parlamentarno-komitetowy, a potem pokazać różnicę.** Samo „bo tam rządzi książę\" nie punktuje — brakuje punktu odniesienia. Konstrukcja odpowiedzi: „W systemie parlamentarno-komitetowym… natomiast w opisanym państwie…\". **Weto absolutne kontra zawieszające.** Absolutne (Liechtenstein) — parlament **nie może** go przełamać. Zawieszające (Polska) — Sejm odrzuca weto Prezydenta większością **3/5** głosów. To rozróżnienie warto mieć w zapasie.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-12.webp","solution_image":null,"topics":"monarchia konstytucyjna i parlamentarna, Liechtenstein, dualizm egzekutywy, system parlamentarno-komitetowy, weto absolutne","page_from":14,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/12.1","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"12.1","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12.1. (0-1)\nRozstrzygnij, czy państwo, którego dotyczy tekst, jest klasyczną monarchią\nparlamentarną. Odpowiedź uzasadnij.\nRozstrzygnięcie -\nUzasadnienie -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12.1. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\n(ZR) I. Wiedza i rozumienie.\n3) Zdający przedstawia różne formy\nrywalizacji o władzę państwową, jej\nsprawowania […].\n8) Zdający wykorzystuje swą wiedzę do\nrozumienia zjawisk społeczno-\n-politycznych […].\n(ZR) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n2) Zdający wykazuje się umiejętnością\nczytania ze zrozumieniem […] tekstów\nz zakresu nauk społecznych.\n(ZR) VIII. Modele sprawowania władzy.\n2) Zdający przedstawia, odwołując się do\nwspółczesnych przykładów, typologie\nwspółczesnych monarchii ze względu na\npozycję głowy państwa (absolutna,\nkonstytucyjna, parlamentarna) […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie i sformułowanie poprawnego uzasadnienia.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - Nie.\nUzasadnienie -\nTyp 1.: Uprawnienia księcia przedstawione w tekście są większe niż uprawnienia władcy\nw monarchii parlamentarnej.\nTyp 2.: Uprawnienia księcia przedstawione w tekście są charakterystyczne dla monarchii\nkonstytucyjnej.","solution":"**Rozstrzygnięcie: Nie.** **Uzasadnienie:** uprawnienia księcia opisane w tekście są **znacznie szersze** niż w monarchii parlamentarnej, gdzie władca pełni funkcje **wyłącznie reprezentacyjne** („panuje, ale nie rządzi\"). Tutaj monarcha: - dysponuje **wetem absolutnym** wobec ustaw, którego parlament nie może przełamać, - **mianuje premiera i wyposaża go w kompetencje**, a rząd może odwołać **w każdej chwili**, - może **rozwiązać parlament** oraz odraczać i zamykać jego sesje, - **współdzieli władzę ustawodawczą** z parlamentem. To zestaw uprawnień charakterystyczny dla **monarchii konstytucyjnej**, w której władca zachowuje realną władzę ograniczoną jedynie ramami konstytucji. (Opisane państwo to **Księstwo Liechtensteinu**.)","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-12.1.webp","solution_image":null,"topics":"monarchia konstytucyjna i parlamentarna, Liechtenstein, dualizm egzekutywy, system parlamentarno-komitetowy, weto absolutne","page_from":15,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/12.2","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"12.2","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12.2. (0-1)\nUzasadnij, że w państwie, którego dotyczy tekst, istnieje dualizm egzekutywy.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12.2. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZR) I. Wiedza i rozumienie.\n3) Zdający przedstawia różne formy\nrywalizacji o władzę państwową, jej\nsprawowania […].\n(ZR) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n2) Zdający wykazuje się umiejętnością\nczytania ze zrozumieniem […] tekstów\nz zakresu nauk społecznych.\n(ZR) VIII. Modele sprawowania władzy.\n7) Zdający wyjaśnia mechanizmy wyłaniania\nrządu […].\n8) Zdający charakteryzuje typy relacji między\nrządem a głową państwa […].\nZasady oceniania\n1 pkt - sformułowanie poprawnego uzasadnienia.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nPrzykładowa odpowiedź\nFunkcje głowy państwa i szefa rządu są rozdzielone.","solution":"Dualizm egzekutywy oznacza, że władza wykonawcza jest **podzielona między dwa odrębne organy**. W opisanym państwie funkcje **głowy państwa** i **szefa rządu są rozdzielone**: głową państwa jest **książę**, a rządem kieruje **premier** (mianowany przez księcia i wyposażony przez niego w kompetencje). Obok siebie istnieją więc dwa człony egzekutywy — monarcha i gabinet — co jest istotą dualizmu.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-12.2.webp","solution_image":null,"topics":"monarchia konstytucyjna i parlamentarna, Liechtenstein, dualizm egzekutywy, system parlamentarno-komitetowy, weto absolutne","page_from":15,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/12.3","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"12.3","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12.3. (0-1)\nUzasadnij, że w państwie, którego dotyczy tekst, nie funkcjonuje system\nparlamentarno-komitetowy.\n12.1.\n0-1\n12.2.\n0-1\n12.3.\n0-1\nMWOP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 12.3. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\n(ZR) I. Wiedza i rozumienie.\n3) Zdający przedstawia różne formy\nrywalizacji o władzę państwową, jej\nsprawowania […].\n(ZR) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n2) Zdający wykazuje się umiejętnością\nczytania ze zrozumieniem […] tekstów\nz zakresu nauk społecznych.\n(ZR) VIII. Modele sprawowania władzy.\n5) Zdający charakteryzuje systemy polityczne\nz zachwianym podziałem władzy -\nparlamentarno-komitetowy […].\nZasady oceniania\n1 pkt - sformułowanie poprawnego uzasadnienia.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nTyp 1.: W systemie parlamentarno-komitetowym rząd jest komitetem wykonawczym\nparlamentu, natomiast w państwie, którego dotyczy tekst, mamy trójpodział władzy.\nTyp 2.: W systemie parlamentarno-komitetowym rząd jest komitetem wykonawczym\nparlamentu, natomiast w państwie, którego dotyczy tekst, o kompetencjach czy składzie\nrządu decyduje książę.\nTyp 3.: W systemie parlamentarno-komitetowym rząd jest komitetem wykonawczym\nparlamentu, natomiast w państwie, którego dotyczy tekst, zależność rządu od parlamentu\njest znacznie mniejsza.\nTyp 4.: System parlamentarno-komitetowy występuje tylko w republikach, a państwo opisane\nw tekście jest monarchią.\nTyp 5.: W systemie parlamentarno-komitetowym funkcje głowy państwa sprawuje organ\nkolegialny, natomiast w państwie, którego dotyczy tekst, głową państwa jest jednoosobowo\nmonarcha.\nTyp 6.: W systemie parlamentarno-komitetowym naczelną rolę odgrywa parlament,\nnatomiast w państwie, którego dotyczy tekst, pozycja parlamentu jest ograniczona na rzecz\nmonarchy.","solution":"W **systemie parlamentarno-komitetowym** (rządów zgromadzenia) rząd jest jedynie **komitetem wykonawczym parlamentu**: parlament go powołuje, kontroluje i w każdej chwili może zmienić jego skład, a władza jest skupiona w jednym organie przedstawicielskim. W opisanym państwie jest inaczej: - o **powołaniu, kompetencjach i odwołaniu rządu decyduje książę**, a nie parlament; rola parlamentu ogranicza się do udzielenia wotum zaufania, - książę może **rozwiązać parlament** — w systemie parlamentarno-komitetowym byłoby to niemożliwe, bo to zgromadzenie stoi najwyżej, - obowiązuje **rozdział władz**, a nie ich koncentracja w parlamencie.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-12.3.webp","solution_image":null,"topics":"monarchia konstytucyjna i parlamentarna, Liechtenstein, dualizm egzekutywy, system parlamentarno-komitetowy, weto absolutne","page_from":15,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/13","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"13","points":3,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13.\nFragmenty ustawy uchwalonej w Rzeczypospolitej Polskiej w 1990 roku\nArt. 1.1. Mieszkańcy gminy tworzą z mocy prawa wspólnotę samorządową.\nArt. 2.1. Gmina wykonuje zadania publiczne w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność.\n2. Gmina posiada osobowość prawną.\n3. Samodzielność gminy podlega ochronie sądowej.\nArt. 11.1. Mieszkańcy gminy podejmują rozstrzygnięcia w głosowaniu powszechnym\n(poprzez wybory i referendum) lub za pośrednictwem organów gminy.\nArt. 16. Kadencja rady gminy trwa 4 lata[,] licząc od dnia wyboru.\nArt. 26.1. Organem wykonawczym gminy jest zarząd.\n2. W skład zarządu wchodzą: wójt albo burmistrz (prezydent miasta) jako przewodniczący\nzarządu, ich zastępcy oraz pozostali członkowie.\nArt. 28.1. [Organ wykonawczy] wybiera rada gminy […] w głosowaniu tajnym.\nDz.U. 1990, nr 16, poz. 95.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **13.1.** Zmianie uległy trzy przepisy — wystarczy wskazać **dwa**: **Rozstrzygnięcie: przepis z art. 16.** *Uzasadnienie:* obecnie **kadencja rady gminy trwa 5 lat**, a nie 4. Zmiana weszła w życie na mocy nowelizacji z 2018 r. i objęła kadencje rozpoczynające się od wyborów samorządowych w 2018 roku. **Rozstrzygnięcie: przepis z art. 26.1 (i 26.2).** *Uzasadnienie:* obecnie organem wykonawczym gminy jest **wójt (burmistrz, prezydent miasta)** — organ **jednoosobowy**. Kolegialny **zarząd gminy nie istnieje** od reformy z 2002 roku. **Rozstrzygnięcie: przepis z art. 28.1.** *(trzeci możliwy wariant)* *Uzasadnienie:* obecnie organ wykonawczy gminy jest wybierany **bezpośrednio, w wyborach powszechnych** przez mieszkańców, a nie przez radę gminy w głosowaniu tajnym. **13.2. FP** 1. **F** — ustawa pochodzi z **1990 roku**, a obowiązująca Konstytucja RP została uchwalona w **1997 roku**. Reforma samorządowa wyprzedziła więc obecną konstytucję o siedem lat; jej podstawą była nowelizacja konstytucji z marca 1990 r., a nie ustawa zasadnicza z 1997 r. 2. **P** — art. 2 stanowi, że gmina **posiada osobowość prawną** i wykonuje zadania „w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność\". Osoba prawna ma zarówno zdolność prawną, jak i **zdolność do czynności prawnych** — może więc samodzielnie zawierać umowy, nabywać mienie i występować przed sądem.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nCo się zmieniło od 1990 roku\n\nArtykuł | Stan z 1990 r. | Stan obecny | Od kiedy\nart. 1 | wspólnota samorządowa z mocy prawa | bez zmian | —\nart. 2 | osobowość prawna, ochrona sądowa | bez zmian | —\nart. 11 | wybory i referendum | bez zmian | —\nart. 16 | kadencja rady 4 lata | kadencja 5 lat | 2018\nart. 26 | organ wykonawczy = zarząd (kolegialny) | wójt / burmistrz / prezydent (jednoosobowy) | 2002\nart. 28 | organ wykonawczy wybierany przez radę | wybierany bezpośrednio przez mieszkańców | 2002\n\nTrzy etapy reformy samorządowej\n\nRok | Zmiana\n1990 | przywrócenie samorządu gminnego; pierwsze wolne wybory samorządowe (27 maja)\n1998/1999 | wprowadzenie powiatów i województw samorządowych; podział na 16 województw\n2002 | bezpośrednie wybory wójta, burmistrza i prezydenta miasta; likwidacja zarządu gminy\n2018 | kadencja 5-letnia; limit dwóch kadencji wójta, burmistrza, prezydenta\n\nOrgany gminy dziś\n\nOrgan | Charakter | Sposób wyboru | Kadencja\nrada gminy | stanowiący i kontrolny | wybory powszechne | 5 lat\nwójt / burmistrz / prezydent | wykonawczy, jednoosobowy | wybory bezpośrednie | 5 lat, maks. 2 kadencje\n\nUwaga na porównanie z pozostałymi szczeblami: w powiecie i województwie organ wykonawczy jest nadal kolegialny (zarząd) i wybierany przez organ stanowiący. Bezpośrednie wybory organu wykonawczego to specyfika gminy.\n\nGmina jako osoba prawna\n\nUprawnienie | Podstawa\nosobowość prawna | art. 2 ust. 2 ustawy o samorządzie gminnym\nwłasne mienie (mienie komunalne) | art. 43 i nast.\nzawieranie umów, zaciąganie zobowiązań | zdolność do czynności prawnych\nzdolność sądowa — pozywanie i bycie pozywaną | art. 2 ust. 3 (ochrona sądowa samodzielności)\nskarga do sądu administracyjnego na rozstrzygnięcie nadzorcze wojewody | ustawa\n\nPunktacja CKE\n\n- 13.1. 2 pkt — dwa poprawne rozstrzygnięcia i dwa uzasadnienia;\n1 pkt — dwa rozstrzygnięcia i jedno uzasadnienie albo jedno rozstrzygnięcie z uzasadnieniem.\n- 13.2. 1 pkt — poprawna ocena obu stwierdzeń (FP).\n- Razem: 3 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 13.1 najczęściej pomijana jest zmiana kadencji.** Wydłużenie kadencji organów samorządu z 4 do **5 lat** to jedna z ważniejszych nowelizacji ostatnich lat — obowiązuje od kadencji rozpoczętej w 2018 roku. **Nie wystarczy wskazać numeru artykułu.** Punkt przyznaje się za rozstrzygnięcie **wraz z** uzasadnieniem odwołującym się do **obecnego** stanu prawnego. Trzeba więc napisać, jak jest dziś, a nie tylko że „się zmieniło\". **Uwaga na artykuły, które się NIE zmieniły.** Art. 1 (wspólnota samorządowa), art. 2 (osobowość prawna, samodzielność chroniona sądowo) i art. 11 (wybory i referendum) obowiązują **w niezmienionym kształcie** — wskazanie któregoś z nich to błąd. **W 13.2 stwierdzenie 1. sprawdza chronologię.** Ustawa o samorządzie gminnym — **8 marca 1990 r.**; Konstytucja RP — **2 kwietnia 1997 r.** Przyczyna nie może następować po skutku. **W 13.2 stwierdzenie 2. bywa mylone ze zdolnością prawną.** Gmina ma obie: jako osoba prawna może **być podmiotem** praw (zdolność prawna) i **samodzielnie działać** w obrocie (zdolność do czynności prawnych). Zwrot „w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność\" wskazuje właśnie na to drugie. **Nie myl trzech reform samorządowych.** **1990** — przywrócenie samorządu gminnego. **1998/1999** — utworzenie powiatów i województw samorządowych. **2002** — bezpośrednie wybory wójta, burmistrza i prezydenta miasta oraz likwidacja zarządu gminy.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-13.webp","solution_image":null,"topics":"ustawa o samorzadzie gminnym 1990, organ wykonawczy gminy, kadencja rady gminy, osobowosc prawna gminy, reforma samorzadowa","page_from":16,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/13.1","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"13.1","points":2,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13.1. (0-2)\nRozstrzygnij, które z przytoczonych przepisów prawnych uległy zmianie. Odpowiedzi\nuzasadnij, odwołując się w każdym przypadku do obowiązujących rozwiązań\nprawnych w danym zakresie.\nRozstrzygnięcie - przepis prawny z art\nUzasadnienie -\nRozstrzygnięcie - przepis prawny z art\nUzasadnienie -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 13.1. (0-2)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZP) I. Wiedza i rozumienie.\n3) Zdający przedstawia funkcjonowanie\nsystemu politycznego Rzeczypospolitej\nPolskiej.\n(ZP) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n2) Zdający wykazuje się umiejętnością\nczytania ze zrozumieniem […] innych\nźródeł […].\n(ZP) III. Organy władzy publicznej\nw Rzeczypospolitej Polskiej.\n3) Zdający wyjaśnia, jak przeprowadzane są\npowszechne i bezpośrednie wybory organów\nwładzy publicznej w Rzeczypospolitej Polskiej\n[…].\n8) Zdający przedstawia organy stanowiące\ni wykonawcze samorządu terytorialnego na\npoziomie gminy i miasta na prawach powiatu\n[…] w Rzeczypospolitej Polskiej;\ncharakteryzuje kompetencje tych organów\ni zależności między nimi.\n(ZP) V. Prawo w Rzeczypospolitej Polskiej.\n3) Zdający […] interpretuje przepisy prawne.\n(SP) VI. Społeczność lokalna.\n3) Zdający wymienia organy stanowiące\ni wykonawcze w gminie (mieście/dzielnicy);\nprzedstawia, jak są one wybierane […].\nZasady oceniania\n2 pkt - dwa poprawne rozstrzygnięcia i sformułowanie dwóch poprawnych uzasadnień.\n1 pkt - dwa poprawne rozstrzygnięcia i sformułowanie jednego poprawnego uzasadnienia\nalbo poprawne rozstrzygnięcie i sformułowanie jego poprawnego uzasadnienia.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nTyp 1.: Rozstrzygnięcie - (przepis prawny z art.) 16.\nUzasadnienie - Obecnie kadencja rady gminy trwa 5 lat.\nTyp 2.: Rozstrzygnięcie - (przepis prawny z art.) 26.1./ 26.2.\nUzasadnienie - Obecnie organem wykonawczym gminy jest wójt [burmistrz, prezydent\nmiasta], a zatem organ wykonawczy gminy jest jednoosobowy (- zarząd gminy nie istnieje).\nTyp 3.: Rozstrzygnięcie - (przepis prawny z art.) 28.1.\nUzasadnienie - Obecnie organ wykonawczy w gminie wybierany jest bezpośrednio\nw wyborach powszechnych.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Zmianie uległy trzy przepisy — wystarczy wskazać **dwa**: **Rozstrzygnięcie: przepis z art. 16.** *Uzasadnienie:* obecnie **kadencja rady gminy trwa 5 lat**, a nie 4. Zmiana weszła w życie na mocy nowelizacji z 2018 r. i objęła kadencje rozpoczynające się od wyborów samorządowych w 2018 roku. **Rozstrzygnięcie: przepis z art. 26.1 (i 26.2).** *Uzasadnienie:* obecnie organem wykonawczym gminy jest **wójt (burmistrz, prezydent miasta)** — organ **jednoosobowy**. Kolegialny **zarząd gminy nie istnieje** od reformy z 2002 roku. **Rozstrzygnięcie: przepis z art. 28.1.** *(trzeci możliwy wariant)* *Uzasadnienie:* obecnie organ wykonawczy gminy jest wybierany **bezpośrednio, w wyborach powszechnych** przez mieszkańców, a nie przez radę gminy w głosowaniu tajnym. **13.2. FP** 1. **F** — ustawa pochodzi z **1990 roku**, a obowiązująca Konstytucja RP została uchwalona w **1997 roku**. Reforma samorządowa wyprzedziła więc obecną konstytucję o siedem lat; jej podstawą była nowelizacja konstytucji z marca 1990 r., a nie ustawa zasadnicza z 1997 r. 2. **P** — art. 2 stanowi, że gmina **posiada osobowość prawną** i wykonuje zadania „w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność\". Osoba prawna ma zarówno zdolność prawną, jak i **zdolność do czynności prawnych** — może więc samodzielnie zawierać umowy, nabywać mienie i występować przed sądem.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-13.1.webp","solution_image":null,"topics":"ustawa o samorzadzie gminnym 1990, organ wykonawczy gminy, kadencja rady gminy, osobowosc prawna gminy, reforma samorzadowa","page_from":16,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/13.2","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"13.2","points":1,"ptype":"true_false","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13.2. (0-1)\nOceń prawdziwość podanych stwierdzeń. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe,\nalbo F - jeśli jest fałszywe.\n1.\nUchwalenie ustawy, której fragmenty zamieszczono, było konsekwencją\nzmian ustrojowych wprowadzonych na mocy obowiązującej obecnie\nKonstytucji RP.\nP\nF\n2.\nPrzytoczone przepisy prawne świadczą o posiadaniu przez gminę\nzdolności do czynności prawnych.\nP\nF\n13.2.\n0-1\n13.1.\n0-1-2\nMWOP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 13.2. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZR) I. Wiedza i rozumienie.\n3) Zdający wyjaśnia i analizuje\nfunkcjonowanie polskiego systemu\nprawnego.\n(ZR) V. Państwo, myśl polityczna\ni demokratyzacja.\n16) Zdający […] rozważa, na ile polska\ndemokratyzacja przełomu lat 80. i 90. XX wieku\nmiała charakter reformy, a na ile - rewolucji.\n(ZR) XI. System prawa w Rzeczypospolitej\nPolskiej.\n8) Zdający wyjaśnia instytucje prawne części\nogólnej prawa cywilnego w Rzeczypospolitej\nPolskiej ([…] osoba prawna; czynności prawne\n[…]).\n(ZP) V. Prawo w Rzeczypospolitej Polskiej.\n3) Zdający […] interpretuje przepisy prawne.\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne ocenienie prawdziwości dwóch stwierdzeń.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\n1. F\n2. P","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**1. F** (fałsz) - Ustawa o samorządzie gminnym z 8 III 1990 r. została uchwalona **przed** obowiązującą obecnie Konstytucją RP (z 2 IV 1997). Reaktywacja samorządu była konsekwencją transformacji ustrojowej **przed** Konstytucją 1997 r.\n\n**2. P** (prawda) - Przepisy o **osobowości prawnej** (art. 2.2.: \"Gmina posiada osobowość prawną\") i **działaniu w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność** (art. 2.1.) wprost potwierdzają, że gmina jest podmiotem prawa zdolnym do **czynności prawnych** (zaciągania zobowiązań, nabywania mienia, występowania w sądzie).\n\n## Sposób 1 - analiza stwierdzenia 1 (chronologia)\n\n**Stwierdzenie 1.:** *\"Uchwalenie ustawy, której fragmenty zamieszczono, było konsekwencją zmian ustrojowych wprowadzonych na mocy obowiązującej obecnie Konstytucji RP.\"*\n\n**Chronologia ustrojowa Polski 1989-1997:**\n\n| Data | Wydarzenie |\n| Czerwiec 1989 | Wybory częściowo wolne, klęska PZPR |\n| Wrzesień 1989 | Rząd Tadeusza Mazowieckiego |\n| 29 XII 1989 | Zmiana nazwy: PRL → Rzeczpospolita Polska, godło z koroną |\n| Kwiecień 1989 | \"Mała Konstytucja\" (nowelizacja Konstytucji PRL 1952) |\n| **8 III 1990** | **Ustawa o samorządzie terytorialnym (Dz.U. 1990, nr 16, poz. 95)** - odbudowa samorządu gminnego |\n| 17 X 1992 | Mała Konstytucja (ustawa konstytucyjna o wzajemnych stosunkach władzy ustawodawczej i wykonawczej, oraz o samorządzie terytorialnym) |\n| **2 IV 1997** | **Uchwalenie Konstytucji RP przez Zgromadzenie Narodowe** |\n| 25 V 1997 | Referendum konstytucyjne |\n| **17 X 1997** | **Wejście w życie Konstytucji RP z 1997 r.** |\n\n→ Ustawa o samorządzie gminnym z 1990 r. została uchwalona **7 lat PRZED** Konstytucją RP z 1997 r.\n\n→ Stwierdzenie 1. jest **FAŁSZEM**. Ustawa była konsekwencją **transformacji ustrojowej 1989/1990** (Okrągły Stół, częściowo wolne wybory, rząd Mazowieckiego), a **NIE** Konstytucji 1997 r. Można powiedzieć, że Konstytucja 1997 r. **utrwaliła** istniejący już samorząd, ale go nie **ustanowiła** - to zrobiła ustawa 1990 r.\n\n## Sposób 2 - analiza stwierdzenia 2 (osobowość prawna gminy)\n\n**Stwierdzenie 2.:** *\"Przytoczone przepisy prawne świadczą o posiadaniu przez gminę zdolności do czynności prawnych.\"*\n\n**Definicje z prawa cywilnego:**\n\n| Pojęcie | Definicja | Kiedy? |\n| **Zdolność prawna** | Możliwość bycia podmiotem praw i obowiązków | Każda osoba od chwili urodzenia (art. 8 KC); każda osoba prawna od momentu wpisania do KRS |\n| **Zdolność do czynności prawnych** | Możliwość samodzielnego wywoływania skutków prawnych przez własne działania (zawieranie umów, zaciąganie zobowiązań) | Pełna od 18 lat (art. 11 KC); ograniczona 13-18 lat |\n| **Osoba prawna** | Jednostka organizacyjna posiadająca osobowość prawną (Skarb Państwa, spółka, fundacja, spółdzielnia) | Wymaga wpisu do odpowiedniego rejestru |\n\n**Gmina jako osoba prawna:**\n\nW przytoczonej ustawie (art. 2):\n> *\"1. Gmina wykonuje zadania publiczne w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność.*\n> *2. Gmina posiada osobowość prawną.*\n> *3. Samodzielność gminy podlega ochronie sądowej.\"*\n\nKluczowe elementy:\n1. **\"Posiada osobowość prawną\"** (art. 2.2.) - to definiuje gminę jako **osobę prawną** w sensie KC.\n2. **\"Działa w imieniu własnym\"** (art. 2.1.) - gmina **sama** jest podmiotem czynności prawnych (zawiera umowy, kupuje mienie, pozywa).\n3. **\"Na własną odpowiedzialność\"** (art. 2.1.) - gmina **sama** odpowiada za swoje zobowiązania.\n4. **\"Samodzielność podlega ochronie sądowej\"** (art. 2.3.) - gmina może wystąpić **do sądu**, czyli ma zdolność procesową = pochodna od zdolności do czynności prawnych.\n\nWszystkie cztery elementy razem **definicyjnie** potwierdzają zdolność do czynności prawnych gminy.\n\n→ Stwierdzenie 2. jest **PRAWDĄ**.\n\n## Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 13.2, max 1 pkt)\n\n> **1 pkt** - poprawne ocenienie prawdziwości **DWÓCH** stwierdzeń: F + P.\n> **0 pkt** - wystarczy jedno błędne ocenienie.\n>\n> **Wymagane:**\n> 1. **F** (bo ustawa 1990 jest sprzed Konstytucji 1997).\n> 2. **P** (bo gmina ma osobowość prawną = zdolność do czynności prawnych).\n\n## Reference politologiczny\n\nKluczowe pojęcia (sekcja 2, 10):\n\n**Polska transformacja ustrojowa 1989-1997:**\n- 4 VI 1989: Wybory częściowo wolne (\"Czerwcowe\").\n- 24 VIII 1989: Rząd Mazowieckiego (pierwszy niekomunistyczny premier od 1944).\n- 29 XII 1989: Zmiana nazwy państwa (PRL → RP), godło Rzeczypospolitej.\n- 8 III 1990: **Ustawa o samorządzie terytorialnym** (Dz.U. 1990, nr 16, poz. 95).\n- 27 V 1990: Pierwsze wolne wybory samorządowe.\n- 9-10 XII 1990: Pierwsze wolne wybory prezydenckie (Wałęsa).\n- 27 X 1991: Pierwsze wolne wybory parlamentarne.\n- 17 X 1992: **Mała Konstytucja** (zastąpiła starą Konstytucję PRL częściowo).\n- **2 IV 1997**: **Uchwalenie Konstytucji RP** (przez Zgromadzenie Narodowe).\n- 25 V 1997: Referendum konstytucyjne (53% za).\n- **17 X 1997**: **Wejście w życie Konstytucji RP**.\n\n**Konstytucja RP, art. 16, art. 163-172** - samorząd terytorialny:\n\n> *Art. 16 ust. 1: \"Ogół mieszkańców jednostek zasadniczego podziału terytorialnego stanowi z mocy prawa wspólnotę samorządową.\"*\n\n> *Art. 165 ust. 1: \"Jednostki samorządu terytorialnego mają osobowość prawną. Przysługują im prawo własności i inne prawa majątkowe.\"*\n\n> *Art. 165 ust. 2: \"Samodzielność jednostek samorządu terytorialnego podlega ochronie sądowej.\"*\n\nKonstytucja 1997 r. **utrwaliła** zasady wcześniejszej ustawy 1990 r. (osobowość prawna, samodzielność, ochrona sądowa). Ale **nie wprowadziła** samorządu - ten istniał już od 1990 r.\n\n**Kodeks Cywilny (Dz.U. 1964, nr 16, poz. 93):**\n\n> *Art. 8 § 1: \"Każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną.\"*\n\n> *Art. 11: \"Pełną zdolność do czynności prawnych nabywa się z chwilą uzyskania pełnoletniości.\"*\n\n> *Art. 33: \"Osobami prawnymi są Skarb Państwa i jednostki organizacyjne, którym przepisy szczególne przyznają osobowość prawną.\"*\n\n> *Art. 38: \"Osoba prawna działa przez swoje organy w sposób przewidziany w ustawie i w opartym na niej statucie.\"*\n\nGmina = osoba prawna na mocy ustawy z 8 III 1990 r. - uzyskuje **zdolność prawną** i **zdolność do czynności prawnych** automatycznie.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga (stwierdzenie 1):** Najczęstszy błąd - uczeń odpowiada P, bo wie, że Konstytucja RP zawiera regulacje o samorządzie. Ale chronologicznie ustawa 1990 jest **wcześniejsza** od Konstytucji 1997 (7 lat różnicy). Trzeba zwrócić uwagę na **datę publikacji ustawy** (Dz.U. 1990).\n\n> ⚠️ **Uwaga (stwierdzenie 2):** Pułapka - uczeń myli **\"osobowość prawną\"** ze **\"zdolnością do czynności prawnych\"**. **Osobowość prawna = bycie osobą prawną** (czyli podmiotem praw i obowiązków). **Zdolność do czynności prawnych = możliwość samodzielnego dokonywania czynności**. Dla osób prawnych są to praktycznie synonimy - osoba prawna **z mocy prawa** ma pełną zdolność do czynności prawnych.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pamiętaj o trzech kluczowych pojęciach z prawa cywilnego:\n> - **Zdolność prawna** - możliwość bycia podmiotem praw (od urodzenia, niezbywalna).\n> - **Zdolność do czynności prawnych** - możliwość zawierania umów we własnym imieniu (od 18 lat dla osoby fizycznej).\n> - **Osobowość prawna** - gmina ma ją z mocy ustawy 1990, podobnie spółka po wpisie do KRS.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Ustawa z 8 III 1990 r. (Dz.U. 1990, nr 16, poz. 95) była **podstawą** odbudowy samorządu w III RP. Konstytucja 1997 r. **utrwaliła** i **podniosła rangę** samorządu do konstytucyjnej, ale go **nie ustanowiła**.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-13.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":16,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/14","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"14","points":3,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14.\nPrzepisy prawne z kodeksu obowiązującego w Rzeczypospolitej Polskiej\nArt. 8. § 1. Każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną.\nArt. 9. W razie urodzenia się dziecka domniemywa się, że przyszło ono na świat żywe.\nArt. 10. § 1. Pełnoletnim jest, kto ukończył lat osiemnaście.\n§ 2. Przez zawarcie małżeństwa małoletni uzyskuje pełnoletn[i]ość. Nie traci jej w razie\nunieważnienia małżeństwa.\nArt. 11. Pełną zdolność do czynności prawnych nabywa się z chwilą uzyskania pełnoletn[i]ości.\nArt. 12. Nie mają zdolności do czynności prawnych osoby, które nie ukończyły lat trzynastu,\noraz osoby ubezwłasnowolnione całkowicie.\nDz.U. 1964, nr 16, poz. 93, z późn. zm. (stan prawny na 10 lutego 2024 r.).\nOpis sytuacji: Anna ma 12 lat. Jest jedną z osób, która w testamencie zmarłej cioci została\nwskazana jako spadkobierca.","answer":"D","answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **14.1.** **Stwierdzenie 1. — P (prawda)** *Uzasadnienie:* zgodnie z **art. 8 § 1** każdy człowiek ma **zdolność prawną od chwili urodzenia**, niezależnie od wieku. Anna może więc **być podmiotem praw** — w tym prawa do dziedziczenia i prawa własności. Dwunastolatka bez przeszkód staje się właścicielką odziedziczonego domu. **Stwierdzenie 2. — F (fałsz)** *Uzasadnienie:* samodzielne rozporządzanie majątkiem — a zwłaszcza dokonanie tak poważnej czynności jak zakup mieszkania — wymaga **pełnej zdolności do czynności prawnych**. Zgodnie z **art. 11** nabywa się ją dopiero z chwilą **pełnoletniości**, czyli po ukończeniu 18 lat (wyjątkowo wcześniej przez zawarcie małżeństwa — art. 10 § 2). Co więcej, **art. 12** stanowi, że osoby poniżej **13. roku życia w ogóle nie mają zdolności do czynności prawnych**. Anna, mając 12 lat, może działać wyłącznie przez **przedstawiciela ustawowego** (rodzica lub opiekuna), a czynność przekraczająca zwykły zarząd majątkiem dziecka wymaga dodatkowo zgody **sądu opiekuńczego**. **14.2.** **Kodeks cywilny** (ustawa z 23 kwietnia 1964 r.).\n\nTreść zadania (CKE)\n\nDwie zdolności, które trzeba rozróżniać\n\nCecha | Zdolność prawna | Zdolność do czynności prawnych\nco oznacza | możliwość bycia podmiotem praw i obowiązków | możliwość samodzielnego działania w prawie\nod kiedy | od urodzenia (art. 8 § 1) | stopniowo: od 13., pełna od 18. roku życia\nkto ma | każdy człowiek | tylko osoby o dostatecznym rozeznaniu\nAnna (12 lat) | ma — może odziedziczyć dom | nie ma — nie kupi mieszkania sama\n\nTrzy stopnie zdolności do czynności prawnych\n\nStopień | Kto | Co może samodzielnie\nbrak | poniżej 13 lat, ubezwłasnowolnieni całkowicie | tylko drobne umowy życia codziennego (zakupy w sklepie)\nograniczona | 13–18 lat, ubezwłasnowolnieni częściowo | czynności za zgodą przedstawiciela; samodzielnie — rozporządzanie własnym zarobkiem i przedmiotami oddanymi do swobodnego użytku\npełna | od 18 lat; także małoletnia, która za zgodą sądu zawarła małżeństwo po 16. r.ż. | wszystko\n\nJak działa majątek małoletniego\n\nSytuacja | Kto działa | Uwagi\nprzyjęcie spadku | przedstawiciel ustawowy | wymaga zgody sądu opiekuńczego\nbieżący zarząd majątkiem | rodzice | czynności zwykłego zarządu\nsprzedaż lub zakup nieruchomości | rodzice | konieczna zgoda sądu opiekuńczego — czynność przekraczająca zwykły zarząd\ndochody z majątku dziecka | rodzice | mogą przeznaczyć na utrzymanie rodziny w granicach ustawy\n\nPo ukończeniu 18 lat młody właściciel przejmuje pełen zarząd swoim majątkiem.\n\nDziedziczenie — dwa tytuły powołania do spadku\n\nTytuł | Podstawa | Pierwszeństwo\ntestamentowe | wola spadkodawcy | ma pierwszeństwo\nustawowe | przepisy k.c. (kolejność: dzieci i małżonek → rodzice → rodzeństwo…) | gdy brak ważnego testamentu\n\nSpadkobierca może spadek przyjąć wprost, przyjąć z dobrodziejstwem inwentarza (odpowiedzialność za długi tylko do wysokości aktywów — od 2015 r. domyślnie) albo odrzucić. Termin: 6 miesięcy od dnia dowiedzenia się o powołaniu.\n\nPunktacja CKE\n\n- 14.1. 2 pkt — obie oceny (P, F) i oba uzasadnienia;\n1 pkt — dwie oceny i jedno uzasadnienie albo jedna ocena z uzasadnieniem.\n- 14.2. 1 pkt — Kodeks cywilny.\n- Razem: 3 pkt.\n\nTypowy błąd: **Najczęstszy błąd: uznanie, że dziecko nie może niczego odziedziczyć.** Może — zdolność prawna przysługuje **od urodzenia**. Dziecko bywa właścicielem nieruchomości, akcji czy rachunku bankowego; nie może tylko samo nimi rozporządzać. **W 14.1 punkt zależy od uzasadnień, nie od samych liter P/F.** Progi: dwie oceny + dwa uzasadnienia = 2 pkt; dwie oceny + jedno uzasadnienie **albo** jedna ocena z uzasadnieniem = 1 pkt. Same P i F bez uzasadnień to **zero**. **Uzasadnienie musi wskazywać konkretny przepis.** Polecenie mówi „odwołując się do unormowania z przytoczonych przepisów prawnych\" — warto podać numer artykułu (art. 8 § 1 dla stwierdzenia 1., art. 11 i 12 dla stwierdzenia 2.). **Nie pomyl progu 13 lat z progiem 18 lat.** Poniżej **13 lat** — całkowity brak zdolności do czynności prawnych. Między **13 a 18** — zdolność **ograniczona** (czynności ważne za zgodą przedstawiciela ustawowego, samodzielnie tylko drobne sprawy życia codziennego i rozporządzanie własnym zarobkiem). Anna ma 12 lat, więc mieści się w pierwszej kategorii. **Art. 9 to nie ozdobnik.** Domniemanie żywego urodzenia ma znaczenie właśnie w prawie spadkowym: rozstrzyga, czy dziecko zdążyło nabyć zdolność prawną, a więc czy mogło dziedziczyć. **W 14.2 kusi „Kodeks rodzinny i opiekuńczy\", bo w sprawie występuje dziecko.** Rozstrzyga jednak treść przepisów — zdolność prawna i zdolność do czynności prawnych to instytucje **prawa cywilnego**.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-14.webp","solution_image":null,"topics":"kodeks cywilny, zdolnosc prawna, zdolnosc do czynnosci prawnych, dziedziczenie, maloletni","page_from":17,"source":"maturazai","answer_source":"maturazai","answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/14.1","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"14.1","points":2,"ptype":"true_false","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14.1. (0-2)\nOceń prawdziwość podanych stwierdzeń. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe,\nalbo F - jeśli jest fałszywe. Odpowiedzi uzasadnij, odwołując się w każdym przypadku\ndo unormowania z przytoczonych przepisów prawnych.\n1.\nAnna może stać się właścicielką domu, który został jej zapisany\nw testamencie.\nP\nF\nUzasadnienie -\n2.\nAnna może samodzielnie rozporządzać zapisanymi jej w testamencie\nśrodkami finansowymi i kupić mieszkanie.\nP\nF\nUzasadnienie -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 14.1. (0-2)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZP) I. Wiedza i rozumienie.\n5) Zdający charakteryzuje instytucje\npolskiego systemu prawnego.\n(ZR) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n2) Zdający wykorzystuje informacje na\ntemat życia społeczno-kulturowego […],\nkrytycznie je analizuje […].\n(ZP) III. Rozumienie siebie oraz\nrozpoznawanie i rozwiązywanie\nproblemów.\n6) Zdający rozpoznaje różne aspekty,\ntakże prawne, problemów życia\ncodziennego […].\n(ZR) XI. System prawa w Rzeczypospolitej\nPolskiej.\n11) Zdający analizuje kazusy z zakresu prawa\nrzeczowego i spadkowego.\n(ZP) V. Prawo w Rzeczypospolitej Polskiej.\n3) Zdający […] interpretuje przepisy prawne.\n4) Zdający wyjaśnia podstawowe instytucje\nprawne części ogólnej prawa cywilnego i prawa\nzobowiązaniowego w Rzeczypospolitej Polskiej\n(osoba fizyczna, zdolność prawna a zdolność\ndo czynności prawnych, […] zobowiązanie).\n5) Zdający wyjaśnia podstawowe instytucje\nprawne prawa rzeczowego i spadkowego\nw Rzeczypospolitej Polskiej (własność, formy\nnabycia własności, spadek, dziedziczenie […]).\nZasady oceniania\n2 pkt - poprawne ocenienie prawdziwości dwóch stwierdzeń i sformułowanie dwóch\npoprawnych uzasadnień.\n1 pkt - poprawne ocenienie prawdziwości dwóch stwierdzeń i sformułowanie jednego\npoprawnego uzasadnienia albo poprawne ocenienie prawdziwości jednego\nstwierdzenia i sformułowanie jego poprawnego uzasadnienia.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\n1. P\nUzasadnienie - Każda osoba od chwili urodzenia, bez względu na wiek, posiada zdolność\nprawną [art. 8. § 1.], a więc może być podmiotem praw, w tym przypadku prawa własności /\nprawa do dziedziczenia.\n2. F\nUzasadnienie - Aby móc samodzielnie rozporządzać przyznanymi środkami finansowymi,\nnp. żeby dokonywać dużych inwestycji, należy posiadać pełną zdolność do czynności\nprawnych. Zgodnie z przytoczonymi przepisami taką zdolność nabywa się na ogół\nz ukończeniem 18 lat (ewentualnie minimum 16 lat w sytuacji małżeństwa kobiety)\n[art. 10. i 11.].","solution":"**Stwierdzenie 1. — P (prawda)** *Uzasadnienie:* zgodnie z **art. 8 § 1** każdy człowiek ma **zdolność prawną od chwili urodzenia**, niezależnie od wieku. Anna może więc **być podmiotem praw** — w tym prawa do dziedziczenia i prawa własności. Dwunastolatka bez przeszkód staje się właścicielką odziedziczonego domu. **Stwierdzenie 2. — F (fałsz)** *Uzasadnienie:* samodzielne rozporządzanie majątkiem — a zwłaszcza dokonanie tak poważnej czynności jak zakup mieszkania — wymaga **pełnej zdolności do czynności prawnych**. Zgodnie z **art. 11** nabywa się ją dopiero z chwilą **pełnoletniości**, czyli po ukończeniu 18 lat (wyjątkowo wcześniej przez zawarcie małżeństwa — art. 10 § 2). Co więcej, **art. 12** stanowi, że osoby poniżej **13. roku życia w ogóle nie mają zdolności do czynności prawnych**. Anna, mając 12 lat, może działać wyłącznie przez **przedstawiciela ustawowego** (rodzica lub opiekuna), a czynność przekraczająca zwykły zarząd majątkiem dziecka wymaga dodatkowo zgody **sądu opiekuńczego**.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-14.1.webp","solution_image":null,"topics":"kodeks cywilny, zdolnosc prawna, zdolnosc do czynnosci prawnych, dziedziczenie, maloletni","page_from":17,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/14.2","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"14.2","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14.2. (0-1)\nPodaj nazwę kodeksu, z którego pochodzą przytoczone przepisy prawne.\n14.2.\n0-1\n14.1.\n0-1-2\nMWOP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 14.2. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\n(ZP) I. Wiedza i rozumienie.\n5) Zdający charakteryzuje instytucje\npolskiego systemu prawnego.\n(ZP) V. Prawo w Rzeczypospolitej Polskiej.\n3) Zdający rozpoznaje sprawy regulowane\nprzez prawo cywilne […]; wskazuje, w jakim\nkodeksie obowiązującym w Rzeczypospolitej\nPolskiej można znaleźć przepisy dotyczące\nkonkretnej sprawy […].\nZasady oceniania\n1 pkt - podanie poprawnej nazwy.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nKodeks cywilny\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"**Kodeks cywilny** (ustawa z 23 kwietnia 1964 r.).","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-14.2.webp","solution_image":null,"topics":"kodeks cywilny, zdolnosc prawna, zdolnosc do czynnosci prawnych, dziedziczenie, maloletni","page_from":17,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/15","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"15","points":3,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15.\nPrzepisy prawne z ustawy obowiązującej w Rzeczypospolitej Polskiej\nArt. 3.1. Prawo do informacji publicznej obejmuje uprawnienia do:\n1) uzyskania informacji publicznej, w tym uzyskania informacji przetworzonej w takim\nzakresie, w jakim jest to szczególnie istotne dla interesu publicznego;\n2) wglądu do dokumentów urzędowych;\n3) dostępu do posiedzeń kolegialnych organów władzy publicznej pochodzących\nz powszechnych wyborów.\nArt. 5.2. Prawo do informacji publicznej podlega ograniczeniu ze względu na prywatność\nosoby fizycznej lub tajemnicę przedsiębiorcy. Ograniczenie to nie dotyczy informacji\no osobach pełniących funkcje publiczne […].\nDz.U. 2001, nr 112, poz. 1198, z późn. zm. (stan prawny na 10 lutego 2024 r.).","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **15.1.** **Sytuacja 1. — Rozstrzygnięcie: Nie.** *Uzasadnienie:* art. 3 ust. 1 pkt 3 przyznaje prawo dostępu do posiedzeń organów kolegialnych, ale **wyłącznie tych pochodzących z powszechnych wyborów**. **Zarząd powiatu nie pochodzi z wyborów powszechnych** — wybiera go rada powiatu spośród swoich członków lub spoza nich. Pani Kowalska nie ma więc prawa uczestniczyć w jego posiedzeniu. Może natomiast wystąpić o **wgląd do protokołu** z takiego posiedzenia na podstawie art. 3 ust. 1 pkt 2, a także uczestniczyć w sesjach **rady powiatu**, która pochodzi z wyborów powszechnych. **Sytuacja 2. — Rozstrzygnięcie: Nie.** *Uzasadnienie:* zgodnie z art. 5 ust. 2 prawo do informacji publicznej podlega **ograniczeniu ze względu na prywatność osoby fizycznej**, a wyłączenie tego ograniczenia dotyczy tylko **osób pełniących funkcje publiczne**. Urzędnik zatrudniony na stanowisku **specjalisty** nie pełni funkcji publicznej — nie podejmuje władczych rozstrzygnięć ani nie dysponuje samodzielnie środkami publicznymi. Treść jego umowy o pracę podlega więc ochronie prywatności. *(CKE uznaje też rozstrzygnięcie pozytywne lub warunkowe, jeśli zdający w uzasadnieniu założy, że dany specjalista wykonuje czynności związane z pełnieniem funkcji publicznej.)* **15.2. C** — praw **politycznych**. Prawo do informacji o działalności organów władzy publicznej jest zapisane w **art. 61 Konstytucji RP**, w rozdziale II, w części poświęconej **wolnościom i prawom politycznym** — obok prawa wyborczego, prawa do zrzeszania się, petycji i dostępu do służby publicznej.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nKatalog wolności i praw w Konstytucji RP\n\nKategoria | Artykuły | Przykłady\nosobiste | 38–56 | życie, nietykalność, wolność sumienia, prywatność, prawo do sądu\npolityczne | 57–63 | zrzeszanie się, zgromadzenia, prawo do informacji (art. 61), prawo wyborcze, petycje (art. 63), dostęp do służby publicznej\nekonomiczne, socjalne, kulturalne | 64–76 | własność, praca, zabezpieczenie społeczne, nauka, ochrona zdrowia, wolność twórczości\n\nProsty test dla art. 61: prawo do informacji publicznej służy kontroli władzy, a wszystko, co dotyczy udziału obywatela w sprawowaniu i kontrolowaniu władzy, mieści się w prawach politycznych.\n\nKto pochodzi z wyborów powszechnych w samorządzie\n\nOrgan | Z wyborów powszechnych? | Dostęp do posiedzeń?\nrada gminy | tak | tak\nrada powiatu | tak | tak\nsejmik województwa | tak | tak\nwójt / burmistrz / prezydent | tak, ale organ jednoosobowy | nie dotyczy (nie ma posiedzeń kolegialnych)\nzarząd powiatu | nie — wybiera rada | nie\nzarząd województwa | nie — wybiera sejmik | nie\n\nTrzy uprawnienia z art. 3 ustawy\n\nUprawnienie | Na czym polega\nuzyskanie informacji | wniosek o udostępnienie; także informacja przetworzona — ale tylko gdy jest to szczególnie istotne dla interesu publicznego\nwgląd do dokumentów urzędowych | protokoły, umowy, decyzje, rejestry\ndostęp do posiedzeń | wstęp i rejestracja obrazu i dźwięku — tylko organy kolegialne z wyborów powszechnych\n\nPodmiot zobowiązany ma 14 dni na udostępnienie informacji; odmowa następuje w formie decyzji administracyjnej, od której przysługuje odwołanie, a następnie skarga do sądu administracyjnego.\n\nGranice prawa do informacji publicznej\n\nOgraniczenie | Podstawa\nprywatność osoby fizycznej | art. 5 ust. 2 — z wyjątkiem osób pełniących funkcje publiczne\ntajemnica przedsiębiorcy | art. 5 ust. 2\ninformacje niejawne | ustawa o ochronie informacji niejawnych\ninne tajemnice ustawowe | np. tajemnica skarbowa, statystyczna, lekarska\n\nKto jest „osobą pełniącą funkcję publiczną\"? Ten, kto wykonuje władcze uprawnienia lub dysponuje środkami publicznymi — np. wójt, radny, skarbnik, sekretarz gminy, dyrektor szkoły. Pracownik wykonujący wyłącznie czynności techniczne lub usługowe — nie.\n\nPunktacja CKE\n\n- 15.1. 2 pkt — oba rozstrzygnięcia (Nie, Nie) i oba uzasadnienia;\n1 pkt — dwa rozstrzygnięcia i jedno uzasadnienie albo jedno rozstrzygnięcie z uzasadnieniem.\n- 15.2. 1 pkt — odpowiedź C.\n- Razem: 3 pkt.\n\nTypowy błąd: **W sytuacji 1. kusi odpowiedź „Tak\", bo temat posiedzenia dotyczy szpitala, czyli sprawy publicznej.** Przepis nie mówi jednak o **przedmiocie** obrad, tylko o **rodzaju organu**: dostęp przysługuje wyłącznie do posiedzeń organów kolegialnych **pochodzących z wyborów powszechnych**. **Zarząd powiatu nie pochodzi z wyborów powszechnych.** Wybiera go **rada powiatu**. To samo dotyczy zarządu województwa. Z wyborów powszechnych pochodzą: rada gminy, rada powiatu, sejmik województwa oraz — jednoosobowo — wójt, burmistrz i prezydent miasta. **W sytuacji 2. trzeba rozróżnić urzędnika od osoby pełniącej funkcję publiczną.** Nie każdy zatrudniony w urzędzie pełni funkcję publiczną — decyduje **zakres kompetencji władczych i dysponowanie środkami publicznymi**, a nie samo miejsce zatrudnienia. Wójt, skarbnik czy sekretarz gminy — tak; specjalista wykonujący czynności techniczne — co do zasady nie. **W 15.2 kusi odpowiedź A (prawa osobiste).** Prawo do informacji publicznej służy **kontroli władzy przez obywateli**, a nie ochronie sfery prywatnej — dlatego Konstytucja RP umieszcza je wśród praw **politycznych** (art. 61). **Nie myl dostępu do informacji publicznej z ochroną danych osobowych.** Pierwsze to prawo do **wiedzy o działaniach władzy**; drugie chroni **dane jednostki**. Art. 5 ust. 2 wyznacza właśnie granicę między nimi. **Progi w 15.1:** dwa rozstrzygnięcia + dwa uzasadnienia = 2 pkt; dwa rozstrzygnięcia + jedno uzasadnienie **albo** jedno rozstrzygnięcie z uzasadnieniem = 1 pkt.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-15.webp","solution_image":null,"topics":"dostep do informacji publicznej, jawnosc zycia publicznego, prawa polityczne, zarzad powiatu, ochrona prywatnosci","page_from":18,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/15.1","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"15.1","points":2,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15.1. (0-2)\nRozstrzygnij, czy w podanych sytuacjach obywatel ma prawo dostępu do informacji\npublicznej. Odpowiedzi uzasadnij, odwołując się w każdym przypadku do\nunormowania z przytoczonych przepisów prawnych.\nSytuacja 1. Pani Janina Kowalska chce wziąć udział w posiedzeniu zarządu powiatu, na\nktórym będzie omawiany plan rozbudowy szpitala.\nRozstrzygnięcie -\nUzasadnienie -\nSytuacja 2. Pan Władysław Nowak chce zapoznać się z treścią umowy o pracę osoby\nzatrudnionej w urzędzie gminy na stanowisku specjalisty.\nRozstrzygnięcie -\nUzasadnienie -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 15.1. (0-2)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZP) I. Wiedza i rozumienie.\n5) Zdający charakteryzuje instytucje\npolskiego systemu prawnego.\n(ZP) III. Rozumienie siebie oraz\nrozpoznawanie i rozwiązywanie\nproblemów.\n6) Zdający rozpoznaje różne aspekty,\ntakże prawne, problemów życia\ncodziennego […].\n(ZP) V. Prawo w Rzeczypospolitej Polskiej.\n3) Zdający […] interpretuje przepisy prawne.\n13) Zdający wyjaśnia, jak można korzystać\nw Rzeczypospolitej Polskiej z dokumentacji\ngromadzonej w urzędach […].\n(SP) VI. Społeczność lokalna.\n3) Zdający przedstawia, jak zorganizowany jest\nurząd gminy […].\n(SP) VII. Społeczność regionalna.\n3) Zdający wymienia organy stanowiące\ni wykonawcze samorządu powiatowego […];\nprzedstawia, jak są one wybierane […].\nZasady oceniania\n2 pkt - dwa poprawne rozstrzygnięcia i sformułowanie dwóch poprawnych uzasadnień.\n1 pkt - dwa poprawne rozstrzygnięcia i sformułowanie jednego poprawnego uzasadnienia\nalbo poprawne rozstrzygnięcie i sformułowanie jego poprawnego uzasadnienia.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\n1. Rozstrzygnięcie - Nie.\nUzasadnienie - Zarząd powiatu nie pochodzi z wyborów powszechnych, więc nie dotyczy go\nprzepis art. 3.1.3. (Można prosić o wgląd do protokołów z takiego posiedzenia, ale\nuczestnictwo jest niemożliwe).\n2. Rozstrzygnięcie - Nie.\nUzasadnienie - Urzędnik w urzędzie gminy zatrudniony na stanowisku specjalisty jest osobą\nfizyczną niepełniącą funkcji publicznej, więc podlega ochronie prywatności [art. 5.2.].\n* W odpowiedzi dotyczącej sytuacji 2. - o ile zdający założył w uzasadnieniu możliwość wykonywania przez\nspecjalistę czynności związanych z pełnieniem funkcji publicznej - uznaje się za poprawne rozstrzygnięcie\npozytywne lub warunkowe.","solution":"**Sytuacja 1. — Rozstrzygnięcie: Nie.** *Uzasadnienie:* art. 3 ust. 1 pkt 3 przyznaje prawo dostępu do posiedzeń organów kolegialnych, ale **wyłącznie tych pochodzących z powszechnych wyborów**. **Zarząd powiatu nie pochodzi z wyborów powszechnych** — wybiera go rada powiatu spośród swoich członków lub spoza nich. Pani Kowalska nie ma więc prawa uczestniczyć w jego posiedzeniu. Może natomiast wystąpić o **wgląd do protokołu** z takiego posiedzenia na podstawie art. 3 ust. 1 pkt 2, a także uczestniczyć w sesjach **rady powiatu**, która pochodzi z wyborów powszechnych. **Sytuacja 2. — Rozstrzygnięcie: Nie.** *Uzasadnienie:* zgodnie z art. 5 ust. 2 prawo do informacji publicznej podlega **ograniczeniu ze względu na prywatność osoby fizycznej**, a wyłączenie tego ograniczenia dotyczy tylko **osób pełniących funkcje publiczne**. Urzędnik zatrudniony na stanowisku **specjalisty** nie pełni funkcji publicznej — nie podejmuje władczych rozstrzygnięć ani nie dysponuje samodzielnie środkami publicznymi. Treść jego umowy o pracę podlega więc ochronie prywatności. *(CKE uznaje też rozstrzygnięcie pozytywne lub warunkowe, jeśli zdający w uzasadnieniu założy, że dany specjalista wykonuje czynności związane z pełnieniem funkcji publicznej.)* **15.2. C** — praw **politycznych**. Prawo do informacji o działalności organów władzy publicznej jest zapisane w **art. 61 Konstytucji RP**, w rozdziale II, w części poświęconej **wolnościom i prawom politycznym** — obok prawa wyborczego, prawa do zrzeszania się, petycji i dostępu do służby publicznej.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-15.1.webp","solution_image":null,"topics":"dostep do informacji publicznej, jawnosc zycia publicznego, prawa polityczne, zarzad powiatu, ochrona prywatnosci","page_from":18,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/15.2","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"15.2","points":1,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15.2. (0-1)\nDokończ zdanie. Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.\nPrawo określone w przytoczonych przepisach prawnych - zgodnie z Konstytucją RP -\nmieści się w katalogu praw\nA. osobistych.\nB. kulturalnych.\nC. politycznych.\nD. ekonomicznych.\n15.2.\n0-1\n15.1.\n0-1-2\nMWOP-R0_100","answer":"C","answer_text":"Zadanie 15.2. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZP) I. Wiedza i rozumienie.\n5) Zdający wyjaśnia specyfikę praw\ni wolności człowieka […].\n(ZP) IV. Prawa człowieka i ich ochrona.\n1) Zdający wymienia „zasady ogólne” i katalog\npraw człowieka zapisane w Konstytucji\nRzeczypospolitej Polskiej.\n(SP) IV. Prawa człowieka.\n5) Zdający wymienia prawa i wolności\npolityczne zawarte w Konstytucji\nRzeczypospolitej Polskiej […].\nZasady oceniania\n1 pkt - wskazanie poprawnego dokończenia zdania.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nC","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**C - politycznych.**\n\n## Sposób 1 - klasyfikacja praw człowieka w Konstytucji RP\n\nKonstytucja RP w rozdziale II (art. 30-86) dzieli prawa i wolności człowieka na **cztery kategorie**:\n\n### 1. Wolności i prawa osobiste (art. 38-56)\n- Prawo do życia (art. 38).\n- Nietykalność osobista (art. 41).\n- Wolność osobista (art. 41).\n- Wolność sumienia i religii (art. 53).\n- Wolność wyrażania poglądów (art. 54).\n- Prawo do prywatności (art. 47).\n- Prawo do ochrony danych osobowych (art. 51).\n- Wolność komunikowania się (art. 49).\n- Nietykalność mieszkania (art. 50).\n- Wolność poruszania się (art. 52).\n- Prawo do sprawiedliwego procesu (art. 45).\n\n### 2. Wolności i prawa polityczne (art. 57-63)\n- Wolność zgromadzeń (art. 57).\n- Wolność zrzeszania się (art. 58).\n- Wolność tworzenia partii politycznych (art. 11, art. 58).\n- Prawo dostępu do służby publicznej (art. 60).\n- **Prawo do informacji o działalności organów władzy publicznej** (art. 61) - **kluczowe dla tego zadania!**\n- Prawo wyborcze: czynne i bierne (art. 62).\n- Prawo do składania petycji, wniosków, skarg (art. 63).\n\n### 3. Wolności i prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne (art. 64-76)\n**Ekonomiczne:**\n- Prawo własności i dziedziczenia (art. 64).\n- Wolność wyboru i wykonywania zawodu (art. 65).\n\n**Socjalne:**\n- Prawo do bezpiecznych warunków pracy (art. 66).\n- Prawo do zabezpieczenia społecznego (art. 67).\n- Prawo do ochrony zdrowia (art. 68).\n- Prawo do nauki (art. 70).\n- Prawo do mieszkania (art. 75).\n\n**Kulturalne:**\n- Wolność twórczości artystycznej i badań naukowych (art. 73).\n- Prawo do korzystania z dóbr kultury (art. 73).\n- Prawo dostępu do dóbr kultury narodowej (art. 73).\n\n### 4. Środki ochrony wolności i praw (art. 77-81)\n- Prawo do wynagrodzenia szkody (art. 77).\n- Skarga konstytucyjna (art. 79).\n- Skarga do RPO (art. 80).\n\n## Sposób 2 - identyfikacja prawa do informacji jako politycznego\n\n**Konstytucja RP, art. 61** - to **kluczowy** przepis o prawie do informacji publicznej:\n\n> *\"1. Obywatel ma prawo do uzyskiwania informacji o działalności organów władzy publicznej oraz osób pełniących funkcje publiczne. Prawo to obejmuje również uzyskiwanie informacji o działalności organów samorządu gospodarczego i zawodowego, a także innych osób oraz jednostek organizacyjnych w zakresie, w jakim wykonują one zadania władzy publicznej i gospodarują mieniem komunalnym lub majątkiem Skarbu Państwa.*\n> *2. Prawo do uzyskiwania informacji obejmuje dostęp do dokumentów oraz wstęp na posiedzenia kolegialnych organów władzy publicznej pochodzących z powszechnych wyborów, z możliwością rejestracji dźwięku lub obrazu.*\n> *3. Ograniczenie prawa, o którym mowa w ust. 1 i 2, może nastąpić wyłącznie ze względu na określone w ustawach ochronę wolności i praw innych osób i podmiotów gospodarczych oraz ochronę porządku publicznego, bezpieczeństwa lub ważnego interesu gospodarczego państwa.*\n> *4. Tryb udzielania informacji, o których mowa w ust. 1 i 2, określają ustawy, a w odniesieniu do Sejmu i Senatu ich regulaminy.\"*\n\n**Art. 61 znajduje się w sekcji \"Wolności i prawa polityczne\"** (po art. 57 - wolność zgromadzeń, art. 58 - wolność zrzeszania się, art. 60 - dostęp do służby publicznej, przed art. 62 - prawo wyborcze).\n\n→ Prawo do informacji publicznej = **prawo polityczne** (C).\n\n## Sposób 3 - eliminacja błędnych odpowiedzi\n\n**A. Osobiste** - błąd, bo:\n- Prawa osobiste dotyczą **sfery prywatnej jednostki** (nietykalność, prywatność, wolność sumienia).\n- Prawo do informacji **publicznej** dotyczy **uczestnictwa w życiu publicznym** - to nie kategoria osobista.\n- Ironicznie, art. 5.2. ustawy o dostępie do informacji publicznej **ogranicza** to prawo właśnie ze względu na **prywatność** (sferę osobistą) - to pokazuje, że są to różne kategorie.\n\n**B. Kulturalne** - błąd, bo:\n- Prawa kulturalne dotyczą **tworzenia, korzystania i ochrony dóbr kultury** (art. 73).\n- Prawo do informacji publicznej **nie ma związku z kulturą** w sensie artystycznym czy dziedzictwem.\n\n**D. Ekonomiczne** - błąd, bo:\n- Prawa ekonomiczne dotyczą **gospodarki, własności, pracy** (art. 64-65).\n- Prawo do informacji publicznej **nie jest** prawem ekonomicznym - nie dotyczy majątku, pracy, działalności gospodarczej obywatela.\n\n→ Pozostaje jedynie **C. polityczne**.\n\n## Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 15.2, max 1 pkt)\n\n> **1 pkt** - wskazanie poprawnej odpowiedzi: **C**.\n> **0 pkt** - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\n\n## Reference politologiczny\n\nKluczowe pojęcia z reference (sekcje 1, 8):\n\n**Klasyfikacja praw i wolności w Konstytucji RP (rozdział II):**\n\n| Kategoria | Artykuły | Przykłady |\n| Wolności i prawa osobiste | art. 38-56 | Prawo do życia, nietykalność, wolność sumienia, prywatność |\n| **Wolności i prawa polityczne** | **art. 57-63** | **Wolność zgromadzeń, zrzeszania się, dostęp do informacji publicznej, prawo wyborcze, prawo do petycji** |\n| Wolności i prawa ekonomiczne, socjalne, kulturalne | art. 64-76 | Własność, praca, zdrowie, edukacja, kultura |\n\n**Trzy generacje praw człowieka (Karel Vasak 1979):**\n\n| Generacja | Charakter | Przykłady | Dokumenty |\n| **I** | Osobiste i polityczne (wolnościowe) | Prawo do życia, wolność słowa, prawo wyborcze, **prawo dostępu do informacji** | Magna Carta 1215, Bill of Rights 1791, MPPOiP 1966 |\n| **II** | Społeczne, ekonomiczne, kulturalne (świadczeniowe) | Prawo do pracy, edukacji, zdrowia | MPPGSiK 1966 |\n| **III** | Solidarnościowe (wspólnotowe) | Prawo do pokoju, środowiska, dziedzictwa | Karta NZ 1945, Deklaracja Sztokholmska 1972 |\n\nPrawo do informacji publicznej = **I generacja** + **prawa polityczne** w Konstytucji RP.\n\n**Art. 61 Konstytucji RP** - szczegółowo reguluje prawo dostępu do informacji publicznej:\n- Obywatel ma prawo do informacji o działalności **organów władzy publicznej** i **osób pełniących funkcje publiczne**.\n- Obejmuje wgląd do dokumentów + wstęp na posiedzenia organów kolegialnych z wyborów powszechnych.\n- Ograniczenia tylko w ustawie i tylko ze względu na ochronę wolności innych lub bezpieczeństwo.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - wybór **A (osobiste)**. Uczeń kojarzy słowo \"informacja\" z prywatnością → osobiste. To FAŁSZ. Informacja **publiczna** dotyczy **sfery publicznej**, nie prywatnej. Jest to prawo umożliwiające **udział w życiu politycznym** (kontrola władzy) → polityczne.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Druga pułapka - wybór **D (ekonomiczne)**. Uczeń myśli \"informacja może dotyczyć finansów publicznych, więc ekonomiczne\". To FAŁSZ. **Treść informacji** (finansowa, infrastrukturalna) jest nieistotna; istotny jest **charakter prawa** - to uprawnienie kontrolne wobec władzy.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pamiętaj o kanonicznych prawach **politycznych** w Konstytucji RP (art. 57-63):\n> - Wolność zgromadzeń (art. 57).\n> - Wolność zrzeszania się (art. 58).\n> - Dostęp do służby publicznej (art. 60).\n> - **Prawo do informacji publicznej** (art. 61).\n> - Prawo wyborcze (art. 62).\n> - Prawo do petycji, wniosków, skarg (art. 63).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Klucz CKE dla zadania klasyfikacji praw zawsze prosi o **kategorię konstytucyjną** (osobiste, polityczne, ekonomiczne+socjalne+kulturalne). Trzeba znać podział z rozdziału II Konstytucji RP.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-15.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":18,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/16","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"16","points":3,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16.\nO jednej z operacji wojskowych NATO\nNATO, realizując postanowienia Rady Bezpieczeństwa (rezolucja S/RES/781), rozpoczęło\npatrolowanie stref objętych zakazem lotów dla samolotów wojskowych (no-fly zones) nad\nterytorium Bośni i Hercegowiny w ramach operacji „Sky Monitor”, będącej pierwszą operacją\npowietrzną NATO. [O]peracja ta została zastąpiona przez operację „Deny Flight”, która\nzapewniała również bezpośrednie wsparcie powietrzne wojskom UNPROFOR (tzw. CAS -\nclose air support) oraz pozwalała na użycie siły w przypadku naruszenia zakazu.\n[W następnym roku] doszło do pierwszej bezpośredniej akcji bojowej Sojuszu - natowskie\nF-16 zestrzeliły cztery samoloty szturmowo-treningowe Super Galeb, które wtargnęły do\nstrefy objętej zakazem lotów.\nMiędzynarodowe operacje pokojowe i stabilizacyjne w polskiej polityce bezpieczeństwa w XX i XXI wieku,\nred. D.S. Kozerawski, Warszawa 2016, s. 123.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **16.1.** **Rozstrzygnięcie: Nie.** **Uzasadnienie:** kolektywna obrona to zadanie wynikające z **art. 5 traktatu waszyngtońskiego** — reakcja na zbrojną napaść na **państwo członkowskie** Sojuszu. Tymczasem opisany konflikt toczył się na terytorium **Bośni i Hercegowiny**, jednego z państw byłej Jugosławii, które **nie było wówczas członkiem NATO**. Żadne z państw członkowskich nie było bezpośrednio zagrożone. Była to więc operacja **spoza obszaru traktatowego** (*out of area*), realizująca zadanie **zarządzania kryzysowego**, a nie obrony kolektywnej. **16.2.** **Rozstrzygnięcie: Tak.** **Uzasadnienie:** tekst wprost mówi, że NATO działało, „realizując postanowienia **Rady Bezpieczeństwa (rezolucja S/RES/781)**\". Rada Bezpieczeństwa ONZ jest organem uprawnionym do udzielania mandatu na użycie siły, a operacja wspierała ponadto siły **UNPROFOR** — misję pokojową Organizacji Narodów Zjednoczonych. **16.3. FF** 1. **F** — rezolucja S/RES/781 pochodzi z **października 1992 r.**, operacja „Deny Flight\" ruszyła w **1993 r.**, a pierwsza akcja bojowa NATO (zestrzelenie samolotów nad Bośnią) miała miejsce **28 lutego 1994 r.** Były to więc wydarzenia z **końca XX wieku**, a nie z początku XXI. 2. **F** — **Bośnia i Hercegowina istnieje do dziś** jako niepodległe państwo. Wojnę zakończyło **porozumienie z Dayton (1995)**, które utrzymało jedność państwa, dzieląc je wewnętrznie na dwie części składowe: **Federację Bośni i Hercegowiny** oraz **Republikę Serbską**.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nTrzy podstawowe zadania NATO\n\nZadanie | Na czym polega | Przykład\nobrona kolektywna | reakcja na napaść na państwo członkowskie — art. 5 | jedyne uruchomienie: po 11 września 2001\nzarządzanie kryzysowe | operacje stabilizacyjne i pokojowe, także poza obszarem traktatowym | Bośnia, Kosowo, Afganistan, Libia\nbezpieczeństwo kooperatywne | partnerstwa, rozszerzenie, kontrola zbrojeń | Partnerstwo dla Pokoju\n\nArt. 5 traktatu waszyngtońskiego: napaść na jednego członka uznaje się za napaść na wszystkich. Warunek: napaść musi dotyczyć państwa Sojuszu.\n\nWojna w Bośni i Hercegowinie — kalendarium\n\nData | Wydarzenie\n1992 | uznanie niepodległości BiH; wybuch wojny; rezolucja S/RES/781 (strefa zakazu lotów); operacja Sky Monitor\n1993 | operacja Deny Flight — egzekwowanie zakazu i wsparcie UNPROFOR\nluty 1994 | pierwsza bezpośrednia akcja bojowa NATO w historii\nlipiec 1995 | ludobójstwo w Srebrenicy\nsierpień–wrzesień 1995 | operacja Deliberate Force — naloty NATO\ngrudzień 1995 | porozumienie z Dayton — koniec wojny, zachowanie jedności państwa\n1995–2004 | misje NATO IFOR, potem SFOR\n2004 | przejęcie misji przez UE — operacja EUFOR Althea\n\nUstrój Bośni i Hercegowiny po Dayton\n\nElement | Szczegóły\nczęści składowe | Federacja Bośni i Hercegowiny (Boszniacy i Chorwaci) oraz Republika Serbska\ndodatkowo | Dystrykt Brczko pod wspólnym zarządem\ngłowa państwa | trzyosobowe Prezydium — Boszniak, Chorwat, Serb\nnadzór międzynarodowy | Wysoki Przedstawiciel ds. Bośni i Hercegowiny\n\nDayton pokazuje ważną prawidłowość: konflikt etniczny zakończono nie przez podział państwa, lecz przez wewnętrzną federalizację przy zachowaniu integralności terytorialnej.\n\nMandat ONZ na użycie siły\n\nElement | Treść\norgan | Rada Bezpieczeństwa ONZ\npodstawa | rozdział VII Karty Narodów Zjednoczonych\nforma | rezolucja\nskład RB | 5 stałych członków z prawem weta (USA, Rosja, Chiny, Wielka Brytania, Francja) + 10 niestałych\n\nBez rezolucji Rady Bezpieczeństwa użycie siły jest legalne wyłącznie w samoobronie (art. 51 Karty NZ). Dlatego przywołanie rezolucji S/RES/781 w tekście jest kluczowe dla odpowiedzi w 16.2.\n\nPunktacja CKE\n\n- 16.1. 1 pkt — rozstrzygnięcie (Nie) wraz z uzasadnieniem: żadne państwo członkowskie NATO nie było zagrożone.\n- 16.2. 1 pkt — rozstrzygnięcie (Tak) wraz z uzasadnieniem odwołującym się do rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ.\n- 16.3. 1 pkt — poprawna ocena obu stwierdzeń (FF).\n- Razem: 3 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 16.1 kusi odpowiedź „Tak\", bo działało NATO.** Nie każde działanie Sojuszu jest obroną kolektywną. NATO realizuje **trzy podstawowe zadania**: obronę kolektywną (art. 5), zarządzanie kryzysowe i bezpieczeństwo kooperatywne. Opisana operacja należy do drugiej kategorii. **Art. 5 uruchamiano w historii NATO tylko raz** — po zamachach z **11 września 2001 r.** To najlepszy punkt odniesienia przy ocenie, czy dana operacja jest obroną kolektywną. **W 16.2 uzasadnienie leży wprost w tekście.** Wystarczy wskazać rezolucję Rady Bezpieczeństwa ONZ. Nie trzeba znać jej treści — trzeba zauważyć, że jest przywołana. **W 16.3 stwierdzenie 1. wymaga umiejscowienia wojny w czasie.** Wojna w Bośni: **1992–1995**. Konflikty jugosłowiańskie w ogóle: 1991–2001 (Słowenia, Chorwacja, Bośnia, Kosowo, Macedonia). „Początek XXI wieku\" to lata po 2000 r. **Nie myl Bośni i Hercegowiny z Kosowem.** Kosowo ogłosiło niepodległość w **2008 r.** i jest państwem uznawanym częściowo; Bośnia i Hercegowina zachowała integralność terytorialną na mocy porozumienia z Dayton. **UNPROFOR to misja ONZ, nie NATO.** Siły Ochronne Organizacji Narodów Zjednoczonych działały w byłej Jugosławii w latach 1992–1995; NATO zapewniało im wsparcie powietrzne. Po Dayton zastąpiły je natowskie **IFOR**, a następnie **SFOR**.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-16.webp","solution_image":null,"topics":"NATO, obrona kolektywna, operacje out of area, mandat ONZ, wojna w Bosni i Hercegowinie","page_from":19,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/16.1","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"16.1","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16.1. (0-1)\nRozstrzygnij, czy operacja wojskowa przedstawiona w tekście była formą realizacji\nprzez NATO zadania kolektywnej obrony państw członkowskich. Odpowiedź\nuzasadnij.\nRozstrzygnięcie -\nUzasadnienie -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 16.1. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZP) I. Wiedza i rozumienie.\n6) Zdający przedstawia podstawowe\nkwestie dotyczące stosunków\nmiędzynarodowych.\n(ZR) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n2) Zdający wykazuje się umiejętnością\nczytania ze zrozumieniem […] tekstów\nz zakresu nauk społecznych.\n(ZR) XIII. Ład międzynarodowy.\n20) Zdający wymienia najważniejsze operacje\npokojowe i militarne Organizacji Paktu\nPółnocnoatlantyckiego; wykazuje zmieniającą\nsię rolę tej organizacji od lat 90. XX wieku.\n(ZP) VII. Współczesne stosunki\nmiędzynarodowe.\n10) Zdający przedstawia […] cele […]\nOrganizacji Paktu Północnoatlantyckiego;\nocenia wpływ tej organizacji na utrzymanie\npokoju międzynarodowego […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie i sformułowanie poprawnego uzasadnienia.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - Nie.\nUzasadnienie - W konflikcie rozgrywającym się na terenie jednego z państw byłej Jugosławii\nżadne z ówczesnych państw członkowskich NATO nie było bezpośrednio zagrożone - żadne\nz państw postjugosłowiańskich nie było wówczas członkiem NATO.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"**Rozstrzygnięcie: Nie.** **Uzasadnienie:** kolektywna obrona to zadanie wynikające z **art. 5 traktatu waszyngtońskiego** — reakcja na zbrojną napaść na **państwo członkowskie** Sojuszu. Tymczasem opisany konflikt toczył się na terytorium **Bośni i Hercegowiny**, jednego z państw byłej Jugosławii, które **nie było wówczas członkiem NATO**. Żadne z państw członkowskich nie było bezpośrednio zagrożone. Była to więc operacja **spoza obszaru traktatowego** (*out of area*), realizująca zadanie **zarządzania kryzysowego**, a nie obrony kolektywnej.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-16.1.webp","solution_image":null,"topics":"NATO, obrona kolektywna, operacje out of area, mandat ONZ, wojna w Bosni i Hercegowinie","page_from":19,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/16.2","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"16.2","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16.2. (0-1)\nRozstrzygnij, czy operację wojskową NATO przedstawioną w tekście przeprowadzono\nna podstawie mandatu ONZ. Odpowiedź uzasadnij.\nRozstrzygnięcie -\nUzasadnienie -","answer":null,"answer_text":"Zadanie 16.2. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZR) I. Wiedza i rozumienie.\n7) Zdający analizuje współczesny ład\nmiędzynarodowy i wyjaśnia rolę różnych\npodmiotów zaangażowanych w jego\nstabilność lub zmianę w jego\nfunkcjonowaniu.\n(ZP) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n1) Zdający […] wykorzystuje informacje\nna temat życia […] politycznego […].\n(ZR) XIII. Ład międzynarodowy.\n12) Zdający charakteryzuje na przykładach\nnajczęściej stosowane sposoby rozwiązywania\ndługotrwałych konfliktów między narodami\ni państwami.\n13) Zdający wyjaśnia pojęcia […] interwencji\nhumanitarnej oraz misji pokojowej; podaje ich\nprzykłady z różnych części świata […].\n20) Zdający wymienia najważniejsze operacje\npokojowe i militarne Organizacji Paktu\nPółnocnoatlantyckiego […].\n(ZP) VII. Współczesne stosunki\nmiędzynarodowe.\n7) Zdający charakteryzuje cele i najważniejsze\norgany Organizacji Narodów Zjednoczonych\n(Zgromadzenie Ogólne, Rada Bezpieczeństwa\n[…]); przedstawia jej wybrane działania […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne rozstrzygnięcie i sformułowanie poprawnego uzasadnienia.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nRozstrzygnięcie - Tak.\nUzasadnienie - Przedstawiona operacja wojskowa była realizowana na podstawie rezolucji\nRady Bezpieczeństwa ONZ.","solution":"**Rozstrzygnięcie: Tak.** **Uzasadnienie:** tekst wprost mówi, że NATO działało, „realizując postanowienia **Rady Bezpieczeństwa (rezolucja S/RES/781)**\". Rada Bezpieczeństwa ONZ jest organem uprawnionym do udzielania mandatu na użycie siły, a operacja wspierała ponadto siły **UNPROFOR** — misję pokojową Organizacji Narodów Zjednoczonych. **16.3. FF** 1. **F** — rezolucja S/RES/781 pochodzi z **października 1992 r.**, operacja „Deny Flight\" ruszyła w **1993 r.**, a pierwsza akcja bojowa NATO (zestrzelenie samolotów nad Bośnią) miała miejsce **28 lutego 1994 r.** Były to więc wydarzenia z **końca XX wieku**, a nie z początku XXI. 2. **F** — **Bośnia i Hercegowina istnieje do dziś** jako niepodległe państwo. Wojnę zakończyło **porozumienie z Dayton (1995)**, które utrzymało jedność państwa, dzieląc je wewnętrznie na dwie części składowe: **Federację Bośni i Hercegowiny** oraz **Republikę Serbską**.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-16.2.webp","solution_image":null,"topics":"NATO, obrona kolektywna, operacje out of area, mandat ONZ, wojna w Bosni i Hercegowinie","page_from":19,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/16.3","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"16.3","points":1,"ptype":"true_false","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16.3. (0-1)\nOceń prawdziwość podanych stwierdzeń. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe,\nalbo F - jeśli jest fałszywe.\n1.\nKonflikt i operacja wojskowa przedstawione w tekście miały miejsce na\npoczątku XXI wieku.\nP\nF\n2.\nSkutkiem konfliktu opisanego w tekście był rozpad Bośni\ni Hercegowiny - likwidacja tego państwa.\nP\nF\n16.1.\n0-1\n16.2.\n0-1\n16.3.\n0-1\nMWOP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 16.3. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZR) I. Wiedza i rozumienie.\n7) Zdający analizuje współczesny ład\nmiędzynarodowy i wyjaśnia rolę różnych\npodmiotów zaangażowanych w jego\nstabilność lub zmianę w jego\nfunkcjonowaniu.\n(ZR) XIII. Ład międzynarodowy.\n8) Zdający przedstawia konflikty\nmiędzynarodowe i etniczne w nieunijnej części\nEuropy; lokalizuje je, wyjaśnia ich przyczyny\ni konsekwencje.\n20) Zdający wymienia najważniejsze operacje\npokojowe i militarne Organizacji Paktu\nPółnocnoatlantyckiego […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne ocenienie prawdziwości dwóch stwierdzeń.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\n1. F\n2. F","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**1. F** (fałsz) - konflikt i operacja miały miejsce **w latach 90. XX wieku** (1992-1995), a NIE na początku XXI wieku.\n**2. F** (fałsz) - Bośnia i Hercegowina **NIE rozpadła się**; istnieje do dziś jako państwo, choć z bardzo skomplikowanym ustrojem (utworzonym przez porozumienie z Dayton 1995).\n\n## Sposób 1 - analiza stwierdzenia 1 (chronologia)\n\n**Stwierdzenie 1.:** *\"Konflikt i operacja wojskowa przedstawione w tekście miały miejsce na początku XXI wieku.\"*\n\n**Faktyczne daty konfliktu i operacji w Bośni i Hercegowinie:**\n\n| Data | Wydarzenie |\n| 1 III 1992 | Referendum niepodległościowe w Bośni i Hercegowinie. |\n| 6 IV 1992 | Uznanie BiH przez UE i USA → początek wojny serbsko-bośniackiej. |\n| **9 X 1992** | **Rezolucja S/RES/781** - ustanowienie strefy zakazu lotów. |\n| **16 X 1992** | **Początek operacji \"Sky Monitor\"** (NATO, monitorowanie strefy). |\n| **31 III 1993** | Rezolucja S/RES/816 - upoważnienie do egzekwowania zakazu lotów. |\n| **12 IV 1993** | **Początek operacji \"Deny Flight\"** (NATO, aktywne egzekwowanie). |\n| **28 II 1994** | **Pierwsza bezpośrednia akcja bojowa NATO** - F-16 zestrzeliły 4 Super Galeby. |\n| 1995 | Operacja \"Deliberate Force\" (bombardowanie sił serbskich). |\n| 14 XII 1995 | Porozumienie z Dayton (koniec wojny). |\n\n→ Wszystkie wydarzenia z tekstu (Sky Monitor 1992, Deny Flight 1993, zestrzelenie Super Galebów 1994) miały miejsce **w latach 1992-1994** - **w XX wieku**, NIE na początku XXI wieku.\n\n**Wyznacznik XX/XXI wiek:**\n- XX wiek = 1901-2000.\n- XXI wiek = 2001-2100.\n- \"Początek XXI wieku\" = ~2001-2010.\n\nKonflikt w Bośni: 1992-1995. To **lata 90. XX wieku**.\n\n→ Stwierdzenie 1. = **FAŁSZ**.\n\n## Sposób 2 - analiza stwierdzenia 2 (rozpad państwa)\n\n**Stwierdzenie 2.:** *\"Skutkiem konfliktu opisanego w tekście był rozpad Bośni i Hercegowiny - likwidacja tego państwa.\"*\n\n**Faktyczny skutek wojny:**\n\n**Porozumienie z Dayton (14 XII 1995 r., podpisane w Paryżu 14 XII 1995):**\n- Wojnę zakończyło porozumienie z Dayton, podpisane przez prezydentów: Slobodana Miloševicia (Serbia), Franjo Tuđmana (Chorwacja), Aliję Izetbegovicia (Bośnia i Hercegowina).\n- Bośnia i Hercegowina **została zachowana jako jedno państwo**, ale z bardzo **skomplikowanym ustrojem federalnym**.\n\n**Ustrój BiH po Dayton:**\n- **2 jednostki (entities):**\n1. **Federacja Bośni i Hercegowiny** (Bošnjacy + Chorwaci, ~51% terytorium).\n2. **Republika Serbska** (Serbowie, ~49% terytorium).\n- **3 narody konstytutywne**: Bošnjacy, Chorwaci, Serbowie.\n- **Prezydium 3-osobowe** - po jednym z każdego narodu konstytutywnego, rotacyjna prezydencja co 8 miesięcy.\n- **2 parlamenty**: federacyjny + każdej z jednostek.\n- **Wysoki Przedstawiciel** (Office of the High Representative) - międzynarodowy nadzór nad implementacją Dayton.\n\n→ Bośnia i Hercegowina **NIE rozpadła się** - istnieje do dziś (2024) jako państwo członek ONZ, kandydat do UE (od 2022 r.).\n\n**Z czego rozpadła się Jugosławia, ale nie BiH:**\n- 25 VI 1991: Słowenia + Chorwacja ogłaszają niepodległość → wojna 10-dniowa Słowenii + wojna o Chorwację.\n- 17 IX 1991: Macedonia niepodległość.\n- 1 III 1992: Referendum BiH → niepodległość.\n- 27 IV 1992: Federalna Republika Jugosławii (Serbia + Czarnogóra).\n- 14 XII 1995: Dayton - koniec wojny w BiH (BiH zachowana).\n- 2006: Czarnogóra niepodległość od Serbii.\n- 2008: Kosowo niepodległość (kontrowersyjne - Serbia nie uznaje).\n\n→ Rozpadła się **Jugosławia** (1991-2008), ale **BiH przetrwała** jako państwo (od 1992 do dziś).\n\n→ Stwierdzenie 2. = **FAŁSZ**.\n\n## Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 16.3, max 1 pkt)\n\n> **1 pkt** - poprawne ocenienie prawdziwości **DWÓCH** stwierdzeń: F + F.\n> **0 pkt** - wystarczy jedno błędne ocenienie.\n>\n> **Wymagane:**\n> 1. **F** (bo konflikt w 1992-1995, czyli koniec XX wieku, nie początek XXI).\n> 2. **F** (bo BiH istnieje do dziś, nie została rozwiązana).\n\n## Reference politologiczny\n\nKluczowe pojęcia z reference (sekcja 6):\n\n**Bałkany w XX wieku - kluczowe wydarzenia:**\n\n| Lata | Wydarzenie |\n| 1918-1929 | Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców (po I WŚ). |\n| 1929 | Zmiana nazwy na Królestwo Jugosławii. |\n| 1945-1991 | Socjalistyczna Federalna Republika Jugosławii (SFRJ) - Tito, 6 republik. |\n| 1980 | Śmierć Tito → początek napięć. |\n| 1991-1995 | **Rozpad Jugosławii**: Słowenia, Chorwacja, BiH, Macedonia niepodległość. Wojna w Chorwacji, w Bośni. |\n| 1992-1995 | **Wojna w Bośni** - 100 000 zabitych, masakra w Srebrenicy (1995). |\n| **1995** | **Porozumienie z Dayton** - koniec wojny, BiH zachowana. |\n| 1998-1999 | Wojna w Kosowie, bombardowanie Serbii (Allied Force). |\n| 2003 | Federalna Republika Jugosławii → Serbia i Czarnogóra. |\n| 2006 | Czarnogóra niepodległość. |\n| 2008 | Kosowo niepodległość (jednostronnie, kontrowersyjne). |\n\n**Państwa postjugosłowiańskie (2024):**\n- Słowenia (członek UE od 2004, NATO od 2004).\n- Chorwacja (UE od 2013, NATO od 2009).\n- Bośnia i Hercegowina (kandydat UE od 2022, w NATO MAP).\n- Serbia (kandydat UE).\n- Czarnogóra (kandydat UE, NATO od 2017).\n- Macedonia Północna (kandydat UE, NATO od 2020, zmiana nazwy z \"Macedonia\" w 2019 r.).\n- Kosowo (uznaje 99 państw, w tym Polska; nie uznaje Serbia, Rosja, Hiszpania).\n\n**Porozumienie z Dayton (1995):**\n- Negocjacje: 1-21 XI 1995 r., baza wojskowa USA Dayton, Ohio.\n- Sygnatariusze: Milošević (Serbia), Tuđman (Chorwacja), Izetbegović (BiH).\n- Pośrednicy: USA (Richard Holbrooke), UE, Rosja.\n- Skutek: BiH = jedno państwo z 2 jednostkami i 3 narodami konstytutywnymi.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga (stwierdzenie 1):** Najczęstszy błąd - uczeń odpowiada P, bo myśli \"wojny w Bośni były niedawno = XXI wiek\". To FAŁSZ. Konflikt zakończył się **14 XII 1995 r.** - w XX wieku. Operacja Deny Flight 1993-1995. Wszystko **przed 2000 r.**\n\n> ⚠️ **Uwaga (stwierdzenie 2):** Pułapka - uczeń odpowiada P, mylące Bośnię z Jugosławią. **Jugosławia się rozpadła**, ale **BiH przetrwała** jako jedno państwo (Dayton zachowała granice BiH z 1992 r.).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pamiętaj o **wieku**:\n> - XX wiek = 1901-2000.\n> - XXI wiek = 2001-2100.\n> - \"Początek XXI wieku\" = ~2001-2010.\n> Wojny bałkańskie 1991-2001 to **koniec XX wieku** (z wyjątkiem konfliktu macedońskiego 2001).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Polska **brała udział** w UNPROFOR (Bośnia), IFOR (Bośnia 1995-96), SFOR (Bośnia 1996-2004), KFOR (Kosowo od 1999). To kluczowy element polskiej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa lat 90. i 2000.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** **Srebrenica 1995** - największa masakra na ziemi europejskiej po II wojnie światowej. 8000 muzułmańskich mężczyzn i chłopców zamordowanych przez siły serbskie pod kierownictwem generała Ratko Mladicia. Międzynarodowy Trybunał Karny dla byłej Jugosławii (MTKJ, Haga) uznał to za ludobójstwo.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-16.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":19,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/17","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"17","points":4,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17.\nFragmenty rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679\nPARLAMENT EUROPEJSKI I RADA UNII EUROPEJSKIEJ, […] stanowiąc zgodnie ze\nzwykłą procedurą ustawodawczą, a także mając na uwadze, co następuje:\n(1) […] Art. 8 ust. 1 Karty praw podstawowych […] oraz art. 16 ust. 1 Traktatu\no funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) stanowią, że każda osoba ma prawo do\nochrony danych osobowych jej dotyczących. […]\n(41) W przypadku gdy w niniejszym rozporządzeniu jest mowa o podstawie prawnej lub\nakcie prawnym, [to taka] podstawa prawna lub taki akt prawny powinny być jasne\ni precyzyjne, a ich zastosowanie przewidywalne dla osób im podlegających - jak wymaga\ntego orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości […] i Europejskiego Trybunału Praw\nCzłowieka. […]\nPRZYJMUJĄ NINIEJSZE ROZPORZĄDZENIE: […]\nArt. 68.1. Niniejszym ustanawia się Europejską Radę Ochrony Danych jako organ Unii […].\n4. Komisja ma prawo udziału w […] posiedzeniach Europejskiej Rady Ochrony Danych […].\nDz.U. UE 2016, L 119, t. 59.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **17.1.** **Komisja Europejska.** W Unii Europejskiej wyłączne prawo **inicjatywy ustawodawczej** przysługuje Komisji Europejskiej. Parlament Europejski i Rada mogą projekt przyjąć, zmienić lub odrzucić, ale nie mogą go samodzielnie wnieść. **17.2. PF** 1. **P** — **rozporządzenie** obowiązuje **bezpośrednio i w całości** we wszystkich państwach członkowskich, bez potrzeby implementacji do prawa krajowego. To właśnie odróżnia je od dyrektywy. 2. **F** — rozporządzenie należy do **prawa wtórnego (pochodnego)** Unii, czyli aktów wydawanych przez instytucje UE na podstawie traktatów. Prawo **pierwotne** to same traktaty założycielskie i akcesyjne wraz z Kartą praw podstawowych. **17.3. C** — po przystąpieniu do UE Rumunii, a przed przystąpieniem Chorwacji. Zarówno **TFUE** (w tym brzmieniu i pod tą nazwą), jak i **Karta praw podstawowych** (której nadano moc prawną traktatów) weszły w życie **1 grudnia 2009 r.** wraz z **traktatem lizbońskim**. Rumunia przystąpiła do UE w **2007 r.**, Chorwacja w **2013 r.** — data 2009 mieści się dokładnie między nimi. **17.4.** W systemie instytucjonalnym Unii Europejskiej **nie funkcjonuje Europejski Trybunał Praw Człowieka**, przywołany w motywie (41) rozporządzenia. ETPC jest organem sądowym **Rady Europy** — odrębnej organizacji międzynarodowej, liczącej więcej państw niż UE — i orzeka na podstawie **Europejskiej Konwencji Praw Człowieka**, a nie prawa unijnego. Pozostałe wymienione podmioty należą do systemu UE: Parlament Europejski, Rada Unii Europejskiej, Komisja i Trybunał Sprawiedliwości to **instytucje** UE, a Europejska Rada Ochrony Danych jest — zgodnie z art. 68 ust. 1 — **organem Unii**.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nPrawo pierwotne a prawo wtórne UE\n\nRodzaj | Co obejmuje | Kto tworzy\npierwotne | traktaty założycielskie (TUE, TFUE), traktaty akcesyjne i rewizyjne, Karta praw podstawowych, ogólne zasady prawa | państwa członkowskie (ratyfikacja)\nwtórne (pochodne) | rozporządzenia, dyrektywy, decyzje, zalecenia, opinie | instytucje UE na podstawie traktatów\n\nAkty prawa wtórnego — porównanie\n\nAkt | Zasięg | Sposób obowiązywania | Implementacja\nrozporządzenie | wszystkie państwa | bezpośrednio i w całości | niepotrzebna\ndyrektywa | wskazane państwa | wiąże co do celu | konieczna — w wyznaczonym terminie\ndecyzja | konkretny adresat | wiąże w całości adresata | —\nzalecenie / opinia | dowolny | niewiążące | —\n\nRODO to rozporządzenie — dlatego obowiązuje w Polsce bezpośrednio od 25 maja 2018 r., bez konieczności „przepisywania\" go do polskiej ustawy.\n\nZwykła procedura ustawodawcza UE\n\nKrok | Kto\n1. inicjatywa | wyłącznie Komisja Europejska\n2. pierwsze czytanie | Parlament Europejski → stanowisko\n3. | Rada UE → przyjmuje albo wprowadza własne stanowisko\n4. drugie czytanie | PE i Rada\n5. komitet pojednawczy | przy braku porozumienia\n6. przyjęcie | wspólnie PE i Rada\n\nParlament i Rada są współprawodawcami, ale żadne z nich nie ma prawa inicjatywy — to najważniejsza cecha odróżniająca system UE od parlamentów krajowych.\n\nChronologia potrzebna w zadaniu 17.3\n\nRok | Wydarzenie\n1995 | rozszerzenie o Austrię, Szwecję, Finlandię\n2004 | „wielkie rozszerzenie\" — Polska, Słowenia i 8 innych państw\n2007 | Rumunia i Bułgaria\n1 XII 2009 | wejście w życie traktatu lizbońskiego: TWE → TFUE, Karta praw podstawowych uzyskuje moc traktatów\n2013 | Chorwacja\n2020 | wystąpienie Wielkiej Brytanii (brexit)\n\nDwa europejskie porządki ochrony praw\n\nCecha | Unia Europejska | Rada Europy\nliczba państw | 27 | 46\nakt podstawowy | traktaty + Karta praw podstawowych | Europejska Konwencja Praw Człowieka (1950)\nsąd | TSUE — Luksemburg | ETPC — Strasburg\nkto skarży | państwa, instytucje, sądy krajowe (pytania prejudycjalne) | jednostka, po wyczerpaniu drogi krajowej\n\nTo rozróżnienie jest sednem zadania 17.4.\n\nPunktacja CKE\n\n- 17.1. 1 pkt — Komisja (Europejska).\n- 17.2. 1 pkt — poprawna ocena obu stwierdzeń (PF).\n- 17.3. 1 pkt — odpowiedź C.\n- 17.4. 1 pkt — wskazanie, że Europejski Trybunał Praw Człowieka należy do systemu Rady Europy, a nie Unii Europejskiej.\n- Razem: 4 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 17.2 stwierdzenie 2. to najczęstsza pomyłka w całym dziale o prawie UE.** „Rozporządzenie\" brzmi poważnie i podstawowo, ale prawo **pierwotne** to wyłącznie **traktaty** (plus Karta praw podstawowych i traktaty akcesyjne). Wszystko, co instytucje UE wydają **na ich podstawie** — rozporządzenia, dyrektywy, decyzje — to prawo **wtórne**. **Nie myl rozporządzenia unijnego z polskim rozporządzeniem.** W prawie polskim rozporządzenie to akt **podustawowy** wydawany na podstawie ustawy. W prawie UE rozporządzenie to najsilniejszy akt prawa wtórnego, stosowany **bezpośrednio**. **W 17.3 trzeba znać dwie daty naraz: akt i rozszerzenia.** Traktat lizboński — **1 grudnia 2009**. Rozszerzenia: Austria **1995**, Słowenia **2004**, Rumunia **2007**, Chorwacja **2013**, brexit **2020**. Bez tej siatki chronologicznej zadanie jest nierozwiązywalne. **W 17.4 kusi wskazanie Europejskiej Rady Ochrony Danych jako „nieinstytucji\".** Formalnie nie jest ona instytucją (tych jest siedem), ale **jest organem Unii** — mówi o tym wprost art. 68 ust. 1 cytowany w zadaniu. Podmiotem spoza systemu UE jest **wyłącznie ETPC**. **Strasburg czy Luksemburg.** **ETPC** — Strasburg, Rada Europy, Konwencja z 1950 r. **TSUE** — Luksemburg, Unia Europejska, traktaty. Oba nazywają się „europejskie\" i oba orzekają o prawach jednostki, ale należą do dwóch odrębnych porządków prawnych. **W 17.1 nie wystarczy napisać „Parlament Europejski\".** Parlament wraz z Radą **przyjmuje** rozporządzenie, ale **wniosek** pochodzi zawsze od **Komisji Europejskiej**.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-17.webp","solution_image":null,"topics":"RODO, rozporzadzenie UE, prawo pierwotne i wtorne, traktat lizbonski, Komisja Europejska, ETPC a TSUE","page_from":20,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/17.1","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"17.1","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17.1. (0-1)\nUzupełnij zdanie - podaj nazwę właściwej instytucji.\nRozporządzenie, którego fragmenty zamieszczono, zostało przyjęte na wniosek\n- instytucji UE inicjującej proces legislacyjny w przypadku aktów prawnych\ntego typu.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 17.1. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\n(ZR) I. Wiedza i rozumienie.\n7) Zdający analizuje współczesny ład\nmiędzynarodowy i wyjaśnia rolę różnych\npodmiotów zaangażowanych w jego\nstabilność lub zmianę w jego\nfunkcjonowaniu.\n(ZP) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n2) Zdający wykazuje się umiejętnością\nczytania ze zrozumieniem […] innych\nźródeł […].\n(ZR) XIV. Integracja europejska.\n6) Zdający przedstawia podział kompetencji\npomiędzy Komisją i Radą […].\nZasady oceniania\n1 pkt - podanie poprawnej nazwy.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nKomisja (Europejska)","solution":"**Komisja Europejska.** W Unii Europejskiej wyłączne prawo **inicjatywy ustawodawczej** przysługuje Komisji Europejskiej. Parlament Europejski i Rada mogą projekt przyjąć, zmienić lub odrzucić, ale nie mogą go samodzielnie wnieść. **17.2. PF** 1. **P** — **rozporządzenie** obowiązuje **bezpośrednio i w całości** we wszystkich państwach członkowskich, bez potrzeby implementacji do prawa krajowego. To właśnie odróżnia je od dyrektywy. 2. **F** — rozporządzenie należy do **prawa wtórnego (pochodnego)** Unii, czyli aktów wydawanych przez instytucje UE na podstawie traktatów. Prawo **pierwotne** to same traktaty założycielskie i akcesyjne wraz z Kartą praw podstawowych. **17.3. C** — po przystąpieniu do UE Rumunii, a przed przystąpieniem Chorwacji. Zarówno **TFUE** (w tym brzmieniu i pod tą nazwą), jak i **Karta praw podstawowych** (której nadano moc prawną traktatów) weszły w życie **1 grudnia 2009 r.** wraz z **traktatem lizbońskim**. Rumunia przystąpiła do UE w **2007 r.**, Chorwacja w **2013 r.** — data 2009 mieści się dokładnie między nimi.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-17.1.webp","solution_image":null,"topics":"RODO, rozporzadzenie UE, prawo pierwotne i wtorne, traktat lizbonski, Komisja Europejska, ETPC a TSUE","page_from":20,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/17.2","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"17.2","points":1,"ptype":"true_false","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17.2. (0-1)\nOceń prawdziwość podanych stwierdzeń. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe,\nalbo F - jeśli jest fałszywe.\n1.\nAkt prawny, którego fragmenty zamieszczono, jest bezpośrednio\nstosowany we wszystkich państwach członkowskich Unii Europejskiej.\nP\nF\n2.\nAkt prawny, którego fragmenty zamieszczono, stanowi element tzw.\nprawa pierwotnego Unii Europejskiej.\nP\nF","answer":null,"answer_text":"Zadanie 17.2. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZR) I. Wiedza i rozumienie.\n7) Zdający analizuje współczesny ład\nmiędzynarodowy i wyjaśnia rolę różnych\npodmiotów zaangażowanych w jego\nstabilność lub zmianę w jego\nfunkcjonowaniu.\n(ZP) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n2) Zdający wykazuje się umiejętnością\nczytania ze zrozumieniem […] innych\nźródeł […].\n(ZR) XI. System prawa w Rzeczypospolitej\nPolskiej.\n6) Zdający […] przedstawia formy prawa\nwtórnego Unii Europejskiej i ich miejsce\nw porządku prawnym Rzeczypospolitej\nPolskiej.\n(ZP) VII. Współczesne stosunki\nmiędzynarodowe.\n8) Zdający wymienia obowiązujące akty prawa\npierwotnego Unii Europejskiej […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne ocenienie prawdziwości dwóch stwierdzeń.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\n1. P\n2. F\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**1. P** (prawda) - Akt prawny (Rozporządzenie 2016/679 - RODO) jest **bezpośrednio stosowany** we wszystkich państwach członkowskich UE.\n\n**2. F** (fałsz) - Akt prawny jest **rozporządzeniem**, a rozporządzenia należą do **prawa wtórnego (pochodnego)** UE, NIE do **prawa pierwotnego**.\n\n## Sposób 1 - analiza stwierdzenia 1 (bezpośrednie stosowanie)\n\n**Stwierdzenie 1.:** *\"Akt prawny [ ] jest bezpośrednio stosowany we wszystkich państwach członkowskich UE.\"*\n\n**Rodzaje aktów prawnych UE i ich charakter:**\n\n| Rodzaj aktu | Bezpośrednio stosowany? | Wymaga transpozycji do prawa krajowego? | Adresat |\n| **Rozporządzenie** (Regulation) | **TAK** | **NIE** | Wszystkie państwa |\n| **Dyrektywa** (Directive) | NIE | **TAK** (państwa transponują do prawa krajowego) | Państwa członkowskie |\n| **Decyzja** (Decision) | TAK (dla adresatów) | NIE | Konkretny adresat |\n| **Zalecenie / Opinia** | NIE | NIE | Nieobowiązkowe |\n\n**Art. 288 TFUE:**\n\n> *\"Rozporządzenie ma zasięg ogólny. Wiąże w całości i jest **bezpośrednio stosowane** we wszystkich Państwach Członkowskich.\"*\n\n> *\"Dyrektywa wiąże każde Państwo Członkowskie, do którego jest kierowana, w odniesieniu do rezultatu, który ma być osiągnięty, pozostawia jednak organom krajowym swobodę wyboru formy i środków.\"*\n\n→ **Rozporządzenie 2016/679 (RODO)** to **rozporządzenie**, więc:\n- Jest **bezpośrednio stosowane** we wszystkich 27 państwach UE.\n- **Nie wymaga** transpozycji do prawa krajowego - działa **jak ustawa** krajowa.\n- Obywatele i firmy mogą się na nie bezpośrednio powoływać przed sądami krajowymi.\n\n→ Stwierdzenie 1. = **PRAWDA**.\n\n## Sposób 2 - analiza stwierdzenia 2 (prawo pierwotne vs wtórne)\n\n**Stwierdzenie 2.:** *\"Akt prawny [ ] stanowi element tzw. prawa pierwotnego UE.\"*\n\n**Hierarchia źródeł prawa UE:**\n\n### Prawo pierwotne (Primary Law) - **\"konstytucja\" UE**\nObejmuje **traktaty** + akty stanowiące podstawę funkcjonowania UE:\n- **TUE** (Traktat o Unii Europejskiej, Maastricht 1992 ze zmianami).\n- **TFUE** (Traktat o funkcjonowaniu UE, dawniej Traktat Rzymski 1957).\n- **KPP** (Karta Praw Podstawowych UE, wiążąca od Lizbony 2009).\n- **Traktaty akcesyjne** (np. polski traktat akcesyjny 2003).\n- **Traktaty zmieniające** (Amsterdam 1997, Nicea 2001, Lizboński 2007).\n- **Ogólne zasady prawa unijnego** (orzecznictwo TSUE).\n\n### Prawo wtórne / pochodne (Secondary Law) - **\"ustawy\" UE**\nObejmuje **akty prawne wydawane przez instytucje UE**:\n- **Rozporządzenia** (Regulations) - bezpośrednio stosowane.\n- **Dyrektywy** (Directives) - wymaga transpozycji.\n- **Decyzje** (Decisions) - wiążące dla adresatów.\n- **Zalecenia i opinie** (Recommendations and Opinions) - niewiążące.\n\n**Rozporządzenie 2016/679 (RODO)** = **rozporządzenie** = **PRAWO WTÓRNE**, NIE pierwotne.\n\nW tekście wprost widać:\n> *\"PARLAMENT EUROPEJSKI I RADA UNII EUROPEJSKIEJ [ ] PRZYJMUJĄ NINIEJSZE ROZPORZĄDZENIE\"*\n\n→ Akt jest wydany przez **instytucje UE** (PE + Rada), nie traktatem. To prawo wtórne.\n\n→ Stwierdzenie 2. = **FAŁSZ**.\n\n**Co byłoby prawem pierwotnym?**\n- **Karta Praw Podstawowych UE** (cytowana w tekście jako podstawa, art. 8 ust. 1) - jest prawem pierwotnym od Lizbony 2009.\n- **TFUE** (cytowane w tekście jako podstawa, art. 16 ust. 1) - jest prawem pierwotnym.\n\nAle **samo rozporządzenie 2016/679** = prawo wtórne.\n\n## Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 17.2, max 1 pkt)\n\n> **1 pkt** - poprawne ocenienie prawdziwości **DWÓCH** stwierdzeń: P + F.\n> **0 pkt** - wystarczy jedno błędne ocenienie.\n>\n> **Wymagane:**\n> 1. **P** (bo rozporządzenie jest bezpośrednio stosowane).\n> 2. **F** (bo rozporządzenie to prawo wtórne, nie pierwotne).\n\n## Reference politologiczny\n\nKluczowe pojęcia z reference (sekcja 7):\n\n**Hierarchia źródeł prawa UE:**\n\n### Prawo pierwotne (traktatowe)\n\n| Traktat | Rok | Treść |\n| Traktat Paryski (EWWiS) | 1951 | Europejska Wspólnota Węgla i Stali |\n| Traktaty Rzymskie (EWG + EURATOM) | 1957 | EWG, Euratom |\n| Jednolity Akt Europejski | 1986 | Wspólny rynek do 1992 |\n| **Maastricht (TUE)** | 1992 | Powołanie Unii Europejskiej |\n| Amsterdam | 1997 | Zatrudnienie, WPZB |\n| Nicea | 2001 | Rozszerzenie UE |\n| **Lizboński (TUE+TFUE+KPP)** | 2007 (weszło 2009) | KPP wiążąca, Prezydent RE |\n\n### Prawo wtórne (pochodne)\n\n| Rodzaj | Charakter | Przykład |\n| **Rozporządzenie** | Bezpośrednio stosowane, ogólne | RODO 2016/679 |\n| **Dyrektywa** | Wiąże co do celu, transponowane | Dyrektywa równościowa 2000/43 |\n| **Decyzja** | Adresowana | Decyzja KE o pomocy państwa |\n| **Zalecenie** | Niewiążące | Zalecenie KE w sprawie A |\n| **Opinia** | Niewiążące | Opinia KE |\n\n**Zasady prawa UE:**\n- **Pierwszeństwo prawa UE** nad prawem krajowym (orzeczenie Costa v. ENEL 1964).\n- **Bezpośrednia skuteczność** (Van Gend en Loos 1963) - obywatele mogą powoływać się na prawo UE przed sądami krajowymi.\n- **Lojalna współpraca** (art. 4 ust. 3 TUE) - państwa członkowskie nie mogą naruszać prawa UE.\n- **Subsydiarność i proporcjonalność** (art. 5 TUE) - UE działa tylko w zakresie kompetencji powierzonych.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga (stwierdzenie 1):** Najczęstszy błąd - uczeń odpowiada F, myśląc \"akt UE musi być transponowany do prawa krajowego\". To DOTYCZY DYREKTYW, NIE ROZPORZĄDZEŃ. Rozporządzenia są **bezpośrednio stosowane** w państwach członkowskich (art. 288 TFUE).\n\n> ⚠️ **Uwaga (stwierdzenie 2):** Pułapka - uczeń odpowiada P, bo widzi w tekście odwołania do KPP i TFUE (które są prawem pierwotnym). Ale samo rozporządzenie **odwołuje się** do prawa pierwotnego, lecz **jest** prawem wtórnym (zostało wydane na podstawie traktatów, ale nie jest traktatem).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pamiętaj o **art. 288 TFUE** (fundamentalne dla wszystkich aktów UE):\n> - **Rozporządzenie** → bezpośrednie stosowanie.\n> - **Dyrektywa** → transpozycja przez państwa.\n> - **Decyzja** → wiąże adresatów.\n> - **Zalecenia, opinie** → niewiążące.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** RODO (Rozporządzenie 2016/679) zastąpiło **dyrektywę 95/46/WE** o ochronie danych. Komisja celowo wybrała **rozporządzenie** zamiast dyrektywy - żeby uniknąć różnic w transpozycji między państwami. Dzięki temu RODO obowiązuje **identycznie** w całej UE.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Polska implementacja RODO: **Ustawa z 10 V 2018 r. o ochronie danych osobowych** (Dz.U. 2018, poz. 1000) + zlikwidowano GIODO, utworzono **PUODO** (Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych).","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-17.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":20,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/17.3","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"17.3","points":1,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17.3. (0-1)\nDokończ zdanie. Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.\nAkty prawne, których nazwy podkreślono, weszły w życie\nA. po przystąpieniu do UE Austrii, a przed przystąpieniem Słowenii.\nB. po przystąpieniu do UE Słowenii, a przed przystąpieniem Rumunii.\nC. po przystąpieniu do UE Rumunii, a przed przystąpieniem Chorwacji.\nD. po przystąpieniu do UE Chorwacji, a przed wystąpieniem Wielkiej Brytanii.\n17.1.\n0-1\n17.2.\n0-1\n17.3.\n0-1\nMWOP-R0_100","answer":"C","answer_text":"Zadanie 17.3. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZR) I. Wiedza i rozumienie.\n7) Zdający analizuje współczesny ład\nmiędzynarodowy i wyjaśnia rolę różnych\npodmiotów zaangażowanych w jego\nstabilność lub zmianę w jego\nfunkcjonowaniu.\n(ZP) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n1) Zdający wykorzystuje informacje na\ntemat życia […] politycznego […].\n(ZR) XIV. Integracja europejska.\n6) Zdający przedstawia integrację w ramach\nUnii Europejskiej […].\n(ZP) VII. Współczesne stosunki\nmiędzynarodowe.\n8) Zdający lokalizuje jej [Unii Europejskiej]\npaństwa członkowskie […].\nZasady oceniania\n1 pkt - wskazanie poprawnego dokończenia zdania.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nC","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**C - po przystąpieniu do UE Rumunii, a przed przystąpieniem Chorwacji.**\n\n## Sposób 1 - identyfikacja podkreślonych aktów prawnych\n\nW tekście podkreślone są **dwa** akty prawne:\n1. **Karta praw podstawowych** (KPP UE).\n2. **Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE)**.\n\n**Daty wejścia w życie obu aktów:**\n\n**Karta Praw Podstawowych UE:**\n- **Proklamowana:** 7 XII 2000 r. w Nicei (jako dokument polityczny, niewiążący).\n- **Wiążąca:** **1 XII 2009 r.** - z chwilą wejścia w życie Traktatu Lizbońskiego.\n\n**Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE):**\n- Stary Traktat Rzymski (1957) został przemianowany na TFUE.\n- Zmiany wprowadzone Traktatem Lizbońskim.\n- **TFUE wszedł w życie:** **1 XII 2009 r.** (z chwilą wejścia w życie Traktatu Lizbońskiego).\n\n→ **Oba akty weszły w życie 1 XII 2009 r.** (z Traktatem Lizbońskim).\n\n## Sposób 2 - chronologia rozszerzenia UE\n\n**Daty akcesji państw UE wymienionych w odpowiedziach:**\n\n| Państwo | Akcesja do UE |\n| **Austria** | **1 I 1995** (czwarte rozszerzenie, razem ze Szwecją i Finlandią) |\n| **Słowenia** | **1 V 2004** (piąte rozszerzenie, \"big bang\", z Polską) |\n| **Rumunia** | **1 I 2007** (szóste rozszerzenie, razem z Bułgarią) |\n| **Chorwacja** | **1 VII 2013** (siódme rozszerzenie) |\n| **Wielka Brytania (Brexit)** | **31 I 2020** (wystąpienie z UE) |\n\n**Porównanie dat:**\n\n| Wydarzenie | Data |\n| Austria → UE | 1 I 1995 |\n| Słowenia → UE | 1 V 2004 |\n| Rumunia → UE | **1 I 2007** |\n| **Wejście w życie TFUE i KPP** | **1 XII 2009** |\n| Chorwacja → UE | **1 VII 2013** |\n| UK ← UE (Brexit) | 31 I 2020 |\n\n→ TFUE i KPP weszły w życie **po Rumunii (2007)** i **przed Chorwacją (2013)**.\n\n→ **Odpowiedź: C.**\n\n## Sposób 3 - eliminacja błędnych odpowiedzi\n\n**Sprawdźmy każdą opcję:**\n\n**A. \"po Austrii (1995), a przed Słowenią (2004)\"** - czyli między **1995 a 2004**.\n- TFUE i KPP weszły w życie **2009 r.** → **po** 2004, więc NIE.\n- ❌ FAŁSZ.\n\n**B. \"po Słowenii (2004), a przed Rumunią (2007)\"** - czyli między **2004 a 2007**.\n- TFUE i KPP weszły w życie **2009 r.** → **po** 2007, więc NIE.\n- ❌ FAŁSZ.\n\n**C. \"po Rumunii (2007), a przed Chorwacją (2013)\"** - czyli między **2007 a 2013**.\n- TFUE i KPP weszły w życie **2009 r.** → **tak**, mieści się w tym przedziale.\n- ✅ PRAWDA.\n\n**D. \"po Chorwacji (2013), a przed Brexit (2020)\"** - czyli między **2013 a 2020**.\n- TFUE i KPP weszły w życie **2009 r.** → **przed** 2013, więc NIE.\n- ❌ FAŁSZ.\n\n→ Tylko opcja **C** jest poprawna.\n\n## Klucz CKE - schemat punktowania (zadanie 17.3, max 1 pkt)\n\n> **1 pkt** - wskazanie poprawnej odpowiedzi: **C**.\n> **0 pkt** - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\n\n## Reference politologiczny\n\nKluczowe pojęcia z reference (sekcje 6, 7):\n\n**Rozszerzenia UE - chronologia:**\n\n| Lp. | Data | Państwa | Razem |\n| Założyciele | 1951 (EWWiS) / 1957 (EWG) | Niemcy Zach., Francja, Włochy, Holandia, Belgia, Luksemburg | 6 |\n| I rozszerzenie | 1 I 1973 | Wielka Brytania, Irlandia, Dania | 9 |\n| II rozszerzenie | 1 I 1981 | Grecja | 10 |\n| III rozszerzenie | 1 I 1986 | Hiszpania, Portugalia | 12 |\n| IV rozszerzenie | 1 I 1995 | **Austria**, Szwecja, Finlandia | 15 |\n| V rozszerzenie | 1 V 2004 | Polska, Czechy, Słowacja, Słowenia, Węgry, Estonia, Litwa, Łotwa, Cypr, Malta | 25 |\n| V cd. | 1 I 2007 | **Rumunia**, Bułgaria | 27 |\n| VI rozszerzenie | 1 VII 2013 | **Chorwacja** | 28 |\n| Brexit | 31 I 2020 | UK opuszcza UE | 27 |\n\n**Traktaty Unii Europejskiej (chronologia):**\n\n| Traktat | Podpisanie | Wejście w życie |\n| Paryski (EWWiS) | 18 IV 1951 | 23 VII 1952 |\n| Rzymskie (EWG, Euratom) | 25 III 1957 | 1 I 1958 |\n| Jednolity Akt Europejski | 17 II 1986 | 1 VII 1987 |\n| **Maastricht (TUE)** | **7 II 1992** | **1 XI 1993** |\n| Amsterdam | 2 X 1997 | 1 V 1999 |\n| Nicea | 26 II 2001 | 1 II 2003 |\n| **Lizboński (TUE + TFUE + KPP)** | **13 XII 2007** | **1 XII 2009** |\n\n**Traktat Lizboński - zmiany:**\n- Przemianowano Traktat o utworzeniu WE (TWE, 1957) na **TFUE** (Traktat o funkcjonowaniu UE).\n- **KPP** stała się **wiążąca prawnie** (od 2000 r. tylko proklamowana).\n- **Likwidacja filarów** (wcześniej UE miała 3 filary: wspólnotowy, WPZB, WSiSW).\n- Utworzenie urzędu **Przewodniczącego Rady Europejskiej** (Donald Tusk od 2014).\n- Utworzenie urzędu **Wysokiego Przedstawiciela** ds. polityki zagranicznej i bezpieczeństwa.\n- Wprowadzenie **inicjatywy obywatelskiej** (European Citizens' Initiative).\n- Wprowadzenie **klauzuli wystąpienia** (art. 50 TUE) - wykorzystany przez UK w Brexit.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - niepamiętanie roku wejścia w życie Traktatu Lizbońskiego (**1 XII 2009 r.**). To kluczowa data - Lizboński **zmienia** wszystkie traktaty UE i czyni KPP wiążącą.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Druga pułapka - pomyl rok **proklamowania** KPP (2000 r. w Nicei, niewiążąca) z **wejściem w życie** (2009 r. z Lizbońskim, wiążąca). KPP istnieje od 2000 r., ale **prawnie wiążąca** dopiero od 2009 r.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Trzecia pułapka - pomyl chronologię rozszerzeń:\n> - **Big bang** = 2004 (10 państw, w tym Polska).\n> - **Rumunia + Bułgaria** = 2007 (kontynuacja big bang).\n> - **Chorwacja** = 2013 (jedyne państwo w 7. rozszerzeniu).\n> - **Brexit** = 2020 (kierunek odwrotny).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pamiętaj o trzech wielkich rozszerzeniach Polski-podobnych:\n> - 1995: Austria, Szwecja, Finlandia (zachodnie).\n> - 2004: Polska + 9 (wschodnie).\n> - 2007: Bułgaria + Rumunia (wschodnie).\n> - 2013: Chorwacja (postjugosłowiańskie).\n> Po 2013 r. **żadne nowe państwo nie weszło do UE**. Aktualnie kandydaci: Albania, Macedonia Płn., Czarnogóra, Serbia, Bośnia, Ukraina, Mołdawia, Turcja (negocjacje zamrożone od 2018).","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-17.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":20,"source":"ocr","answer_source":"ocr","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/17.4","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"17.4","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17.4. (0-1)\nUzasadnij, że nie wszystkie instytucje i organy wskazane w zamieszczonych\nfragmentach rozporządzenia są częścią systemu instytucjonalnego Unii Europejskiej.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 17.4. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZR) I. Wiedza i rozumienie.\n6) Zdający charakteryzuje kwestię praw\nczłowieka i ich międzynarodowej\nochrony.\n7) Zdający analizuje współczesny ład\nmiędzynarodowy i wyjaśnia rolę różnych\npodmiotów zaangażowanych w jego\nstabilność lub zmianę w jego\nfunkcjonowaniu.\n(ZR) XIII. Ład międzynarodowy.\n16) Zdający charakteryzuje […] działania […]\nRady Europy.\n(ZP) IV. Prawa człowieka i ich ochrona.\nZdający:\n3) Zdający uzasadnia znaczenie Konwencji\no ochronie praw człowieka i podstawowych\nwolności w kontekście Europejskiego\nTrybunału Praw Człowieka […].\nZasady oceniania\n1 pkt - sformułowanie poprawnego uzasadnienia.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nW systemie instytucjonalnym UE nie funkcjonuje Europejski Trybunał Praw Człowieka - jest\nto instytucja z systemu ochrony praw człowieka Rady Europy.","solution":"W systemie instytucjonalnym Unii Europejskiej **nie funkcjonuje Europejski Trybunał Praw Człowieka**, przywołany w motywie (41) rozporządzenia. ETPC jest organem sądowym **Rady Europy** — odrębnej organizacji międzynarodowej, liczącej więcej państw niż UE — i orzeka na podstawie **Europejskiej Konwencji Praw Człowieka**, a nie prawa unijnego. Pozostałe wymienione podmioty należą do systemu UE: Parlament Europejski, Rada Unii Europejskiej, Komisja i Trybunał Sprawiedliwości to **instytucje** UE, a Europejska Rada Ochrony Danych jest — zgodnie z art. 68 ust. 1 — **organem Unii**.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-17.4.webp","solution_image":null,"topics":"RODO, rozporzadzenie UE, prawo pierwotne i wtorne, traktat lizbonski, Komisja Europejska, ETPC a TSUE","page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/18","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"18","points":2,"ptype":"closed","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 18.\nO separatyzmie w jednym z państw Europy\nCieszy się największą autonomią spośród wszystkich regionów Unii, ma własny rząd,\nparlament i język uznany za urzędowy […]. 1 października 2017 r. odbyło się tu - nielegalne\nz punktu widzenia [władz państwa] - referendum niepodległościowe. Mimo prób siłowego\nzablokowania głosowania przez policję wzięło w nim udział 43 proc. uprawnionych. 90 proc.\nopowiedziało się za utworzeniem nowego państwa.\nB.T. Wieliński, K. Korzeniowska, Narodowa puszka Pandory, wyborcza.pl\nFragment mapy politycznej Europy\nNazwy zaznaczonych regionów\n(w kolejności alfabetycznej):\nA. Irlandia Północna,\nB. Katalonia,\nC. Korsyka,\nD. Szkocja.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **18.1.** Tekst dotyczy **Katalonii** (odpowiedź **B**), oznaczonej na mapie numerem **3**. Rozpoznanie: referendum niepodległościowe **1 października 2017 r.**, siłowe interwencje policji, najszersza autonomia wśród regionów UE, własny rząd (*Generalitat*), parlament i język urzędowy (kataloński) — to jednoznacznie wskazuje na **Katalonię w Hiszpanii**. **18.2.** Argument — jeden z poniższych: **Wariant 1 (integralność terytorialna).** Niepodległość Katalonii byłaby sprzeczna z **zasadą integralności terytorialnej państw**. Prawo międzynarodowe chroni całość terytorium państwa przed jednostronnym oderwaniem jego części; secesja bez zgody państwa macierzystego narusza tę zasadę. **Wariant 2 (nienaruszalność granic).** Jednostronne ogłoszenie niepodległości oznaczałoby **zmianę granic państwowych wbrew zasadzie ich nienaruszalności**, potwierdzonej m.in. w **Akcie końcowym KBWE z Helsinek (1975)**. Granice mogą być zmieniane wyłącznie **pokojowo i za zgodą** zainteresowanych państw. Dodatkowo można wskazać, że referendum było **nielegalne w świetle konstytucji Hiszpanii**, która w art. 2 stanowi o „nierozerwalnej jedności Narodu hiszpańskiego\" — a prawo międzynarodowe nakazuje poszanowanie porządku konstytucyjnego państwa.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nRuchy separatystyczne i autonomiczne w Europie\n\nRegion | Państwo | Referendum | Charakter dążeń\nKatalonia | Hiszpania | 2017 — nielegalne, 43% frekwencji, 90% „za\" | niepodległość\nKraj Basków | Hiszpania | brak | autonomia / niepodległość\nSzkocja | Wielka Brytania | 2014 — legalne, 84,6% frekwencji, 55% „przeciw\" | niepodległość\nIrlandia Północna | Wielka Brytania | 1973, 1998 (porozumienie wielkopiątkowe) | zjednoczenie z Irlandią\nKorsyka | Francja | brak | autonomia\nFlandria | Belgia | brak | autonomia / podział państwa\nPołudniowy Tyrol | Włochy | brak | autonomia (szeroka, zrealizowana)\n\nKatalonia — kluczowe fakty\n\nElement | Szczegóły\nstatus | wspólnota autonomiczna Hiszpanii\nrząd | Generalitat de Catalunya\nparlament | Parlament Katalonii\njęzyki urzędowe | kataloński, hiszpański, aranejski\nstolica | Barcelona\nreferendum | 1 X 2017 — uznane za nielegalne przez Trybunał Konstytucyjny Hiszpanii\nnastępstwa | jednostronna deklaracja niepodległości, zawieszenie autonomii (art. 155 konstytucji), procesy liderów\n\nZasady prawa międzynarodowego w kolizji\n\nZasada | Treść | Kogo chroni\nintegralność terytorialna | terytorium państwa jest nienaruszalne | państwo\nnienaruszalność granic | granice zmieniane tylko pokojowo, za zgodą stron (Helsinki 1975) | państwo\nsamostanowienie narodów | prawo ludu do decydowania o swoim statusie | naród, grupa etniczna\nnieingerencja w sprawy wewnętrzne | zakaz mieszania się innych państw | państwo\nsuwerenna równość państw | wszystkie państwa są równe wobec prawa | państwo\n\nCztery z pięciu tych zasad przemawiają przeciw jednostronnej secesji — dlatego zadanie 18.2 jest łatwiejsze, niż się wydaje: wystarczy wybrać jedną z nich i nazwać.\n\nKiedy secesja bywa uznawana\n\nWarunek | Przykład\nzgoda państwa macierzystego | Czarnogóra (2006), Czechosłowacja (1993)\ndekolonizacja | państwa afrykańskie i azjatyckie po 1945\nrozpad państwa federalnego | ZSRR, Jugosławia\nrażące łamanie praw ludności (secesja naprawcza — sporna) | Kosowo (2008) — uznanie częściowe\n\nKatalonia nie spełnia żadnego z tych warunków — stąd konsekwentne stanowisko społeczności międzynarodowej, że jest to wewnętrzna sprawa Hiszpanii.\n\nPunktacja CKE\n\n- 18.1. 1 pkt — oba elementy: nazwa (Katalonia / B) i numer na mapie (3).\n- 18.2. 1 pkt — argument odwołujący się do zasady integralności terytorialnej albo nienaruszalności granic.\n- Razem: 2 pkt.\n\nTypowy błąd: **W 18.1 kusi Szkocja, bo tam także odbyło się referendum niepodległościowe.** Rozstrzyga jednak **data — 1 października 2017 r.** Referendum szkockie odbyło się **18 września 2014 r.**, było **legalne** (zgoda rządu Wielkiej Brytanii) i zakończyło się przewagą przeciwników niepodległości (55%). W Katalonii było odwrotnie: głosowanie nielegalne, blokowane przez policję. **Nie sugeruj się Irlandią Północną ani Korsyką.** W Irlandii Północnej spór dotyczy przynależności do Republiki Irlandii, a nie utworzenia nowego państwa; Korsyka nie organizowała referendum niepodległościowego w 2017 r. **W 18.2 najczęstszy błąd to powołanie się na zasadę samostanowienia narodów.** To argument **za** niepodległością, a polecenie prosi o argument **przeciw**. Odpowiednie są: **integralność terytorialna** i **nienaruszalność granic**. **Zasada samostanowienia a integralność terytorialna to klasyczna kolizja norm.** Prawo międzynarodowe interpretuje samostanowienie przede wszystkim jako prawo do **autonomii wewnątrz istniejącego państwa**, a nie do secesji — poza sytuacjami dekolonizacji lub rażącego łamania praw ludności. **Argument musi wskazywać zasadę z nazwy.** „Bo Hiszpania się nie zgadza\" to opis stanu faktycznego, a nie odwołanie do zasady prawa międzynarodowego, o które prosi polecenie. **Uwaga na frekwencję.** 43% uprawnionych to poniżej połowy — nawet gdyby głosowanie było legalne, wynik trudno byłoby uznać za rozstrzygający.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-18.webp","solution_image":null,"topics":"separatyzm, Katalonia, referendum niepodleglosciowe 2017, integralnosc terytorialna, nienaruszalnosc granic","page_from":21,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/18.1","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"18.1","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 18.1. (0-1)\nUzupełnij zdanie - podaj nazwę regionu (wybraną spośród A-D) oraz numer (wybrany\nspośród 1-4), którym oznaczono ten region na mapie.\nTekst dotyczy regionu , oznaczonego na mapie numerem .","answer":null,"answer_text":"Zadanie 18.1. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZR) I. Wiedza i rozumienie.\n7) Zdający analizuje współczesny ład\nmiędzynarodowy i wyjaśnia rolę różnych\npodmiotów zaangażowanych w jego\nstabilność lub zmianę w jego\nfunkcjonowaniu.\n(ZR) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n1) Zdający […] wykorzystuje informacje\nna temat życia społeczno-kulturowego\ni politycznego […].\n(ZR) IV. Aspekty etniczne życia społecznego.\n7) Zdający przedstawia wielowarstwowość\ntożsamości narodowej na przykładzie […]\nKrólestwa Hiszpanii […].\n(ZP) VII. Współczesne stosunki\nmiędzynarodowe.\n4) Zdający przedstawia konflikty etniczne na\nobszarze państw członkowskich Unii\nEuropejskiej; lokalizuje je […].\nZasady oceniania\n1 pkt - poprawne przyporządkowanie nazwy i numeru.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPoprawna odpowiedź\nKatalonii / B\n3","solution":"Tekst dotyczy **Katalonii** (odpowiedź **B**), oznaczonej na mapie numerem **3**. Rozpoznanie: referendum niepodległościowe **1 października 2017 r.**, siłowe interwencje policji, najszersza autonomia wśród regionów UE, własny rząd (*Generalitat*), parlament i język urzędowy (kataloński) — to jednoznacznie wskazuje na **Katalonię w Hiszpanii**.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-18.1.webp","solution_image":null,"topics":"separatyzm, Katalonia, referendum niepodleglosciowe 2017, integralnosc terytorialna, nienaruszalnosc granic","page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/18.2","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"18.2","points":1,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 18.2. (0-1)\nOdwołując się do wybranej zasady prawa międzynarodowego, sformułuj argument do\ntezy: Niepodległość regionu, którego dotyczy tekst, byłaby nielegalna.\n17.4.\n0-1\n18.1.\n0-1\n18.2.\n0-1\nMWOP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 18.2. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZR) I. Wiedza i rozumienie.\n7) Zdający analizuje współczesny ład\nmiędzynarodowy i wyjaśnia rolę różnych\npodmiotów zaangażowanych w jego\nstabilność lub zmianę w jego\nfunkcjonowaniu.\n(ZP) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n1) Zdający […] wykorzystuje informacje\nna temat życia […] politycznego […].\n(ZR) XIII. Ład międzynarodowy.\n7) Zdający wyjaśnia problem separatyzmów\ni odnosi go do prawa międzynarodowego […].\n(ZP) VII. Współczesne stosunki\nmiędzynarodowe.\n1) Zdający przedstawia […] podstawowe\nzasady prawa międzynarodowego ([…]\nintegralności terytorialnej, […] nienaruszalności\ngranic).\nZasady oceniania\n1 pkt - sformułowanie poprawnego wyjaśnienia.\n0 pkt - inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.\nPrzykładowa odpowiedź\nTyp 1.: Argumentem za nielegalnością niepodległości regionu, którego dotyczy tekst, jest to,\nże taka niepodległość byłaby sprzeczna z zasadą integralności terytorialnej.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nTyp 2.: Argumentem za nielegalnością niepodległości regionu, którego dotyczy tekst, jest to,\nże taka niepodległość byłaby sprzeczna z zasadą nienaruszalności granic.","solution":"Argument — jeden z poniższych: **Wariant 1 (integralność terytorialna).** Niepodległość Katalonii byłaby sprzeczna z **zasadą integralności terytorialnej państw**. Prawo międzynarodowe chroni całość terytorium państwa przed jednostronnym oderwaniem jego części; secesja bez zgody państwa macierzystego narusza tę zasadę. **Wariant 2 (nienaruszalność granic).** Jednostronne ogłoszenie niepodległości oznaczałoby **zmianę granic państwowych wbrew zasadzie ich nienaruszalności**, potwierdzonej m.in. w **Akcie końcowym KBWE z Helsinek (1975)**. Granice mogą być zmieniane wyłącznie **pokojowo i za zgodą** zainteresowanych państw. Dodatkowo można wskazać, że referendum było **nielegalne w świetle konstytucji Hiszpanii**, która w art. 2 stanowi o „nierozerwalnej jedności Narodu hiszpańskiego\" — a prawo międzynarodowe nakazuje poszanowanie porządku konstytucyjnego państwa.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-18.2.webp","solution_image":null,"topics":"separatyzm, Katalonia, referendum niepodleglosciowe 2017, integralnosc terytorialna, nienaruszalnosc granic","page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/19","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"19","points":5,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 19. (0-5)\nMateriał 1. Uzasadnienie z pisma procesowego (wraz z podpisem)\nW dniu 13 sierpnia 2021 roku około godziny 19 dotarłem z kolegami do centrum Bielska\nPodlaskiego, w którym pracuję. Nie chciałem jeszcze wracać do domu [mój adres\nzamieszkania: Tykocin 16-080, ul. Długa 10], więc namówiłem kolegów na odwiedzenie\njednej z restauracji w mieście. Kiedy weszliśmy do lokalu, podszedł do mnie mój dawny\nznajomy, również z Tykocina, Jan Jabowicz [adres zamieszkania: Tykocin 16-080,\nul. Podlaska 18 m. 3]. Nie widziałem go od kilku lat, więc się ucieszyłem i podałem mu rękę.\nSzybko tego pożałowałem, ponieważ Jan Jabowicz zażądał ode mnie pieniędzy na alkohol.\nOdniosłem wrażenie, że był już pijany. Kiedy odmówiłem, zaczął wykrzykiwać pod moim\nadresem słowa, które powszechnie uważane są za obelżywe. Oskarżył mnie\no łapówkarstwo, a nawet - o „pranie brudnych pieniędzy”. Zdenerwowałem się, bo jego\noskarżenia słyszeli nie tylko moi koledzy, ale również obce mi osoby siedzące w restauracji.\nJestem znaną i szanowaną osobą, więc sytuacja wprawiła mnie w niemałą konsternację.\nPoprosiłem Jana Jabowicza, aby się uciszył i opuścił lokal. Wówczas stał się jeszcze\nbardziej agresywny. Zaczął mnie popychać, w efekcie czego przewróciłem się. Z powodu\ndoznanych wówczas urazów przebywałem tydzień na zwolnieniu lekarskim. Świadkami\ncałego zdarzenia byli moi koledzy, goście restauracji i obsługa, której udało się po krótkiej\nszarpaninie zmusić Jana Jabowicza do opuszczenia lokalu.\nMarian Maburg\nMateriał 2. Przepisy prawne z kodeksów obowiązujących w Rzeczypospolitej Polskiej\n- z zakresu prawa materialnego\nArt. 157. § 2. Kto powoduje naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia trwający\nnie dłużej niż 7 dni, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia\nwolności do lat 2.\n§ 3. Jeżeli sprawca czynu określonego w § […] 2 działa nieumyślnie, podlega grzywnie,\nkarze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.\nArt. 216. § 1. Kto znieważa inną osobę w jej obecności albo choćby pod jej nieobecność,\nlecz publicznie lub w zamiarze, aby zniewaga do osoby tej dotarła, podlega grzywnie albo\nkarze ograniczenia wolności.\n- z zakresu prawa procesowego\nArt. 25. § 1. Sąd okręgowy orzeka w pierwszej instancji w sprawach o następujące\nprzestępstwa:\n2) o występki określone w […] art. 151-154, art. 158 § 3, […] art. 211a, art. 252 § 3 […].\nArt. 31. § 1. Miejscowo właściwy do rozpoznania sprawy jest sąd, w którego okręgu\npopełniono przestępstwo.\nArt. 59. § 1. Pokrzywdzony może jako oskarżyciel prywatny wnosić i popierać oskarżenie\no przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego.\nDz.U. 1997, nr 88, poz. 553, z późn. zm.; Dz.U. 1997, nr 89, poz. 555, z późn. zm.\n(stan prawny na 10 lutego 2024 r.).\nMateriał 3. Właściwość terytorialna sądów powszechnych dla adresów podanych powyżej\nSąd Okręgowy w Białymstoku [ul. Marii Skłodowskiej-Curie 1, 15-950 Białystok] obejmuje\nm.in. obszar właściwości sądów rejonowych w Białymstoku i Bielsku Podlaskim.\nMWOP-R0_100\nSąd Rejonowy w Białymstoku [ul. Mickiewicza 103, 15-950 Białystok] obejmuje obszarem\nwłaściwości m.in. gminę Tykocin.\nSąd Rejonowy w Bielsku Podlaskim [ul. 3 Maja 7, 17-100 Bielsk Podlaski] obejmuje\nobszarem właściwości m.in. miasto i gminę Bielsk Podlaski.\nNa podstawie: bialystok.so.gov.pl\nJako Marian Maburg napisz fragment pisma procesowego - poprzedzający\nuzasadnienie przytoczone w materiale 1. - wszczynającego postępowanie przed\nsądem powszechnym. Pamiętaj o formalnym charakterze pisma - nie zapomnij\nokreślić nazwy, miejsca i daty pisma, danych stron, nazwy sądu i jego wydziału oraz\npowiąż opisane czyny z przepisami prawnymi przytoczonymi w materiale 2.\n19.\n0-1-2-\n3-4-5\nMWOP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 19. (0-5)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\n(ZR) I. Wiedza i rozumienie.\n5) Zdający wyjaśnia i analizuje\nfunkcjonowanie polskiego systemu\nprawnego.\n(ZP) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n2) Zdający wykazuje się umiejętnością\nczytania ze zrozumieniem tekstów […]\noraz interpretacji innych źródeł […].\n(ZR) III. Rozumienie siebie oraz\nrozpoznawanie i rozwiązywanie\nproblemów.\n6) Zdający rozpoznaje przypadki […]\nłamania prawa oraz wybiera\nodpowiednie mechanizmy dochodzenia\ntych praw.\n(ZR) IV. Komunikowanie\ni współdziałanie.\n5) Zdający korzysta z procedur\ni możliwości, jakie stwarzają\nobywatelom instytucje życia\npublicznego, w tym instytucje prawne -\nsporządza pisma do organów władz.\n(ZR) XI. System prawa w Rzeczypospolitej\nPolskiej.\n7) Zdający przedstawia strukturę sądu\nrejonowego, okręgowego […].\n20) Zdający stosuje w analizie przypadku\npodstawowe instytucje prawa karnego\nw Rzeczypospolitej Polskiej (odpowiedzialność\n[…] karna, […] przestępstwo, występek […]).\n21) Zdający przedstawia kary […] unormowane\nw […] Kodeksie karnym w Rzeczypospolitej\nPolskiej.\n22) Zdający […] pisze akt oskarżenia\nprywatnego.\n(ZP) V. Prawo w Rzeczypospolitej Polskiej.\n3) Zdający […] wskazuje, w jakim kodeksie\nobowiązującym w Rzeczypospolitej Polskiej\nmożna znaleźć przepisy dotyczące konkretnej\nsprawy; interpretuje przepisy prawne.\n11) Zdający przedstawia przebieg\npostępowania karnego w Rzeczypospolitej\nPolskiej oraz uczestniczące w nim strony;\nwymienia główne prawa, jakie przysługują\nofierze […].\nZasady oceniania\n5 pkt - rozwiązanie ze zrealizowanymi w pełni dwiema kategoriami elementów składowych\noraz o właściwej konstrukcji.\n4 pkt - rozwiązanie ze zrealizowanymi w pełni dwiema kategoriami elementów składowych\nALBO rozwiązanie ze zrealizowaną jedną kategorią elementów składowych w pełni\ni z jedną - częściowo oraz o właściwej konstrukcji.\n3 pkt - rozwiązanie ze zrealizowaną jedną kategorią elementów składowych w pełni\ni z jedną - częściowo.\n2 pkt - rozwiązanie ze zrealizowanymi częściowo dwiema kategoriami elementów\nskładowych ALBO rozwiązanie ze zrealizowaną w pełni jedną kategorią elementów\nskładowych.\n1 pkt - rozwiązanie ze zrealizowaną częściowo jedną kategorią elementów składowych.\n0 pkt - rozwiązanie bez zrealizowanej kategorii elementów składowych ALBO brak\nrozwiązania.\n* Przez właściwą konstrukcję należy rozumieć właściwe rozplanowanie pisma wraz z miejscem i datą (pod\nwarunkiem właściwego określenia typu pisma).\nKategorie elementów składowych:\n1) dane oskarżyciela i oskarżonego; określenie sądu i wydziału sądu; nazwa pisma (albo\nw nazwie pisma, albo w nazwie oskarżyciela, albo w obu określenie „prywatny”);\n2) opis występków; powiązanie występków z właściwymi przepisami Kodeksu karnego.\nPrzykładowa odpowiedź\nTyp 1.:\nBielsk Podlaski, 20 VIII 2021 r.\nSąd Rejonowy w Bielsku Podlaskim\nWydział Karny\nul. 3 Maja 7, 17-100 Bielsk Podlaski\nOskarżyciel - Marian Maburg\nul. Długa 10, 16-080 Tykocin\nOskarżony - Jan Jabowicz\nul. Podlaska 18 m. 3, 16-080 Tykocin\nAkt oskarżenia w sprawie z oskarżenia prywatnego\nDziałając w imieniu własnym, niniejszym oskarżam Jana Jabowicza o to, że w dniu 13\nVIII 2021 roku po godzinie 19 w miejscowości Bielsk Podlaski:\n- dokonał czynu powodującego u mnie uszczerbek na zdrowiu, wskutek czego przebywałem\n7 dni na zwolnieniu lekarskim, tj. o czyn z art. 157. § 2 Kodeksu karnego;\n- znieważył mnie publicznie, tj. o czyn z art. 216. § 1 Kodeksu karnego.\nTyp 2.:\nBielsk Podlaski, 20 VIII 2021 r.\nSąd Rejonowy, Wydział Karny\nul. 3 Maja 7, 17-100 Bielsk Podlaski\nOskarżyciel prywatny: Marian Maburg\nul. Długa 10, 16-080 Tykocin\nOskarżony: Jan Jabowicz\nul. Podlaska 18 m. 3, 16-080 Tykocin\nAkt oskarżenia\nOskarżam Jana Jabowicza o to, że dnia 13 VIII 2021 roku po godzinie 19\nw restauracji w Bielsku Podlaskim:\n- zaczął wykrzykiwać pod moim adresem słowa, które powszechnie uważane są za\nobelżywe oraz oskarżył mnie o łapówkarstwo, a nawet - o „pranie brudnych pieniędzy”,\nczyli o występek określony w art. 216. § 1. k.k.;\n- zaczął mnie popychać, w efekcie czego przewróciłem się, a z powodu doznanych\nwówczas urazów przebywałem tydzień na zwolnieniu lekarskim, czyli o występek\nokreślony w art. 157. § 2 k.k.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Odpowiedź: **Trzy ustalenia przed napisaniem pisma:** 1. **Rodzaj pisma:** oba czyny (art. 157 § 2 i art. 216 § 1 k.k.) są ścigane **z oskarżenia prywatnego**, a Maburg jest pokrzywdzonym — pisze więc **prywatny akt oskarżenia** (art. 59 § 1 k.p.k.), a nie pozew ani zawiadomienie o przestępstwie. 2. **Rodzaj sądu:** art. 25 § 1 k.p.k. nie wymienia art. 157 ani 216, więc sprawa należy do **sądu rejonowego**. 3. **Który sąd rejonowy:** według **miejsca popełnienia przestępstwa** (art. 31 § 1 k.p.k.) — zdarzenie miało miejsce w Bielsku Podlaskim, więc właściwy jest **Sąd Rejonowy w Bielsku Podlaskim**, a nie sąd właściwy dla miejsca zamieszkania stron (Tykocin → SR w Białymstoku). --- **Wzór pisma:** > Bielsk Podlaski, 20 sierpnia 2021 r. > > **Sąd Rejonowy w Bielsku Podlaskim** > Wydział Karny > ul. 3 Maja 7, 17-100 Bielsk Podlaski > > **Oskarżyciel prywatny:** Marian Maburg > ul. Długa 10, 16-080 Tykocin > > **Oskarżony:** Jan Jabowicz > ul. Podlaska 18 m. 3, 16-080 Tykocin > > ### PRYWATNY AKT OSKARŻENIA > > Działając w imieniu własnym, jako oskarżyciel prywatny, **oskarżam Jana Jabowicza** o to, że w dniu **13 sierpnia 2021 r. po godzinie 19**, w restauracji w Bielsku Podlaskim: > > 1. **znieważył mnie publicznie i w mojej obecności**, wykrzykując pod moim adresem słowa powszechnie uznawane za obelżywe oraz zarzucając mi łapówkarstwo i „pranie brudnych pieniędzy\" w obecności moich znajomych i innych gości lokalu — **tj. o czyn z art. 216 § 1 Kodeksu karnego**; > > 2. **spowodował u mnie naruszenie czynności narządu ciała (rozstrój zdrowia) trwający nie dłużej niż 7 dni**, popychając mnie, wskutek czego przewróciłem się i doznałem urazów, z powodu których przebywałem tydzień na zwolnieniu lekarskim — **tj. o czyn z art. 157 § 2 Kodeksu karnego**. > > Wnoszę o rozpoznanie sprawy i ukaranie oskarżonego oraz o zasądzenie od oskarżonego kosztów procesu. > > *Marian Maburg* > > *(dalej następuje uzasadnienie z materiału 1.)*\n\nTreść zadania (CKE)\n\nTrzy tryby ścigania przestępstw\n\nTryb | Kto oskarża | Przykłady\nz urzędu (publicznoskargowy) | prokurator | zabójstwo, kradzież, rozbój, art. 157 § 1\nna wniosek | prokurator, ale po wniosku pokrzywdzonego | gwałt, kradzież na szkodę osoby najbliższej\nprywatnoskargowy | pokrzywdzony jako oskarżyciel prywatny | zniesławienie (art. 212), zniewaga (art. 216), naruszenie nietykalności (art. 217), art. 157 § 2 i 3\n\nSprawy prywatnoskargowe zaczynają się od prywatnego aktu oskarżenia wnoszonego wprost do sądu — bez udziału prokuratury i bez postępowania przygotowawczego. Poprzedza je obowiązkowe posiedzenie pojednawcze.\n\nKtóry sąd — dwa niezależne pytania\n\n1. Właściwość rzeczowa (art. 24–25 k.p.k.):\n\nSąd | Sprawy\nrejonowy | wszystkie, poza zastrzeżonymi dla okręgowego (domniemanie właściwości)\nokręgowy | zbrodnie oraz występki wyliczone w art. 25 § 1 k.p.k.\n\n2. Właściwość miejscowa (art. 31 § 1 k.p.k.):\n\nSąd, w którego okręgu popełniono przestępstwo — a nie sąd miejsca zamieszkania stron.\n\nTo zasadnicza różnica wobec procedury cywilnej, gdzie punktem odniesienia jest miejsce zamieszkania pozwanego.\n\nPismo cywilne a karne — nie mylić\n\nElement | Pozew (cywilny) | Prywatny akt oskarżenia (karny)\nstrony | powód — pozwany | oskarżyciel prywatny — oskarżony\nwłaściwość miejscowa | miejsce zamieszkania pozwanego | miejsce popełnienia czynu\nwartość przedmiotu sporu | konieczna | nie występuje\nżądanie | zasądzenie kwoty / świadczenia | ukaranie oskarżonego\nwydział sądu | cywilny | karny\n\nElementy prywatnego aktu oskarżenia\n\nElement | Uwaga\nmiejscowość i data | prawy górny róg\nsąd z wydziałem i adresem | SR w Bielsku Podlaskim, Wydział Karny\noskarżyciel prywatny z adresem | Marian Maburg\noskarżony z adresem | Jan Jabowicz\nnazwa pisma | „Prywatny akt oskarżenia\"\nopis czynów | kto, kiedy, gdzie, co zrobił\nkwalifikacja prawna | „tj. o czyn z art. … k.k.\" przy każdym czynie\nwnioski | ukaranie, koszty procesu\npodpis | oskarżyciela\n\nArt. 157 k.k. — trzy paragrafy, trzy tryby\n\nParagraf | Czyn | Tryb ścigania\n§ 1 | rozstrój zdrowia powyżej 7 dni | z urzędu\n§ 2 | rozstrój do 7 dni | prywatnoskargowy\n§ 3 | działanie nieumyślne | prywatnoskargowy\n\nZwolnienie lekarskie trwające dokładnie tydzień mieści się w § 2 — i właśnie dlatego cała sprawa może zostać wniesiona prywatnym aktem oskarżenia.\n\nPunktacja CKE\n\nOcena według dwóch kategorii elementów składowych plus konstrukcja pisma:\n\n1. dane oskarżyciela i oskarżonego; sąd i wydział; nazwa pisma — z określeniem „prywatny\" w nazwie pisma lub oskarżyciela,\n2. opis obu występków i powiązanie ich z właściwymi przepisami Kodeksu karnego,\n3. konstrukcja: rozplanowanie pisma wraz z miejscem i datą.\n\n- 5 pkt — obie kategorie w pełni + właściwa konstrukcja.\n- 4 pkt — obie w pełni albo jedna w pełni i jedna częściowo + właściwa konstrukcja.\n- 3 pkt — jedna w pełni i jedna częściowo.\n- 2 pkt — obie częściowo albo jedna w pełni.\n- 1 pkt — jedna kategoria częściowo.\n- Razem: 5 pkt.\n\nTypowy błąd: **Największa pułapka: napisanie pozwu zamiast aktu oskarżenia.** Oba czyny są **przestępstwami** z Kodeksu karnego, więc pismem wszczynającym jest **prywatny akt oskarżenia**, a strony to **oskarżyciel prywatny** i **oskarżony** — nie powód i pozwany. **Druga pułapka: sąd według miejsca zamieszkania.** W postępowaniu karnym decyduje **miejsce popełnienia przestępstwa** (art. 31 § 1 k.p.k.), a nie miejsce zamieszkania oskarżonego. Obie strony mieszkają w Tykocinie (SR w Białymstoku), ale zdarzenie miało miejsce w **Bielsku Podlaskim**. **Trzecia: sąd okręgowy zamiast rejonowego.** Art. 25 § 1 k.p.k. wylicza wyczerpująco przestępstwa należące do sądu okręgowego — nie ma wśród nich ani art. 157, ani art. 216. Właściwy jest więc **sąd rejonowy**, zgodnie z zasadą jego domniemanej właściwości. **Nie pomiń słowa „prywatny\".** Klucz CKE wymaga, by określenie „prywatny\" pojawiło się **w nazwie pisma albo w oznaczeniu oskarżyciela** (najlepiej w obu). To sygnał, że zdający rozpoznał tryb ścigania. **Trzeba wskazać oba czyny i oba przepisy.** Opisanie tylko zniewagi albo tylko uszkodzenia ciała realizuje drugą kategorię elementów jedynie częściowo. **Uwaga na kwalifikację uszczerbku.** Zwolnienie trwało **7 dni**, czyli „nie dłużej niż 7 dni\" — to art. 157 **§ 2**, ścigany z oskarżenia prywatnego. Gdyby rozstrój trwał **powyżej 7 dni**, byłby to art. 157 § 1, ścigany z urzędu, a wtedy właściwym pismem byłoby **zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa**, nie akt oskarżenia. **Nie zapomnij o miejscowości, dacie i podpisie.** CKE ocenia osobno „właściwą konstrukcję\" pisma — brak daty lub podpisu obniża punktację nawet przy poprawnej treści.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-19.webp","solution_image":null,"topics":"prywatny akt oskarzenia, oskarzyciel prywatny, znieważenie art. 216 kk, uszczerbek na zdrowiu art. 157 kk, wlasciwosc sadu","page_from":22,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"},{"id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/20","paper_id":"wos-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"20","points":7,"ptype":"open","subject":"wos","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 20. (0-7)\nMateriał 1. O wykluczeniu społecznym\nNiekiedy wykluczenie społeczne utożsamia się z ubóstwem lub traktuje ubóstwo jako główny\npowód wykluczenia. Obecnie jednak dominujące podejście jest bardziej wielowymiarowe\ni wielokierunkowe. [S]amo ubóstwo może być nie tyle przyczyną, [ile] skutkiem wykluczenia\n[…]. Jedni szukają […] przyczyn [wykluczenia] w stałych i uniwersalnych czynnikach, takich\njak deprywacja materialna (niskie dochody), brak odpowiedniego wykształcenia czy\nniepełnosprawność, inni podkreślają rolę zmiennych czynników kulturowych, takich jak\nerozja więzi rodzinnych i sąsiedzkich, gwałtowny rozwój technologii, […] spadek kapitału\nspołecznego (wzajemnego zaufania i współpracy), zła polityka społeczna i gospodarcza\npaństwa. […]\nZwiązki między poszczególnymi kryteriami wykluczenia […] są stosunkowo słabe. Trudno\nzatem mówić o jednym spójnym syndromie wykluczenia, [a kumulacja wielowymiarowego\nubóstwa i wykluczenia społecznego mierzonego izolacją społeczną dotykała około 1%\nspołeczeństwa (według badań GUS z 2015 r.)]. [Wyróżnia się] 10 dość oczywistych barier\nw uczestniczeniu w pełni w głównym nurcie życia społecznego:\n[- podeszły wiek, niepełnosprawność, samotność (składające się na wykluczenie fizyczne);\n- mieszkanie na wsi, niskie wykształcenie (składające się na wykluczenie strukturalne);\n- konflikty z prawem, poczucie dyskryminacji, uzależnienie od alkoholu lub narkotyków\n(składające się na wykluczenie normatywne);\n- ubóstwo i bezrobocie (składające się na wykluczenie materialne)].\nT. Panek, J. Czapiński, Wykluczenie społeczne, [w:] Diagnoza Społeczna 2015.\nWarunki i Jakość Życia Polaków - Raport, „Contemporary Economics” 2015, vol. 9, z. 4, s. 396-397, 426.\nMateriał 2. GUS o jednostkach reintegracji społeczno-zawodowej\nOrganizatorem jednostek reintegracji społeczno-zawodowej, podobnie jak w latach\nwcześniejszych, były najczęściej podmioty sektora non-profit, tj. stowarzyszenia, fundacje\noraz społeczne podmioty wyznaniowe - utworzyły one ponad 2/3 (67,2%) ogólnej liczby CIS\n[centrów integracji społecznej], KIS [klubów integracji społecznej], ZAZ [zakładów aktywności\nzawodowej] oraz WTZ [warsztatów terapii zajęciowej].\nWykres. Liczba aktywnych jednostek reintegracji społeczno-zawodowej w latach 2015-2021\nCentra integracji społecznej, kluby integracji społecznej, zakłady aktywności zawodowej, warsztaty terapii\nzajęciowej w 2021 r., „GUS - Informacje Sygnalne”, 30.11.2022, s. 1, stat.gov.pl\nMWOP-R0_100\nMateriał 3. O usługach społecznych świadczonych przez organizacje trzeciego sektora\n[N]ależy zauważyć, że organizacje społeczne [mają] dominującą pozycję zwłaszcza\nw nowych typach usług [społecznych z zakresu zadań publicznych] rozwijanych po 1989\nroku, takich jak: dzienne placówki opieki i wychowania, centra integracji społecznej, zakłady\naktywności zawodowej, hospicja, ośrodki wsparcia dla osób bezdomnych. […]\nWarto też podkreślić nierówności przestrzenne w dostępie do usług integracji i aktywizacji\nspołeczno-zawodowej świadczonych przez organizacje trzeciego sektora: 86% centrów\nintegracji społecznej i 78% zakładów aktywności zawodowej prowadziło działalność\nw miastach. […]\nNatomiast wartość dodana programów świadczonych przez zakłady aktywności zawodowej\ni centra integracji społecznej to prowadzenie usług specjalistycznych w formie pomocy\nterapeutycznej, leczenia i rehabilitacji, usług opiekuńczych i pielęgnacyjnych oraz pomocy\nżywieniowej.\nE. Leś, Rola organizacji trzeciego sektora w usługach społecznych w Polsce,\n[w:] Polityka społeczna, red. G. Firlit-Fesnak, J. Męcina, Warszawa 2018, s. 478-481.\nJako osoba reprezentująca trzeci sektor przygotuj wystąpienie na temat wykluczenia\nspołecznego. W tym wystąpieniu:\n- wykaż, że ubóstwo i wykluczenie społeczne to zjawiska, które mogą być powiązane;\n- uzasadnij, że wykluczenie społeczne może dotykać nie tylko osoby ubogie,\ni przedstaw rolę pozamaterialnych czynników w tym zjawisku;\n- przedstaw działalność organizacji trzeciego sektora na rzecz przeciwdziałania\nwykluczeniu społecznemu i zaproponuj działanie (organizacji, którą reprezentujesz)\nzmniejszające nierówności przestrzenne wskazane w materiale 3.\n20.\n0-1-2-\n3-4-5-\n6-7\nMWOP-R0_100\nMWOP-R0_100\nMWOP-R0_100\nBRUDNOPIS (nie podlega ocenie)\nWIEDZA\nO SPOŁECZEŃSTWIE\nPoziom rozszerzony\nFormuła 2023\nWIEDZA\nO SPOŁECZEŃSTWIE\nPoziom rozszerzony\nFormuła 2023\nWIEDZA\nO SPOŁECZEŃSTWIE\nPoziom rozszerzony\nFormuła 2023","answer":null,"answer_text":"Zadanie 20. (0-7)\nWymagania egzaminacyjne 2023 i 2024\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Wiedza i rozumienie.\n(ZR) 1) Zdający wyjaśnia […] procesy\nspołeczne […] we współczesnym\nświecie.\n(ZR) 2) Zdający analizuje różnorodne\npostawy i zachowania społeczno-\n-polityczne oraz działania w ramach\nspołeczeństwa obywatelskiego.\n(ZR) 4) Zdający wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe w życiu\nspołeczno-politycznym.\n(ZR) 8) Zdający wykorzystuje swą\nwiedzę do rozumienia zjawisk\nspołeczno-politycznych […].\n(ZP) 2) Zdający przedstawia znaczenie\nróżnych podmiotów w życiu publicznym\n[…].\n(ZR) II. Wykorzystanie i tworzenie\ninformacji.\n1) Zdający pozyskuje i wykorzystuje\ninformacje na temat życia społeczno-\n-kulturowego i politycznego, krytycznie\nje analizuje, samodzielnie wyciąga\nwnioski i formułuje opinie.\n2) Zdający wykazuje się umiejętnością\nczytania ze zrozumieniem tekstów […]\nz zakresu nauk społecznych.\n4) Zdający wykorzystuje informacje do\ntworzenia własnej złożonej wypowiedzi\noraz rozważania różnych rozwiązań\nw obszarze społeczno-politycznym.\n(ZR) III. Rozumienie siebie oraz\nrozpoznawanie i rozwiązywanie\nproblemów.\n3) Zdający analizuje i wyjaśnia złożone\nproblemy społeczne […] oraz szuka ich\nrozwiązań […].\n7) Zdający formułuje hipotezy dotyczące\nważnych problemów społecznych.\n(ZR) IV. Komunikowanie\ni współdziałanie.\n2) Zdający tworzy strategię\nargumentowania […].\n(ZR) III. Struktura społeczna i problemy\nspołeczne.\n1) Zdający podaje przykłady i wyjaśnia\nuwarunkowania pionowej i poziomej\nruchliwości społecznej.\n5) Zdający porównuje skalę nierówności\nspołecznych w Rzeczypospolitej Polskiej […],\nwyjaśniając związek między nierównościami\nspołecznymi a nierównością szans życiowych.\n6) Zdający charakteryzuje wybrany problem\nżycia społecznego w Rzeczypospolitej Polskiej;\nrozważa różne możliwości jego rozwiązania.\n(ZR) XII. Prawa człowieka i ich ochrona\nmiędzynarodowa.\n4) Zdający […] rozważa dylematy związane\nz prawami socjalnymi i sposobem ich realizacji\nprzez państwo.\n(ZP) I. Człowiek i społeczeństwo.\n6) Zdający […] rozpoznaje przyczyny, przejawy\ni skutki nietolerancji i stygmatyzacji oraz\nprzedstawia możliwe sposoby przeciwstawiania\nsię tym zjawiskom.\n(ZP) II. Społeczeństwo obywatelskie.\n1) Zdający […] charakteryzuje działalność\nwybranych organizacji [pozarządowych]\nw Rzeczypospolitej Polskiej […].\n2) Zdający przygotowuje materiał […] na temat\ndziałań […] grupowych w życiu publicznym.\n(ZP) VI. Wybrane problemy polityki publicznej\nw Rzeczypospolitej Polskiej.\n3) Zdający przedstawia działania w celu\nograniczenia bezrobocia i wykluczenia\nspołecznego […].\n4) Zdający […] wyjaśnia, w jaki sposób\npodnosić swoje kwalifikacje zawodowe.\nZasady oceniania\n7 pkt - rozwiązanie ze zrealizowanymi w pełni trzema aspektami tematu oraz o właściwej\nformie, strukturze i logice wywodu.\n6 pkt - rozwiązanie ze zrealizowanymi dwoma aspektami tematu w pełni i z jednym -\nczęściowo oraz o właściwej formie, strukturze i logice wywodu ALBO rozwiązanie ze\nzrealizowanymi w pełni trzema aspektami tematu.\n5 pkt - rozwiązanie ze zrealizowanymi dwoma aspektami tematu w pełni i z jednym -\nczęściowo ALBO rozwiązanie ze zrealizowanym jednym aspektem w pełni\ni z dwoma - częściowo oraz o właściwej formie, strukturze i logice wywodu.\n4 pkt - rozwiązanie ze zrealizowanymi w pełni dwoma aspektami tematu ALBO rozwiązanie\nze zrealizowanymi częściowo trzema aspektami tematu oraz o właściwej strukturze\ni logice wywodu, ALBO rozwiązanie ze zrealizowanym jednym aspektem tematu\nw pełni i z dwoma - częściowo.\n3 pkt - rozwiązanie ze zrealizowanymi częściowo trzema aspektami tematu ALBO\nrozwiązanie ze zrealizowanym jednym aspektem tematu w pełni i z jednym -\nczęściowo.\n2 pkt - rozwiązanie ze zrealizowanymi częściowo dwoma aspektami tematu ALBO\nrozwiązanie ze zrealizowanym w pełni jednym aspektem tematu.\n1 pkt - rozwiązanie ze zrealizowanym częściowo jednym aspektem tematu.\n0 pkt - rozwiązanie bez zrealizowanego aspektu tematu ALBO brak rozwiązania.\nAspekty tematu:\n1) wykazanie, że ubóstwo i wykluczenie społeczne to zjawiska, które mogą być powiązane;\n2) uzasadnienie, że wykluczenie społeczne może dotykać nie tylko osoby ubogie,\ni przedstawienie roli pozamaterialnych czynników w tym zjawisku;\n3) przedstawienie działalności organizacji trzeciego sektora na rzecz przeciwdziałania\nwykluczeniu społecznemu i zaproponowanie działania zmniejszającego nierówności\nprzestrzenne wskazane w materiale 3.\nPrzykładowa odpowiedź\nJako osoba reprezentująca organizację pozarządową walczącą z wykluczeniem społecznym\n- organizację tworzącą różne jednostki reintegracji społeczno-zawodowej - chcę podkreślić,\nże wartość dodana tej działalności to prowadzenie usług specjalistycznych w formie pomocy\nterapeutycznej, leczenia i rehabilitacji, usług opiekuńczych i pielęgnacyjnych oraz pomocy\nżywieniowej. Mało kto wie, że w ostatnich latach to podmioty sektora non-profit - jak moja\norganizacja - prowadziły ponad 2/3 jednostek reintegracji społeczno-zawodowej. Lepsze\nwsparcie dla takich podmiotów jak moja organizacja pozwoliłoby na stworzenie większej\nliczby takich jednostek na wsiach. Jest to szczególnie istotne z uwagi na wykluczenie\nstrukturalne i komunikacyjne części mieszkańców wsi. Dążmy do wielowymiarowej integracji\nspołecznej.\nWarto pamiętać, że wykluczenie społeczne nie musi oznaczać ubóstwa, a ubóstwo -\nwykluczenia. Jest przecież wiele czynników pozaekonomicznych sprzyjających wykluczeniu.\nWarto przypomnieć, że innym czynnikiem strukturalnym (poza zamieszkiwaniem na wsi) jest\nniskie wykształcenie, stąd naszą ofertę jednostek reintegracji społeczno-zawodowej\nkierujemy też do takich osób. Umożliwia ona permanentne podnoszenie kwalifikacji. Mamy\nwreszcie osoby starsze, niepełnosprawne i samotne, dla których takie centra to często\nnajważniejsze miejsce kontaktu społecznego. Nie można zapominać także o wykluczonych\nnormatywnie - ludziach mających konflikty z prawem, odczuwających dyskryminację\nZasady oceniania rozwiązań zadań\n(związaną najczęściej ze stygmatyzacją społeczną) czy uzależnionych od alkoholu lub\nnarkotyków.\nOczywiście, często to wykluczenie jest przyczyną ubóstwa, ale również może być jego\nkonsekwencją. Nie chcemy, aby ten związek się rozwijał. Na szczęście wykluczenie\nmierzone izolacją społeczną i skrajne ubóstwo to jednocześnie u tych samych ludzi sytuacje\nrzadkie. Na szczęście większość ubogich nie jest w pełni wykluczona. Między innymi dzięki\nnaszym działaniom. Choć pamiętać trzeba, że bezrobocie i ubóstwo to czynniki wprost\nprzekładające się na wykluczenie materialne. Nie chcemy dopuścić, by ci ludzie stali się\nwykluczeni także normatywnie czy fizycznie. Oczywiście, zdajemy sobie sprawę, że trudno\nmówić o jednym spójnym syndromie wykluczenia. Niemniej wydaje się, że funkcjonowanie\ncentrów i klubów integracji społecznej, zakładów aktywności zawodowej oraz warsztatów\nterapii zajęciowej to dobre metody nie tylko redukujące wykluczenie społeczne w aspektach\nfizycznym, strukturalnym i normatywnym, lecz mogące także pomóc w redukcji wykluczenia\nmaterialnego, a zatem - w wyjściu z ubóstwa.","solution":"Odpowiedź: ### Aspekt 1. Ubóstwo a wykluczenie — związek dwukierunkowy Ubóstwo i wykluczenie społeczne są ze sobą powiązane, ale związek ten **działa w obie strony**: - **ubóstwo → wykluczenie:** niskie dochody ograniczają dostęp do edukacji, kultury, opieki zdrowotnej i sieci kontaktów; **deprywacja materialna** jest w materiale 1. wymieniana jako jedna z podstawowych przyczyn wykluczenia; - **wykluczenie → ubóstwo:** materiał 1. podkreśla, że „samo ubóstwo może być nie tyle przyczyną, ile **skutkiem** wykluczenia\" — osoba odcięta od rynku pracy, wykształcenia i więzi społecznych **staje się** uboga. Potwierdza to klasyfikacja barier: **ubóstwo i bezrobocie** tworzą razem **wykluczenie materialne** — jeden z czterech wymiarów zjawiska. Mechanizm ten działa też międzypokoleniowo, jako **dziedziczenie biedy**. ### Aspekt 2. Wykluczenie dotyka nie tylko ubogich Materiał 1. wprost stwierdza, że „związki między poszczególnymi kryteriami wykluczenia są **stosunkowo słabe**\", a kumulacja ubóstwa i izolacji społecznej dotyczyła zaledwie **około 1% społeczeństwa**. Oznacza to, że: - **większość osób wykluczonych nie jest jednocześnie skrajnie uboga**, a większość ubogich nie jest w pełni wykluczona, - nie istnieje **jeden spójny syndrom wykluczenia** — to zjawisko wielowymiarowe. Trzy z czterech wymiarów mają charakter **pozamaterialny**: | Wymiar | Bariery | Kogo dotyka | |---|---|---| | **fizyczny** | podeszły wiek, niepełnosprawność, samotność | także osoby zamożne — emeryt z wysoką emeryturą może być całkowicie osamotniony | | **strukturalny** | mieszkanie na wsi, niskie wykształcenie | mieszkańcy terenów o słabej komunikacji, bez dostępu do usług | | **normatywny** | konflikty z prawem, poczucie dyskryminacji, uzależnienia | osoby stygmatyzowane niezależnie od dochodu | Do tego dochodzą **czynniki kulturowe** wskazane w materiale 1.: **erozja więzi rodzinnych i sąsiedzkich**, **gwałtowny rozwój technologii** (wykluczenie cyfrowe) oraz **spadek kapitału społecznego** — zaufania i gotowości do współpracy. Wszystkie działają niezależnie od zasobności portfela. ### Aspekt 3. Rola trzeciego sektora i propozycja działania **Co robi trzeci sektor.** Zgodnie z materiałem 2., podmioty non-profit — stowarzyszenia, fundacje i społeczne podmioty wyznaniowe — utworzyły **ponad 2/3 (67,2%)** wszystkich jednostek reintegracji społeczno-zawodowej: **CIS, KIS, ZAZ i WTZ**. Materiał 3. dodaje, że organizacje społeczne **dominują w nowych typach usług** rozwijanych po 1989 r.: dziennych placówkach opieki, hospicjach, ośrodkach wsparcia dla osób bezdomnych. **Wartością dodaną** tej działalności są **usługi specjalistyczne**: pomoc terapeutyczna, leczenie i rehabilitacja, usługi opiekuńcze i pielęgnacyjne oraz pomoc żywieniowa. Trzeci sektor odpowiada więc na **wszystkie cztery wymiary** wykluczenia — nie tylko materialny. **Problem: nierówności przestrzenne.** **86% CIS i 78% ZAZ** działa **w miastach**. Tymczasem „mieszkanie na wsi\" jest w materiale 1. wymienione jako samodzielna bariera **wykluczenia strukturalnego**. Wsparcie trafia więc najsłabiej tam, gdzie jest najbardziej potrzebne. **Propozycja działania.** Postuluję **program celowego wsparcia dla jednostek reintegracji zakładanych na terenach wiejskich** — z wyższą stawką dotacji i preferencjami w konkursach grantowych dla organizacji tworzących CIS i ZAZ poza miastami. Uzupełniająco: **mobilne punkty reintegracji** obsługujące kilka gmin oraz dofinansowanie **dowozu uczestników**, bo bariera komunikacyjna często przesądza o nieskorzystaniu z oferty. ### Zakończenie Wykluczenie społeczne nie sprowadza się do braku pieniędzy — to zjawisko wielowymiarowe, w którym czynniki fizyczne, strukturalne i normatywne bywają równie dotkliwe jak materialne. Jednostki reintegracji prowadzone przez trzeci sektor odpowiadają na wszystkie te wymiary naraz, ale ich mapa musi wreszcie objąć również wieś. Dążmy do **wielowymiarowej integracji społecznej**.\n\nTreść zadania (CKE)\n\nCztery wymiary wykluczenia — dziesięć barier\n\nWymiar | Bariery | Charakter\nfizyczny | podeszły wiek, niepełnosprawność, samotność | pozamaterialny\nstrukturalny | mieszkanie na wsi, niskie wykształcenie | pozamaterialny\nnormatywny | konflikty z prawem, poczucie dyskryminacji, uzależnienia | pozamaterialny\nmaterialny | ubóstwo, bezrobocie | materialny\n\nTrzy z czterech wymiarów są niezależne od dochodu — to najkrótsze uzasadnienie drugiego aspektu tematu.\n\nJednostki reintegracji społeczno-zawodowej\n\nSkrót | Nazwa | Dla kogo | Charakter\nCIS | Centrum Integracji Społecznej | osoby długotrwale bezrobotne, bezdomne, uzależnione, opuszczające zakłady karne | reintegracja zawodowa i społeczna, świadczenie integracyjne\nKIS | Klub Integracji Społecznej | jw., forma lżejsza | wsparcie doradcze i grupowe\nZAZ | Zakład Aktywności Zawodowej | osoby z znacznym i umiarkowanym stopniem niepełnosprawności | zatrudnienie + rehabilitacja\nWTZ | Warsztat Terapii Zajęciowej | osoby niepełnosprawne niezdolne do pracy | terapia zajęciowa, przygotowanie do zatrudnienia\n\nPodstawy prawne: ustawa o zatrudnieniu socjalnym (2003) — CIS i KIS; ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych (1997) — ZAZ i WTZ.\n\nNierówności przestrzenne — problem i możliwe odpowiedzi\n\nDane z materiału 3. | Znaczenie\n86% CIS w miastach | wieś prawie bez oferty reintegracji\n78% ZAZ w miastach | osoby niepełnosprawne na wsi bez dostępu do zatrudnienia wspieranego\n„mieszkanie na wsi\" jako bariera | wykluczenie strukturalne pogłębione brakiem instytucji\n\nKierunki działania możliwe do zaproponowania w wypracowaniu:\n\n1. preferencje w konkursach grantowych dla podmiotów tworzących jednostki poza miastami,\n2. mobilne punkty reintegracji obsługujące kilka gmin rotacyjnie,\n3. dofinansowanie dowozu uczestników — bariera transportowa często przesądza o rezygnacji,\n4. wykorzystanie istniejącej infrastruktury (świetlice wiejskie, biblioteki, OSP) jako filii CIS,\n5. zdalne formy wsparcia tam, gdzie to możliwe, z jednoczesnym przeciwdziałaniem wykluczeniu cyfrowemu.\n\nKapitał społeczny — pojęcie z materiału 1.\n\nElement | Opis\ndefinicja | zasoby tkwiące w sieciach relacji: zaufanie, normy wzajemności, gotowość do współpracy\nkapitał wiążący (bonding) | więzi wewnątrz grupy — rodzina, sąsiedzi\nkapitał pomostowy (bridging) | więzi między grupami — sprzyja awansowi i integracji\nskutek niskiego kapitału | izolacja, nieufność, słabsza samoorganizacja, większa podatność na wykluczenie\n\nPolska w badaniach europejskich od lat wypada słabo w pomiarach zaufania uogólnionego — to jeden z argumentów za tym, że wykluczenie w naszym kraju ma silny komponent kulturowy, a nie tylko dochodowy.\n\nStruktura wystąpienia na 7 punktów\n\nCzęść | Zawartość\nwstęp | przedstawienie się jako reprezentant organizacji, zapowiedź tez\naspekt 1 | dwukierunkowy związek ubóstwa i wykluczenia + wymiar materialny\naspekt 2 | dane o słabych związkach kryteriów (~1%), trzy pozamaterialne wymiary, czynniki kulturowe\naspekt 3a | działalność trzeciego sektora: 67,2% jednostek, typy usług, wartość dodana\naspekt 3b | konkretna propozycja przeciw nierównościom przestrzennym (86% / 78%)\nzakończenie | apel, puenta\n\nPunktacja CKE\n\nOcena według trzech aspektów tematu oraz formy, struktury i logiki wywodu:\n\n1. wykazanie, że ubóstwo i wykluczenie mogą być powiązane,\n2. uzasadnienie, że wykluczenie dotyka nie tylko osób ubogich, z rolą czynników pozamaterialnych,\n3. przedstawienie działalności trzeciego sektora oraz zaproponowanie działania zmniejszającego nierówności przestrzenne.\n\n- 7 pkt — trzy aspekty w pełni + właściwa forma, struktura i logika wywodu.\n- 6 pkt — dwa w pełni i jeden częściowo + właściwa forma albo trzy w pełni.\n- 5 pkt — dwa w pełni i jeden częściowo albo jeden w pełni i dwa częściowo + właściwa forma.\n- 4 pkt — dwa w pełni albo trzy częściowo + właściwa struktura albo jeden w pełni i dwa częściowo.\n- 3 pkt — trzy częściowo albo jeden w pełni i jeden częściowo.\n- 2 pkt — dwa częściowo albo jeden w pełni.\n- 1 pkt — jeden aspekt częściowo.\n- Razem: 7 pkt.\n\nTypowy błąd: **Zadanie ma trzy aspekty, a trzeci składa się z dwóch części.** Trzeba **i** przedstawić działalność trzeciego sektora, **i** zaproponować konkretne działanie zmniejszające nierówności przestrzenne. Pominięcie propozycji oznacza realizację aspektu tylko częściowo. **Najczęstszy błąd merytoryczny: utożsamienie wykluczenia z ubóstwem.** Cały materiał 1. jest skonstruowany po to, by to podejście podważyć — „związki między kryteriami są stosunkowo słabe\", kumulacja dotyczy „**około 1% społeczeństwa**\". Praca oparta na tezie „wykluczony = biedny\" nie realizuje drugiego aspektu. **Aspekt 1. wymaga pokazania związku w obie strony.** Samo „bieda prowadzi do wykluczenia\" to połowa odpowiedzi — materiał wprost zaznacza, że ubóstwo bywa **skutkiem** wykluczenia. **Trzeba korzystać z danych liczbowych z materiałów.** 67,2%, 86%, 78%, „około 1%\" — te liczby są w arkuszu po to, by je wykorzystać. Wystąpienie bez odwołania do materiałów źródłowych traci punkty niezależnie od poprawności tez. **Polecenie mówi: „jako osoba reprezentująca trzeci sektor\".** To określa **formę wypowiedzi** — wystąpienie w pierwszej osobie, z perspektywy organizacji. Wypracowanie pisane bezosobowo, jak referat, nie spełnia wymogu formy, który CKE ocenia osobno. **Nie myl trzeciego sektora z sektorem publicznym.** CIS-y i ZAZ-y mogą być tworzone także przez samorządy — ale materiał 2. mówi wyraźnie, że **ponad 2/3** utworzył sektor non-profit. To właśnie ta proporcja jest argumentem o roli organizacji społecznych. **Propozycja musi dotyczyć nierówności przestrzennych, a nie wykluczenia w ogóle.** „Więcej pieniędzy na walkę z wykluczeniem\" nie odpowiada na problem wskazany w materiale 3. Trzeba zaproponować coś, co przenosi usługi **z miast na wieś**.","image":"img/wos-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-20.webp","solution_image":null,"topics":"wykluczenie spoleczne, ubostwo, trzeci sektor, reintegracja spoleczno-zawodowa, CIS KIS ZAZ WTZ, nierownosci przestrzenne","page_from":24,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"WOS · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"WOS","category_label":"Matura"}]}