{"id":"biologia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/10","paper_id":"biologia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"10","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10. (0-1)\nW tabeli przedstawiono wybrane cząsteczki i komórki uczestniczące w zwalczaniu zakażeń.\nUzupełnij tabelę - wpisz w miejsca oznaczone literami A, B, C i D odpowiednie rodzaje\nodporności warunkowanej przez wymienione w tabeli cząsteczki i komórki. Wybierz\nje z poniższych:\nnieswoista, swoista, komórkowa, humoralna.\nRodzaje odporności\nA\nB\nC\ninterferony\nlizozym\nfagocyty\nkomórki NK\nD\nprzeciwciała\nlimfocyty Tc\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n9.1.\n9.2.\n9.3.\n9.4.\n10.\nMaks. liczba pkt\n2\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nMBI_1R","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Rodzaje odporności | **A. humoralna** | **B. komórkowa** |\n| **C. nieswoista** | interferony, lizozym | fagocyty, komórki NK |\n| **D. swoista** | przeciwciała | limfocyty Tc |\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: klasyfikacja po efektorze i swoistości\n\nTabela ma dwie osie podziału odporności:\n\n**Oś wierszy (C/D) → pytanie: CZY obrona rozpoznaje konkretny antygen?**\n\n- **C = nieswoista** - interferony i lizozym działają zawsze tak samo, niezależnie od rodzaju patogenu; fagocyty i komórki NK też nie potrzebują \"zapamiętanego\" antygenu → **odporność nieswoista** (wrodzona, niespecyficzna)\n- **D = swoista** - przeciwciała są wytwarzane SPECYFICZNIE wobec konkretnego antygenu (epitopu); limfocyty Tc (cytotoksyczne) rozpoznają komórki przez MHC-I + konkretny peptyd → **odporność swoista** (nabyta, specyficzna)\n\n**Oś kolumn (A/B) → pytanie: czy efektor to CZĄSTECZKA rozpuszczalna czy KOMÓRKA?**\n\n- **A = humoralna** - interferony, lizozym i przeciwciała to białka działające w płynach ustrojowych (łac. *humor* = płyn) → **odporność humoralna**\n- **B = komórkowa** - fagocyty, komórki NK i limfocyty Tc to komórki bezpośrednio atakujące patogen lub zainfekowaną komórkę → **odporność komórkowa**\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez cechy charakterystyczne każdego elementu\n\nPrzypisz każdy element z tabeli do dwóch kategorii jednocześnie:\n\n| Element | Swoista / Nieswoista | Humoralna / Komórkowa |\n| interferony | nieswoista (produkowane przez każdą zakażoną komórkę, bez rozpoznania Ag) | humoralna (białka wydzielane do przestrzeni zewnątrzkomórkowej) |\n| lizozym | nieswoista (hydrolizuje peptydoglikan każdej bakterii G+) | humoralna (enzym w ślinie, łzach, surowicy) |\n| fagocyty | nieswoista (pochłaniają wszystko przez receptory wzorcowe PRR/TLR) | komórkowa (kontakt bezpośredni fagocyt-patogen) |\n| komórki NK | nieswoista (zabijają komórki bez MHC-I, bez potrzeby prezentacji Ag) | komórkowa (bezpośredni kontakt, granzymy/perforyny) |\n| przeciwciała | swoista (produkowane przez plazmocyty po rozpoznaniu konkretnego Ag) | humoralna (krążą w surowicy, wiążą Ag w płynach) |\n| limfocyty Tc | swoista (rozpoznają peptyd na MHC-I - konkretny antygen) | komórkowa (zabijają zakażoną komórkę przez bezpośredni kontakt) |\n\nWnioski z tabeli → **C = nieswoista** (całość górnego wiersza), **D = swoista**, **A = humoralna** (całość lewej kolumny), **B = komórkowa**.\n\n## Sposób 3 - Wnioskowanie przez pary: każda komórka tabeli musi mieć dwa atrybuty\n\nKażda komórka tabeli to **przecięcie** cechy wiersza i cechy kolumny:\n\n[C ∩ A] = nieswoista + humoralna → interferony, lizozym ✓\n[C ∩ B] = nieswoista + komórkowa → fagocyty, NK ✓\n[D ∩ A] = swoista + humoralna → przeciwciała ✓\n[D ∩ B] = swoista + komórkowa → limfocyty Tc ✓\n\nKażde przyporządkowanie jest wewnętrznie spójne - weryfikacja krzyżowa potwierdza unikalność odpowiedzi.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**1 pkt** - za poprawne wpisanie w tabeli wszystkich czterech okreslen: nieswoista humoralna - interferony, lizozym; nieswoista komorkowa - fagocyty, komorki NK; swoista humoralna - przeciwciala; swoista komorkowa - limfocyty Tc.\n\n**0 pkt** - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość klasyfikacji mechanizmów odporności. Żaden wzór matematyczny ani wzór chemiczny nie jest potrzebny.\n\nPowtórzenie pojęć (wystarczy pamięć z podręcznika):\n- **Nieswoista** = wrodzona, niespecyficzna, szybka, pierwsza linia obrony\n- **Swoista** = nabyta, specyficzna, pamięć immunologiczna\n- **Humoralna** = efektory w płynach ustrojowych (białka: Ig, interferony, lizozym, układ dopełniacza)\n- **Komórkowa** = efektory to komórki (fagocyty, NK, Tc, makrofagi)\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Interferony to białka wydzielane przez komórkę - uczniowie mylą je z odpornością komórkową, bo \"wytwarzają je komórki\". Ważne: **efektor** interferonu to cząsteczka krążąca w płynach → humoralna!\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Komórki NK (Natural Killer) NIE są elementem odporności swoistej - nie mają receptorów TCR ani BCR. Działają na zasadzie \"zabij wszystko bez MHC-I\" → nieswoista + komórkowa.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Limfocyty Tc (cytotoksyczne, CD8+) to odporność **komórkowa**, nie humoralna - mimo że są limfocytami. Humoralna wśród limfocytów = limfocyty B (plazmocyty → przeciwciała).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** W zadaniu użyto terminu \"humoralna\" zarówno dla nieswoistej (lizozym) jak i swoistej (przeciwciała) - to **poprawne**! Humoralna/komórkowa to odrębna oś podziału niż nieswoista/swoista.","image":"img/biologia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-10.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":11,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 10. (0-1)<br>W tabeli przedstawiono wybrane cząsteczki i komórki uczestniczące w zwalczaniu zakażeń.<br>Uzupełnij tabelę - wpisz w miejsca oznaczone literami A, B, C i D odpowiednie rodzaje<br>odporności warunkowanej przez wymienione w tabeli cząsteczki i komórki. Wybierz<br>je z poniższych:<br>nieswoista, swoista, komórkowa, humoralna.<br>Rodzaje odporności<br>A<br>B<br>C<br>interferony<br>lizozym<br>fagocyty<br>komórki NK<br>D<br>przeciwciała<br>limfocyty Tc<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>9.1.<br>9.2.<br>9.3.<br>9.4.<br>10.<br>Maks. liczba pkt<br>2<br>1<br>1<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>MBI_1R</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>| Rodzaje odporności | <strong>A. humoralna</strong> | <strong>B. komórkowa</strong> |<br>| <strong>C. nieswoista</strong> | interferony, lizozym | fagocyty, komórki NK |<br>| <strong>D. swoista</strong> | przeciwciała | limfocyty Tc |</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: klasyfikacja po efektorze i swoistości</h4>\n<p>Tabela ma dwie osie podziału odporności:</p>\n<p><strong>Oś wierszy (C/D) → pytanie: CZY obrona rozpoznaje konkretny antygen?</strong></p>\n<ul><li><strong>C = nieswoista</strong> - interferony i lizozym działają zawsze tak samo, niezależnie od rodzaju patogenu; fagocyty i komórki NK też nie potrzebują &quot;zapamiętanego&quot; antygenu → <strong>odporność nieswoista</strong> (wrodzona, niespecyficzna)</li><li><strong>D = swoista</strong> - przeciwciała są wytwarzane SPECYFICZNIE wobec konkretnego antygenu (epitopu); limfocyty Tc (cytotoksyczne) rozpoznają komórki przez MHC-I + konkretny peptyd → <strong>odporność swoista</strong> (nabyta, specyficzna)</li></ul>\n<p><strong>Oś kolumn (A/B) → pytanie: czy efektor to CZĄSTECZKA rozpuszczalna czy KOMÓRKA?</strong></p>\n<ul><li><strong>A = humoralna</strong> - interferony, lizozym i przeciwciała to białka działające w płynach ustrojowych (łac. <em>humor</em> = płyn) → <strong>odporność humoralna</strong></li><li><strong>B = komórkowa</strong> - fagocyty, komórki NK i limfocyty Tc to komórki bezpośrednio atakujące patogen lub zainfekowaną komórkę → <strong>odporność komórkowa</strong></li></ul>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja przez cechy charakterystyczne każdego elementu</h4>\n<p>Przypisz każdy element z tabeli do dwóch kategorii jednocześnie:</p>\n<p>| Element | Swoista / Nieswoista | Humoralna / Komórkowa |<br>| interferony | nieswoista (produkowane przez każdą zakażoną komórkę, bez rozpoznania Ag) | humoralna (białka wydzielane do przestrzeni zewnątrzkomórkowej) |<br>| lizozym | nieswoista (hydrolizuje peptydoglikan każdej bakterii G+) | humoralna (enzym w ślinie, łzach, surowicy) |<br>| fagocyty | nieswoista (pochłaniają wszystko przez receptory wzorcowe PRR/TLR) | komórkowa (kontakt bezpośredni fagocyt-patogen) |<br>| komórki NK | nieswoista (zabijają komórki bez MHC-I, bez potrzeby prezentacji Ag) | komórkowa (bezpośredni kontakt, granzymy/perforyny) |<br>| przeciwciała | swoista (produkowane przez plazmocyty po rozpoznaniu konkretnego Ag) | humoralna (krążą w surowicy, wiążą Ag w płynach) |<br>| limfocyty Tc | swoista (rozpoznają peptyd na MHC-I - konkretny antygen) | komórkowa (zabijają zakażoną komórkę przez bezpośredni kontakt) |</p>\n<p>Wnioski z tabeli → <strong>C = nieswoista</strong> (całość górnego wiersza), <strong>D = swoista</strong>, <strong>A = humoralna</strong> (całość lewej kolumny), <strong>B = komórkowa</strong>.</p>\n<h4>Sposób 3 - Wnioskowanie przez pary: każda komórka tabeli musi mieć dwa atrybuty</h4>\n<p>Każda komórka tabeli to <strong>przecięcie</strong> cechy wiersza i cechy kolumny:</p>\n<p>[C ∩ A] = nieswoista + humoralna → interferony, lizozym ✓<br>[C ∩ B] = nieswoista + komórkowa → fagocyty, NK ✓<br>[D ∩ A] = swoista + humoralna → przeciwciała ✓<br>[D ∩ B] = swoista + komórkowa → limfocyty Tc ✓</p>\n<p>Każde przyporządkowanie jest wewnętrznie spójne - weryfikacja krzyżowa potwierdza unikalność odpowiedzi.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p><strong>1 pkt</strong> - za poprawne wpisanie w tabeli wszystkich czterech okreslen: nieswoista humoralna - interferony, lizozym; nieswoista komorkowa - fagocyty, komorki NK; swoista humoralna - przeciwciala; swoista komorkowa - limfocyty Tc.</p>\n<p><strong>0 pkt</strong> - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.</p>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość klasyfikacji mechanizmów odporności. Żaden wzór matematyczny ani wzór chemiczny nie jest potrzebny.</p>\n<p>Powtórzenie pojęć (wystarczy pamięć z podręcznika):</p>\n<ul><li><strong>Nieswoista</strong> = wrodzona, niespecyficzna, szybka, pierwsza linia obrony</li><li><strong>Swoista</strong> = nabyta, specyficzna, pamięć immunologiczna</li><li><strong>Humoralna</strong> = efektory w płynach ustrojowych (białka: Ig, interferony, lizozym, układ dopełniacza)</li><li><strong>Komórkowa</strong> = efektory to komórki (fagocyty, NK, Tc, makrofagi)</li></ul>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Interferony to białka wydzielane przez komórkę - uczniowie mylą je z odpornością komórkową, bo &quot;wytwarzają je komórki&quot;. Ważne: <strong>efektor</strong> interferonu to cząsteczka krążąca w płynach → humoralna!</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Komórki NK (Natural Killer) NIE są elementem odporności swoistej - nie mają receptorów TCR ani BCR. Działają na zasadzie &quot;zabij wszystko bez MHC-I&quot; → nieswoista + komórkowa.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Limfocyty Tc (cytotoksyczne, CD8+) to odporność <strong>komórkowa</strong>, nie humoralna - mimo że są limfocytami. Humoralna wśród limfocytów = limfocyty B (plazmocyty → przeciwciała).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> W zadaniu użyto terminu &quot;humoralna&quot; zarówno dla nieswoistej (lizozym) jak i swoistej (przeciwciała) - to <strong>poprawne</strong>! Humoralna/komórkowa to odrębna oś podziału niż nieswoista/swoista.</blockquote>"}]}