{"id":"biologia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/11.2","paper_id":"biologia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"11.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11.2. (0-1)\nPrzedstaw,\njakie\nznaczenie\ndla\nprawidłowego\nfunkcjonowania\norganizmu\nma antagonistyczne działanie obu części autonomicznego układu nerwowego w sytuacji\nwystąpienia zagrożenia i po jego ustąpieniu.","answer":null,"answer_text":"11.2. (0-1)\nPrzykładowe rozwiązanie\nUkład współczulny mobilizuje organizm do działania w sytuacji zagrożenia/przygotowuje\norganizm do walki, natomiast układ przywspółczulny umożliwia powrót organizmu\ndo spoczynku/do normy.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne przedstawienie znaczenia układu współczulnego w przygotowaniu\norganizmu\ndo\nwalki\nlub\nucieczki\ni\nznaczenia\nukładu\nprzywspółczulnego\nw przywróceniu spoczynkowego stanu fizjologicznego po ustaniu zagrożenia.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.\nZadanie 12. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja.\nZdający objaśnia i komentuje\ninformacje […], wyjaśnia zależności\nprzyczynowo-skutkowe […],\nformułuje i przedstawia opinie\nzwiązane z omawianymi\nzagadnieniami biologicznymi,\ndobierając racjonalne argumenty.\n[…]\nII. Pogłębienie wiadomości\ndotyczących budowy\ni funkcjonowania organizmu\nludzkiego.\nZdający objaśnia funkcjonowanie\norganizmu ludzkiego na różnych\npoziomach złożoności […].\nIV. Poszukiwanie, wykorzystanie\ni tworzenie informacji.\nZdający odczytuje, selekcjonuje,\n[…] i przetwarza informacje […].\nVI. Genetyka i biotechnologia.\n5. Genetyka mendlowska. Zdający:\n3) […] analizuje krzyżówki jednogenowe […] oraz\nokreśla prawdopodobieństwo wystąpienia\nposzczególnych genotypów i fenotypów\nw pokoleniach potomnych.\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu człowieka.\n6. Układ krwionośny. Zdający:\n5) przedstawia […] czynnik Rh.\n7. Układ odpornościowy. Zdający:\n3) wyjaśnia, co to jest konflikt serologiczny […].\nGIMNAZJUM\nVIII. Genetyka. Zdający:\n6) wyjaśnia dziedziczenie grup krwi człowieka ([…]\nczynnik Rh).","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nAntagonistyczne działanie obu części AUN umożliwia **szybką mobilizację organizmu do obrony** (przez układ współczulny) oraz **przywrócenie homeostazy** po ustąpieniu zagrożenia (przez układ przywspółczulny) - zapewniając prawidłowe funkcjonowanie w obu skrajnych stanach.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku\n\n**W sytuacji zagrożenia → dominuje układ współczulny (\"walcz lub uciekaj\"):**\n\n- przyspiesza akcję serca → wzrost ciśnienia krwi → lepsze ukrwienie mięśni i mózgu\n- rozkurcza oskrzela → większa pojemność oddechowa → więcej tlenu dla mięśni\n- rozszerza źrenice → lepsza obserwacja otoczenia\n- hamuje trawienie → krew przekierowywana z narządów trzewnych do mięśni szkieletowych\n- stymuluje wydzielanie adrenaliny → mobilizacja glikogenu → wzrost poziomu glukozy we krwi\n\n**Po ustąpieniu zagrożenia → dominuje układ przywspółczulny (\"odpoczywaj i traw\"):**\n\n- zwalnia akcję serca → obniżenie ciśnienia krwi → oszczędność energii\n- pobudza perystaltykę i wydzielanie soków trawiennych → uzupełnianie zasobów\n- zwęża źrenice, obniża napięcie mięśni → regeneracja i odpoczynek\n\n**Znaczenie antagonizmu:** każda czynność narządu efektorowego może być precyzyjnie **nasilana lub hamowana** - dzięki temu organizm nie pozostaje permanentnie w stanie pobudzenia (co prowadziłoby do wyczerpania energetycznego i uszkodzenia narządów), ani permanentnie w stanie spoczynku (co uniemożliwiałoby reakcję na zagrożenie).\n\n## Sposób 2 - Perspektywa homeostazy i regulacji dwukierunkowej\n\nGdyby istniał tylko **jeden** układ (np. tylko współczulny), organizm mógłby jedynie **nasilać** daną czynność, ale nie mógłby jej **hamować** poniżej wartości wyjściowej. Antagonizm obu części tworzy **układ dwukierunkowej regulacji**:\n\n| Stan | Dominujący układ | Efekt |\n| Zagrożenie | Współczulny | Mobilizacja - wzrost wydolności, gotowość do działania |\n| Spokój | Przywspółczulny | Regeneracja - uzupełnienie energii, naprawa tkanek |\n| Powrót do normy | Przywspółczulny znosi efekty współczulnego | **Przywrócenie homeostazy** |\n\nZnaczenie dla organizmu: **homeostaza jest dynamiczna** - ciągłe balansowanie między stanem pobudzenia a spoczynkiem pozwala organizmowi efektywnie reagować na zmienne warunki środowiska bez trwałego uszkodzenia narządów (np. serce nie bije stale z maksymalną częstotliwością).\n\n## Sposób 3 - Argumentacja przez skutki braku antagonizmu (myślenie przez negację)\n\n**Co by się stało, gdyby po ustąpieniu zagrożenia układ współczulny nie był hamowany przez przywspółczulny?**\n\n- serce biłoby stale szybko → przerost mięśnia sercowego, zawał\n- trawienie byłoby trwale zahamowane → niedobory pokarmowe, niedożywienie\n- poziom glukozy we krwi trwale wysoki → uszkodzenia naczyń (jak w cukrzycy)\n- układ odpornościowy tłumiony przez kortyzol → podatność na infekcje\n\n**Wniosek:** Układ przywspółczulny jest niezbędny, by **wyłączyć odpowiedź stresową gdy nie jest już potrzebna** i umożliwić organizmowi regenerację zasobów zużytych podczas mobilizacji. Antagonizm zapewnia więc zarówno przeżycie w obliczu zagrożenia, jak i długoterminową integralność organizmu.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**1 pkt** - za poprawne przedstawienie znaczenia ukladu wspolczulnego w przygotowaniu organizmu do walki lub ucieczki i znaczenia ukladu przywspolczulnego w przywroceniu spoczynkowego stanu fizjologicznego po ustaniu zagrozenia.\n\n**0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan lub za brak odpowiedzi.\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość mechanizmu działania autonomicznego układu nerwowego (układ współczulny vs. przywspółczulny) oraz pojęcia homeostazy. To zadanie czysto opisowe z zakresu fizjologii.\n\n## Częste błędne odpowiedzi\n\n| Błąd | Dlaczego nie uzyska punktu |\n| \"Układ współczulny pobudza, a przywspółczulny hamuje\" | Za ogólne - brak wskazania **znaczenia** tej różnicy dla organizmu; klucz wymaga powiązania z zagrożeniem i homeostazą |\n| \"Antagonizm zapewnia równowagę nerwową\" | Zbyt ogólne i niejasne; nie wyjaśnia co dzieje się podczas zagrożenia i po jego ustąpieniu |\n| Opis tylko jednego układu (np. tylko współczulnego) | Niepełna odpowiedź - pytanie wyraźnie pyta o **oba** w kontekście dwóch faz: zagrożenia i spokoju |\n| Mylenie układu somatycznego z autonomicznym | Błąd klasyfikacji - układ autonomiczny unerwia narządy wewnętrzne, nie mięśnie szkieletowe |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie wystarczy napisać \"współczulny działa podczas stresu, przywspółczulny po stresie\" - trzeba dodać **DLACZEGO to ważne** (mobilizacja zasobów + powrót do homeostazy).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Antagonizm ≠ \"jeden działa, drugi nie działa\" - oba układy działają **jednocześnie**, ale ich **względna aktywność** zmienia się; w spoczynku przywspółczulny ma przewagę, w stresie - współczulny.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Częsty błąd - pisanie o adrenalinie jako produkcie \"układu nerwowego\" bez uściślenia, że adrenalina pochodzi z rdzenia nadnerczy stymulowanego przez układ współczulny (element układu neurohormonalnego, nie czysto nerwowego).","image":"img/biologia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-11.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":12,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 11.2. (0-1)<br>Przedstaw,<br>jakie<br>znaczenie<br>dla<br>prawidłowego<br>funkcjonowania<br>organizmu<br>ma antagonistyczne działanie obu części autonomicznego układu nerwowego w sytuacji<br>wystąpienia zagrożenia i po jego ustąpieniu.</p>","answer_text_html":"<p>11.2. (0-1)<br>Przykładowe rozwiązanie<br>Układ współczulny mobilizuje organizm do działania w sytuacji zagrożenia/przygotowuje<br>organizm do walki, natomiast układ przywspółczulny umożliwia powrót organizmu<br>do spoczynku/do normy.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za poprawne przedstawienie znaczenia układu współczulnego w przygotowaniu<br>organizmu<br>do<br>walki<br>lub<br>ucieczki<br>i<br>znaczenia<br>układu<br>przywspółczulnego<br>w przywróceniu spoczynkowego stanu fizjologicznego po ustaniu zagrożenia.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.<br>Zadanie 12. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja.<br>Zdający objaśnia i komentuje<br>informacje […], wyjaśnia zależności<br>przyczynowo-skutkowe […],<br>formułuje i przedstawia opinie<br>związane z omawianymi<br>zagadnieniami biologicznymi,<br>dobierając racjonalne argumenty.<br>[…]<br>II. Pogłębienie wiadomości<br>dotyczących budowy<br>i funkcjonowania organizmu<br>ludzkiego.<br>Zdający objaśnia funkcjonowanie<br>organizmu ludzkiego na różnych<br>poziomach złożoności […].<br>IV. Poszukiwanie, wykorzystanie<br>i tworzenie informacji.<br>Zdający odczytuje, selekcjonuje,<br>[…] i przetwarza informacje […].<br>VI. Genetyka i biotechnologia.</p>\n<ol><li>Genetyka mendlowska. Zdający:</li><li>[…] analizuje krzyżówki jednogenowe […] oraz</li></ol>\n<p>określa prawdopodobieństwo wystąpienia<br>poszczególnych genotypów i fenotypów<br>w pokoleniach potomnych.<br>V. Budowa i funkcjonowanie organizmu człowieka.</p>\n<ol><li>Układ krwionośny. Zdający:</li><li>przedstawia […] czynnik Rh.</li><li>Układ odpornościowy. Zdający:</li><li>wyjaśnia, co to jest konflikt serologiczny […].</li></ol>\n<p>GIMNAZJUM<br>VIII. Genetyka. Zdający:</p>\n<ol><li>wyjaśnia dziedziczenie grup krwi człowieka ([…]</li></ol>\n<p>czynnik Rh).</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Antagonistyczne działanie obu części AUN umożliwia <strong>szybką mobilizację organizmu do obrony</strong> (przez układ współczulny) oraz <strong>przywrócenie homeostazy</strong> po ustąpieniu zagrożenia (przez układ przywspółczulny) - zapewniając prawidłowe funkcjonowanie w obu skrajnych stanach.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku</h4>\n<p><strong>W sytuacji zagrożenia → dominuje układ współczulny (&quot;walcz lub uciekaj&quot;):</strong></p>\n<ul><li>przyspiesza akcję serca → wzrost ciśnienia krwi → lepsze ukrwienie mięśni i mózgu</li><li>rozkurcza oskrzela → większa pojemność oddechowa → więcej tlenu dla mięśni</li><li>rozszerza źrenice → lepsza obserwacja otoczenia</li><li>hamuje trawienie → krew przekierowywana z narządów trzewnych do mięśni szkieletowych</li><li>stymuluje wydzielanie adrenaliny → mobilizacja glikogenu → wzrost poziomu glukozy we krwi</li></ul>\n<p><strong>Po ustąpieniu zagrożenia → dominuje układ przywspółczulny (&quot;odpoczywaj i traw&quot;):</strong></p>\n<ul><li>zwalnia akcję serca → obniżenie ciśnienia krwi → oszczędność energii</li><li>pobudza perystaltykę i wydzielanie soków trawiennych → uzupełnianie zasobów</li><li>zwęża źrenice, obniża napięcie mięśni → regeneracja i odpoczynek</li></ul>\n<p><strong>Znaczenie antagonizmu:</strong> każda czynność narządu efektorowego może być precyzyjnie <strong>nasilana lub hamowana</strong> - dzięki temu organizm nie pozostaje permanentnie w stanie pobudzenia (co prowadziłoby do wyczerpania energetycznego i uszkodzenia narządów), ani permanentnie w stanie spoczynku (co uniemożliwiałoby reakcję na zagrożenie).</p>\n<h4>Sposób 2 - Perspektywa homeostazy i regulacji dwukierunkowej</h4>\n<p>Gdyby istniał tylko <strong>jeden</strong> układ (np. tylko współczulny), organizm mógłby jedynie <strong>nasilać</strong> daną czynność, ale nie mógłby jej <strong>hamować</strong> poniżej wartości wyjściowej. Antagonizm obu części tworzy <strong>układ dwukierunkowej regulacji</strong>:</p>\n<p>| Stan | Dominujący układ | Efekt |<br>| Zagrożenie | Współczulny | Mobilizacja - wzrost wydolności, gotowość do działania |<br>| Spokój | Przywspółczulny | Regeneracja - uzupełnienie energii, naprawa tkanek |<br>| Powrót do normy | Przywspółczulny znosi efekty współczulnego | <strong>Przywrócenie homeostazy</strong> |</p>\n<p>Znaczenie dla organizmu: <strong>homeostaza jest dynamiczna</strong> - ciągłe balansowanie między stanem pobudzenia a spoczynkiem pozwala organizmowi efektywnie reagować na zmienne warunki środowiska bez trwałego uszkodzenia narządów (np. serce nie bije stale z maksymalną częstotliwością).</p>\n<h4>Sposób 3 - Argumentacja przez skutki braku antagonizmu (myślenie przez negację)</h4>\n<p><strong>Co by się stało, gdyby po ustąpieniu zagrożenia układ współczulny nie był hamowany przez przywspółczulny?</strong></p>\n<ul><li>serce biłoby stale szybko → przerost mięśnia sercowego, zawał</li><li>trawienie byłoby trwale zahamowane → niedobory pokarmowe, niedożywienie</li><li>poziom glukozy we krwi trwale wysoki → uszkodzenia naczyń (jak w cukrzycy)</li><li>układ odpornościowy tłumiony przez kortyzol → podatność na infekcje</li></ul>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Układ przywspółczulny jest niezbędny, by <strong>wyłączyć odpowiedź stresową gdy nie jest już potrzebna</strong> i umożliwić organizmowi regenerację zasobów zużytych podczas mobilizacji. Antagonizm zapewnia więc zarówno przeżycie w obliczu zagrożenia, jak i długoterminową integralność organizmu.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p><strong>1 pkt</strong> - za poprawne przedstawienie znaczenia ukladu wspolczulnego w przygotowaniu organizmu do walki lub ucieczki i znaczenia ukladu przywspolczulnego w przywroceniu spoczynkowego stanu fizjologicznego po ustaniu zagrozenia.</p>\n<p><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan lub za brak odpowiedzi.</p>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość mechanizmu działania autonomicznego układu nerwowego (układ współczulny vs. przywspółczulny) oraz pojęcia homeostazy. To zadanie czysto opisowe z zakresu fizjologii.</p>\n<h4>Częste błędne odpowiedzi</h4>\n<p>| Błąd | Dlaczego nie uzyska punktu |<br>| &quot;Układ współczulny pobudza, a przywspółczulny hamuje&quot; | Za ogólne - brak wskazania <strong>znaczenia</strong> tej różnicy dla organizmu; klucz wymaga powiązania z zagrożeniem i homeostazą |<br>| &quot;Antagonizm zapewnia równowagę nerwową&quot; | Zbyt ogólne i niejasne; nie wyjaśnia co dzieje się podczas zagrożenia i po jego ustąpieniu |<br>| Opis tylko jednego układu (np. tylko współczulnego) | Niepełna odpowiedź - pytanie wyraźnie pyta o <strong>oba</strong> w kontekście dwóch faz: zagrożenia i spokoju |<br>| Mylenie układu somatycznego z autonomicznym | Błąd klasyfikacji - układ autonomiczny unerwia narządy wewnętrzne, nie mięśnie szkieletowe |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie wystarczy napisać &quot;współczulny działa podczas stresu, przywspółczulny po stresie&quot; - trzeba dodać <strong>DLACZEGO to ważne</strong> (mobilizacja zasobów + powrót do homeostazy).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Antagonizm ≠ &quot;jeden działa, drugi nie działa&quot; - oba układy działają <strong>jednocześnie</strong>, ale ich <strong>względna aktywność</strong> zmienia się; w spoczynku przywspółczulny ma przewagę, w stresie - współczulny.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Częsty błąd - pisanie o adrenalinie jako produkcie &quot;układu nerwowego&quot; bez uściślenia, że adrenalina pochodzi z rdzenia nadnerczy stymulowanego przez układ współczulny (element układu neurohormonalnego, nie czysto nerwowego).</blockquote>"}]}