Zadanie 14.1. (0-1)
Uwzględniając mechanizm widzenia opisany w tekście, wyjaśnij, dlaczego człowiek
po przejściu ze słonecznego miejsca do zacienionego pomieszczenia zaczyna dostrzegać
zarysy przedmiotów dopiero po pewnym czasie.
14.1. (0-1)
Przykładowe rozwiązanie
Po przejściu ze słonecznego do zacienionego pomieszczenia dopiero po pewnym czasie
dojdzie do resyntezy/odtworzenia wystarczającej ilości barwnika, żeby fotoreceptory mogły
reagować na bodźce świetlne/żeby siatkówka przesyłała informacje do mózgu/żeby
generowała impulsy nerwowe.
Schemat punktowania
1 p. - za poprawne wyjaśnienie uwzględniające resyntezę barwnika i ponowne nabycie
pobudliwości przez fotoreceptory.
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.
Po wyjściu ze słonecznego miejsca do zaciemnionego pomieszczenia barwnik wzrokowy w fotoreceptorach jest w przeważającej części rozłożony (siatkówka zaadaptowana do silnego światła). Aby człowiek zaczął widzieć w przyciemnieniu, musi nastąpić resynteza barwnika wzrokowego - dopiero po jej zajściu fotoreceptory (zwłaszcza pręcikonośne) stają się pobudliwe i mogą reagować na słabe natężenie światła w zacienionym pomieszczeniu. Resynteza trwa, stąd opóźnienie w dostrzeganiu zarysów.
\nKrok 1 - Stan siatkówki w silnym świetle (przed wejściem do pomieszczenia):
Silne światło słoneczne pochłaniało energię przez barwnik wzrokowy intensywnie i długotrwale. Zgodnie z tekstem: w siatkówce zaadaptowanej do bardzo silnego światła przeważająca część fotoreceptorów ma rozłożony barwnik wzrokowy i jest niepobudliwa. Oznacza to, że pręcikonośne (kluczowe przy niskim natężeniu) mają praktycznie zużyty/zdegradowany retinal-opsyna.
Krok 2 - Moment wejścia do zaciemnionego pomieszczenia:
Natężenie światła spada gwałtownie. Jednak niepobudliwe fotoreceptory nie mogą generować impulsów nerwowych, bo brakuje im sprawnego barwnika wzrokowego - nie ma czego aktywować fotonami.
Krok 3 - Resynteza barwnika w ciemności:
Zgodnie z mechanizmem opisanym w tekście: w ciemności zachodzi resynteza barwnika wzrokowego w fotoreceptorach. Retinal wraca do formy aktywnej i łączy się z opsyną, odtwarzając funkcjonalny kompleks zdolny do absorpcji fotonów.
Krok 4 - Przywrócenie pobudliwości:
Gdy barwnika jest wystarczająca ilość, nawet minimalne natężenie promieniowania (jak to w zacienionym pomieszczeniu) może pobudzić maksymalną liczbę fotoreceptorów → powstają impulsy nerwowe → mózg odbiera sygnał → człowiek dostrzega zarysy przedmiotów.
Wniosek: Opóźnienie = czas potrzebny na resyntezę barwnika wzrokowego w pręcikonośnych.
\nTekst dostarcza wszystkich potrzebnych elementów - wystarczy je logicznie zestawić:
\n| Fakt z tekstu | Wniosek dla zadania |
| "W zaadaptowanej do bardzo silnego światła siatkówce przeważająca część fotoreceptorów ma rozłożony barwnik wzrokowy i jest niepobudliwa" | Po wyjściu ze słońca siatkówka = siatkówka zaadaptowana do silnego światła → fotoreceptory NIE reagują |
| "Komórki pręcikonośne reagują w niskich natężeniach oświetlenia" | W zacienionym pomieszczeniu kluczowe są pręcikonośne - ale ich barwnik jest rozłożony |
| "Adaptacja siatkówki do ciemności trwa ponad godzinę. Dochodzi wtedy do resyntezy barwnika" | Resynteza ≠ natychmiastowa → widzenie pojawia się dopiero PO częściowej resyntezie |
| "Minimalne natężenie promieniowania świetlnego może być odbierane przez maksymalną liczbę fotoreceptorów" | Cel adaptacji - osiągany stopniowo, nie od razu |
Wniosek ze analizy tekstu: Człowiek początkowo nie widzi, bo siatkówka wchodzi z "trybu słonecznego" (barwnik rozłożony, receptory niepobudliwe) - musi minąć czas na resyntezę, zanim pręcikonośne zaczną reagować na słabe światło pomieszczenia.
\n1 pkt - za poprawne wyjasnienie uwzgledniajace resynteze barwnika i ponowne nabycie pobudliwosci przez fotoreceptory.
\n0 pkt - za odpowiedz niespelniajaca wymagan lub za brak odpowiedzi.
\nW tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość mechanizmu adaptacji siatkówki opisanego w tekście źródłowym. Zadanie jest typowym zadaniem analizy tekstu biologicznego + znajomości pojęcia barwnika wzrokowego (retinal + opsyna).
\n| Błędna odpowiedź | Dlaczego niepoprawna |
| "Źrenica musi się rozszerzyć, żeby wpuścić więcej światła" | Rozszerzenie źrenicy jest prawdą, ale nie jest to mechanizm opisany w tekście i nie jest związane z barwnikiem wzrokowym - klucz wymaga odpowiedzi opartej na podanym mechanizmie |
| "Oko musi się przyzwyczaić do ciemności" | Zbyt ogólnie - klucz nie uzna; brakuje wskazania: co konkretnie zachodzi (rozłożony barwnik → resynteza) |
| "Czopkonośne zaczynają działać zamiast pręcikonośnych" | Odwrotnie - to pręcikonośne działają przy niskim natężeniu; czopkonośne potrzebują średniego/wysokiego |
| "Barwnik musi zostać rozłożony" | Rozłożenie barwnika to stan WYJŚCIOWY (ze słońca), nie cel; celem jest resynteza - mylenie kierunku procesu |
⚠️ Uwaga: Najczęstszy błąd to pisanie o rozszerzeniu źrenicy zamiast o resyntezie barwnika - źrenica jest mechanizmem fizycznym, a zadanie dotyczy mechanizmu fotochemicznego opisanego w tekście.\n
⚠️ Uwaga: Mylenie pręcikonośnych z czopkonośnymi - w zacienionym pomieszczeniu (niskie natężenie!) kluczowe są pręcikonośne, nie czopkonośne.\n
⚠️ Uwaga: Trzeba zaznaczyć DWIE rzeczy łącznie: (1) barwnik był rozłożony w słońcu → (2) potrzeba czasu na resyntezę. Sama resynteza bez przyczyny (rozłożony barwnik) to tylko połowa odpowiedzi i prawdopodobnie 0 pkt."}]}