{"id":"biologia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/14.2","paper_id":"biologia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"14.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14.2. (0-1)\nWykaż\nzależność\nmiędzy\nniedoborem\nwitaminy A\nw\norganizmie\nczłowieka\na pogorszeniem widzenia po zmierzchu. W odpowiedzi uwzględnij odpowiedni rodzaj\nfotoreceptorów.\nMBI_1R","answer":null,"answer_text":"14.2. (0-1)\nPrzykładowe rozwiązanie\nNiedobór witaminy A skutkuje pogorszeniem widzenia po zmierzchu, ponieważ:\n• retinal jest pochodną witaminy A, a odpowiednia ilość tego barwnika w komórkach\npręcikonośnych/pręcikach jest konieczna, żeby mogły one odbierać słabe bodźce świetlne/\nodbierać małe natężenie światła/generować impulsy nerwowe,\n• upośledzona jest resynteza barwnika wzrokowego, niezbędnego w dużej liczbie komórek\npręcikonośnych/pręcików odpowiedzialnych za widzenie przy słabym świetle/niskim\nnatężeniu światła,\n• przy niedoborze witaminy A upośledzona jest resynteza retinalu w pręcikach.\nSchemat punktowania\n1 p. - za wykazanie związku pomiędzy niedoborem witaminy A i pogorszeniem widzenia\npo zmierzchu uwzględniające dysfunkcję pręcików.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.\nZadanie 15. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Poznanie świata organizmów\nna różnych poziomach organizacji\nżycia.\nZdający opisuje, porządkuje\ni rozpoznaje organizmy […],\nprzedstawia związki między\nstrukturą a funkcją […].\nIV. Poszukiwanie, wykorzystanie\ni tworzenie informacji.\nZdający odczytuje, selekcjonuje\n[…] i przetwarza informacje\npozyskane z różnorodnych źródeł\n[…].\nV. Rozumowanie i argumentacja.\nZdający objaśnia i komentuje\ninformacje […], wyjaśnia zależności\nprzyczynowo-skutkowe […].\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n5. Rośliny lądowe. Zdający:\n5) rozróżnia rośliny jednoliścienne\nod dwuliściennych, wskazując ich cechy\ncharakterystyczne (cechy liścia […], system\nkorzeniowy […]).\n6. Rośliny - budowa i funkcje tkanek i organów.\nZdający:\n2) analizuje budowę morfologiczną rośliny\nokrytonasiennej, rozróżniając poszczególne organy\ni określając ich funkcje\n4) opisuje modyfikacje organów roślin (korzeni […])\njako adaptacje do bytowania w określonych\nwarunkach środowiska.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Niedobór witaminy A → niedobór retinalu → niedobór rodopsyny w pręcikach → pogorszenie widzenia po zmierzchu.**\n\nKluczowy fotoreceptor: **pręciki** (*coni* - błąd: to czopki; pręciki = *rods*, łac. *cellulae bacilliformes*).\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku\n\n**Krok 1 - Witamina A staje się składnikiem barwnika wzrokowego**\n\nWitamina A (retinol) jest w siatkówce utleniana do **retinalu** (aldehydu retinowego). Retinal łączy się z białkiem **opsyną**, tworząc barwnik wzrokowy zwany **rodopsyną** (purpurę wzrokową).\n\n**Krok 2 - Rodopsyna jest cząsteczką czułą na słabe światło**\n\nRodopsyna pochłania fotony nawet przy bardzo niskim natężeniu światła. Jest to możliwe, bo pręciki są wyspecjalizowanymi fotoreceptorami działającymi **w warunkach słabego oświetlenia** (widzenie skotopowe - zmierzchowe i nocne). Czopki (receptory kolorów) wymagają znacznie silniejszego światła i nie są odpowiedzialne za widzenie po zmierzchu.\n\n**Krok 3 - Regeneracja rodopsyny wymaga retinalu**\n\nPo absorpcji fotonu rodopsyna ulega **fotoblaknieniu** (rozpadowi na opsynę + all-*trans*-retinal). Aby pręcik znów mógł reagować na światło, musi dojść do **regeneracji rodopsyny** - ponownego połączenia opsyny z *cis*-retinalem. Bez dostatecznej ilości witaminy A (→ brak retinalu) regeneracja jest zaburzona.\n\n**Krok 4 - Konsekwencja niedoboru**\n\nPrzy niedoborze witaminy A:\n- Mało retinalu → mało rodopsyny w pręcikach\n- Pręciki nie mogą efektywnie reagować na słabe światło\n- **Wynik: ślepota zmierzchowa / kurza ślepota** (*hemeralopia*) - pogorszone widzenie po zmierzchu i w nocy, przy zachowanym widzeniu dziennym (czopki działają poprawnie, bo zawierają inne barwniki - jodopsynę, niewymagającą retinalu w takim stopniu)\n\n## Sposób 2 - Argumentacja przez kontrast (pręciki vs. czopki)\n\nPytanie brzmi: *dlaczego pogarsza się widzenie PO ZMIERZCHU*, a nie widzenie w ogóle?\n\n| Cecha | **Pręciki** (*rods*) | Czopki (*cones*) |\n| Barwnik wzrokowy | **Rodopsyna** (opsyną + **retinal**) | Jodopsyna (inne opsyny + retinal) |\n| Warunki działania | **Słabe oświetlenie** (zmierzch, noc) | Silne oświetlenie (dzień) |\n| Widzenie barw | Nie (czarno-białe) | Tak (RGB) |\n| Wrażliwość na niedobór wit. A | **Bardzo wysoka** - rodopsyna szybko się zużywa i wymaga ciągłej regeneracji | Niższa (jodopsyna jest bardziej stabilna, czopki działają przy silnym świetle) |\n\n**Wniosek kontrastu:** Pręciki, pracując w warunkach słabego oświetlenia, muszą nieustannie regenerować rodopsynę. Przy niedoborze witaminy A ten proces zawodzi jako **pierwszy i najsilniej** - stąd typowym pierwszym objawem niedoboru witaminy A jest właśnie ślepota zmierzchowa, a nie zaburzenie widzenia dziennego.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**1 pkt** - za wykazanie zwiazku pomiedzy niedoborem witaminy A i pogorszeniem widzenia po zmierzchu uwzgledniajace dysfunkcje precikow (retinal jest pochodna witaminy A; jego niedobor upposledza resynteze barwnika wzrokowego w precikach odpowiedzialnych za widzenie przy slabym swietle).\n\n**0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan lub za brak odpowiedzi.\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość mechanizmu biologicznego (biochemia barwników wzrokowych i funkcja fotoreceptorów). Karta wzorów EM2023 nie zawiera wzoru rodopsyny ani witaminy A.\n\n> 📖 Gdyby pytano o wzór sumaryczny witaminy A: retinol = \\(\\text{C}_{20}\\text{H}_{30}\\text{O}\\) - ale CKE tego nie wymaga na maturze z biologii.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - napisanie \"fotoreceptory\" bez sprecyzowania, że chodzi o **pręciki**, a nie czopki. Klucz CKE wymaga wskazania właściwego rodzaju receptora.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Mylenie czopków i pręcików. Zapamiętaj: **Pręciki = zmierzch/noc = rodopsyna = retinal**. Czopki = dzień = kolory = jodopsyna.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Niepełne uzasadnienie: \"witamina A jest potrzebna do widzenia\" - to za mało. Klucz wymaga **łańcucha przyczynowo-skutkowego**: witamina A → retinal → rodopsyna → pręciki → widzenie zmierzchowe.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie mylić *ślepoty zmierzchowej* (zaburzenie funkcji pręcików) z *kseroftalmią* (suchość rogówki) - oba są skutkami niedoboru witaminy A, ale zadanie dotyczy konkretnie widzenia po zmierzchu → pręciki → rodopsyna.","image":"img/biologia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-14.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":14,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 14.2. (0-1)<br>Wykaż<br>zależność<br>między<br>niedoborem<br>witaminy A<br>w<br>organizmie<br>człowieka<br>a pogorszeniem widzenia po zmierzchu. W odpowiedzi uwzględnij odpowiedni rodzaj<br>fotoreceptorów.<br>MBI_1R</p>","answer_text_html":"<p>14.2. (0-1)<br>Przykładowe rozwiązanie<br>Niedobór witaminy A skutkuje pogorszeniem widzenia po zmierzchu, ponieważ:<br>• retinal jest pochodną witaminy A, a odpowiednia ilość tego barwnika w komórkach<br>pręcikonośnych/pręcikach jest konieczna, żeby mogły one odbierać słabe bodźce świetlne/<br>odbierać małe natężenie światła/generować impulsy nerwowe,<br>• upośledzona jest resynteza barwnika wzrokowego, niezbędnego w dużej liczbie komórek<br>pręcikonośnych/pręcików odpowiedzialnych za widzenie przy słabym świetle/niskim<br>natężeniu światła,<br>• przy niedoborze witaminy A upośledzona jest resynteza retinalu w pręcikach.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za wykazanie związku pomiędzy niedoborem witaminy A i pogorszeniem widzenia<br>po zmierzchu uwzględniające dysfunkcję pręcików.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.<br>Zadanie 15. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>I. Poznanie świata organizmów<br>na różnych poziomach organizacji<br>życia.<br>Zdający opisuje, porządkuje<br>i rozpoznaje organizmy […],<br>przedstawia związki między<br>strukturą a funkcją […].<br>IV. Poszukiwanie, wykorzystanie<br>i tworzenie informacji.<br>Zdający odczytuje, selekcjonuje<br>[…] i przetwarza informacje<br>pozyskane z różnorodnych źródeł<br>[…].<br>V. Rozumowanie i argumentacja.<br>Zdający objaśnia i komentuje<br>informacje […], wyjaśnia zależności<br>przyczynowo-skutkowe […].<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów.</p>\n<ol><li>Rośliny lądowe. Zdający:</li><li>rozróżnia rośliny jednoliścienne</li></ol>\n<p>od dwuliściennych, wskazując ich cechy<br>charakterystyczne (cechy liścia […], system<br>korzeniowy […]).</p>\n<ol><li>Rośliny - budowa i funkcje tkanek i organów.</li></ol>\n<p>Zdający:</p>\n<ol><li>analizuje budowę morfologiczną rośliny</li></ol>\n<p>okrytonasiennej, rozróżniając poszczególne organy<br>i określając ich funkcje</p>\n<ol><li>opisuje modyfikacje organów roślin (korzeni […])</li></ol>\n<p>jako adaptacje do bytowania w określonych<br>warunkach środowiska.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Niedobór witaminy A → niedobór retinalu → niedobór rodopsyny w pręcikach → pogorszenie widzenia po zmierzchu.</strong></p>\n<p>Kluczowy fotoreceptor: <strong>pręciki</strong> (<em>coni</em> - błąd: to czopki; pręciki = <em>rods</em>, łac. <em>cellulae bacilliformes</em>).</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Witamina A staje się składnikiem barwnika wzrokowego</strong></p>\n<p>Witamina A (retinol) jest w siatkówce utleniana do <strong>retinalu</strong> (aldehydu retinowego). Retinal łączy się z białkiem <strong>opsyną</strong>, tworząc barwnik wzrokowy zwany <strong>rodopsyną</strong> (purpurę wzrokową).</p>\n<p><strong>Krok 2 - Rodopsyna jest cząsteczką czułą na słabe światło</strong></p>\n<p>Rodopsyna pochłania fotony nawet przy bardzo niskim natężeniu światła. Jest to możliwe, bo pręciki są wyspecjalizowanymi fotoreceptorami działającymi <strong>w warunkach słabego oświetlenia</strong> (widzenie skotopowe - zmierzchowe i nocne). Czopki (receptory kolorów) wymagają znacznie silniejszego światła i nie są odpowiedzialne za widzenie po zmierzchu.</p>\n<p><strong>Krok 3 - Regeneracja rodopsyny wymaga retinalu</strong></p>\n<p>Po absorpcji fotonu rodopsyna ulega <strong>fotoblaknieniu</strong> (rozpadowi na opsynę + all-<em>trans</em>-retinal). Aby pręcik znów mógł reagować na światło, musi dojść do <strong>regeneracji rodopsyny</strong> - ponownego połączenia opsyny z <em>cis</em>-retinalem. Bez dostatecznej ilości witaminy A (→ brak retinalu) regeneracja jest zaburzona.</p>\n<p><strong>Krok 4 - Konsekwencja niedoboru</strong></p>\n<p>Przy niedoborze witaminy A:</p>\n<ul><li>Mało retinalu → mało rodopsyny w pręcikach</li><li>Pręciki nie mogą efektywnie reagować na słabe światło</li><li><strong>Wynik: ślepota zmierzchowa / kurza ślepota</strong> (<em>hemeralopia</em>) - pogorszone widzenie po zmierzchu i w nocy, przy zachowanym widzeniu dziennym (czopki działają poprawnie, bo zawierają inne barwniki - jodopsynę, niewymagającą retinalu w takim stopniu)</li></ul>\n<h4>Sposób 2 - Argumentacja przez kontrast (pręciki vs. czopki)</h4>\n<p>Pytanie brzmi: <em>dlaczego pogarsza się widzenie PO ZMIERZCHU</em>, a nie widzenie w ogóle?</p>\n<p>| Cecha | <strong>Pręciki</strong> (<em>rods</em>) | Czopki (<em>cones</em>) |<br>| Barwnik wzrokowy | <strong>Rodopsyna</strong> (opsyną + <strong>retinal</strong>) | Jodopsyna (inne opsyny + retinal) |<br>| Warunki działania | <strong>Słabe oświetlenie</strong> (zmierzch, noc) | Silne oświetlenie (dzień) |<br>| Widzenie barw | Nie (czarno-białe) | Tak (RGB) |<br>| Wrażliwość na niedobór wit. A | <strong>Bardzo wysoka</strong> - rodopsyna szybko się zużywa i wymaga ciągłej regeneracji | Niższa (jodopsyna jest bardziej stabilna, czopki działają przy silnym świetle) |</p>\n<p><strong>Wniosek kontrastu:</strong> Pręciki, pracując w warunkach słabego oświetlenia, muszą nieustannie regenerować rodopsynę. Przy niedoborze witaminy A ten proces zawodzi jako <strong>pierwszy i najsilniej</strong> - stąd typowym pierwszym objawem niedoboru witaminy A jest właśnie ślepota zmierzchowa, a nie zaburzenie widzenia dziennego.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p><strong>1 pkt</strong> - za wykazanie zwiazku pomiedzy niedoborem witaminy A i pogorszeniem widzenia po zmierzchu uwzgledniajace dysfunkcje precikow (retinal jest pochodna witaminy A; jego niedobor upposledza resynteze barwnika wzrokowego w precikach odpowiedzialnych za widzenie przy slabym swietle).</p>\n<p><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan lub za brak odpowiedzi.</p>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość mechanizmu biologicznego (biochemia barwników wzrokowych i funkcja fotoreceptorów). Karta wzorów EM2023 nie zawiera wzoru rodopsyny ani witaminy A.</p>\n<blockquote>📖 Gdyby pytano o wzór sumaryczny witaminy A: retinol = <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><msub><mtext>C</mtext><mrow><mn>20</mn></mrow></msub><msub><mtext>H</mtext><mrow><mn>30</mn></mrow></msub><mtext>O</mtext></mrow></math> - ale CKE tego nie wymaga na maturze z biologii.</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - napisanie &quot;fotoreceptory&quot; bez sprecyzowania, że chodzi o <strong>pręciki</strong>, a nie czopki. Klucz CKE wymaga wskazania właściwego rodzaju receptora.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Mylenie czopków i pręcików. Zapamiętaj: <strong>Pręciki = zmierzch/noc = rodopsyna = retinal</strong>. Czopki = dzień = kolory = jodopsyna.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Niepełne uzasadnienie: &quot;witamina A jest potrzebna do widzenia&quot; - to za mało. Klucz wymaga <strong>łańcucha przyczynowo-skutkowego</strong>: witamina A → retinal → rodopsyna → pręciki → widzenie zmierzchowe.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie mylić <em>ślepoty zmierzchowej</em> (zaburzenie funkcji pręcików) z <em>kseroftalmią</em> (suchość rogówki) - oba są skutkami niedoboru witaminy A, ale zadanie dotyczy konkretnie widzenia po zmierzchu → pręciki → rodopsyna.</blockquote>"}]}