{"id":"biologia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/16.1","paper_id":"biologia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"16.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16.1. (0-1)\nPodaj nazwę procesu zachodzącego w roślinie, którego efektem była zmiana barwy\npapierków kobaltowych umieszczonych na liściu.","answer":null,"answer_text":"16.1. (0-1)\nRozwiązanie\nNazwa procesu: transpiracja\nSchemat punktowania\n1 p. - za podanie prawidłowej nazwy procesu - transpiracja.\n0 p. - za podanie innej nazwy niż transpiracja lub za brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Transpiracja** (parowanie wody przez liść / transpiracja szparkowa).\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku\n\n1. **Co wykrywa papierek kobaltowy?** - Wilgoć (wodę). Suchy = niebieski, mokry = różowy. Papierki na liściu zmokły **szybciej** niż papierek na statywie → liść jest aktywnym źródłem pary wodnej.\n\n2. **Skąd pochodzi woda?** - Ogonek liścia stoi w wodzie (warstwa oleju blokuje jej parowanie z probówki, więc woda pochodzi wyłącznie z rośliny). To eliminuje parowanie z podłoża jako zakłócenie.\n\n3. **Jak woda opuszcza liść?** - Przez **aparaty szparkowe** (głównie dolna strona liścia) oraz w mniejszym stopniu przez kutykułę (górna strona). Para wodna przenika do otaczającego powietrza.\n\n4. **Wniosek:** Proces, w którym roślina traci wodę w postaci pary wodnej przez powierzchnię liścia, to **transpiracja**.\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez analizę wyników tabeli\n\nPatrz na kolejność: papierek 1 (dolna) zmienia kolor najszybciej → papierek 2 (górna) wolniej → papierek 3 (statyw, brak kontaktu z liściem) najwolniej.\n\n| Obserwacja | Co to wyklucza / potwierdza |\n| Papierek na statywie też pinkuje - ale wolniej | To **nie jest** kondensacja z powietrza (byłoby równomiernie); liść aktywnie produkuje parę wodną |\n| Dolna > górna szybkość | Na dolnej stronie jest **więcej szparek** → transpiracja szparkowa dominuje |\n| Warstwa oleju na wodzie | Eliminuje parowanie z probówki → źródłem wody jest wyłącznie roślina |\n| Warunki: światło + optymalna temp. | To są **warunki stymulujące transpiracją** (szparki otwarte przy świetle) |\n\nWszystkie dowody wskazują jednoznacznie: **transpiracja**.\n\n> ⚠️ Gdyby chodziło o gutację, woda wypłynęłaby w formie kropel przez hydatody na brzegach liścia - tutaj mamy parę wodną (wilgoć na papierku), nie krople.\n\n## Sposób 3 - Eliminacja przez listę procesów wodnych w roślinie\n\nProcesy, które mogłyby teoretycznie wiązać się z wydzielaniem wody przez liść:\n\n| Proces | Czy to pasuje? |\n| **Transpiracja** | ✅ Para wodna przez szparki/kutykułę - dokładnie to obserwujemy |\n| Gutacja | ❌ Dotyczy kropelek ciekłej wody przez hydatody; zachodzi przy wysokiej wilgotności i braku transpiracji |\n| Oddychanie komórkowe | ❌ Produkuje \\(\\ce{H2O}\\), ale w ilościach pomijalnych w stosunku do transpiracji; nie jest to \"proces zachodzący w liściu\" w tym kontekście |\n| Fotosynteza | ❌ Pobiera wodę, nie wydziela jej przez powierzchnię liścia |\n\nJedyny pasujący: **transpiracja**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**1 pkt** - za podanie prawidlowej nazwy procesu - transpiracja.\n\n**0 pkt** - za podanie innej nazwy niz transpiracja lub za brak odpowiedzi.\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość definicji transpiracji jako procesu utraty wody przez roślinę w postaci pary wodnej, głównie przez aparaty szparkowe. Jest to wiedza z zakresu fizjologii roślin, nie wymagająca obliczeń ani wzorów biochemicznych.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - napisanie \"**parowanie**\" bez słowa \"transpiracja\". Fizyczne parowanie wody to nie to samo co biologiczny proces transpiracji - klucz może nie uznać samego \"parowania\".\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pomylenie z **gutacją** - gutacja to krople ciekłej wody przez hydatody (obrzeża liścia, noc/wysoka wilgotność). Tu mamy parę wodną w dzień przy oświetleniu = transpiracja.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pokusa napisania \"**fotosynteza**\" (bo jest światło) - fotosynteza pochłania \\(\\ce{CO2}\\) i \\(\\ce{H2O}\\), nie wydziela pary wodnej na powierzchnię liścia. Szparki otwarte przy świetle służą obu procesom, ale to transpiracja wilgoci papierki.","image":"img/biologia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-16.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":16,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 16.1. (0-1)<br>Podaj nazwę procesu zachodzącego w roślinie, którego efektem była zmiana barwy<br>papierków kobaltowych umieszczonych na liściu.</p>","answer_text_html":"<p>16.1. (0-1)<br>Rozwiązanie<br>Nazwa procesu: transpiracja<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za podanie prawidłowej nazwy procesu - transpiracja.<br>0 p. - za podanie innej nazwy niż transpiracja lub za brak odpowiedzi.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Transpiracja</strong> (parowanie wody przez liść / transpiracja szparkowa).</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku</h4>\n<ol><li><strong>Co wykrywa papierek kobaltowy?</strong> - Wilgoć (wodę). Suchy = niebieski, mokry = różowy. Papierki na liściu zmokły <strong>szybciej</strong> niż papierek na statywie → liść jest aktywnym źródłem pary wodnej.</li></ol>\n<ol><li><strong>Skąd pochodzi woda?</strong> - Ogonek liścia stoi w wodzie (warstwa oleju blokuje jej parowanie z probówki, więc woda pochodzi wyłącznie z rośliny). To eliminuje parowanie z podłoża jako zakłócenie.</li></ol>\n<ol><li><strong>Jak woda opuszcza liść?</strong> - Przez <strong>aparaty szparkowe</strong> (głównie dolna strona liścia) oraz w mniejszym stopniu przez kutykułę (górna strona). Para wodna przenika do otaczającego powietrza.</li></ol>\n<ol><li><strong>Wniosek:</strong> Proces, w którym roślina traci wodę w postaci pary wodnej przez powierzchnię liścia, to <strong>transpiracja</strong>.</li></ol>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja przez analizę wyników tabeli</h4>\n<p>Patrz na kolejność: papierek 1 (dolna) zmienia kolor najszybciej → papierek 2 (górna) wolniej → papierek 3 (statyw, brak kontaktu z liściem) najwolniej.</p>\n<p>| Obserwacja | Co to wyklucza / potwierdza |<br>| Papierek na statywie też pinkuje - ale wolniej | To <strong>nie jest</strong> kondensacja z powietrza (byłoby równomiernie); liść aktywnie produkuje parę wodną |<br>| Dolna &gt; górna szybkość | Na dolnej stronie jest <strong>więcej szparek</strong> → transpiracja szparkowa dominuje |<br>| Warstwa oleju na wodzie | Eliminuje parowanie z probówki → źródłem wody jest wyłącznie roślina |<br>| Warunki: światło + optymalna temp. | To są <strong>warunki stymulujące transpiracją</strong> (szparki otwarte przy świetle) |</p>\n<p>Wszystkie dowody wskazują jednoznacznie: <strong>transpiracja</strong>.</p>\n<blockquote>⚠️ Gdyby chodziło o gutację, woda wypłynęłaby w formie kropel przez hydatody na brzegach liścia - tutaj mamy parę wodną (wilgoć na papierku), nie krople.</blockquote>\n<h4>Sposób 3 - Eliminacja przez listę procesów wodnych w roślinie</h4>\n<p>Procesy, które mogłyby teoretycznie wiązać się z wydzielaniem wody przez liść:</p>\n<p>| Proces | Czy to pasuje? |<br>| <strong>Transpiracja</strong> | ✅ Para wodna przez szparki/kutykułę - dokładnie to obserwujemy |<br>| Gutacja | ❌ Dotyczy kropelek ciekłej wody przez hydatody; zachodzi przy wysokiej wilgotności i braku transpiracji |<br>| Oddychanie komórkowe | ❌ Produkuje <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><mi>\\ce</mi><mrow><mi>H</mi><mn>2</mn><mi>O</mi></mrow></mrow></math>, ale w ilościach pomijalnych w stosunku do transpiracji; nie jest to &quot;proces zachodzący w liściu&quot; w tym kontekście |<br>| Fotosynteza | ❌ Pobiera wodę, nie wydziela jej przez powierzchnię liścia |</p>\n<p>Jedyny pasujący: <strong>transpiracja</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p><strong>1 pkt</strong> - za podanie prawidlowej nazwy procesu - transpiracja.</p>\n<p><strong>0 pkt</strong> - za podanie innej nazwy niz transpiracja lub za brak odpowiedzi.</p>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość definicji transpiracji jako procesu utraty wody przez roślinę w postaci pary wodnej, głównie przez aparaty szparkowe. Jest to wiedza z zakresu fizjologii roślin, nie wymagająca obliczeń ani wzorów biochemicznych.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - napisanie &quot;<strong>parowanie</strong>&quot; bez słowa &quot;transpiracja&quot;. Fizyczne parowanie wody to nie to samo co biologiczny proces transpiracji - klucz może nie uznać samego &quot;parowania&quot;.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pomylenie z <strong>gutacją</strong> - gutacja to krople ciekłej wody przez hydatody (obrzeża liścia, noc/wysoka wilgotność). Tu mamy parę wodną w dzień przy oświetleniu = transpiracja.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pokusa napisania &quot;<strong>fotosynteza</strong>&quot; (bo jest światło) - fotosynteza pochłania <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><mi>\\ce</mi><mrow><mi>C</mi><mi>O</mi><mn>2</mn></mrow></mrow></math> i <math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"inline\"><mrow><mi>\\ce</mi><mrow><mi>H</mi><mn>2</mn><mi>O</mi></mrow></mrow></math>, nie wydziela pary wodnej na powierzchnię liścia. Szparki otwarte przy świetle służą obu procesom, ale to transpiracja wilgoci papierki.</blockquote>"},{"source":"zadaniazmatur","label":"zadaniazmatur.pl","kind":"text","html":"<p>transpiracja</p>"}]}