{"id":"biologia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/18.1","paper_id":"biologia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"18.1","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 18.1. (0-2)\nPodaj wszystkie możliwe genotypy roślin o kwiatach białych oraz podkreśl wśród nich\ndwa, których skrzyżowanie ze sobą doprowadzi do uzyskania wyłącznie roślin\no kwiatach różowych.","answer":null,"answer_text":"18.1. (0-2)\nRozwiązanie\nAAbb, Aabb, aabb, aaBb, aaBB (kolejność nie ma znaczenia)\nSchemat punktowania\n2 p. - za poprawne wypisanie wszystkich genotypów warunkujących rośliny o kwiatach\nbiałych oraz podkreślenie dwóch genotypów, których skrzyżowanie umożliwi\nuzyskanie wyłącznie roślin o kwiatach różowych.\n1 p. - za poprawne wypisanie wszystkich genotypów warunkujących rośliny o kwiatach\nbiałych, bez podkreślenia genotypów albo z podkreśleniem tylko jednego genotypu,\nalbo z podkreśleniem obu nieprawidłowych genotypów\nlub\nza podkreślenie dwóch genotypów, których skrzyżowanie umożliwi uzyskanie\nwyłącznie roślin o kwiatach różowych w sytuacji, gdy nie wypisano wszystkich\ngenotypów o kwiatach białych lub gdy podano też inne niewłaściwe genotypy.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Wszystkie białe genotypy:** AAbb, Aabb, aaBB, aaBb, aabb\n\n**Dwa podkreślone:** AAbb i aaBB\n\n## Sposób 1 - Analiza warunków różowego vs białego ubarwienia (mechanizm biochemiczny)\n\n**Krok 1 - kiedy kwiaty są różowe?**\n\nSzlak biosyntezy barwnika przebiega dwuetapowo:\n\n$$\\text{prekursor} \\xrightarrow{\\text{enzym A}} \\text{produkt pośredni} \\xrightarrow{\\text{enzym B}} \\text{barwnik różowy}$$\n\nOба enzymy muszą działać → kwiaty różowe tylko gdy roślina ma **co najmniej jeden allel A** ORAZ **co najmniej jeden allel B**:\n\n$$\\text{różowe} = A\\_B\\_ = \\{AABB,\\ AABb,\\ AaBB,\\ AaBb\\}$$\n\n**Krok 2 - kiedy kwiaty są białe?**\n\nBrak enzymu A (genotyp *aa*) **lub** brak enzymu B (genotyp *bb*) → barwnik nie powstaje. Warunek białego:\n\n$$\\text{białe} = \\overline{A\\_B\\_} = aa\\ \\cup \\_\\_bb$$\n\n**Krok 3 - wypisanie wszystkich białych genotypów** (każdy gen ma tylko 2 allele, więc przestrzeń jest skończona):\n\n| Brak enzymu | Genotypy |\n| Tylko brak A (*aa*) | **aaBB**, **aaBb** |\n| Tylko brak B (*bb*) | **AAbb**, **Aabb** |\n| Brak obu | **aabb** |\n\nŁącznie **5 genotypów białych kwiatów**: AAbb, Aabb, aaBB, aaBb, aabb\n\n**Krok 4 - które dwa dają wyłącznie różowe potomstwo?**\n\nPotomstwo musi mieć **100% A\\_B\\_**. Testujemy pary:\n\n| Para | Potomstwo | Wynik |\n| **AAbb × aaBB** | Locus A: AA×aa → **wszystkie Aa**; Locus B: bb×BB → **wszystkie Bb** → **100% AaBb** | ✅ **wyłącznie różowe** |\n| AAbb × aaBb | Locus B: bb×Bb → ½ Bb, ½ bb → połowa Aabb (białe) | ❌ |\n| Aabb × aaBB | Locus A: Aa×aa → ½ Aa, ½ aa → połowa aaBb (białe) | ❌ |\n| AAbb × aabb | Locus B: bb×bb → **wszystkie bb** → 100% białe | ❌ |\n| aaBB × aabb | Locus A: aa×aa → **wszystkie aa** → 100% białe | ❌ |\n\n**Jedyna para:** AAbb × aaBB\n\n> **To właśnie jest skrzyżowanie opisane w zadaniu!** Dwie białe rośliny rodzicielskie (P) miały genotypy AAbb i aaBB - ich krzyżówka dała F₁ w 100% AaBb różowe. Zadanie pyta o odtworzenie genotypów rodziców P.\n\n## Sposób 2 - Wnioskowanie wsteczne z podanych danych (reverse genetics)\n\n**Dane z treści zadania:** skrzyżowano dwie białe rośliny → F₁ = **wyłącznie AaBb** (różowe)\n\n**Wnioskowanie:**\n\nKażde potomne ma allel **A** i allel **B**. Skąd pochodzi każdy allel?\n\n- Allel **A** musi pochodzić od jednego z rodziców\n- Allel **a** (drugi allel w *Aa*) musi pochodzić od drugiego rodzica\n\nAle obaj rodzice mają białe kwiaty → żaden nie może mieć genotypu A\\_B\\\n\n**Rozumowanie dla locus A:**\n- F₁ ma *Aa* → jeden rodzic dał **A**, drugi dał **a**\n- Rodzic dający wyłącznie **A** musi mieć genotyp *AA* przy locus A\n- Rodzic dający wyłącznie **a** musi mieć genotyp *aa* przy locus A\n\n**Rozumowanie dla locus B:**\n- F₁ ma *Bb* → jeden rodzic dał **B**, drugi dał **b**\n- Rodzic dający wyłącznie **B** musi mieć genotyp *BB* przy locus B\n- Rodzic dający wyłącznie **b** musi mieć genotyp *bb* przy locus B\n\n**Łączenie:**\n- Rodzic 1 (biały, daje A i b): *AA* + *bb* = **AAbb** ✓ biały (brak enzymu B)\n- Rodzic 2 (biały, daje a i B): *aa* + *BB* = **aaBB** ✓ biały (brak enzymu A)\n\n## Sposób 3 - Epistaza recesywna komplementarna (klasyfikacja genetyczna)\n\nTo klasyczny przykład **epistazy recesywnej komplementarnej (9:7)** - gdy w F₂ z AaBb × AaBb stosunek wynosi 9 różowych : 7 białych:\n\n- 9 A\\_B\\_ (różowe)\n- 3 A\\_bb + 3 aaB\\_ + 1 aabb = **7 białych**\n\nBiałych jest 7 klas fenotypowych, ale **5 genotypów** (bo 3 A\\_bb to AAbb + Aabb, a 3 aaB\\_ to aaBB + aaBb):\n\n$$\\underbrace{AAbb,\\ Aabb}_{A\\_bb}\\ +\\ \\underbrace{aaBB,\\ aaBb}_{aaB\\_}\\ +\\ \\underbrace{aabb}_{obydwóch\\ brak}$$\n\nAby krzyżówka dała **0% białych potomków**, oboje rodzice muszą być **homozygotyczni** - wtedy każde potomne dziedziczy dokładnie po jednym allelu z każdego locus i nie ma ryzyka zebrania dwóch recesywnych. Jedyna para spełniająca ten warunek wśród białych homozygot: **AAbb × aaBB**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**2 pkt** - za poprawne wypisanie wszystkich genotypow warunkujacych rosliny o kwiatach bialych (AAbb, Aabb, aabb, aaBb, aaBB) oraz podkreslenie dwoch genotypow, ktorych skrzyzowanie umozliwi uzyskanie wylacznie roslin o kwiatach rozowych (AAbb oraz aaBB).\n\n**1 pkt** - za poprawne wypisanie wszystkich bialych genotypow bez (poprawnego) podkreslenia LUB za poprawne podkreslenie pary przy niepelnej/blednej liscie genotypow.\n\n**0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan lub za brak odpowiedzi.\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość **mechanizmu epistazy recesywnej komplementarnej** i **reguł krzyżowania Mendla**.\n\nGdyby pytanie dotyczyło obliczenia częstości genotypów w F₂, użylibyśmy karty str. 4 - **prawo Hardy'ego-Weinberga** (\\(p + q = 1\\), \\((p+q)^2 = p^2 + 2pq + q^2\\)), ale tu tego nie potrzebujemy.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - pominięcie aabb:** Uczniowie często zapominają o genotypie *aabb* (obie pary homozygotyczne recesywne). To biały kwiat - **brak obydwóch enzymów** - i musi znaleźć się na liście.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - wybór par heterozygotycznych:** Para Aabb × aaBb daje ¼ potomnych bez żadnego allelu dominującego w jednym locus - część potomstwa będzie biała. Tylko pary **homozygotyczne** z uzupełniającymi się loci gwarantują 100% A\\_B\\\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - mylenie liczby genotypów z liczbą fenotypów:** Białe kwiaty to **1 fenotyp** ale **5 genotypów** - nie wystarczy napisać \"biały = aabb\", trzeba wypisać wszystkie kombinacje niespełniające warunku A\\_B\\\n\n> ⚠️ **Pułapka 4 - nieuważne czytanie polecenia:** Polecenie mówi \"podkreśl **dwa** genotypy\" - uczniowie czasem podkreślają trzy lub cztery genotypy (np. AAbb, AABB, aaBB). AABB to kwiat **różowy**, więc w ogóle nie powinien być na liście białych!","image":"img/biologia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-18.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":18,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 18.1. (0-2)
Podaj wszystkie możliwe genotypy roślin o kwiatach białych oraz podkreśl wśród nich
dwa, których skrzyżowanie ze sobą doprowadzi do uzyskania wyłącznie roślin
o kwiatach różowych.

","answer_text_html":"

18.1. (0-2)
Rozwiązanie
AAbb, Aabb, aabb, aaBb, aaBB (kolejność nie ma znaczenia)
Schemat punktowania
2 p. - za poprawne wypisanie wszystkich genotypów warunkujących rośliny o kwiatach
białych oraz podkreślenie dwóch genotypów, których skrzyżowanie umożliwi
uzyskanie wyłącznie roślin o kwiatach różowych.
1 p. - za poprawne wypisanie wszystkich genotypów warunkujących rośliny o kwiatach
białych, bez podkreślenia genotypów albo z podkreśleniem tylko jednego genotypu,
albo z podkreśleniem obu nieprawidłowych genotypów
lub
za podkreślenie dwóch genotypów, których skrzyżowanie umożliwi uzyskanie
wyłącznie roślin o kwiatach różowych w sytuacji, gdy nie wypisano wszystkich
genotypów o kwiatach białych lub gdy podano też inne niewłaściwe genotypy.
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Wszystkie białe genotypy: AAbb, Aabb, aaBB, aaBb, aabb

\n

Dwa podkreślone: <u>AAbb</u> i <u>aaBB</u>

\n

Sposób 1 - Analiza warunków różowego vs białego ubarwienia (mechanizm biochemiczny)

\n

Krok 1 - kiedy kwiaty są różowe?

\n

Szlak biosyntezy barwnika przebiega dwuetapowo:

\n
prekursor→enzym Aprodukt pośredni→enzym Bbarwnik różowy
\n

Oба enzymy muszą działać → kwiaty różowe tylko gdy roślina ma co najmniej jeden allel A ORAZ co najmniej jeden allel B:

\n
różowe=A_B_={AABB, AABb, AaBB, AaBb}
\n

Krok 2 - kiedy kwiaty są białe?

\n

Brak enzymu A (genotyp aa) lub brak enzymu B (genotyp bb) → barwnik nie powstaje. Warunek białego:

\n
białe=A_B_―=aa ∪__bb
\n

Krok 3 - wypisanie wszystkich białych genotypów (każdy gen ma tylko 2 allele, więc przestrzeń jest skończona):

\n

| Brak enzymu | Genotypy |
| Tylko brak A (aa) | aaBB, aaBb |
| Tylko brak B (bb) | AAbb, Aabb |
| Brak obu | aabb |

\n

Łącznie 5 genotypów białych kwiatów: AAbb, Aabb, aaBB, aaBb, aabb

\n

Krok 4 - które dwa dają wyłącznie różowe potomstwo?

\n

Potomstwo musi mieć 100% A\\B\\. Testujemy pary:

\n

| Para | Potomstwo | Wynik |
| AAbb × aaBB | Locus A: AA×aa → wszystkie Aa; Locus B: bb×BB → wszystkie Bb → 100% AaBb | ✅ wyłącznie różowe |
| AAbb × aaBb | Locus B: bb×Bb → ½ Bb, ½ bb → połowa Aabb (białe) | ❌ |
| Aabb × aaBB | Locus A: Aa×aa → ½ Aa, ½ aa → połowa aaBb (białe) | ❌ |
| AAbb × aabb | Locus B: bb×bb → wszystkie bb → 100% białe | ❌ |
| aaBB × aabb | Locus A: aa×aa → wszystkie aa → 100% białe | ❌ |

\n

Jedyna para: <u>AAbb</u> × <u>aaBB</u>

\n
To właśnie jest skrzyżowanie opisane w zadaniu! Dwie białe rośliny rodzicielskie (P) miały genotypy AAbb i aaBB - ich krzyżówka dała F₁ w 100% AaBb różowe. Zadanie pyta o odtworzenie genotypów rodziców P.
\n

Sposób 2 - Wnioskowanie wsteczne z podanych danych (reverse genetics)

\n

Dane z treści zadania: skrzyżowano dwie białe rośliny → F₁ = wyłącznie AaBb (różowe)

\n

Wnioskowanie:

\n

Każde potomne ma allel A i allel B. Skąd pochodzi każdy allel?

\n\n

Ale obaj rodzice mają białe kwiaty → żaden nie może mieć genotypu A\\_B\\

\n

Rozumowanie dla locus A:

\n\n

Rozumowanie dla locus B:

\n\n

Łączenie:

\n\n

Sposób 3 - Epistaza recesywna komplementarna (klasyfikacja genetyczna)

\n

To klasyczny przykład epistazy recesywnej komplementarnej (9:7) - gdy w F₂ z AaBb × AaBb stosunek wynosi 9 różowych : 7 białych:

\n\n

Białych jest 7 klas fenotypowych, ale 5 genotypów (bo 3 A\\bb to AAbb + Aabb, a 3 aaB\\ to aaBB + aaBb):

\n
AAbb, Aabb⏟A_bb + aaBB, aaBb⏟aaB_ + aabb⏟obydwóch brak
\n

Aby krzyżówka dała 0% białych potomków, oboje rodzice muszą być homozygotyczni - wtedy każde potomne dziedziczy dokładnie po jednym allelu z każdego locus i nie ma ryzyka zebrania dwóch recesywnych. Jedyna para spełniająca ten warunek wśród białych homozygot: AAbb × aaBB.

\n

Schemat oceniania CKE

\n

2 pkt - za poprawne wypisanie wszystkich genotypow warunkujacych rosliny o kwiatach bialych (AAbb, Aabb, aabb, aaBb, aaBB) oraz podkreslenie dwoch genotypow, ktorych skrzyzowanie umozliwi uzyskanie wylacznie roslin o kwiatach rozowych (AAbb oraz aaBB).

\n

1 pkt - za poprawne wypisanie wszystkich bialych genotypow bez (poprawnego) podkreslenia LUB za poprawne podkreslenie pary przy niepelnej/blednej liscie genotypow.

\n

0 pkt - za odpowiedz niespelniajaca wymagan lub za brak odpowiedzi.

\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n

W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość mechanizmu epistazy recesywnej komplementarnej i reguł krzyżowania Mendla.

\n

Gdyby pytanie dotyczyło obliczenia częstości genotypów w F₂, użylibyśmy karty str. 4 - prawo Hardy'ego-Weinberga (p+q=1, (p+q)2=p2+2pq+q2), ale tu tego nie potrzebujemy.

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Pułapka 1 - pominięcie aabb: Uczniowie często zapominają o genotypie aabb (obie pary homozygotyczne recesywne). To biały kwiat - brak obydwóch enzymów - i musi znaleźć się na liście.
\n
⚠️ Pułapka 2 - wybór par heterozygotycznych: Para Aabb × aaBb daje ¼ potomnych bez żadnego allelu dominującego w jednym locus - część potomstwa będzie biała. Tylko pary homozygotyczne z uzupełniającymi się loci gwarantują 100% A\\_B\\
\n
⚠️ Pułapka 3 - mylenie liczby genotypów z liczbą fenotypów: Białe kwiaty to 1 fenotyp ale 5 genotypów - nie wystarczy napisać "biały = aabb", trzeba wypisać wszystkie kombinacje niespełniające warunku A\\_B\\
\n
⚠️ Pułapka 4 - nieuważne czytanie polecenia: Polecenie mówi "podkreśl dwa genotypy" - uczniowie czasem podkreślają trzy lub cztery genotypy (np. AAbb, AABB, aaBB). AABB to kwiat różowy, więc w ogóle nie powinien być na liście białych!
"},{"source":"zadaniazmatur","label":"zadaniazmatur.pl","kind":"text","html":"

AAbb, Aabb, aabb, aaBB

"}]}