{"id":"biologia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/18.3","paper_id":"biologia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"18.3","points":1,"ptype":"true_false","subject":"biologia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 18.3. (0-1)\nOceń, czy poniższe informacje dotyczące dziedziczenia barwy kwiatów u groszku\npachnącego są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F - jeśli jest\nfałszywa.\n1.\nKażdy z dwóch enzymów niezbędnych do wytworzenia różowego\nbarwnika kwiatów u groszku pachnącego kodowany jest przez allele\nwielokrotne.\nP\nF\n2. Podwójne heterozygoty groszku mają fenotyp mieszany, czyli prezentują\nbarwy kwiatów każdego z obojga homozygotycznych rodziców.\nP\nF\n3. Cecha - biała barwa - kwiatów groszku ujawnia się u osobnika będącego\npojedynczą lub podwójną homozygotą recesywną.\nP\nF\nMBI_1R","answer":null,"answer_text":"18.3. (0-1)\nRozwiązanie\n1. - F, 2. - F, 3. - P\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną ocenę wszystkich trzech informacji dotyczących dziedziczenia barwy\nkwiatów u groszku.\n0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.\nZadanie 19. (0-4)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja.\nZdający objaśnia i komentuje\ninformacje […], wyjaśnia zależności\nprzyczynowo-skutkowe […],\nformułuje i przedstawia opinie\nzwiązane z omawianymi\nzagadnieniami biologicznymi,\ndobierając racjonalne argumenty.\n[…].\nIV. Poszukiwanie, wykorzystanie\ni tworzenie informacji.\nZdający odczytuje, selekcjonuje,\n[…] i przetwarza informacje […].\nI. Poznanie świata organizmów\nna różnych poziomach organizacji\nżycia.\nZdający […] przedstawia i wyjaśnia\nI. Budowa chemiczna organizmów.\n4. Białka. Zdający:\n5) opisuje strukturę 1-, 2-, 3- i 4-rzędową białek.\nVI. Genetyka i biotechnologia.\n3. Informacja genetyczna i jej ekspresja. Zdający:\n1) wyjaśnia sposób kodowania porządku\naminokwasów w białku za pomocą kolejności\nnukleotydów w DNA, posługuje się tabelą kodu\ngenetycznego.\n6. Zmienność genetyczna. Zdający:\n5) rozróżnia mutacje genowe: […] delecje […]\ni określa ich możliwe skutki\n6) definiuje mutacje chromosomowe i określa ich\nmożliwe skutki.\nGIMNAZJUM\nVIII. Genetyka. Zdający:\n8) podaje ogólną definicję mutacji oraz wymienia\nprocesy i zjawiska biologiczne […],\nprzedstawia związki między\nstrukturą a funkcją na różnych\npoziomach organizacji życia […].\nprzyczyny ich wystąpienia ([…] wywołane przez\nczynniki mutagenne), podaje przykłady czynników\nmutagennych.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Stwierdzenie | Ocena |\n| 1. Każdy enzym kodowany przez allele wielokrotne | **F** |\n| 2. Podwójne heterozygoty mają fenotyp mieszany obu rodziców | **F** |\n| 3. Biała barwa ujawnia się u pojedynczej lub podwójnej homozygoty recesywnej | **P** |\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny komplementarnej epistazy\n\nGroszek pachnący (*Lathyrus odoratus*) to klasyczny przykład **epistazy komplementarnej (9:7)**: do wytworzenia różowego/fioletowego barwnika potrzebne są produkty białkowe **dwóch niezależnych genów** - oznaczmy je **A** i **B**, każdy z allelem dominującym (funkcjonalna enzym) i recesywnym (brak enzymu).\n\nSchemat fenotypów:\n\n| Genotyp | Fenotyp |\n| A\\_B\\_ | różowe/fioletowe kwiaty ✅ |\n| A\\_bb | białe (brak enzymu B) |\n| aaB\\_ | białe (brak enzymu A) |\n| aabb | białe (brak obu enzymów) |\n\n**Ocena stwierdzenia 1 - F:**\n\n\"Allele wielokrotne\" (*seria alleliczna*) to sytuacja, gdy przy **jednym locus** istnieją **≥3 allele** w populacji (klasyczny przykład: układ ABO). W groszku każdy z genów ma tylko **dwa allele** - dominujący (czynny enzym) i recesywny (brak aktywności). To zwykła dwuallelowa genetyka mendelowska, **nie seria alleliczna**. Stwierdzenie jest więc fałszywe.\n\n**Ocena stwierdzenia 2 - F:**\n\nPodwójna heterozygota to **AaBb**. Klasyczne skrzyżowanie rodzicielskie dające takie potomstwo to:\n\\[AAbb \\; (\\text{białe}) \\times aaBB \\; (\\text{białe}) \\;\\Rightarrow\\; F_1: AaBb \\; (\\text{różowe!})\\]\n\nOba rodzice są **białe**, a podwójna heterozygota ma kwiaty **różowe/fioletowe** - zupełnie nowy fenotyp, niewidoczny u żadnego z rodziców. Nie ma tu żadnego \"fenotypu mieszanego\". Stwierdzenie jest fałszywe.\n\n**Ocena stwierdzenia 3 - P:**\n\nBiała barwa ujawnia się, gdy brakuje co najmniej jednego enzymu funkcjonalnego:\n- **Pojedyncza homozygota recesywna:** A\\_bb lub aaB\\_ → brak jednego enzymu → brak barwnika → białe kwiaty ✅\n- **Podwójna homozygota recesywna:** aabb → brak obu enzymów → białe kwiaty ✅\n\nStwierdzenie jest prawdziwe.\n\n## Sposób 2 - Eliminacja błędów / weryfikacja przez proporcje F₂\n\nKlasyczny wynik F₂ w epistazie komplementarnej to proporcja **9 : 7** (różowe : białe).\n\n- 9/16 → A\\_B\\_ → kwiaty barwne\n- 7/16 → A\\_bb + aaB\\_ + aabb → kwiaty białe\n\nSprawdzenie stwierdzenia 3 wprost z tej proporcji:\n- 3/16 to A\\_bb → **pojedyncza homozygota recesywna** (dla b) → białe ✅\n- 3/16 to aaB\\_ → **pojedyncza homozygota recesywna** (dla a) → białe ✅\n- 1/16 to aabb → **podwójna homozygota recesywna** → białe ✅\n\nŁącznie 7/16 osobników ma białe kwiaty i wszystkie są albo pojedynczymi, albo podwójnymi homozygotami recesywnymi - **stwierdzenie 3 potwierdzone**.\n\nSprawdzenie stwierdzenia 2: podwójne heterozygoty (AaBb) to te 9/16 - mają barwne kwiaty. Żaden z rodziców w klasycznym krzyżowaniu (AAbb × aaBB) nie ma barwnych kwiatów. Stwierdzenie 2 odpada.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**1 pkt** - za poprawna ocene wszystkich trzech informacji dotyczacych dziedziczenia barwy kwiatow u groszku: 1. - F, 2. - F, 3. - P.\n\n**0 pkt** - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów** - zadanie wymaga znajomości mechanizmu epistazy komplementarnej (biologia molekularna / genetyka klasyczna), która nie jest ujęta we wzorach EM2023.\n\n> 📖 Gdyby pytanie dotyczyło częstości alleli lub genotypów w populacji, sięgamy po **str. 4 karty wzorów CKE** - prawo Hardy'ego-Weinberga:\n> \\[p + q = 1, \\quad p^2 + 2pq + q^2 = 1\\]\n> Tutaj jednak operujemy na konkretnych krzyżówkach, nie na populacyjnych częstościach - karta nie jest potrzebna.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Stwierdzenie | Błędna ocena | Typowy błąd ucznia |\n| 1 | P (zamiast F) | Uczeń myli \"dwa geny\" z \"allelami wielokrotnymi\" - widzi dwa warianty (barwny/biały) i błędnie interpretuje jako serię alleliczną |\n| 2 | P (zamiast F) | Uczeń kojarzy heterozygotę z \"mieszaniem cech\" (jak w niezupełnej dominacji) i przenosi ten schemat na genetykę dwugenową; nie pamięta, że w epistazie komplementarnej F₁ może mieć fenotyp **nieobecny** u rodziców |\n| 3 | F (zamiast P) | Uczeń myśli tylko o podwójnej homozygotycznej (aabb), zapominając że **każda** pojedyncza homozygota recesywna (A\\_bb lub aaB\\_) też daje białe kwiaty przez brak jednego enzymu |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** \"Allele wielokrotne\" ≠ \"wiele alleli w zadaniu\". Allele wielokrotne to seria przy **jednym** locus (≥3 allele w populacji, np. I^A, I^B, i). W epistazie komplementarnej to **dwa oddzielne loci**, każde z zaledwie dwoma allelami.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Podwójna heterozygota w epistazie komplementarnej może mieć fenotyp **niewidoczny u żadnego rodzica** (jak w klasycznym AAbb × aaBB → AaBb z barwnymi kwiatami). To odwrotność niezupełnej dominacji, gdzie heterozygota jest \"pomiędzy\" rodzicami.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** W stwierdzeniu 3 słowo \"lub\" jest kluczowe - biała barwa ujawnia się zarówno przy **jednej** (A\\_bb lub aaB\\_), jak i przy **obu** (aabb) homozygozach recesywnych. Obie sytuacje spełniają warunek.","image":"img/biologia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-18.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":18,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 18.3. (0-1)<br>Oceń, czy poniższe informacje dotyczące dziedziczenia barwy kwiatów u groszku<br>pachnącego są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F - jeśli jest<br>fałszywa.<br>1.<br>Każdy z dwóch enzymów niezbędnych do wytworzenia różowego<br>barwnika kwiatów u groszku pachnącego kodowany jest przez allele<br>wielokrotne.<br>P<br>F</p>\n<ol><li>Podwójne heterozygoty groszku mają fenotyp mieszany, czyli prezentują</li></ol>\n<p>barwy kwiatów każdego z obojga homozygotycznych rodziców.<br>P<br>F</p>\n<ol><li>Cecha - biała barwa - kwiatów groszku ujawnia się u osobnika będącego</li></ol>\n<p>pojedynczą lub podwójną homozygotą recesywną.<br>P<br>F<br>MBI_1R</p>","answer_text_html":"<p>18.3. (0-1)<br>Rozwiązanie</p>\n<ol><li>- F, 2. - F, 3. - P</li></ol>\n<p>Schemat punktowania<br>1 p. - za poprawną ocenę wszystkich trzech informacji dotyczących dziedziczenia barwy<br>kwiatów u groszku.<br>0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.<br>Zadanie 19. (0-4)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja.<br>Zdający objaśnia i komentuje<br>informacje […], wyjaśnia zależności<br>przyczynowo-skutkowe […],<br>formułuje i przedstawia opinie<br>związane z omawianymi<br>zagadnieniami biologicznymi,<br>dobierając racjonalne argumenty.<br>[…].<br>IV. Poszukiwanie, wykorzystanie<br>i tworzenie informacji.<br>Zdający odczytuje, selekcjonuje,<br>[…] i przetwarza informacje […].<br>I. Poznanie świata organizmów<br>na różnych poziomach organizacji<br>życia.<br>Zdający […] przedstawia i wyjaśnia<br>I. Budowa chemiczna organizmów.</p>\n<ol><li>Białka. Zdający:</li><li>opisuje strukturę 1-, 2-, 3- i 4-rzędową białek.</li></ol>\n<p>VI. Genetyka i biotechnologia.</p>\n<ol><li>Informacja genetyczna i jej ekspresja. Zdający:</li><li>wyjaśnia sposób kodowania porządku</li></ol>\n<p>aminokwasów w białku za pomocą kolejności<br>nukleotydów w DNA, posługuje się tabelą kodu<br>genetycznego.</p>\n<ol><li>Zmienność genetyczna. Zdający:</li><li>rozróżnia mutacje genowe: […] delecje […]</li></ol>\n<p>i określa ich możliwe skutki</p>\n<ol><li>definiuje mutacje chromosomowe i określa ich</li></ol>\n<p>możliwe skutki.<br>GIMNAZJUM<br>VIII. Genetyka. Zdający:</p>\n<ol><li>podaje ogólną definicję mutacji oraz wymienia</li></ol>\n<p>procesy i zjawiska biologiczne […],<br>przedstawia związki między<br>strukturą a funkcją na różnych<br>poziomach organizacji życia […].<br>przyczyny ich wystąpienia ([…] wywołane przez<br>czynniki mutagenne), podaje przykłady czynników<br>mutagennych.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>| Stwierdzenie | Ocena |<br>| 1. Każdy enzym kodowany przez allele wielokrotne | <strong>F</strong> |<br>| 2. Podwójne heterozygoty mają fenotyp mieszany obu rodziców | <strong>F</strong> |<br>| 3. Biała barwa ujawnia się u pojedynczej lub podwójnej homozygoty recesywnej | <strong>P</strong> |</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny komplementarnej epistazy</h4>\n<p>Groszek pachnący (<em>Lathyrus odoratus</em>) to klasyczny przykład <strong>epistazy komplementarnej (9:7)</strong>: do wytworzenia różowego/fioletowego barwnika potrzebne są produkty białkowe <strong>dwóch niezależnych genów</strong> - oznaczmy je <strong>A</strong> i <strong>B</strong>, każdy z allelem dominującym (funkcjonalna enzym) i recesywnym (brak enzymu).</p>\n<p>Schemat fenotypów:</p>\n<p>| Genotyp | Fenotyp |<br>| A\\<em>B\\</em> | różowe/fioletowe kwiaty ✅ |<br>| A\\_bb | białe (brak enzymu B) |<br>| aaB\\_ | białe (brak enzymu A) |<br>| aabb | białe (brak obu enzymów) |</p>\n<p><strong>Ocena stwierdzenia 1 - F:</strong></p>\n<p>&quot;Allele wielokrotne&quot; (<em>seria alleliczna</em>) to sytuacja, gdy przy <strong>jednym locus</strong> istnieją <strong>≥3 allele</strong> w populacji (klasyczny przykład: układ ABO). W groszku każdy z genów ma tylko <strong>dwa allele</strong> - dominujący (czynny enzym) i recesywny (brak aktywności). To zwykła dwuallelowa genetyka mendelowska, <strong>nie seria alleliczna</strong>. Stwierdzenie jest więc fałszywe.</p>\n<p><strong>Ocena stwierdzenia 2 - F:</strong></p>\n<p>Podwójna heterozygota to <strong>AaBb</strong>. Klasyczne skrzyżowanie rodzicielskie dające takie potomstwo to:</p>\n<div class=\"math-block\"><math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"block\"><mrow><mi>A</mi><mi>A</mi><mi>b</mi><mi>b</mi><mspace width=\"0.278em\" /><mo stretchy=\"false\">&#x00028;</mo><mtext>białe</mtext><mo stretchy=\"false\">&#x00029;</mo><mo>&#x000D7;</mo><mi>a</mi><mi>a</mi><mi>B</mi><mi>B</mi><mspace width=\"0.278em\" /><mo stretchy=\"false\">&#x00028;</mo><mtext>białe</mtext><mo stretchy=\"false\">&#x00029;</mo><mspace width=\"0.278em\" /><mo>&#x021D2;</mo><mspace width=\"0.278em\" /><msub><mi>F</mi><mn>1</mn></msub><mi>:</mi><mi>A</mi><mi>a</mi><mi>B</mi><mi>b</mi><mspace width=\"0.278em\" /><mo stretchy=\"false\">&#x00028;</mo><mtext>różowe!</mtext><mo stretchy=\"false\">&#x00029;</mo></mrow></math></div>\n<p>Oba rodzice są <strong>białe</strong>, a podwójna heterozygota ma kwiaty <strong>różowe/fioletowe</strong> - zupełnie nowy fenotyp, niewidoczny u żadnego z rodziców. Nie ma tu żadnego &quot;fenotypu mieszanego&quot;. Stwierdzenie jest fałszywe.</p>\n<p><strong>Ocena stwierdzenia 3 - P:</strong></p>\n<p>Biała barwa ujawnia się, gdy brakuje co najmniej jednego enzymu funkcjonalnego:</p>\n<ul><li><strong>Pojedyncza homozygota recesywna:</strong> A\\<em>bb lub aaB\\</em> → brak jednego enzymu → brak barwnika → białe kwiaty ✅</li><li><strong>Podwójna homozygota recesywna:</strong> aabb → brak obu enzymów → białe kwiaty ✅</li></ul>\n<p>Stwierdzenie jest prawdziwe.</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja błędów / weryfikacja przez proporcje F₂</h4>\n<p>Klasyczny wynik F₂ w epistazie komplementarnej to proporcja <strong>9 : 7</strong> (różowe : białe).</p>\n<ul><li>9/16 → A\\<em>B\\</em> → kwiaty barwne</li><li>7/16 → A\\<em>bb + aaB\\</em> + aabb → kwiaty białe</li></ul>\n<p>Sprawdzenie stwierdzenia 3 wprost z tej proporcji:</p>\n<ul><li>3/16 to A\\_bb → <strong>pojedyncza homozygota recesywna</strong> (dla b) → białe ✅</li><li>3/16 to aaB\\_ → <strong>pojedyncza homozygota recesywna</strong> (dla a) → białe ✅</li><li>1/16 to aabb → <strong>podwójna homozygota recesywna</strong> → białe ✅</li></ul>\n<p>Łącznie 7/16 osobników ma białe kwiaty i wszystkie są albo pojedynczymi, albo podwójnymi homozygotami recesywnymi - <strong>stwierdzenie 3 potwierdzone</strong>.</p>\n<p>Sprawdzenie stwierdzenia 2: podwójne heterozygoty (AaBb) to te 9/16 - mają barwne kwiaty. Żaden z rodziców w klasycznym krzyżowaniu (AAbb × aaBB) nie ma barwnych kwiatów. Stwierdzenie 2 odpada.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p><strong>1 pkt</strong> - za poprawna ocene wszystkich trzech informacji dotyczacych dziedziczenia barwy kwiatow u groszku: 1. - F, 2. - F, 3. - P.</p>\n<p><strong>0 pkt</strong> - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.</p>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów</strong> - zadanie wymaga znajomości mechanizmu epistazy komplementarnej (biologia molekularna / genetyka klasyczna), która nie jest ujęta we wzorach EM2023.</p>\n<blockquote>📖 Gdyby pytanie dotyczyło częstości alleli lub genotypów w populacji, sięgamy po <strong>str. 4 karty wzorów CKE</strong> - prawo Hardy&#x27;ego-Weinberga:<br><math xmlns=\"http://www.w3.org/1998/Math/MathML\" display=\"block\"><mrow><mi>p</mi><mo>&#x0002B;</mo><mi>q</mi><mo>&#x0003D;</mo><mn>1</mn><mo>&#x0002C;</mo><mspace width=\"1em\" /><msup><mi>p</mi><mn>2</mn></msup><mo>&#x0002B;</mo><mn>2</mn><mi>p</mi><mi>q</mi><mo>&#x0002B;</mo><msup><mi>q</mi><mn>2</mn></msup><mo>&#x0003D;</mo><mn>1</mn></mrow></math><br>Tutaj jednak operujemy na konkretnych krzyżówkach, nie na populacyjnych częstościach - karta nie jest potrzebna.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Stwierdzenie | Błędna ocena | Typowy błąd ucznia |<br>| 1 | P (zamiast F) | Uczeń myli &quot;dwa geny&quot; z &quot;allelami wielokrotnymi&quot; - widzi dwa warianty (barwny/biały) i błędnie interpretuje jako serię alleliczną |<br>| 2 | P (zamiast F) | Uczeń kojarzy heterozygotę z &quot;mieszaniem cech&quot; (jak w niezupełnej dominacji) i przenosi ten schemat na genetykę dwugenową; nie pamięta, że w epistazie komplementarnej F₁ może mieć fenotyp <strong>nieobecny</strong> u rodziców |<br>| 3 | F (zamiast P) | Uczeń myśli tylko o podwójnej homozygotycznej (aabb), zapominając że <strong>każda</strong> pojedyncza homozygota recesywna (A\\<em>bb lub aaB\\</em>) też daje białe kwiaty przez brak jednego enzymu |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> &quot;Allele wielokrotne&quot; ≠ &quot;wiele alleli w zadaniu&quot;. Allele wielokrotne to seria przy <strong>jednym</strong> locus (≥3 allele w populacji, np. I^A, I^B, i). W epistazie komplementarnej to <strong>dwa oddzielne loci</strong>, każde z zaledwie dwoma allelami.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Podwójna heterozygota w epistazie komplementarnej może mieć fenotyp <strong>niewidoczny u żadnego rodzica</strong> (jak w klasycznym AAbb × aaBB → AaBb z barwnymi kwiatami). To odwrotność niezupełnej dominacji, gdzie heterozygota jest &quot;pomiędzy&quot; rodzicami.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> W stwierdzeniu 3 słowo &quot;lub&quot; jest kluczowe - biała barwa ujawnia się zarówno przy <strong>jednej</strong> (A\\<em>bb lub aaB\\</em>), jak i przy <strong>obu</strong> (aabb) homozygozach recesywnych. Obie sytuacje spełniają warunek.</blockquote>"},{"source":"zadaniazmatur","label":"zadaniazmatur.pl","kind":"text","html":"<ol><li>– F, 2. – F, 3. – P</li></ol>"}]}