{"id":"biologia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/20.1","paper_id":"biologia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"20.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 20.1. (0-1)\nSformułuj wniosek dotyczący wpływu konkurencji międzygatunkowej na niszę\nekologiczną Chthamalus stellatus. We wniosku uwzględnij niszę zrealizowaną\ni podstawową.","answer":null,"answer_text":"20.1. (0-1)\nPrzykładowe rozwiązanie\nKonkurencja międzygatunkowa powoduje, że nisza zrealizowana/rzeczywista Chthamalus\nstellatus jest węższa/zawężona w stosunku do podstawowej/potencjalnej.\nSchemat punktowania\n1 p. - za\nprawidłowo\nsformułowany\nwniosek\nwykazujący\nwpływ\nkonkurencji\nmiędzygatunkowej na niszę ekologiczną Chthamalus stellatus z uwzględnieniem różnic\nmiędzy niszą podstawową i zrealizowaną.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.\nUwaga: Nie uznaje się odpowiedzi „Nisza podstawowa zawęża się/jest zawężana\ndo zrealizowanej.” - nisza podstawowa z definicji nie może ulegać zmianom. Jedynie rozmiar\nniszy zrealizowanej może się zmieniać i w szczególnym przypadku odpowiadać niszy\npodstawowej.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nKonkurencja międzygatunkowa z *Balanus balanoides* **zawęża niszę ekologiczną** *Chthamalus stellatus* - jego nisza zrealizowana (wyższe partie skał) jest węższa niż nisza podstawowa (wyższe i niższe partie skał).\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: co eksperyment pokazuje krok po kroku\n\n**Krok 1 - Stan wyjściowy (rysunek A, nisza zrealizowana):**\n*Chthamalus* zajmuje **tylko wyższe partie skał** - to jego nisza zrealizowana, bo *Balanus* jest obecny na niższych partiach i **wypiera** *Chthamalus* z tamtych terenów (konkurencja o przestrzeń, pokarm, dostęp do wody przy odpływie).\n\n**Krok 2 - Eksperyment usunięcia *Balanus* (rysunek B):**\nPo usunięciu *Balanus balanoides* gatunek *Chthamalus* **sam z siebie** zasiedla niższe partie skał - czyli **biologicznie potrafi** tam żyć.\n\n**Krok 3 - Wniosek:**\nSkoro *Chthamalus* zasiedla niższe partie dopiero po usunięciu konkurenta → **czynnik biotyczny** (konkurencja międzygatunkowa) był jedyną przyczyną, dla której nie zajmował tych terenów.\n\n> **Wniosek:** Konkurencja ze strony *Balanus balanoides* zawęża niszę ekologiczną *Chthamalus stellatus* - jego nisza zrealizowana (wyłącznie wyższe partie skał) jest węższa niż nisza podstawowa (wyższe i niższe partie skał).\n\n## Sposób 2 - Definicyjny: operujemy na pojęciach nisza podstawowa vs. zrealizowana\n\n**Definicje (aktywne narzędzie wnioskowania):**\n\n| Pojęcie | Definicja | Dla *Chthamalus* w tym doświadczeniu |\n| Nisza podstawowa | Zakres warunków/zasobów, które gatunek *może* zajmować bez obecności konkurentów | Wyższe + niższe partie skał (rysunek B) |\n| Nisza zrealizowana | Faktycznie zajmowany zakres przy obecności czynników biotycznych (np. konkurentów) | Tylko wyższe partie (rysunek A) |\n\n**Porównanie:**\nNisza zrealizowana ⊂ nisza podstawowa - nisza zrealizowana jest **węższa** (podzbiorem) niszy podstawowej.\n\n**Przyczyna zwężenia:**\nJedyna zmienna w eksperymencie to **obecność lub nieobecność *Balanus*** → różnica między niszą podstawową a zrealizowaną jest spowodowana **wyłącznie konkurencją międzygatunkową**.\n\n> **Wniosek (wersja definicyjna):** Konkurencja międzygatunkowa z *Balanus balanoides* powoduje, że nisza zrealizowana *Chthamalus stellatus* jest węższa niż jego nisza podstawowa - gatunek jest ograniczony do wyższych partii skał, choć bez konkurenta zasiedla także partie niższe.\n\n## Sposób 3 - Wnioskowanie przyczynowo-skutkowe przez kontrolę eksperymentu\n\nDoświadczenie jest klasycznym **eksperymentem z grupą kontrolną i doświadczalną**:\n\n- **Grupa kontrolna** = skały z *Balanus* (rysunek A) → *Chthamalus* tylko wysoko\n- **Grupa doświadczalna** = skały bez *Balanus* (rysunek B) → *Chthamalus* wysoko i nisko\n\n**Zmieniona zmienna:** obecność *Balanus balanoides* (usunięta ręcznie przez badaczy).\n\n**Wynik:** zmiana zakresu zajmowanego przez *Chthamalus* na skałach.\n\n**Wniosek przyczynowo-skutkowy:** **Przyczyną** zawężenia niszy *Chthamalus stellatus* do wyższych partii skał jest **konkurencja ze strony *Balanus balanoides***. Usunięcie tej presji biotycznej pozwala *Chthamalus* na zajęcie niszy podstawowej - czyli szerszego zakresu siedliska (niższe partie skał włącznie).\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**1 pkt** - za prawidlowo sformulowany wniosek wykazujacy wplyw konkurencji miedzygatunkowej na nisze ekologiczna Chthamalus stellatus z uwzglednieniem roznic miedzy nisza podstawowa i zrealizowana (nisza zrealizowana jest wezsza od podstawowej).\n\n**0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan lub za brak odpowiedzi.\n\n> Uwaga CKE: nie uznaje sie odpowiedzi 'nisza podstawowa zawęza sie do zrealizowanej' - nisza podstawowa z definicji nie ulega zmianom.\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - zadanie wymaga wyłącznie znajomości pojęć ekologicznych (nisza podstawowa, nisza zrealizowana, konkurencja międzygatunkowa) i umiejętności wnioskowania z opisu eksperymentu. Żaden wzór matematyczny ani chemiczny nie jest potrzebny.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Samo opisanie co się stało na rysunku B (\"*Chthamalus* zajął niższe partie\") to **opis, nie wniosek** - klucz CKE wymaga sformułowania **przyczyny** (konkurencja) i **skutku** (zawężenie niszy).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie pomyl kierunku zależności - to **konkurencja zawęża niszę zrealizowaną względem podstawowej**, nie odwrotnie. Nisza podstawowa jest *zawsze* ≥ zrealizowanej.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pamiętaj użyć **obu terminów** w odpowiedzi - klucz CKE wprost wymaga pojęć \"nisza zrealizowana\" i \"nisza podstawowa\". Odpowiedź bez tych terminów, nawet merytorycznie poprawna, może nie dostać punktu.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie pisz że \"*Chthamalus* woli wyższe partie\" - to byłoby stwierdzenie o preferencji (nie ma na to dowodów). Eksperyment pokazuje, że **ograniczenie jest zewnętrzne** (biotyczne), nie wynikające z biologii samego *Chthamalus*.","image":"img/biologia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-20.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":20,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 20.1. (0-1)
Sformułuj wniosek dotyczący wpływu konkurencji międzygatunkowej na niszę
ekologiczną Chthamalus stellatus. We wniosku uwzględnij niszę zrealizowaną
i podstawową.

","answer_text_html":"

20.1. (0-1)
Przykładowe rozwiązanie
Konkurencja międzygatunkowa powoduje, że nisza zrealizowana/rzeczywista Chthamalus
stellatus jest węższa/zawężona w stosunku do podstawowej/potencjalnej.
Schemat punktowania
1 p. - za
prawidłowo
sformułowany
wniosek
wykazujący
wpływ
konkurencji
międzygatunkowej na niszę ekologiczną Chthamalus stellatus z uwzględnieniem różnic
między niszą podstawową i zrealizowaną.
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.
Uwaga: Nie uznaje się odpowiedzi „Nisza podstawowa zawęża się/jest zawężana
do zrealizowanej.” - nisza podstawowa z definicji nie może ulegać zmianom. Jedynie rozmiar
niszy zrealizowanej może się zmieniać i w szczególnym przypadku odpowiadać niszy
podstawowej.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Konkurencja międzygatunkowa z Balanus balanoides zawęża niszę ekologiczną Chthamalus stellatus - jego nisza zrealizowana (wyższe partie skał) jest węższa niż nisza podstawowa (wyższe i niższe partie skał).

\n

Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: co eksperyment pokazuje krok po kroku

\n

Krok 1 - Stan wyjściowy (rysunek A, nisza zrealizowana):
Chthamalus zajmuje tylko wyższe partie skał - to jego nisza zrealizowana, bo Balanus jest obecny na niższych partiach i wypiera Chthamalus z tamtych terenów (konkurencja o przestrzeń, pokarm, dostęp do wody przy odpływie).

\n

Krok 2 - Eksperyment usunięcia Balanus (rysunek B):
Po usunięciu Balanus balanoides gatunek Chthamalus sam z siebie zasiedla niższe partie skał - czyli biologicznie potrafi tam żyć.

\n

Krok 3 - Wniosek:
Skoro Chthamalus zasiedla niższe partie dopiero po usunięciu konkurenta → czynnik biotyczny (konkurencja międzygatunkowa) był jedyną przyczyną, dla której nie zajmował tych terenów.

\n
Wniosek: Konkurencja ze strony Balanus balanoides zawęża niszę ekologiczną Chthamalus stellatus - jego nisza zrealizowana (wyłącznie wyższe partie skał) jest węższa niż nisza podstawowa (wyższe i niższe partie skał).
\n

Sposób 2 - Definicyjny: operujemy na pojęciach nisza podstawowa vs. zrealizowana

\n

Definicje (aktywne narzędzie wnioskowania):

\n

| Pojęcie | Definicja | Dla Chthamalus w tym doświadczeniu |
| Nisza podstawowa | Zakres warunków/zasobów, które gatunek może zajmować bez obecności konkurentów | Wyższe + niższe partie skał (rysunek B) |
| Nisza zrealizowana | Faktycznie zajmowany zakres przy obecności czynników biotycznych (np. konkurentów) | Tylko wyższe partie (rysunek A) |

\n

Porównanie:
Nisza zrealizowana ⊂ nisza podstawowa - nisza zrealizowana jest węższa (podzbiorem) niszy podstawowej.

\n

Przyczyna zwężenia:
Jedyna zmienna w eksperymencie to obecność lub nieobecność Balanus → różnica między niszą podstawową a zrealizowaną jest spowodowana wyłącznie konkurencją międzygatunkową.

\n
Wniosek (wersja definicyjna): Konkurencja międzygatunkowa z Balanus balanoides powoduje, że nisza zrealizowana Chthamalus stellatus jest węższa niż jego nisza podstawowa - gatunek jest ograniczony do wyższych partii skał, choć bez konkurenta zasiedla także partie niższe.
\n

Sposób 3 - Wnioskowanie przyczynowo-skutkowe przez kontrolę eksperymentu

\n

Doświadczenie jest klasycznym eksperymentem z grupą kontrolną i doświadczalną:

\n\n

Zmieniona zmienna: obecność Balanus balanoides (usunięta ręcznie przez badaczy).

\n

Wynik: zmiana zakresu zajmowanego przez Chthamalus na skałach.

\n

Wniosek przyczynowo-skutkowy: Przyczyną zawężenia niszy Chthamalus stellatus do wyższych partii skał jest konkurencja ze strony Balanus balanoides. Usunięcie tej presji biotycznej pozwala Chthamalus na zajęcie niszy podstawowej - czyli szerszego zakresu siedliska (niższe partie skał włącznie).

\n

Schemat oceniania CKE

\n

1 pkt - za prawidlowo sformulowany wniosek wykazujacy wplyw konkurencji miedzygatunkowej na nisze ekologiczna Chthamalus stellatus z uwzglednieniem roznic miedzy nisza podstawowa i zrealizowana (nisza zrealizowana jest wezsza od podstawowej).

\n

0 pkt - za odpowiedz niespelniajaca wymagan lub za brak odpowiedzi.

\n
Uwaga CKE: nie uznaje sie odpowiedzi 'nisza podstawowa zawęza sie do zrealizowanej' - nisza podstawowa z definicji nie ulega zmianom.
\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n

W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - zadanie wymaga wyłącznie znajomości pojęć ekologicznych (nisza podstawowa, nisza zrealizowana, konkurencja międzygatunkowa) i umiejętności wnioskowania z opisu eksperymentu. Żaden wzór matematyczny ani chemiczny nie jest potrzebny.

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga: Samo opisanie co się stało na rysunku B ("Chthamalus zajął niższe partie") to opis, nie wniosek - klucz CKE wymaga sformułowania przyczyny (konkurencja) i skutku (zawężenie niszy).
\n
⚠️ Uwaga: Nie pomyl kierunku zależności - to konkurencja zawęża niszę zrealizowaną względem podstawowej, nie odwrotnie. Nisza podstawowa jest zawsze ≥ zrealizowanej.
\n
⚠️ Uwaga: Pamiętaj użyć obu terminów w odpowiedzi - klucz CKE wprost wymaga pojęć "nisza zrealizowana" i "nisza podstawowa". Odpowiedź bez tych terminów, nawet merytorycznie poprawna, może nie dostać punktu.
\n
⚠️ Uwaga: Nie pisz że "Chthamalus woli wyższe partie" - to byłoby stwierdzenie o preferencji (nie ma na to dowodów). Eksperyment pokazuje, że ograniczenie jest zewnętrzne (biotyczne), nie wynikające z biologii samego Chthamalus.
"}]}