{"id":"biologia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/5.1","paper_id":"biologia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"5.1","points":1,"ptype":"true_false","subject":"biologia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 5.1. (0-1)\nNa podstawie schematu oceń, czy poniższe informacje dotyczące udziału organizmów\nw krążeniu azotu są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa,\nalbo F - jeśli jest fałszywa.\n1.\nBakterie wykorzystują obecne w środowisku nieorganiczne\ni organiczne związki azotowe.\nP\nF\n2.\nRośliny pobierają azot bezpośrednio ze środowiska w postaci\nazotanów(V), soli amonowych i azotu atmosferycznego.\nP\nF\n3.\nZwierzęta uczestniczą w przemianie nieorganicznych związków\nzawierających azot w azotowe związki organiczne, np. w białka.\nP\nF","answer":null,"answer_text":"5.1. (0-1)\nRozwiązanie\n1. - P, 2. - F, 3. - F\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną ocenę prawdziwości trzech informacji dotyczących krążenia azotu.\n0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Stwierdzenie | Ocena |\n| 1. Bakterie wykorzystują nieorganiczne i organiczne związki azotowe | **P** |\n| 2. Rośliny pobierają azot w postaci azotanów(V), soli amonowych **i azotu atmosferycznego** | **F** |\n| 3. Zwierzęta przekształcają **nieorganiczne** związki azotu w organiczne (białka) | **F** |\n\n## Sposób 1 - Analiza schematu krok po kroku (śledzenie strzałek)\n\n**Stwierdzenie 1 → P**\n\nZe schematu odczytujemy, które grupy bakterii i z czego korzystają:\n\n| Grupa bakterii | Substrat (źródło N) | Typ związku |\n| Destruenci (bakterie glebowe) | szczątki roślin/zwierząt, odchody | **organiczny** |\n| Bakterie nitryfikacyjne I | \\(\\ce{NH4+}\\) (sole amonowe) | nieorganiczny |\n| Bakterie nitryfikacyjne II | \\(\\ce{NO2-}\\) | nieorganiczny |\n| Bakterie denitryfikacyjne | \\(\\ce{NO3-}\\) | nieorganiczny |\n| Bakterie azotowe (glebowe, brodawkowe) | \\(\\ce{N2}\\) | nieorganiczny (elementarny) |\n\n**Wniosek:** bakterie jako zbiorowość korzystają z obu typów - stwierdzenie **prawdziwe**.\n\n**Stwierdzenie 2 → F**\n\nZe schematu: rośliny otrzymują azot ze strzałek prowadzących od:\n- \\(\\ce{NO3-}\\) (azotany V) → ROŚLINY ✅\n- \\(\\ce{NH4+}\\) (sole amonowe) → ROŚLINY ✅\n- \\(\\ce{N2}\\) (azot atmosferyczny) → **BRAK bezpośredniej strzałki do roślin!**\n\nStrzałka od \\(\\ce{N2}\\) prowadzi do bakterii azotowych (glebowych i brodawkowych), a dopiero od nich do roślin. **Rośliny nie mają enzymu nitrogenazy** - nie potrafią samodzielnie wiązać azotu cząsteczkowego. Kluczowe słowo: \"**bezpośrednio**\" - stwierdzenie **fałszywe**.\n\n**Stwierdzenie 3 → F**\n\nZe schematu: ROŚLINY (białka) → **strzałka** → ZWIERZĘTA (białka).\n\nZwierzęta pobierają azot wyłącznie w formie **organicznej** (jedząc rośliny lub inne zwierzęta - białka). **Nie mają szlaku metabolicznego** pozwalającego na asymilację nieorganicznych źródeł azotu (\\(\\ce{NO3-}\\), \\(\\ce{NH4+}\\)). Przemiana nieorganicznych związków azotu w organiczne to domena **roślin i bakterii**, nie zwierząt. Stwierdzenie **fałszywe**.\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez logikę biologiczną (wyjątek od reguły)\n\n**Stwierdzenie 2 → F (weryfikacja)**\n\nGdyby rośliny mogły bezpośrednio wiązać \\(\\ce{N2}\\), nie potrzebowałyby symbiozy z *Rhizobium* w brodawkach korzeniowych. Cała biologiczna \"opłacalność\" tej symbiozy (koszty energetyczne dla rośliny: nawet 20% fotosyntetatów!) wynika właśnie z tego, że **roślina SAMA nie może wiązać \\(\\ce{N2}\\)**. Gdyby mogła - nie \"płaciłaby\" bakteriom za tę usługę.\n\n**Stwierdzenie 3 → F (weryfikacja przez kontrast)**\n\nPorównanie grup organizmów pod kątem asymilacji azotu nieorganicznego:\n\n| Organizm | \\(\\ce{NO3-}\\) → białko | \\(\\ce{NH4+}\\) → białko | \\(\\ce{N2}\\) → białko |\n| Rośliny | ✅ (redukcja azotanów) | ✅ | ❌ |\n| Bakterie azotowe | ❌ | ✅ | ✅ (nitrogenaza) |\n| Bakterie nitryfikacyjne | część szlaku | część szlaku | ❌ |\n| **Zwierzęta** | ❌ | ❌ | ❌ |\n\nZwierzęta w tej tabeli są **jedyną grupą bez żadnego szlaku asymilacji azotu nieorganicznego**. Konsumują wyłącznie gotowe białka organiczne.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**1 pkt** - za poprawna ocene prawdziwosci wszystkich trzech informacji: 1. - P, 2. - F, 3. - F.\n\n**0 pkt** - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu nie korzystamy bezpośrednio z wzorów matematycznych ani karty wzorów CKE (str. 4-8). Wystarczy umiejętność **czytania schematu** i wiedza o:\n- braku nitrogenazy u roślin i zwierząt\n- szlakach asymilacji azotu (redukcja azotanów tylko u roślin/mikroorganizmów)\n- heterotroficznym odżywianiu zwierząt\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Wariant błędny | Typowy błąd prowadzący do tej oceny |\n| Stwierdzenie 2 = **P** | Uczeń myli roślinę z bakterią brodawkową - bo \"brodawki są na korzeniach rośliny, więc roślina wchłania N₂\"; zapomina, że asymilację robi *Rhizobium*, nie komórki rośliny |\n| Stwierdzenie 3 = **P** | Uczeń myśli: \"zwierzęta jedzą rośliny, które wcześniej wchłonęły azotany (nieorganiczne), więc zwierzęta też przetwarzają nieorganiczny azot w białko\"; błąd: liczy się bezpośredni substat, z którego zwierzę **samo** buduje białko |\n| Stwierdzenie 1 = **F** | Uczeń ogranicza \"bakterie\" tylko do nitryfikacyjnych (nieorganiczne) i zapomina o destruentach rozkładających materię organiczną |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** \"Brodawkowe = rośliny\" - bakterie brodawkowe (*Rhizobium*) żyją **wewnątrz** korzeni roślin, ale to **bakterie**, nie roślina, wiążą \\(\\ce{N2}\\). Roślina tylko dostarcza im energię i odbiera gotowy \\(\\ce{NH4+}\\).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Kluczowe słowo \"**bezpośrednio**\" w stwierdzeniu 2 - bez niego zdanie byłoby dyskusyjnie prawdziwe (przez pośrednictwo bakterii). Matura CKE często dodaje takie słowo jako \"pułapkę precyzji\".\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Zwierzęta **przekształcają białka roślinne w białka zwierzęce** (organiczne → organiczne), NIE nieorganiczne → organiczne. Mylenie tych dwóch przemian to najczęstszy błąd w stwierdzeniu 3.","image":"img/biologia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-5.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 5.1. (0-1)
Na podstawie schematu oceń, czy poniższe informacje dotyczące udziału organizmów
w krążeniu azotu są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa,
albo F - jeśli jest fałszywa.
1.
Bakterie wykorzystują obecne w środowisku nieorganiczne
i organiczne związki azotowe.
P
F
2.
Rośliny pobierają azot bezpośrednio ze środowiska w postaci
azotanów(V), soli amonowych i azotu atmosferycznego.
P
F
3.
Zwierzęta uczestniczą w przemianie nieorganicznych związków
zawierających azot w azotowe związki organiczne, np. w białka.
P
F

","answer_text_html":"

5.1. (0-1)
Rozwiązanie

\n
  1. - P, 2. - F, 3. - F
\n

Schemat punktowania
1 p. - za poprawną ocenę prawdziwości trzech informacji dotyczących krążenia azotu.
0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

| Stwierdzenie | Ocena |
| 1. Bakterie wykorzystują nieorganiczne i organiczne związki azotowe | P |
| 2. Rośliny pobierają azot w postaci azotanów(V), soli amonowych i azotu atmosferycznego | F |
| 3. Zwierzęta przekształcają nieorganiczne związki azotu w organiczne (białka) | F |

\n

Sposób 1 - Analiza schematu krok po kroku (śledzenie strzałek)

\n

Stwierdzenie 1 → P

\n

Ze schematu odczytujemy, które grupy bakterii i z czego korzystają:

\n

| Grupa bakterii | Substrat (źródło N) | Typ związku |
| Destruenci (bakterie glebowe) | szczątki roślin/zwierząt, odchody | organiczny |
| Bakterie nitryfikacyjne I | \\ceNH4+ (sole amonowe) | nieorganiczny |
| Bakterie nitryfikacyjne II | \\ceNO2− | nieorganiczny |
| Bakterie denitryfikacyjne | \\ceNO3− | nieorganiczny |
| Bakterie azotowe (glebowe, brodawkowe) | \\ceN2 | nieorganiczny (elementarny) |

\n

Wniosek: bakterie jako zbiorowość korzystają z obu typów - stwierdzenie prawdziwe.

\n

Stwierdzenie 2 → F

\n

Ze schematu: rośliny otrzymują azot ze strzałek prowadzących od:

\n\n

Strzałka od \\ceN2 prowadzi do bakterii azotowych (glebowych i brodawkowych), a dopiero od nich do roślin. Rośliny nie mają enzymu nitrogenazy - nie potrafią samodzielnie wiązać azotu cząsteczkowego. Kluczowe słowo: "bezpośrednio" - stwierdzenie fałszywe.

\n

Stwierdzenie 3 → F

\n

Ze schematu: ROŚLINY (białka) → strzałka → ZWIERZĘTA (białka).

\n

Zwierzęta pobierają azot wyłącznie w formie organicznej (jedząc rośliny lub inne zwierzęta - białka). Nie mają szlaku metabolicznego pozwalającego na asymilację nieorganicznych źródeł azotu (\\ceNO3−, \\ceNH4+). Przemiana nieorganicznych związków azotu w organiczne to domena roślin i bakterii, nie zwierząt. Stwierdzenie fałszywe.

\n

Sposób 2 - Eliminacja przez logikę biologiczną (wyjątek od reguły)

\n

Stwierdzenie 2 → F (weryfikacja)

\n

Gdyby rośliny mogły bezpośrednio wiązać \\ceN2, nie potrzebowałyby symbiozy z Rhizobium w brodawkach korzeniowych. Cała biologiczna "opłacalność" tej symbiozy (koszty energetyczne dla rośliny: nawet 20% fotosyntetatów!) wynika właśnie z tego, że roślina SAMA nie może wiązać \\ceN2. Gdyby mogła - nie "płaciłaby" bakteriom za tę usługę.

\n

Stwierdzenie 3 → F (weryfikacja przez kontrast)

\n

Porównanie grup organizmów pod kątem asymilacji azotu nieorganicznego:

\n

| Organizm | \\ceNO3− → białko | \\ceNH4+ → białko | \\ceN2 → białko |
| Rośliny | ✅ (redukcja azotanów) | ✅ | ❌ |
| Bakterie azotowe | ❌ | ✅ | ✅ (nitrogenaza) |
| Bakterie nitryfikacyjne | część szlaku | część szlaku | ❌ |
| Zwierzęta | ❌ | ❌ | ❌ |

\n

Zwierzęta w tej tabeli są jedyną grupą bez żadnego szlaku asymilacji azotu nieorganicznego. Konsumują wyłącznie gotowe białka organiczne.

\n

Schemat oceniania CKE

\n

1 pkt - za poprawna ocene prawdziwosci wszystkich trzech informacji: 1. - P, 2. - F, 3. - F.

\n

0 pkt - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.

\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n

W tym zadaniu nie korzystamy bezpośrednio z wzorów matematycznych ani karty wzorów CKE (str. 4-8). Wystarczy umiejętność czytania schematu i wiedza o:

\n\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Wariant błędny | Typowy błąd prowadzący do tej oceny |
| Stwierdzenie 2 = P | Uczeń myli roślinę z bakterią brodawkową - bo "brodawki są na korzeniach rośliny, więc roślina wchłania N₂"; zapomina, że asymilację robi Rhizobium, nie komórki rośliny |
| Stwierdzenie 3 = P | Uczeń myśli: "zwierzęta jedzą rośliny, które wcześniej wchłonęły azotany (nieorganiczne), więc zwierzęta też przetwarzają nieorganiczny azot w białko"; błąd: liczy się bezpośredni substat, z którego zwierzę samo buduje białko |
| Stwierdzenie 1 = F | Uczeń ogranicza "bakterie" tylko do nitryfikacyjnych (nieorganiczne) i zapomina o destruentach rozkładających materię organiczną |

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga: "Brodawkowe = rośliny" - bakterie brodawkowe (Rhizobium) żyją wewnątrz korzeni roślin, ale to bakterie, nie roślina, wiążą \\ceN2. Roślina tylko dostarcza im energię i odbiera gotowy \\ceNH4+.
\n
⚠️ Uwaga: Kluczowe słowo "bezpośrednio" w stwierdzeniu 2 - bez niego zdanie byłoby dyskusyjnie prawdziwe (przez pośrednictwo bakterii). Matura CKE często dodaje takie słowo jako "pułapkę precyzji".
\n
⚠️ Uwaga: Zwierzęta przekształcają białka roślinne w białka zwierzęce (organiczne → organiczne), NIE nieorganiczne → organiczne. Mylenie tych dwóch przemian to najczęstszy błąd w stwierdzeniu 3.
"},{"source":"zadaniazmatur","label":"zadaniazmatur.pl","kind":"text","html":"
  1. – P, 2. – F, 3. – F
"}]}