{"id":"biologia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/9.1","paper_id":"biologia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"9.1","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9.1. (0-2)\nKorzystając z danych na schemacie, narysuj wykres słupkowy porównujący ciśnienie\nparcjalne tlenu i dwutlenku węgla w powietrzu pęcherzykowym oraz we krwi tętnicy\npłucnej i żyły płucnej.\nMBI_1R","answer":null,"answer_text":"9.1. (0-2)\nPrzykładowe rozwiązania\nSchemat punktowania\n2 p. - za w całości poprawne wykonanie wykresu, tj:\n• poprawne opisanie słupków: powietrze pęcherzykowe/pęcherzyk, krew w tętnicy\npłucnej/tętnica płucna, krew w żyle płucnej/żyła płucna lub tlen, dwutlenek węgla\n• poprawne opisanie jednej osi: ciśnienie parcjalne (gazu oddechowego)/ciśnienie\nparcjalne (tlenu i dwutlenku węgla)/ciśnienie parcjalne (O2 i CO2) i podanie\njednostki [mm Hg]\n• poprawne wyskalowanie osi\n• poprawne narysowanie słupków wykresu zgodnie z podaną legendą.\n1 p. - za częściowo poprawne wykonanie wykresu, tj:\n• za poprawne opisanie słupków wykresu oraz poprawne opisanie osi\nlub\n• za poprawne wyskalowanie osi oraz poprawne narysowanie słupków wykresu\nzgodnie z podaną legendą.\n0 p. - za niespełnienie powyższych kryteriów lub za brak wykresu.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nWykres słupkowy z **3 grupami** (powietrze pęcherzykowe, krew tętnicy płucnej, krew żyły płucnej) i **2 słupkami w każdej grupie** (\\(P_{O_2}\\) oraz \\(P_{CO_2}\\)), na podstawie danych:\n\n| Miejsce | \\(P_{O_2}\\) [mmHg] | \\(P_{CO_2}\\) [mmHg] |\n| Powietrze pęcherzykowe | **102** | **40** |\n| Krew tętnicy płucnej | **40** | **46** |\n| Krew żyły płucnej | **95** | **40** |\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny jako przewodnik po wykresie\n\nZanim narysujesz, zrozum **DLACZEGO** wartości są takie, a nie inne - to eliminuje błędy przy odczytywaniu z schematu.\n\n**Krok 1 - Ustal co się dzieje w wymianie gazowej:**\n\nKrew w tętnicy płucnej to krew **żylna** (odtlenowana, bogata w \\(\\ce{CO2}\\)) - płynie z tkanek DO pęcherzyków.\n- Ma niski \\(P_{O_2}\\) = **40 mmHg** (O₂ zużyty w tkankach)\n- Ma wysoki \\(P_{CO_2}\\) = **46 mmHg** (CO₂ nagromadzony z metabolizmu)\n\nW pęcherzyku zachodzi dyfuzja wg gradientu stężeń:\n- O₂ z pęcherzyka (102 mmHg) → do krwi (40 mmHg): **gradient = 62 mmHg**\n- CO₂ z krwi (46 mmHg) → do pęcherzyka (40 mmHg): **gradient = 6 mmHg**\n\nPo wymianie krew w żyle płucnej (**utlenowana**) ma:\n- \\(P_{O_2}\\) = **95 mmHg** (wzrósł - wzbogacona O₂)\n- \\(P_{CO_2}\\) = **40 mmHg** (zmalał - oddała CO₂)\n\n**Krok 2 - Zbuduj oś Y:**\n\nSkala: **0-120 mmHg**, podziałka co 10 lub 20 mmHg. Najwyższa wartość to 102 mmHg → oś do 110 lub 120 mmHg.\n\n**Krok 3 - Narysuj wykres:**\n\nmmHg\n120 |\n110 |\n100 | ██ ██\n90 | ██ ██\n80 | ██ ██\n70 | ██ ██\n60 | ██ ██\n50 | ██ ██ ██\n40 | ██ ██ ██ ██ ██\n30 | ██ ██ ██ ██ ██\n20 | ██ ██ ██ ██ ██\n10 | ██ ██ ██ ██ ██\n0 +───────────────────────────\npęch. t.płucna ż.płucna\nO₂ CO₂ O₂ CO₂ O₂ CO₂\n102 40 40 46 95 40\n\nLegenda (obowiązkowa): np. **■ \\(P_{O_2}\\)** | **□ \\(P_{CO_2}\\)**\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez analizę trendów (kontrola poprawności wykresu)\n\nPo narysowaniu sprawdź 3 reguły:\n\n**Reguła 1 - Tlen rośnie, potem lekko spada:**\n\\(P_{O_2}\\): tętnica (40) → pęcherzyk (102) → żyła (95)\nSłupek O₂ w tętnicy MUSI być najniższy; w pęcherzyku najwyższy; w żyle pośredni.\n\n> ⚠️ Częsty błąd: narysowanie słupka O₂ żyły równego pęcherzykowi (95 ≠ 102 - różnią się o 7 mmHg, wykres musi to pokazać!)\n\n**Reguła 2 - CO₂ maleje po wymianie:**\n\\(P_{CO_2}\\): tętnica (46) → pęcherzyk (40) → żyła (40)\nSłupek CO₂ tętnicy MUSI być nieco wyższy od pozostałych dwóch, które są RÓWNE (40 = 40).\n\n> ⚠️ Częsty błąd: rysowanie słupka CO₂ żyły niżej niż pęcherzykowego - są równe (40 mmHg)!\n\n**Reguła 3 - W każdej grupie \\(P_{O_2} > P_{CO_2}\\):**\nSprawdź czy słupek O₂ jest zawsze wyższy od CO₂ w tej samej grupie:\n- Pęcherzyk: 102 > 40 ✓\n- Tętnica: 40 < 46 ✗ - JEDYNY WYJĄTEK! W tętnicy płucnej \\(P_{CO_2}\\) (46) > \\(P_{O_2}\\) (40)\n\nTo fizjologicznie sensowne - krew żylna jest \"odtlenowana i zakwaszona CO₂\". Jeśli twój wykres nie pokazuje odwrócenia proporcji w tętnicy → błąd.\n\n## Sposób 3 - Odczyt danych z tabeli i przeliczenie proporcji słupków\n\nAby słupki były **proporcjonalne** (kryterium oceniające poprawność wykresu):\n\nZakładając oś do **120 mmHg**, wysokość 1 mmHg = 1 jednostka:\n\n| Słupek | Wartość | % osi (do 120) |\n| Pęcherzyk O₂ | 102 | 85% wysokości osi |\n| Pęcherzyk CO₂ | 40 | 33% |\n| Tętnica O₂ | 40 | 33% |\n| Tętnica CO₂ | 46 | 38% |\n| Żyła O₂ | 95 | 79% |\n| Żyła CO₂ | 40 | 33% |\n\nZwróć uwagę: słupki **pęcherzyk CO₂**, **tętnica O₂** i **żyła CO₂** mają dokładnie tę samą wysokość (40 mmHg) - muszą być identyczne na wykresie. Słupek tętnicy CO₂ (46) jest NIEZNACZNIE wyższy od nich.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**2 pkt** - za w calosci poprawne wykonanie wykresu: poprawne opisanie slupkow (powietrze pecherzykowe, krew w tetnicy plucnej, krew w zyle plucnej lub tlen/dwutlenek wegla), poprawne opisanie i wyskalowanie osi (cisnienie parcjalne gazu, jednostka mm Hg) oraz poprawne narysowanie slupkow zgodnie z legenda.\n\n**1 pkt** - za czesciowo poprawne wykonanie: poprawne opisanie slupkow i osi LUB poprawne wyskalowanie osi i narysowanie slupkow zgodnie z legenda.\n\n**0 pkt** - za niespelnienie kryteriow lub za brak wykresu.\n## Wzory z karty CKE - czego używasz\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - zadanie wymaga odczytania danych ze schematu i ich poprawnego przedstawienia graficznego, nie obliczeń ani wzorów biochemicznych.\n\nPrzydatna wiedza biologiczna (bez karty):\n- Prawo dyfuzji: gaz dyfunduje z obszaru wyższego ciśnienia parcjalnego → do niższego\n- Tętnica płucna = krew żylna (odtlenowana) ≠ tętnica = krew utlenowana (uwaga na terminologię!)\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - Terminologia tętnica/żyła płucna:**\n> Tętnica płucna niesie krew **żylną** (odtlenowaną) DO płuc - wbrew intuicji \"tętnica = krew utlenowana\". Żyła płucna niesie krew **tętniczą** (utlenowaną) DO serca. Jeśli pomylisz, wartości na wykresie będą odwrócone!\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - Brak legendy = utrata punktu:**\n> CKE wymaga, aby wykres był czytelny. Bez legendy/opisu rozróżniającego \\(P_{O_2}\\) od \\(P_{CO_2}\\) nie ma możliwości oceny - zawsze dodaj legendę.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - Nieodpowiednia skala osi:**\n> Skala musi pomieścić wartość 102 mmHg (największa). Oś do 50 lub 80 mmHg jest błędem - słupki pęcherzykowego O₂ nie zmieszczą się.\n\n> ⚠️ **Pułapka 4 - Zrównanie wartości 95 i 102:**\n> \\(P_{O_2}\\) żyły płucnej (95) ≠ \\(P_{O_2}\\) powietrza pęcherzykowego (102). Różnica 7 mmHg wynika z dyfuzji niepełnej + efektu anatomicznego przecieku (shunt). Na poprawnym wykresie słupek żyły musi być **wyraźnie niższy** od słupka pęcherzykowego.","image":"img/biologia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-9.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 9.1. (0-2)
Korzystając z danych na schemacie, narysuj wykres słupkowy porównujący ciśnienie
parcjalne tlenu i dwutlenku węgla w powietrzu pęcherzykowym oraz we krwi tętnicy
płucnej i żyły płucnej.
MBI_1R

","answer_text_html":"

9.1. (0-2)
Przykładowe rozwiązania
Schemat punktowania
2 p. - za w całości poprawne wykonanie wykresu, tj:
• poprawne opisanie słupków: powietrze pęcherzykowe/pęcherzyk, krew w tętnicy
płucnej/tętnica płucna, krew w żyle płucnej/żyła płucna lub tlen, dwutlenek węgla
• poprawne opisanie jednej osi: ciśnienie parcjalne (gazu oddechowego)/ciśnienie
parcjalne (tlenu i dwutlenku węgla)/ciśnienie parcjalne (O2 i CO2) i podanie
jednostki [mm Hg]
• poprawne wyskalowanie osi
• poprawne narysowanie słupków wykresu zgodnie z podaną legendą.
1 p. - za częściowo poprawne wykonanie wykresu, tj:
• za poprawne opisanie słupków wykresu oraz poprawne opisanie osi
lub
• za poprawne wyskalowanie osi oraz poprawne narysowanie słupków wykresu
zgodnie z podaną legendą.
0 p. - za niespełnienie powyższych kryteriów lub za brak wykresu.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Wykres słupkowy z 3 grupami (powietrze pęcherzykowe, krew tętnicy płucnej, krew żyły płucnej) i 2 słupkami w każdej grupie (PO2 oraz PCO2), na podstawie danych:

\n

| Miejsce | PO2 [mmHg] | PCO2 [mmHg] |
| Powietrze pęcherzykowe | 102 | 40 |
| Krew tętnicy płucnej | 40 | 46 |
| Krew żyły płucnej | 95 | 40 |

\n

Sposób 1 - Mechanizm biologiczny jako przewodnik po wykresie

\n

Zanim narysujesz, zrozum DLACZEGO wartości są takie, a nie inne - to eliminuje błędy przy odczytywaniu z schematu.

\n

Krok 1 - Ustal co się dzieje w wymianie gazowej:

\n

Krew w tętnicy płucnej to krew żylna (odtlenowana, bogata w \\ceCO2) - płynie z tkanek DO pęcherzyków.

\n\n

W pęcherzyku zachodzi dyfuzja wg gradientu stężeń:

\n\n

Po wymianie krew w żyle płucnej (utlenowana) ma:

\n\n

Krok 2 - Zbuduj oś Y:

\n

Skala: 0-120 mmHg, podziałka co 10 lub 20 mmHg. Najwyższa wartość to 102 mmHg → oś do 110 lub 120 mmHg.

\n

Krok 3 - Narysuj wykres:

\n

mmHg
120 |
110 |
100 | ██ ██
90 | ██ ██
80 | ██ ██
70 | ██ ██
60 | ██ ██
50 | ██ ██ ██
40 | ██ ██ ██ ██ ██
30 | ██ ██ ██ ██ ██
20 | ██ ██ ██ ██ ██
10 | ██ ██ ██ ██ ██
0 +───────────────────────────
pęch. t.płucna ż.płucna
O₂ CO₂ O₂ CO₂ O₂ CO₂
102 40 40 46 95 40

\n

Legenda (obowiązkowa): np. ■ PO2 | □ PCO2

\n

Sposób 2 - Weryfikacja przez analizę trendów (kontrola poprawności wykresu)

\n

Po narysowaniu sprawdź 3 reguły:

\n

Reguła 1 - Tlen rośnie, potem lekko spada:
PO2: tętnica (40) → pęcherzyk (102) → żyła (95)
Słupek O₂ w tętnicy MUSI być najniższy; w pęcherzyku najwyższy; w żyle pośredni.

\n
⚠️ Częsty błąd: narysowanie słupka O₂ żyły równego pęcherzykowi (95 ≠ 102 - różnią się o 7 mmHg, wykres musi to pokazać!)
\n

Reguła 2 - CO₂ maleje po wymianie:
PCO2: tętnica (46) → pęcherzyk (40) → żyła (40)
Słupek CO₂ tętnicy MUSI być nieco wyższy od pozostałych dwóch, które są RÓWNE (40 = 40).

\n
⚠️ Częsty błąd: rysowanie słupka CO₂ żyły niżej niż pęcherzykowego - są równe (40 mmHg)!
\n

Reguła 3 - W każdej grupie PO2>PCO2:
Sprawdź czy słupek O₂ jest zawsze wyższy od CO₂ w tej samej grupie:

\n\n

To fizjologicznie sensowne - krew żylna jest "odtlenowana i zakwaszona CO₂". Jeśli twój wykres nie pokazuje odwrócenia proporcji w tętnicy → błąd.

\n

Sposób 3 - Odczyt danych z tabeli i przeliczenie proporcji słupków

\n

Aby słupki były proporcjonalne (kryterium oceniające poprawność wykresu):

\n

Zakładając oś do 120 mmHg, wysokość 1 mmHg = 1 jednostka:

\n

| Słupek | Wartość | % osi (do 120) |
| Pęcherzyk O₂ | 102 | 85% wysokości osi |
| Pęcherzyk CO₂ | 40 | 33% |
| Tętnica O₂ | 40 | 33% |
| Tętnica CO₂ | 46 | 38% |
| Żyła O₂ | 95 | 79% |
| Żyła CO₂ | 40 | 33% |

\n

Zwróć uwagę: słupki pęcherzyk CO₂, tętnica O₂ i żyła CO₂ mają dokładnie tę samą wysokość (40 mmHg) - muszą być identyczne na wykresie. Słupek tętnicy CO₂ (46) jest NIEZNACZNIE wyższy od nich.

\n

Schemat oceniania CKE

\n

2 pkt - za w calosci poprawne wykonanie wykresu: poprawne opisanie slupkow (powietrze pecherzykowe, krew w tetnicy plucnej, krew w zyle plucnej lub tlen/dwutlenek wegla), poprawne opisanie i wyskalowanie osi (cisnienie parcjalne gazu, jednostka mm Hg) oraz poprawne narysowanie slupkow zgodnie z legenda.

\n

1 pkt - za czesciowo poprawne wykonanie: poprawne opisanie slupkow i osi LUB poprawne wyskalowanie osi i narysowanie slupkow zgodnie z legenda.

\n

0 pkt - za niespelnienie kryteriow lub za brak wykresu.

\n

Wzory z karty CKE - czego używasz

\n

W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - zadanie wymaga odczytania danych ze schematu i ich poprawnego przedstawienia graficznego, nie obliczeń ani wzorów biochemicznych.

\n

Przydatna wiedza biologiczna (bez karty):

\n\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Pułapka 1 - Terminologia tętnica/żyła płucna:
Tętnica płucna niesie krew żylną (odtlenowaną) DO płuc - wbrew intuicji "tętnica = krew utlenowana". Żyła płucna niesie krew tętniczą (utlenowaną) DO serca. Jeśli pomylisz, wartości na wykresie będą odwrócone!
\n
⚠️ Pułapka 2 - Brak legendy = utrata punktu:
CKE wymaga, aby wykres był czytelny. Bez legendy/opisu rozróżniającego PO2 od PCO2 nie ma możliwości oceny - zawsze dodaj legendę.
\n
⚠️ Pułapka 3 - Nieodpowiednia skala osi:
Skala musi pomieścić wartość 102 mmHg (największa). Oś do 50 lub 80 mmHg jest błędem - słupki pęcherzykowego O₂ nie zmieszczą się.
\n
⚠️ Pułapka 4 - Zrównanie wartości 95 i 102:
PO2 żyły płucnej (95) ≠ PO2 powietrza pęcherzykowego (102). Różnica 7 mmHg wynika z dyfuzji niepełnej + efektu anatomicznego przecieku (shunt). Na poprawnym wykresie słupek żyły musi być wyraźnie niższy od słupka pęcherzykowego.
"}]}