{"id":"biologia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad/9.3","paper_id":"biologia-2015-maj-matura-rozszerzona","number":"9.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2015,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9.3. (0-1)\nUzupełnij poniższe zdania tak, aby zawierały informacje prawdziwe. Podkreśl\nw każdym nawiasie właściwe określenie.\nWymiana gazowa pomiędzy powietrzem pęcherzykowym a krwią w naczyniach włosowatych\notaczających pęcherzyk płucny zachodzi na drodze (dyfuzji / transportu aktywnego).\nPonieważ ciśnienie parcjalne tlenu we krwi doprowadzanej do pęcherzyka płucnego jest\n(wyższe / niższe) niż w pęcherzyku płucnym, a ciśnienie parcjalne dwutlenku węgla w tej\nkrwi jest (wyższe / niższe) niż w pęcherzyku płucnym, tlen przenika z pęcherzyka do krwi,\nnatomiast dwutlenek węgla przenika z krwi do pęcherzyka płucnego.","answer":null,"answer_text":"9.3. (0-1)\nRozwiązanie\nWymiana gazowa pomiędzy powietrzem pęcherzykowym a krwią w naczyniach włosowatych\notaczających pęcherzyk płucny zachodzi na drodze (dyfuzji / transportu aktywnego).\nPonieważ ciśnienie parcjalne tlenu we krwi doprowadzanej do pęcherzyka płucnego jest\n(wyższe / niższe) niż w pęcherzyku płucnym, a ciśnienie parcjalne dwutlenku węgla w tej krwi\njest (wyższe / niższe) niż w pęcherzyku płucnym, tlen przenika z pęcherzyka do krwi,\nnatomiast dwutlenek węgla przenika z krwi do pęcherzyka płucnego.\nSchemat punktowania\n1 p. - za podkreślenie wszystkich trzech poprawnych określeń.\n0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nWymiana gazowa zachodzi na drodze **dyfuzji**. Ciśnienie parcjalne \\(\\text{O}_2\\) we krwi jest **niższe** niż w pęcherzyku, a ciśnienie parcjalne \\(\\text{CO}_2\\) we krwi jest **wyższe** niż w pęcherzyku.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku\n\n**Krok 1 - jaki jest kierunek krwi?**\nDo pęcherzyka dociera krew **odtlenowana** (żylna) z tkanek - naczynia włosowate płucne to gałęzie tętnicy płucnej. Ta krew:\n- zebrała \\(\\text{CO}_2\\) z tkanek → wysoka \\(p\\text{CO}_2\\)\n- oddała \\(\\text{O}_2\\) tkankom → niska \\(p\\text{O}_2\\)\n\n**Krok 2 - co jest w pęcherzyku?**\nPowietrze pęcherzykowe zawiera dużo \\(\\text{O}_2\\) (wentylowane płuca) i mało \\(\\text{CO}_2\\).\n\n**Krok 3 - gradient ciśnień decyduje o kierunku dyfuzji:**\n\n| Gaz | Krew doprowadzana | Pęcherzyk | Kierunek dyfuzji |\n| \\(\\text{O}_2\\) | **niskie** \\(p\\text{O}_2\\) | wysokie \\(p\\text{O}_2\\) | pęcherzyk → krew ✓ |\n| \\(\\text{CO}_2\\) | **wysokie** \\(p\\text{CO}_2\\) | niskie \\(p\\text{CO}_2\\) | krew → pęcherzyk ✓ |\n\nKierunki dyfuzji zgadzają się z ostatnim zdaniem zadania - to **wewnętrzna weryfikacja poprawności**.\n\n**Krok 4 - mechanizm = dyfuzja, nie transport aktywny:**\nDyfuzja to ruch cząsteczek **zgodnie** z gradientem stężeń/ciśnień, bez nakładu energii. Gazy (O₂, CO₂) są małe i lipofilne - przechodzą przez błony komórkowe biernie.\n\n## Sposób 2 - Weryfikacja przez logikę wewnętrzną zdania\n\nOstatnie zdanie zadania mówi wprost: *\"tlen przenika z pęcherzyka do krwi, natomiast CO₂ przenika z krwi do pęcherzyka\"*.\n\nDyfuzja zawsze idzie **z wysokiego do niskiego** ciśnienia parcjalnego:\n\n- \\(\\text{O}_2\\): pęcherzyk → krew, więc \\(p\\text{O}_2\\) **wyższe** w pęcherzyku → **niższe** we krwi ✓\n- \\(\\text{CO}_2\\): krew → pęcherzyk, więc \\(p\\text{CO}_2\\) **wyższe** we krwi → **niższe** w pęcherzyku ✓\n\nSamo zdanie \"podpowiada\" odpowiedź - wystarczy odwrócić rozumowanie.\n\n## Sposób 3 - Analogia z wymianą gazową w tkankach (kontrast)\n\nWarto zapamiętać jako parę symetryczną:\n\n| Miejsce wymiany | Krew → tkanki (O₂) | Tkanki → krew (CO₂) |\n| **Płuca** | \\(p\\text{O}_2\\) krwi **niższe** niż pęcherzyk | \\(p\\text{CO}_2\\) krwi **wyższe** niż pęcherzyk |\n| **Tkanki** | \\(p\\text{O}_2\\) krwi **wyższe** niż tkanka | \\(p\\text{CO}_2\\) krwi **niższe** niż tkanka |\n\nW płucach jest dokładnie **odwrotnie** niż w tkankach - bo w płucach krew się \"ładuje\" O₂ i \"oddaje\" CO₂.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**1 pkt** - za podkreslenie wszystkich trzech poprawnych okreslen: dyfuzji; cisnienie O2 we krwi nizsze niz w pecherzyku; cisnienie CO2 we krwi wyzsze niz w pecherzyku.\n\n**0 pkt** - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość mechanizmu dyfuzji i fizjologii wymiany gazowej w płucach. Wartości ciśnień parcjalnych (krew żylna: \\(p\\text{O}_2 \\approx 40\\text{ mmHg}\\), pęcherzyk: \\(p\\text{O}_2 \\approx 100\\text{ mmHg}\\)) nie są wymagane - liczy się zrozumienie kierunku gradientu.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Wariant | Typowy błąd |\n| *transportu aktywnego* | Mylenie \"aktywny transport gazów przez hemoglobinę\" z mechanizmem przechodzenia przez błonę pęcherzyka - Hb wiąże O₂, ale sam transfer przez błonę to nadal dyfuzja bierna |\n| *wyższe* (dla O₂) | Uczeń myśli o krwi **tętniczej** (po wymianie) zamiast o krwi **doprowadzanej** (żylnej, przed wymianą) - klasyczne odwrócenie kolejności |\n| *niższe* (dla CO₂) | Uczeń kojarzy CO₂ z \"produktem oddechowym\" i intuicyjnie \"czuje\", że go jest mało we krwi - zapomina, że krew żylna właśnie przytransportowała CO₂ z tkanek |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Zadanie pyta o krew **doprowadzaną** (= żylną, przed wymianą) - NIE o krew po przejściu przez płuca! Uczniowie często myślą o krwi utlenowanej i wszystko odwracają.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Transport aktywny wymaga nośnika i ATP - gazy oddechowe (O₂, CO₂) są małe i lipofilne, więc przechodzą przez błony **biernie** (dyfuzja prosta). Mylenie tych pojęć to jeden z najczęstszych błędów.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** O₂ i CO₂ zachowują się **odwrotnie** (jeden ma gradient \"w górę\", drugi \"w dół\" względem pęcherzyka) - sprawdź oba naraz, nie zakładaj że oba będą \"wyższe\" lub oba \"niższe\".","image":"img/biologia-2015-maj-matura-rozszerzona/zad-9.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2015 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 9.3. (0-1)
Uzupełnij poniższe zdania tak, aby zawierały informacje prawdziwe. Podkreśl
w każdym nawiasie właściwe określenie.
Wymiana gazowa pomiędzy powietrzem pęcherzykowym a krwią w naczyniach włosowatych
otaczających pęcherzyk płucny zachodzi na drodze (dyfuzji / transportu aktywnego).
Ponieważ ciśnienie parcjalne tlenu we krwi doprowadzanej do pęcherzyka płucnego jest
(wyższe / niższe) niż w pęcherzyku płucnym, a ciśnienie parcjalne dwutlenku węgla w tej
krwi jest (wyższe / niższe) niż w pęcherzyku płucnym, tlen przenika z pęcherzyka do krwi,
natomiast dwutlenek węgla przenika z krwi do pęcherzyka płucnego.

","answer_text_html":"

9.3. (0-1)
Rozwiązanie
Wymiana gazowa pomiędzy powietrzem pęcherzykowym a krwią w naczyniach włosowatych
otaczających pęcherzyk płucny zachodzi na drodze (dyfuzji / transportu aktywnego).
Ponieważ ciśnienie parcjalne tlenu we krwi doprowadzanej do pęcherzyka płucnego jest
(wyższe / niższe) niż w pęcherzyku płucnym, a ciśnienie parcjalne dwutlenku węgla w tej krwi
jest (wyższe / niższe) niż w pęcherzyku płucnym, tlen przenika z pęcherzyka do krwi,
natomiast dwutlenek węgla przenika z krwi do pęcherzyka płucnego.
Schemat punktowania
1 p. - za podkreślenie wszystkich trzech poprawnych określeń.
0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Wymiana gazowa zachodzi na drodze dyfuzji. Ciśnienie parcjalne O2 we krwi jest niższe niż w pęcherzyku, a ciśnienie parcjalne CO2 we krwi jest wyższe niż w pęcherzyku.

\n

Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku

\n

Krok 1 - jaki jest kierunek krwi?
Do pęcherzyka dociera krew odtlenowana (żylna) z tkanek - naczynia włosowate płucne to gałęzie tętnicy płucnej. Ta krew:

\n\n

Krok 2 - co jest w pęcherzyku?
Powietrze pęcherzykowe zawiera dużo O2 (wentylowane płuca) i mało CO2.

\n

Krok 3 - gradient ciśnień decyduje o kierunku dyfuzji:

\n

| Gaz | Krew doprowadzana | Pęcherzyk | Kierunek dyfuzji |
| O2 | niskie pO2 | wysokie pO2 | pęcherzyk → krew ✓ |
| CO2 | wysokie pCO2 | niskie pCO2 | krew → pęcherzyk ✓ |

\n

Kierunki dyfuzji zgadzają się z ostatnim zdaniem zadania - to wewnętrzna weryfikacja poprawności.

\n

Krok 4 - mechanizm = dyfuzja, nie transport aktywny:
Dyfuzja to ruch cząsteczek zgodnie z gradientem stężeń/ciśnień, bez nakładu energii. Gazy (O₂, CO₂) są małe i lipofilne - przechodzą przez błony komórkowe biernie.

\n

Sposób 2 - Weryfikacja przez logikę wewnętrzną zdania

\n

Ostatnie zdanie zadania mówi wprost: "tlen przenika z pęcherzyka do krwi, natomiast CO₂ przenika z krwi do pęcherzyka".

\n

Dyfuzja zawsze idzie z wysokiego do niskiego ciśnienia parcjalnego:

\n\n

Samo zdanie "podpowiada" odpowiedź - wystarczy odwrócić rozumowanie.

\n

Sposób 3 - Analogia z wymianą gazową w tkankach (kontrast)

\n

Warto zapamiętać jako parę symetryczną:

\n

| Miejsce wymiany | Krew → tkanki (O₂) | Tkanki → krew (CO₂) |
| Płuca | pO2 krwi niższe niż pęcherzyk | pCO2 krwi wyższe niż pęcherzyk |
| Tkanki | pO2 krwi wyższe niż tkanka | pCO2 krwi niższe niż tkanka |

\n

W płucach jest dokładnie odwrotnie niż w tkankach - bo w płucach krew się "ładuje" O₂ i "oddaje" CO₂.

\n

Schemat oceniania CKE

\n

1 pkt - za podkreslenie wszystkich trzech poprawnych okreslen: dyfuzji; cisnienie O2 we krwi nizsze niz w pecherzyku; cisnienie CO2 we krwi wyzsze niz w pecherzyku.

\n

0 pkt - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.

\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n

W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość mechanizmu dyfuzji i fizjologii wymiany gazowej w płucach. Wartości ciśnień parcjalnych (krew żylna: pO2≈40 mmHg, pęcherzyk: pO2≈100 mmHg) nie są wymagane - liczy się zrozumienie kierunku gradientu.

\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Wariant | Typowy błąd |
| transportu aktywnego | Mylenie "aktywny transport gazów przez hemoglobinę" z mechanizmem przechodzenia przez błonę pęcherzyka - Hb wiąże O₂, ale sam transfer przez błonę to nadal dyfuzja bierna |
| wyższe (dla O₂) | Uczeń myśli o krwi tętniczej (po wymianie) zamiast o krwi doprowadzanej (żylnej, przed wymianą) - klasyczne odwrócenie kolejności |
| niższe (dla CO₂) | Uczeń kojarzy CO₂ z "produktem oddechowym" i intuicyjnie "czuje", że go jest mało we krwi - zapomina, że krew żylna właśnie przytransportowała CO₂ z tkanek |

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga: Zadanie pyta o krew doprowadzaną (= żylną, przed wymianą) - NIE o krew po przejściu przez płuca! Uczniowie często myślą o krwi utlenowanej i wszystko odwracają.
\n
⚠️ Uwaga: Transport aktywny wymaga nośnika i ATP - gazy oddechowe (O₂, CO₂) są małe i lipofilne, więc przechodzą przez błony biernie (dyfuzja prosta). Mylenie tych pojęć to jeden z najczęstszych błędów.
\n
⚠️ Uwaga: O₂ i CO₂ zachowują się odwrotnie (jeden ma gradient "w górę", drugi "w dół" względem pęcherzyka) - sprawdź oba naraz, nie zakładaj że oba będą "wyższe" lub oba "niższe".
"},{"source":"zadaniazmatur","label":"zadaniazmatur.pl","kind":"text","html":"

dyfuzji, niższe, wyższe

"}]}