{"id":"biologia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/10.1","paper_id":"biologia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"10.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10.1. (0-1)\nOkreśl jedno wspólne przystosowanie w budowie ciała ptaka i ryby, widoczne\nna rysunkach, które służy zmniejszaniu oporu ośrodka podczas poruszania się tych\nzwierząt.","answer":null,"answer_text":"10.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia.\nZdający [ ] przedstawia i wyjaśnia\nprocesy i zjawiska biologiczne; [ ].\nprzedstawia związki między strukturą\na funkcją na różnych poziomach\norganizacji życia, przedstawia i wyjaśnia\nzależności między organizmem\na środowiskiem [ ].\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n12. Zwierzęta kręgowe. Zdający:\n1) wymienia cechy charakterystyczne ryb [ ],\nptaków [ ] w powiązaniu ze środowiskiem\ni trybem życia.\nSchemat punktowania\n1 p. - za podanie właściwej wspólnej i widocznej na rysunkach cechy budowy ciała ryby\ni ptaka, będącej przystosowaniem do zmniejszania oporu ośrodka podczas poruszania\nsię tych zwierząt.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nopływowy kształt ciała (dopuszczalne: obły kształt ciała lub hydrodynamiczny u ryby\na aerodynamiczny u ptaka)\nwrzecionowaty kształt ciała\ndachówkowato ułożone łuski i pióra\nzaostrzony przód ciała","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Opływowy (hydrodynamiczny/aerodynamiczny) kształt ciała** - obie sylwetki mają ciało wydłużone, zwężające się ku przodowi i ku tyłowi, bez wystających elementów spowalniających ruch.\n\n## Sposób 1 - Analiza mechanizmu fizycznego (opór ośrodka)\n\n**Krok 1 - Co to jest opór ośrodka?**\nOśrodek (woda dla ryb, powietrze dla ptaków) stawia opór każdemu poruszającemu się obiektowi. Im większa **powierzchnia czołowa** i im bardziej **nieregularny kształt**, tym większy opór (turbulencje).\n\n**Krok 2 - Co widać na rysunkach?**\n- **Karaś** (*Carassius*): ciało bocznie spłaszczone, wrzecionowate - maksymalna szerokość w środku, zwężające się ku głowie i ogonowi.\n- **Siewnica** (*Pluvialis squatarola*) w locie: ciało wydłużone, skrzydła przylegają do tułowia, głowa przedłuża linię sylwetki.\n\n**Krok 3 - Wspólny mianownik:**\nOba zwierzęta mają **opływowy (strumieniowy) kształt ciała** - cecha widoczna bezpośrednio na rysunkach. Taki kształt minimalizuje turbulencje przez płynne odprowadzanie cząstek ośrodka wzdłuż ciała.\n\n**Wniosek:** Opór \\(\\propto\\) powierzchnia czołowa × kształt sylwetki → obie grupy \"wybrały\" ewolucyjnie tę samą odpowiedź na to samo wyzwanie fizyczne.\n\n## Sposób 2 - Ewolucja konwergentna (różne linie, to samo rozwiązanie)\n\nRyby i ptaki to **odległe ewolucyjnie** gromady kręgowców:\n\n| Cecha | Ryba (karaś) | Ptak (siewnica) |\n| Ośrodek ruchu | woda | powietrze |\n| Linia ewolucyjna | Actinopterygii | Aves |\n| Wspólne przodkowie | prawie brak | - |\n\nMimo to **obie grupy niezależnie wykształciły identyczne rozwiązanie morfologiczne** - to klasyczny przykład **ewolucji konwergentnej** (analogii): dobór naturalny premiuje te same cechy budowy, gdy ośrodki fizyczne (woda, powietrze) stawiają podobne wymagania.\n\nPatrząc na rysunki: nie ma mowy o homologii (wspólnym przodku z tą cechą) - to **analogia funkcjonalna**. Właśnie dlatego odpowiedź \"opływowy kształt ciała\" jest jedyną widoczną na rysunkach wspólną cechą.\n\n## Sposób 3 - Eliminacja cech niewidocznych lub niezaliczanych\n\nUczeń może próbować wskazać inne cechy - sprawdźmy, czy widać je na rysunkach i czy zmniejszają opór:\n\n| Propozycja ucznia | Czy widać na rysunku? | Czy wspólna? | Czy zmniejsza opór? | Ocena |\n| Opływowy kształt ciała | ✅ TAK | ✅ TAK | ✅ TAK | ✅ **ZALICZ** |\n| Obecność piór / łusek | ✅ TAK | ❌ NIE (inne struktury) | Częściowo | ❌ Nie wspólne |\n| Linia boczna u ryb | ❌ NIE widać | ❌ NIE dotyczy ptaka | NIE | ❌ |\n| Skrzydła / płetwy | ✅ TAK | ❌ NIE (różna funkcja) | Inaczej działają | ❌ Nie identyczna cecha |\n\n**Wniosek z eliminacji:** Jedyną cechą jednocześnie widoczną na obu rysunkach, wspólną i redukującą opór jest **kształt sylwetki - opływowy / wrzecionowaty**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **1 pkt** - za podanie wlasciwej, wspolnej i widocznej na rysunkach cechy budowy ciala ryby i ptaka bedacej przystosowaniem do zmniejszania oporu osrodka (np. **oplywowy / wrzecionowaty ksztalt ciala**, dachowkowato ulozone luski i piora, zaostrzony przod ciala).\n>\n> **0 pkt** - odpowiedz niespelniajaca wymagan lub brak odpowiedzi.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość morfologii kręgowców i podstaw fizyki oporu ośrodka (pojęcia z zakresu biologii i fizyki bez wzorów matematycznych).\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Uczeń pisze \"pióra / łuski zmniejszają tarcie\" - to **częściowo prawda**, ale **nie jest to cecha WSPÓLNA**: łuski ≠ pióra. Klucz oczekuje cechy identycznej w obu grupach.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Uczeń pisze \"skrzydła / płetwy\" - to narządy **ruchu**, nie cecha zmniejszająca opór przez kształt sylwetki; poza tym funkcjonują zupełnie inaczej (propulsja vs. aerodynamika płetwy ogonowej).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Polecenie mówi \"widoczne na rysunkach\" - nie wolno pisać o cechach wewnętrznych (budowa układu oddechowego, pęcherz pławny). Klucz automatycznie odrzuca takie odpowiedzi.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Uważaj na zakres - pytanie o **jedno** przystosowanie. Nie pisz listy - wybierz najważniejsze (opływowy kształt) i uzasadnij konkretnie.","image":"img/biologia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-10.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 10.1. (0-1)<br>Określ jedno wspólne przystosowanie w budowie ciała ptaka i ryby, widoczne<br>na rysunkach, które służy zmniejszaniu oporu ośrodka podczas poruszania się tych<br>zwierząt.</p>","answer_text_html":"<p>10.1. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia.<br>Zdający [ ] przedstawia i wyjaśnia<br>procesy i zjawiska biologiczne; [ ].<br>przedstawia związki między strukturą<br>a funkcją na różnych poziomach<br>organizacji życia, przedstawia i wyjaśnia<br>zależności między organizmem<br>a środowiskiem [ ].<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów.</p>\n<ol><li>Zwierzęta kręgowe. Zdający:</li><li>wymienia cechy charakterystyczne ryb [ ],</li></ol>\n<p>ptaków [ ] w powiązaniu ze środowiskiem<br>i trybem życia.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za podanie właściwej wspólnej i widocznej na rysunkach cechy budowy ciała ryby<br>i ptaka, będącej przystosowaniem do zmniejszania oporu ośrodka podczas poruszania<br>się tych zwierząt.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>opływowy kształt ciała (dopuszczalne: obły kształt ciała lub hydrodynamiczny u ryby<br>a aerodynamiczny u ptaka)<br>wrzecionowaty kształt ciała<br>dachówkowato ułożone łuski i pióra<br>zaostrzony przód ciała</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Opływowy (hydrodynamiczny/aerodynamiczny) kształt ciała</strong> - obie sylwetki mają ciało wydłużone, zwężające się ku przodowi i ku tyłowi, bez wystających elementów spowalniających ruch.</p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza mechanizmu fizycznego (opór ośrodka)</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Co to jest opór ośrodka?</strong><br>Ośrodek (woda dla ryb, powietrze dla ptaków) stawia opór każdemu poruszającemu się obiektowi. Im większa <strong>powierzchnia czołowa</strong> i im bardziej <strong>nieregularny kształt</strong>, tym większy opór (turbulencje).</p>\n<p><strong>Krok 2 - Co widać na rysunkach?</strong></p>\n<ul><li><strong>Karaś</strong> (<em>Carassius</em>): ciało bocznie spłaszczone, wrzecionowate - maksymalna szerokość w środku, zwężające się ku głowie i ogonowi.</li><li><strong>Siewnica</strong> (<em>Pluvialis squatarola</em>) w locie: ciało wydłużone, skrzydła przylegają do tułowia, głowa przedłuża linię sylwetki.</li></ul>\n<p><strong>Krok 3 - Wspólny mianownik:</strong><br>Oba zwierzęta mają <strong>opływowy (strumieniowy) kształt ciała</strong> - cecha widoczna bezpośrednio na rysunkach. Taki kształt minimalizuje turbulencje przez płynne odprowadzanie cząstek ośrodka wzdłuż ciała.</p>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Opór \\(\\propto\\) powierzchnia czołowa × kształt sylwetki → obie grupy &quot;wybrały&quot; ewolucyjnie tę samą odpowiedź na to samo wyzwanie fizyczne.</p>\n<h4>Sposób 2 - Ewolucja konwergentna (różne linie, to samo rozwiązanie)</h4>\n<p>Ryby i ptaki to <strong>odległe ewolucyjnie</strong> gromady kręgowców:</p>\n<p>| Cecha | Ryba (karaś) | Ptak (siewnica) |<br>| Ośrodek ruchu | woda | powietrze |<br>| Linia ewolucyjna | Actinopterygii | Aves |<br>| Wspólne przodkowie | prawie brak | - |</p>\n<p>Mimo to <strong>obie grupy niezależnie wykształciły identyczne rozwiązanie morfologiczne</strong> - to klasyczny przykład <strong>ewolucji konwergentnej</strong> (analogii): dobór naturalny premiuje te same cechy budowy, gdy ośrodki fizyczne (woda, powietrze) stawiają podobne wymagania.</p>\n<p>Patrząc na rysunki: nie ma mowy o homologii (wspólnym przodku z tą cechą) - to <strong>analogia funkcjonalna</strong>. Właśnie dlatego odpowiedź &quot;opływowy kształt ciała&quot; jest jedyną widoczną na rysunkach wspólną cechą.</p>\n<h4>Sposób 3 - Eliminacja cech niewidocznych lub niezaliczanych</h4>\n<p>Uczeń może próbować wskazać inne cechy - sprawdźmy, czy widać je na rysunkach i czy zmniejszają opór:</p>\n<p>| Propozycja ucznia | Czy widać na rysunku? | Czy wspólna? | Czy zmniejsza opór? | Ocena |<br>| Opływowy kształt ciała | ✅ TAK | ✅ TAK | ✅ TAK | ✅ <strong>ZALICZ</strong> |<br>| Obecność piór / łusek | ✅ TAK | ❌ NIE (inne struktury) | Częściowo | ❌ Nie wspólne |<br>| Linia boczna u ryb | ❌ NIE widać | ❌ NIE dotyczy ptaka | NIE | ❌ |<br>| Skrzydła / płetwy | ✅ TAK | ❌ NIE (różna funkcja) | Inaczej działają | ❌ Nie identyczna cecha |</p>\n<p><strong>Wniosek z eliminacji:</strong> Jedyną cechą jednocześnie widoczną na obu rysunkach, wspólną i redukującą opór jest <strong>kształt sylwetki - opływowy / wrzecionowaty</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>1 pkt</strong> - za podanie wlasciwej, wspolnej i widocznej na rysunkach cechy budowy ciala ryby i ptaka bedacej przystosowaniem do zmniejszania oporu osrodka (np. <strong>oplywowy / wrzecionowaty ksztalt ciala</strong>, dachowkowato ulozone luski i piora, zaostrzony przod ciala).<br><br><strong>0 pkt</strong> - odpowiedz niespelniajaca wymagan lub brak odpowiedzi.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość morfologii kręgowców i podstaw fizyki oporu ośrodka (pojęcia z zakresu biologii i fizyki bez wzorów matematycznych).</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Uczeń pisze &quot;pióra / łuski zmniejszają tarcie&quot; - to <strong>częściowo prawda</strong>, ale <strong>nie jest to cecha WSPÓLNA</strong>: łuski ≠ pióra. Klucz oczekuje cechy identycznej w obu grupach.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Uczeń pisze &quot;skrzydła / płetwy&quot; - to narządy <strong>ruchu</strong>, nie cecha zmniejszająca opór przez kształt sylwetki; poza tym funkcjonują zupełnie inaczej (propulsja vs. aerodynamika płetwy ogonowej).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Polecenie mówi &quot;widoczne na rysunkach&quot; - nie wolno pisać o cechach wewnętrznych (budowa układu oddechowego, pęcherz pławny). Klucz automatycznie odrzuca takie odpowiedzi.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Uważaj na zakres - pytanie o <strong>jedno</strong> przystosowanie. Nie pisz listy - wybierz najważniejsze (opływowy kształt) i uzasadnij konkretnie.</blockquote>"}]}