{"id":"biologia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/10.2","paper_id":"biologia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"10.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10.2. (0-1)\nWyjaśnij, uwzględniając nazwę i funkcję specyficznego dla ryb narządu zmysłu,\ndlaczego ryby w akwarium zatrzymują się przed jego szklanymi ścianami.\nMBI_1R","answer":null,"answer_text":"10.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja.\nZdający objaśnia i komentuje informacje,\n[ ] wyjaśnia zależności przyczynowo-\nskutkowe, [ ] formułuje i przedstawia\nopinie związane z omawianymi\nzagadnieniami biologicznymi, dobierając\nracjonalne argumenty.\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający [ ]\nprzedstawia związki między strukturą\na funkcją na różnych poziomach\norganizacji życia, przedstawia i wyjaśnia\nzależności między organizmem\na środowiskiem [ ].\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n12. Zwierzęta kręgowe. Zdający:\n1) wymienia cechy charakterystyczne ryb [ ],\nptaków [ ] w powiązaniu ze środowiskiem\ni trybem życia.\n13. Porównanie struktur zwierząt\nodpowiedzialnych za realizację różnych\nczynności życiowych. Zdający:\n4) wymienia rodzaje zmysłów występujące\nu zwierząt, wymienia odbierane bodźce,\nokreśla odbierające je receptory i przedstawia\nich funkcje.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne wyjaśnienie przyczyny zatrzymywania się ryb się przed ścianami\nakwarium, uwzględniające obecność linii nabocznej i jej funkcję związaną z odbiorem\nzmiany ruchów wody spowodowanych przeszkodą lub fal odbitych od przeszkody.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nRyby mają linię naboczną, która odbiera informacje ze środowiska dotyczące ruchów\nwody i pozwala im wyczuć niewidzialną przeszkodę ze względu na odbitą od niej falę.\nLinia naboczna ryb odbiera informacje o zmieniającym się w pobliżu szyby ciśnieniu\nwody, dlatego ryby ją omijają.\nZadanie 11. (0-3)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nRyby posiadają **linię boczną** (narząd czucia bocznego) - narząd zmysłu wyczuwający zmiany ciśnienia i ruchy wody. Gdy ryba zbliża się do szklanej ściany, woda wypychana przez jej ruch **odbija się od ściany** i wraca jako fala ciśnienia. Linia boczna wykrywa tę odbitą falę, sygnalizując przeszkodę - ryba zatrzymuje się.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku\n\n1. **Narząd:** Linia boczna (*linea lateralis*) - kanał biegnący wzdłuż tułowia ryby, wypełniony wodą; zawiera **komórki włosowate (neuromasztowe)** reagujące na odkształcenia mechaniczne.\n2. **Funkcja:** Rejestruje zmiany ciśnienia wody, prądy i wibracje w najbliższym otoczeniu (propriocepcja hydrodynamiczna).\n3. **Mechanizm zatrzymania:**\n- Ryba płynie → wypycha przed sobą falę ciśnienia wody.\n- Fala uderza w **nieprzepuszczalną dla wody** szklaną ścianę i **odbija się**.\n- Odciśnięta fala powrotna dociera do linii bocznej.\n- Komórki neuromasztowe uginają się pod wpływem zmiany ciśnienia → impuls nerwowy → mózg interpretuje sygnał jako: \"przeszkoda blisko\".\n4. **Efekt:** Ryba hamuje przed ścianą, nie widząc jej (szkło przezroczyste), ale **\"czując\" odbite ciśnienie wody**.\n\n## Sposób 2 - Analogia i kontrast (dlaczego samo oko nie wystarczy)\n\nSzklana ściana jest **przezroczysta** - ryba nie widzi jej wzrokiem (brak kontrastu wizualnego). Gdyby ryba polegała wyłącznie na oczach, uderzałaby w ścianę. Linia boczna działa jak **sonar hydrodynamiczny** - nie wymaga kontrastu wzrokowego, wykrywa fizyczną barierę dla przepływu wody. To tłumaczy, dlaczego **ryby ślepe** (np. jaskiniowe) również nie uderzają w ściany - linia boczna jest u nich szczególnie rozwinięta.\n\n| Zmysł | Wykrywa szybę? | Dlaczego |\n| Wzrok | ❌ Nie | Szkło przezroczyste - brak bodźca wzrokowego |\n| Linia boczna | ✅ Tak | Szyba odbija falę ciśnienia wody - bodziec mechaniczny |\n\n## Sposób 3 - Definicja + klasyfikacja specyficzności narządu\n\nPolecenie wymaga **podania nazwy** i **specyficzności** (tylko ryby). Schemat odpowiedzi:\n\n- **Nazwa:** linia boczna / narząd czucia bocznego (*organum sensus lateralis*)\n- **Specyficzność:** narząd **swoisty (unikalny) dla ryb** - nie występuje u ssaków, gadów, ptaków; w formie szczątkowej obecny u larw płazów i dojrzałych płazów wodnych (ale pytanie wskazuje ryby)\n- **Funkcja:** wykrywanie zmian ciśnienia i drgań w wodzie\n- **Zastosowanie w zadaniu:** wykrywa odbicie fali ciśnienia od szkła → ryba zatrzymuje się\n\nTaka trójkowa odpowiedź (nazwa + specyficzność + mechanizm) daje **pewność pełnego punktu**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **1 pkt** - za wyjasnienie przyczyny zatrzymywania sie ryb przed scianami akwarium, uwzgledniajace obecnosc **linii nabocznej** i jej funkcje zwiazana z odbiorem zmiany ruchow wody spowodowanych przeszkoda lub fal odbitych od przeszkody.\n>\n> **0 pkt** - odpowiedz niespelniajaca wymagan lub brak odpowiedzi.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość morfologii i fizjologii ryb (narząd zmysłu, mechanizm percepcji mechanoreceptorowej). Karta wzorów EM2023 nie zawiera sekcji dotyczącej zmysłów kręgowców.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Napisanie tylko \"ryby mają dobry słuch / wyczuwają dźwięki\" - za mało! Klucz wymaga **konkretnej nazwy narządu** (linia boczna).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Mylenie linii bocznej z **błędnikiem** (narząd równowagi i słuchu) - błędnik wykrywa przyspieszenie i dźwięki, **nie** zmiany ciśnienia zewnętrznego wody.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Twierdzenie, że ryba \"widzi ścianę\" - szklana ściana jest przezroczysta, ryba jej nie widzi; to właśnie dlatego zadanie podkreśla **specyficzny** (niełatwy do zastąpienia wzrokiem) narząd zmysłu.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pominięcie mechanizmu odbicia fali - sam opis narządu bez wyjaśnienia **dlaczego** zatrzymuje się właśnie przed ścianą to odpowiedź niekompletna (brak związku przyczynowo-skutkowego).","image":"img/biologia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-10.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":10,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 10.2. (0-1)<br>Wyjaśnij, uwzględniając nazwę i funkcję specyficznego dla ryb narządu zmysłu,<br>dlaczego ryby w akwarium zatrzymują się przed jego szklanymi ścianami.<br>MBI_1R</p>","answer_text_html":"<p>10.2. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja.<br>Zdający objaśnia i komentuje informacje,<br>[ ] wyjaśnia zależności przyczynowo-<br>skutkowe, [ ] formułuje i przedstawia<br>opinie związane z omawianymi<br>zagadnieniami biologicznymi, dobierając<br>racjonalne argumenty.<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający [ ]<br>przedstawia związki między strukturą<br>a funkcją na różnych poziomach<br>organizacji życia, przedstawia i wyjaśnia<br>zależności między organizmem<br>a środowiskiem [ ].<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów.</p>\n<ol><li>Zwierzęta kręgowe. Zdający:</li><li>wymienia cechy charakterystyczne ryb [ ],</li></ol>\n<p>ptaków [ ] w powiązaniu ze środowiskiem<br>i trybem życia.</p>\n<ol><li>Porównanie struktur zwierząt</li></ol>\n<p>odpowiedzialnych za realizację różnych<br>czynności życiowych. Zdający:</p>\n<ol><li>wymienia rodzaje zmysłów występujące</li></ol>\n<p>u zwierząt, wymienia odbierane bodźce,<br>określa odbierające je receptory i przedstawia<br>ich funkcje.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za poprawne wyjaśnienie przyczyny zatrzymywania się ryb się przed ścianami<br>akwarium, uwzględniające obecność linii nabocznej i jej funkcję związaną z odbiorem<br>zmiany ruchów wody spowodowanych przeszkodą lub fal odbitych od przeszkody.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>Ryby mają linię naboczną, która odbiera informacje ze środowiska dotyczące ruchów<br>wody i pozwala im wyczuć niewidzialną przeszkodę ze względu na odbitą od niej falę.<br>Linia naboczna ryb odbiera informacje o zmieniającym się w pobliżu szyby ciśnieniu<br>wody, dlatego ryby ją omijają.<br>Zadanie 11. (0-3)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Ryby posiadają <strong>linię boczną</strong> (narząd czucia bocznego) - narząd zmysłu wyczuwający zmiany ciśnienia i ruchy wody. Gdy ryba zbliża się do szklanej ściany, woda wypychana przez jej ruch <strong>odbija się od ściany</strong> i wraca jako fala ciśnienia. Linia boczna wykrywa tę odbitą falę, sygnalizując przeszkodę - ryba zatrzymuje się.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku</h4>\n<ol><li><strong>Narząd:</strong> Linia boczna (<em>linea lateralis</em>) - kanał biegnący wzdłuż tułowia ryby, wypełniony wodą; zawiera <strong>komórki włosowate (neuromasztowe)</strong> reagujące na odkształcenia mechaniczne.</li><li><strong>Funkcja:</strong> Rejestruje zmiany ciśnienia wody, prądy i wibracje w najbliższym otoczeniu (propriocepcja hydrodynamiczna).</li><li><strong>Mechanizm zatrzymania:</strong></li></ol>\n<ul><li>Ryba płynie → wypycha przed sobą falę ciśnienia wody.</li><li>Fala uderza w <strong>nieprzepuszczalną dla wody</strong> szklaną ścianę i <strong>odbija się</strong>.</li><li>Odciśnięta fala powrotna dociera do linii bocznej.</li><li>Komórki neuromasztowe uginają się pod wpływem zmiany ciśnienia → impuls nerwowy → mózg interpretuje sygnał jako: &quot;przeszkoda blisko&quot;.</li></ul>\n<ol><li><strong>Efekt:</strong> Ryba hamuje przed ścianą, nie widząc jej (szkło przezroczyste), ale <strong>&quot;czując&quot; odbite ciśnienie wody</strong>.</li></ol>\n<h4>Sposób 2 - Analogia i kontrast (dlaczego samo oko nie wystarczy)</h4>\n<p>Szklana ściana jest <strong>przezroczysta</strong> - ryba nie widzi jej wzrokiem (brak kontrastu wizualnego). Gdyby ryba polegała wyłącznie na oczach, uderzałaby w ścianę. Linia boczna działa jak <strong>sonar hydrodynamiczny</strong> - nie wymaga kontrastu wzrokowego, wykrywa fizyczną barierę dla przepływu wody. To tłumaczy, dlaczego <strong>ryby ślepe</strong> (np. jaskiniowe) również nie uderzają w ściany - linia boczna jest u nich szczególnie rozwinięta.</p>\n<p>| Zmysł | Wykrywa szybę? | Dlaczego |<br>| Wzrok | ❌ Nie | Szkło przezroczyste - brak bodźca wzrokowego |<br>| Linia boczna | ✅ Tak | Szyba odbija falę ciśnienia wody - bodziec mechaniczny |</p>\n<h4>Sposób 3 - Definicja + klasyfikacja specyficzności narządu</h4>\n<p>Polecenie wymaga <strong>podania nazwy</strong> i <strong>specyficzności</strong> (tylko ryby). Schemat odpowiedzi:</p>\n<ul><li><strong>Nazwa:</strong> linia boczna / narząd czucia bocznego (<em>organum sensus lateralis</em>)</li><li><strong>Specyficzność:</strong> narząd <strong>swoisty (unikalny) dla ryb</strong> - nie występuje u ssaków, gadów, ptaków; w formie szczątkowej obecny u larw płazów i dojrzałych płazów wodnych (ale pytanie wskazuje ryby)</li><li><strong>Funkcja:</strong> wykrywanie zmian ciśnienia i drgań w wodzie</li><li><strong>Zastosowanie w zadaniu:</strong> wykrywa odbicie fali ciśnienia od szkła → ryba zatrzymuje się</li></ul>\n<p>Taka trójkowa odpowiedź (nazwa + specyficzność + mechanizm) daje <strong>pewność pełnego punktu</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>1 pkt</strong> - za wyjasnienie przyczyny zatrzymywania sie ryb przed scianami akwarium, uwzgledniajace obecnosc <strong>linii nabocznej</strong> i jej funkcje zwiazana z odbiorem zmiany ruchow wody spowodowanych przeszkoda lub fal odbitych od przeszkody.<br><br><strong>0 pkt</strong> - odpowiedz niespelniajaca wymagan lub brak odpowiedzi.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość morfologii i fizjologii ryb (narząd zmysłu, mechanizm percepcji mechanoreceptorowej). Karta wzorów EM2023 nie zawiera sekcji dotyczącej zmysłów kręgowców.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Napisanie tylko &quot;ryby mają dobry słuch / wyczuwają dźwięki&quot; - za mało! Klucz wymaga <strong>konkretnej nazwy narządu</strong> (linia boczna).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Mylenie linii bocznej z <strong>błędnikiem</strong> (narząd równowagi i słuchu) - błędnik wykrywa przyspieszenie i dźwięki, <strong>nie</strong> zmiany ciśnienia zewnętrznego wody.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Twierdzenie, że ryba &quot;widzi ścianę&quot; - szklana ściana jest przezroczysta, ryba jej nie widzi; to właśnie dlatego zadanie podkreśla <strong>specyficzny</strong> (niełatwy do zastąpienia wzrokiem) narząd zmysłu.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pominięcie mechanizmu odbicia fali - sam opis narządu bez wyjaśnienia <strong>dlaczego</strong> zatrzymuje się właśnie przed ścianą to odpowiedź niekompletna (brak związku przyczynowo-skutkowego).</blockquote>"}]}