{"id":"biologia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/13.1","paper_id":"biologia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"13.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13.1. (0-1)\nUzupełnij poniższe zdanie tak, aby powstał poprawny opis zależności przedstawionej\nna wykresie. Podkreśl w każdym nawiasie właściwe określenie.\nW sytuacji obniżenia się pH osocza krwi (zwiększa się / zmniejsza się) powinowactwo\nhemoglobiny do tlenu, co powoduje, że tlen przyłączony do hemoglobiny jest\n(łatwiej / trudniej) odłączany od jej cząsteczki.","answer":null,"answer_text":"13.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja.\nZdający objaśnia i komentuje informacje,\nodnosi się krytycznie do przedstawionych\ninformacji […].\nIV Poszukiwanie, wykorzystanie\ni tworzenie informacji. Zdający odczytuje\n[…] i przetwarza, informacje […].\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n5. Układ oddechowy. Zdający:\n3) przedstawia mechanizm wymiany gazowej\nw tkankach i w płucach [ ]\n4) określa rolę krwi w transporcie tlenu\ni dwutlenku węgla.\nSchemat punktowania\n1 p. - za podkreślenie w zdaniu dwóch prawidłowych określeń.\n0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nW sytuacji obniżenia się pH osocza krwi, (zwiększa się / zmniejsza się) powinowactwo\nhemoglobiny do tlenu, co powoduje, że tlen przyłączony do hemoglobiny jest\n(łatwiej / trudniej) odłączany od jej cząsteczki.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n> W sytuacji obniżenia się pH osocza krwi **zmniejsza się** powinowactwo hemoglobiny do tlenu, co powoduje, że tlen przyłączony do hemoglobiny jest **łatwiej** odłączany od jej cząsteczki.\n\n## Sposób 1 - Odczyt z wykresu (analiza krzywych dysocjacji)\n\n**Krok 1 - Co pokazuje wykres?**\nMamy dwie krzywe sigmoidalne. Dla **pH 7,2** krzywa jest przesunięta **w prawo** w stosunku do pH 7,4. Co to znaczy?\n\n> Przy tym samym ciśnieniu parcjalnym \\(\\mathrm{O_2}\\) (np. 40 mm Hg) hemoglobina przy pH 7,2 osiąga **niższy % wysycenia** niż przy pH 7,4.\n\n**Krok 2 - Interpretacja biologiczna:**\nNiższe wysycenie przy tym samym ciśnieniu \\(\\mathrm{O_2}\\) = hemoglobina **słabiej wiąże tlen** = **mniejsze powinowactwo** do \\(\\mathrm{O_2}\\).\n\n**Krok 3 - Konsekwencja dla odłączania tlenu:**\nJeśli hemoglobina słabiej trzyma tlen → tlen **łatwiej** się odłącza i trafia do tkanek.\n\n**Wniosek:** obniżenie pH → zmniejsza się powinowactwo → łatwiej odłączany.\n\n## Sposób 2 - Mechanizm biologiczny (efekt Bohra)\n\nZjawisko opisane w zadaniu to **efekt Bohra** - jeden z kluczowych mechanizmów regulacji transportu \\(\\mathrm{O_2}\\) w organizmie.\n\n**Mechanizm krok po kroku:**\n\n1. Tkanki intensywnie metabolizujące wytwarzają dużo \\(\\ce{CO2}\\).\n2. \\(\\ce{CO2}\\) wnika do erytrocytów, anhydraza węglanowa katalizuje:\n$$\\ce{CO2 + H2O -> H2CO3 -> HCO3- + H+}$$\n3. Wzrost stężenia \\(\\ce{H+}\\) = **obniżenie pH** osocza (poniżej 7,4).\n4. Jony \\(\\ce{H+}\\) przyłączają się do reszt histydynowych hemoglobiny (His β146), **stabilizując formę T** (napięta, deoksyhemoglobina) o **niskim powinowactwie do \\(\\mathrm{O_2}\\)**.\n5. Hemoglobina w formie T **oddaje tlen** do tkanek - tlen **łatwiej** się odłącza.\n\n**Biologiczny sens:** Tam gdzie metabolizm jest intensywny (kwasowość rośnie), hemoglobina automatycznie uwalnia więcej \\(\\mathrm{O_2}\\) - precyzyjny mechanizm dostarczania tlenu \"na żądanie\".\n\n## Sposób 3 - Eliminacja przez logikę nawiasów\n\nSprawdzamy każdą lukę niezależnie metodą wykluczenia:\n\n**Luka 1** (*zwiększa się* / *zmniejsza się*):\n- Gdyby przy niższym pH powinowactwo **zwiększało się** → krzywa przesunęłaby się **w lewo** (wysycenie wyższe przy tym samym ciśnieniu O₂).\n- Na wykresie jest odwrotnie - krzywa pH 7,2 jest **w prawo** → powinowactwo **zmniejsza się**. ✓\n\n**Luka 2** (*łatwiej* / *trudniej*):\n- Mniejsze powinowactwo = słabsze wiązanie tlenu = tlen **łatwiej** odpada od hemoglobiny.\n- \"Trudniej\" byłoby poprawne przy **wzroście** powinowactwa - co jest sprzeczne z wynikiem luki 1. ✓\n\nObie luki są ze sobą **logicznie spójne** - nie można wybrać \"zmniejsza się\" + \"trudniej\" (to byłoby wewnętrzną sprzecznością).\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **1 pkt** - za podkreslenie w zdaniu **dwoch** prawidlowych okreslen.\n>\n> **0 pkt** - kazda inna odpowiedz lub brak odpowiedzi.\n>\n> Rozwiazanie CKE: przy obnizeniu pH osocza powinowactwo hemoglobiny do tlenu **zmniejsza sie**, przez co tlen jest **latwiej** odlaczany od hemoglobiny.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\n> 📖 **Karta wzorów CKE str. 9 (sekcja CHEMIA - reakcje kwas-zasada):**\n> Równanie dysocjacji kwasu węglowego:\n> \\[\\ce{H2CO3 <=> H+ + HCO3-}\\]\n> Przyda się do rozumienia Sposobu 2 - skąd bierze się zakwaszenie osocza przy wzroście \\(\\ce{CO2}\\).\n\n> 📖 **Karta wzorów CKE str. 4 (sekcja BIOLOGIA - wzory biochemiczne):**\n> Wymienione kwasy organiczne (pirogronowy, mlekowy) - kontekst: metabolizm beztlenowy też zakwasza środowisko (kwas mlekowy), co analogicznie wzmaga efekt Bohra podczas wysiłku.\n\nW tym zadaniu **główna wiedza pochodzi z wykresu + mechanizmu biologicznego** (efekt Bohra), a karta wzorów pełni rolę pomocniczą do zapisu reakcji chemicznych.\n\n## Dlaczego inne warianty są błędne\n\n| Błędny wybór | Typowy błąd rozumowania |\n| *zwiększa się* (luka 1) | Uczeń myli kierunek przesunięcia krzywej - krzywa w prawo = wyższe ciśnienie potrzebne do wysycenia = MNIEJSZE powinowactwo, nie większe |\n| *trudniej* (luka 2) | Uczeń myśli \"mniejsze powinowactwo = tlen mocniej trzymany\" - odwrotnie: mniejsze powinowactwo = luźniejsze wiązanie = łatwiejsze odłączanie |\n| *zwiększa się* + *trudniej* | Wewnętrznie spójna pomyłka - uczeń odczytał wykres odwrotnie (pomylił krzywe pH 7,2 i pH 7,4) |\n| *zmniejsza się* + *trudniej* | Logiczna sprzeczność - poprawna luka 1, ale luka 2 zaprzecza luce 1; efekt zakwaszenia na odłączanie tlenu źle zapamiętany |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Krzywa **w prawo** = **mniejsze** powinowactwo - studenci często intuicyjnie myślą odwrotnie. Zapamiętaj: krzywa w prawo = potrzebujesz WYŻSZEGO ciśnienia O₂ żeby osiągnąć to samo wysycenie = hemoglobina \"niechętnie\" łączy tlen.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Mniejsze powinowactwo ≠ tlen trudniej odłączany! To odwrotność - mniejsze przyciąganie = łatwiejsze oddawanie. Analogia: luźny uścisk dłoni łatwo puścić.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** pH 7,2 to dla człowieka **kwasica** (norma 7,35-7,45) - ale na maturze wystarczy wiedzieć, że niższe pH = bardziej kwaśne = efekt Bohra aktywny.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Zadanie wymaga podkreślenia **obu** nawiasów - 1 prawidłowy wybór bez drugiego = **0 punktów**. Nie zostawiaj żadnej luki bez odpowiedzi!","image":"img/biologia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-13.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 13.1. (0-1)
Uzupełnij poniższe zdanie tak, aby powstał poprawny opis zależności przedstawionej
na wykresie. Podkreśl w każdym nawiasie właściwe określenie.
W sytuacji obniżenia się pH osocza krwi (zwiększa się / zmniejsza się) powinowactwo
hemoglobiny do tlenu, co powoduje, że tlen przyłączony do hemoglobiny jest
(łatwiej / trudniej) odłączany od jej cząsteczki.

","answer_text_html":"

13.1. (0-1)
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
V. Rozumowanie i argumentacja.
Zdający objaśnia i komentuje informacje,
odnosi się krytycznie do przedstawionych
informacji […].
IV Poszukiwanie, wykorzystanie
i tworzenie informacji. Zdający odczytuje
[…] i przetwarza, informacje […].
V. Budowa i funkcjonowanie organizmu
człowieka.

\n
  1. Układ oddechowy. Zdający:
  2. przedstawia mechanizm wymiany gazowej
\n

w tkankach i w płucach [ ]

\n
  1. określa rolę krwi w transporcie tlenu
\n

i dwutlenku węgla.
Schemat punktowania
1 p. - za podkreślenie w zdaniu dwóch prawidłowych określeń.
0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.
Rozwiązanie
W sytuacji obniżenia się pH osocza krwi, (zwiększa się / zmniejsza się) powinowactwo
hemoglobiny do tlenu, co powoduje, że tlen przyłączony do hemoglobiny jest
(łatwiej / trudniej) odłączany od jej cząsteczki.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n
W sytuacji obniżenia się pH osocza krwi zmniejsza się powinowactwo hemoglobiny do tlenu, co powoduje, że tlen przyłączony do hemoglobiny jest łatwiej odłączany od jej cząsteczki.
\n

Sposób 1 - Odczyt z wykresu (analiza krzywych dysocjacji)

\n

Krok 1 - Co pokazuje wykres?
Mamy dwie krzywe sigmoidalne. Dla pH 7,2 krzywa jest przesunięta w prawo w stosunku do pH 7,4. Co to znaczy?

\n
Przy tym samym ciśnieniu parcjalnym \\(\\mathrm{O_2}\\) (np. 40 mm Hg) hemoglobina przy pH 7,2 osiąga niższy % wysycenia niż przy pH 7,4.
\n

Krok 2 - Interpretacja biologiczna:
Niższe wysycenie przy tym samym ciśnieniu \\(\\mathrm{O_2}\\) = hemoglobina słabiej wiąże tlen = mniejsze powinowactwo do \\(\\mathrm{O_2}\\).

\n

Krok 3 - Konsekwencja dla odłączania tlenu:
Jeśli hemoglobina słabiej trzyma tlen → tlen łatwiej się odłącza i trafia do tkanek.

\n

Wniosek: obniżenie pH → zmniejsza się powinowactwo → łatwiej odłączany.

\n

Sposób 2 - Mechanizm biologiczny (efekt Bohra)

\n

Zjawisko opisane w zadaniu to efekt Bohra - jeden z kluczowych mechanizmów regulacji transportu \\(\\mathrm{O_2}\\) w organizmie.

\n

Mechanizm krok po kroku:

\n
  1. Tkanki intensywnie metabolizujące wytwarzają dużo \\(\\ce{CO2}\\).
  2. \\(\\ce{CO2}\\) wnika do erytrocytów, anhydraza węglanowa katalizuje:
\n

$$\\ce{CO2 + H2O -> H2CO3 -> HCO3- + H+}$$

\n
  1. Wzrost stężenia \\(\\ce{H+}\\) = obniżenie pH osocza (poniżej 7,4).
  2. Jony \\(\\ce{H+}\\) przyłączają się do reszt histydynowych hemoglobiny (His β146), stabilizując formę T (napięta, deoksyhemoglobina) o niskim powinowactwie do \\(\\mathrm{O_2}\\).
  3. Hemoglobina w formie T oddaje tlen do tkanek - tlen łatwiej się odłącza.
\n

Biologiczny sens: Tam gdzie metabolizm jest intensywny (kwasowość rośnie), hemoglobina automatycznie uwalnia więcej \\(\\mathrm{O_2}\\) - precyzyjny mechanizm dostarczania tlenu "na żądanie".

\n

Sposób 3 - Eliminacja przez logikę nawiasów

\n

Sprawdzamy każdą lukę niezależnie metodą wykluczenia:

\n

Luka 1 (zwiększa się / zmniejsza się):

\n\n

Luka 2 (łatwiej / trudniej):

\n\n

Obie luki są ze sobą logicznie spójne - nie można wybrać "zmniejsza się" + "trudniej" (to byłoby wewnętrzną sprzecznością).

\n

Schemat oceniania CKE

\n
1 pkt - za podkreslenie w zdaniu dwoch prawidlowych okreslen.

0 pkt - kazda inna odpowiedz lub brak odpowiedzi.

Rozwiazanie CKE: przy obnizeniu pH osocza powinowactwo hemoglobiny do tlenu zmniejsza sie, przez co tlen jest latwiej odlaczany od hemoglobiny.
\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n
📖 Karta wzorów CKE str. 9 (sekcja CHEMIA - reakcje kwas-zasada):
Równanie dysocjacji kwasu węglowego:
\\[\\ce{H2CO3 <=> H+ + HCO3-}\\]
Przyda się do rozumienia Sposobu 2 - skąd bierze się zakwaszenie osocza przy wzroście \\(\\ce{CO2}\\).
\n
📖 Karta wzorów CKE str. 4 (sekcja BIOLOGIA - wzory biochemiczne):
Wymienione kwasy organiczne (pirogronowy, mlekowy) - kontekst: metabolizm beztlenowy też zakwasza środowisko (kwas mlekowy), co analogicznie wzmaga efekt Bohra podczas wysiłku.
\n

W tym zadaniu główna wiedza pochodzi z wykresu + mechanizmu biologicznego (efekt Bohra), a karta wzorów pełni rolę pomocniczą do zapisu reakcji chemicznych.

\n

Dlaczego inne warianty są błędne

\n

| Błędny wybór | Typowy błąd rozumowania |
| zwiększa się (luka 1) | Uczeń myli kierunek przesunięcia krzywej - krzywa w prawo = wyższe ciśnienie potrzebne do wysycenia = MNIEJSZE powinowactwo, nie większe |
| trudniej (luka 2) | Uczeń myśli "mniejsze powinowactwo = tlen mocniej trzymany" - odwrotnie: mniejsze powinowactwo = luźniejsze wiązanie = łatwiejsze odłączanie |
| zwiększa się + trudniej | Wewnętrznie spójna pomyłka - uczeń odczytał wykres odwrotnie (pomylił krzywe pH 7,2 i pH 7,4) |
| zmniejsza się + trudniej | Logiczna sprzeczność - poprawna luka 1, ale luka 2 zaprzecza luce 1; efekt zakwaszenia na odłączanie tlenu źle zapamiętany |

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga: Krzywa w prawo = mniejsze powinowactwo - studenci często intuicyjnie myślą odwrotnie. Zapamiętaj: krzywa w prawo = potrzebujesz WYŻSZEGO ciśnienia O₂ żeby osiągnąć to samo wysycenie = hemoglobina "niechętnie" łączy tlen.
\n
⚠️ Uwaga: Mniejsze powinowactwo ≠ tlen trudniej odłączany! To odwrotność - mniejsze przyciąganie = łatwiejsze oddawanie. Analogia: luźny uścisk dłoni łatwo puścić.
\n
⚠️ Uwaga: pH 7,2 to dla człowieka kwasica (norma 7,35-7,45) - ale na maturze wystarczy wiedzieć, że niższe pH = bardziej kwaśne = efekt Bohra aktywny.
\n
⚠️ Uwaga: Zadanie wymaga podkreślenia obu nawiasów - 1 prawidłowy wybór bez drugiego = 0 punktów. Nie zostawiaj żadnej luki bez odpowiedzi!
"}]}