{"id":"biologia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/13.3","paper_id":"biologia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"13.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13.3. (0-1)\nPodaj inną niż jon wodorowęglanowy postać, w której jest transportowany CO2 we krwi\nczłowieka.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n12.1.\n12.2.\n13.1.\n13.2.\n13.3.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nMBI_1R","answer":null,"answer_text":"13.3. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nII. Pogłębienie wiadomości dotyczących\nbudowy i funkcjonowania organizmu\nludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie\norganizmu ludzkiego na różnych poziomach\nzłożoności [ ].\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n5. Układ oddechowy. Zdający:\n4) określa rolę krwi w transporcie tlenu\ni dwutlenku węgla.\nSchemat punktowania\n1 p. - za prawidłowe podanie przykładu postaci, w jakiej CO2 jest transportowany przez krew.\n0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• rozpuszczony (fizycznie) w osoczu krwi / CO2\n• w postaci karbaminianów / przyłączony do hemoglobiny i białek osocza / przyłączony\ndo hemoglobiny / w postaci karbaminohemoglobiny\n• HbCO2, HHbCO2\nUwaga:\nNie uznaje się następujących odpowiedzi: karboksyhemoglobina, karbamylohemoglobina,\nkwas węglowy, H2CO3.\nZadanie 14. (0-3)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n\\(\\ce{CO2}\\) jest transportowany we krwi człowieka (poza formą jonów wodorowęglanowych \\(\\ce{HCO3-}\\)) w dwóch innych postaciach:\n\n1. **Rozpuszczony w osoczu** (fizycznie, w formie wolnego \\(\\ce{CO2}\\))\n2. **Karbaminohemoglobina** - związany kowalencyjnie z grupami aminowymi hemoglobiny (HbCO₂)\n\nAby zdobyć 1 pkt wystarczy podać **jedną** z powyższych form.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny transportu CO₂\n\nTransport \\(\\ce{CO2}\\) z tkanek do płuc odbywa się trzema równoległymi mechanizmami:\n\n**Forma 1 - jony wodorowęglanowe (podana w zadaniu, ~70% transportu):**\n> \\(\\ce{CO2 + H2O <-> H2CO3 <-> H+ + HCO3-}\\)\n> W erytrocytach enzym **anhydraza węglanowa** przyspiesza tę reakcję ×10 000.\n> \\(\\ce{HCO3-}\\) przechodzi do osocza, a \\(\\ce{H+}\\) jest buforowany przez hemoglobinę.\n\n**Forma 2 - fizycznie rozpuszczony \\(\\ce{CO2}\\) w osoczu (~8-10% transportu):**\n> \\(\\ce{CO2}\\) jest gazem słabo rozpuszczalnym w wodzie, ale przy dużym gradiencie stężeń (tkanka: wytwarzanie \\(\\ce{CO2}\\)) pewna część dyfunduje bezpośrednio do osocza i pozostaje w postaci **wolnych cząsteczek \\(\\ce{CO2}\\)**.\n> To najprostsza forma - brak reakcji chemicznej, transport fizyczny.\n\n**Forma 3 - karbaminohemoglobina (HbCO₂, ~20-23% transportu):**\n> \\(\\ce{CO2}\\) reaguje z wolnymi grupami aminowymi \\(\\ce{-NH2}\\) łańcuchów globiny:\n> \\(\\ce{Hb-NH2 + CO2 <-> Hb-NH-COO- + H+}\\)\n> Powstaje **karbaminian** - wiązanie kowalencyjne \\(\\ce{N-COO-}\\).\n> **Uwaga:** to NIE jest połączenie z grupą hemową (tam \\(\\ce{Fe^{2+}}\\) łączy się z \\(\\ce{O2}\\), \\(\\ce{CO}\\)).\n\n## Sposób 2 - Eliminacja typowych pomyłek (podejście diagnostyczne)\n\nUczeń ma podać formę **inną niż \\(\\ce{HCO3-}\\)**. Sprawdzamy systematycznie co może napisać:\n\n| Kandydatka | Czy poprawna? | Wyjaśnienie |\n| \\(\\ce{HCO3-}\\) | ❌ wykluczona przez treść zadania | podano jako punkt wyjścia |\n| \\(\\ce{H2CO3}\\) (kwas węglowy) | ⚠️ **dyskusyjne** | chwilowy intermediat, de facto = hydratacja \\(\\ce{CO2}\\), klucz CKE nie przewiduje tej odpowiedzi jako głównej |\n| Wolny \\(\\ce{CO2}\\) (rozpuszczony) | ✅ **TAK** | fizyczny transport w osoczu |\n| Karbaminohemoglobina | ✅ **TAK** | biochemiczny transport z hemoglobiną |\n| Oksyhemoglobina | ❌ NIE | transportuje \\(\\ce{O2}\\), nie \\(\\ce{CO2}\\) |\n| Methemoglobina | ❌ NIE | forma patologiczna, \\(\\ce{Fe^{3+}}\\) - nie transportuje \\(\\ce{CO2}\\) |\n\n**Wniosek z eliminacji:** Bezpieczne odpowiedzi to **karbaminohemoglobina** lub **wolny \\(\\ce{CO2}\\) rozpuszczony w osoczu (plazmie)**.\n\n## Sposób 3 - Wnioskowanie przez proporcje transportu\n\nJeśli uczeń nie pamięta nazw, może rozumować przez logikę fizjologiczną:\n\n> Krew to mieszanina osocza (płyn wodny) i erytrocytów (zawierają hemoglobinę).\n> \\(\\ce{CO2}\\) musi jakoś \"zmieścić się\" w obu frakcjach.\n>\n> - W **osoczu (frakcja wodna)**: \\(\\ce{CO2}\\) albo się rozpuszcza (fizycznie) albo reaguje na \\(\\ce{HCO3-}\\).\n> → Forma fizyczna = **wolny \\(\\ce{CO2}\\)** ✅\n>\n> - W **erytrocytach (frakcja białkowa)**: hemoglobina ma wolne grupy \\(\\ce{-NH2}\\) - mogą reagować z \\(\\ce{CO2}\\).\n> → Forma białkowa = **karbaminohemoglobina** ✅\n\nSchemat: **krew = osocze + erytrocyty → stąd 3 formy transportu \\(\\ce{CO2}\\)**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **1 pkt** - za podanie przykladu innej niz jon wodoroweglanowy postaci transportu CO2 we krwi: **rozpuszczony fizycznie w osoczu** lub **w postaci karbaminianow / przylaczony do hemoglobiny (karbaminohemoglobina)**.\n>\n> **0 pkt** - kazda inna odpowiedz lub brak odpowiedzi.\n>\n> CKE nie uznaje: karboksyhemoglobina, karbamylohemoglobina, kwas weglowy, H2CO3.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów** - wymagana jest znajomość fizjologii transportu gazów oddechowych.\n\nJednak na maturze możesz użyć karty pomocniczo:\n> 📖 Karta wzorów CKE str. 4 - hydroliza / reakcje biochemiczne (ogólny schemat):\n> Równanie \\(\\ce{CO2 + H2O <-> H2CO3 <-> H+ + HCO3-}\\) nie jest wprost na karcie, ale karta BIO str. 4 zawiera wzory kwasów organicznych, które pomagają \"przypomnieć\" logikę grup karboksylowych i karbaminianowych.\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Pułapka 1:** Mylenie **karbaminohemoglobiny** z **karboksyhemoglobiną**. Karboksyhemoglobina (HbCO) to PATOLOGICZNE połączenie hemoglobiny z **tlenkiem węgla** \\(\\ce{CO}\\) - trucizna! Karbaminohemoglobina (HbCO₂) = fizjologiczny transport \\(\\ce{CO2}\\). Nazwy brzmią podobnie - uważaj!\n\n> ⚠️ **Pułapka 2:** Pisanie \"\\(\\ce{H2CO3}\\)\" jako odpowiedź. Kwas węglowy to jedynie **nietrwały intermediat** (czas życia ~microsekund), de facto nie jest samodzielną \"formą transportu\" i CKE go nie uznaje.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3:** Zakładanie, że \\(\\ce{CO2}\\) łączy się z grupą **hemową** (żelazową) hemoglobiny. **Nie** - \\(\\ce{CO2}\\) wiąże się z grupami **aminowymi (-NH₂) globiny** (białkowej części). Grupę hemową zajmuje \\(\\ce{O2}\\) (i \\(\\ce{CO}\\) w zatruciu).\n\n> ⚠️ **Pułapka 4:** Napisanie tylko \"hemoglobina\" bez słowa \"karbamino-\". Sama \"hemoglobina\" jako odpowiedź może być zbyt ogólna - klucz oczekuje wskazania konkretnej formy połączenia.","image":"img/biologia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-13.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 13.3. (0-1)<br>Podaj inną niż jon wodorowęglanowy postać, w której jest transportowany CO2 we krwi<br>człowieka.<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>12.1.<br>12.2.<br>13.1.<br>13.2.<br>13.3.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>1<br>1<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>MBI_1R</p>","answer_text_html":"<p>13.3. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>II. Pogłębienie wiadomości dotyczących<br>budowy i funkcjonowania organizmu<br>ludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie<br>organizmu ludzkiego na różnych poziomach<br>złożoności [ ].<br>V. Budowa i funkcjonowanie organizmu<br>człowieka.</p>\n<ol><li>Układ oddechowy. Zdający:</li><li>określa rolę krwi w transporcie tlenu</li></ol>\n<p>i dwutlenku węgla.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za prawidłowe podanie przykładu postaci, w jakiej CO2 jest transportowany przez krew.<br>0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>• rozpuszczony (fizycznie) w osoczu krwi / CO2<br>• w postaci karbaminianów / przyłączony do hemoglobiny i białek osocza / przyłączony<br>do hemoglobiny / w postaci karbaminohemoglobiny<br>• HbCO2, HHbCO2<br>Uwaga:<br>Nie uznaje się następujących odpowiedzi: karboksyhemoglobina, karbamylohemoglobina,<br>kwas węglowy, H2CO3.<br>Zadanie 14. (0-3)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>\\(\\ce{CO2}\\) jest transportowany we krwi człowieka (poza formą jonów wodorowęglanowych \\(\\ce{HCO3-}\\)) w dwóch innych postaciach:</p>\n<ol><li><strong>Rozpuszczony w osoczu</strong> (fizycznie, w formie wolnego \\(\\ce{CO2}\\))</li><li><strong>Karbaminohemoglobina</strong> - związany kowalencyjnie z grupami aminowymi hemoglobiny (HbCO₂)</li></ol>\n<p>Aby zdobyć 1 pkt wystarczy podać <strong>jedną</strong> z powyższych form.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny transportu CO₂</h4>\n<p>Transport \\(\\ce{CO2}\\) z tkanek do płuc odbywa się trzema równoległymi mechanizmami:</p>\n<p><strong>Forma 1 - jony wodorowęglanowe (podana w zadaniu, ~70% transportu):</strong></p>\n<blockquote>\\(\\ce{CO2 + H2O &lt;-&gt; H2CO3 &lt;-&gt; H+ + HCO3-}\\)<br>W erytrocytach enzym <strong>anhydraza węglanowa</strong> przyspiesza tę reakcję ×10 000.<br>\\(\\ce{HCO3-}\\) przechodzi do osocza, a \\(\\ce{H+}\\) jest buforowany przez hemoglobinę.</blockquote>\n<p><strong>Forma 2 - fizycznie rozpuszczony \\(\\ce{CO2}\\) w osoczu (~8-10% transportu):</strong></p>\n<blockquote>\\(\\ce{CO2}\\) jest gazem słabo rozpuszczalnym w wodzie, ale przy dużym gradiencie stężeń (tkanka: wytwarzanie \\(\\ce{CO2}\\)) pewna część dyfunduje bezpośrednio do osocza i pozostaje w postaci <strong>wolnych cząsteczek \\(\\ce{CO2}\\)</strong>.<br>To najprostsza forma - brak reakcji chemicznej, transport fizyczny.</blockquote>\n<p><strong>Forma 3 - karbaminohemoglobina (HbCO₂, ~20-23% transportu):</strong></p>\n<blockquote>\\(\\ce{CO2}\\) reaguje z wolnymi grupami aminowymi \\(\\ce{-NH2}\\) łańcuchów globiny:<br>\\(\\ce{Hb-NH2 + CO2 &lt;-&gt; Hb-NH-COO- + H+}\\)<br>Powstaje <strong>karbaminian</strong> - wiązanie kowalencyjne \\(\\ce{N-COO-}\\).<br><strong>Uwaga:</strong> to NIE jest połączenie z grupą hemową (tam \\(\\ce{Fe^{2+}}\\) łączy się z \\(\\ce{O2}\\), \\(\\ce{CO}\\)).</blockquote>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja typowych pomyłek (podejście diagnostyczne)</h4>\n<p>Uczeń ma podać formę <strong>inną niż \\(\\ce{HCO3-}\\)</strong>. Sprawdzamy systematycznie co może napisać:</p>\n<p>| Kandydatka | Czy poprawna? | Wyjaśnienie |<br>| \\(\\ce{HCO3-}\\) | ❌ wykluczona przez treść zadania | podano jako punkt wyjścia |<br>| \\(\\ce{H2CO3}\\) (kwas węglowy) | ⚠️ <strong>dyskusyjne</strong> | chwilowy intermediat, de facto = hydratacja \\(\\ce{CO2}\\), klucz CKE nie przewiduje tej odpowiedzi jako głównej |<br>| Wolny \\(\\ce{CO2}\\) (rozpuszczony) | ✅ <strong>TAK</strong> | fizyczny transport w osoczu |<br>| Karbaminohemoglobina | ✅ <strong>TAK</strong> | biochemiczny transport z hemoglobiną |<br>| Oksyhemoglobina | ❌ NIE | transportuje \\(\\ce{O2}\\), nie \\(\\ce{CO2}\\) |<br>| Methemoglobina | ❌ NIE | forma patologiczna, \\(\\ce{Fe^{3+}}\\) - nie transportuje \\(\\ce{CO2}\\) |</p>\n<p><strong>Wniosek z eliminacji:</strong> Bezpieczne odpowiedzi to <strong>karbaminohemoglobina</strong> lub <strong>wolny \\(\\ce{CO2}\\) rozpuszczony w osoczu (plazmie)</strong>.</p>\n<h4>Sposób 3 - Wnioskowanie przez proporcje transportu</h4>\n<p>Jeśli uczeń nie pamięta nazw, może rozumować przez logikę fizjologiczną:</p>\n<blockquote>Krew to mieszanina osocza (płyn wodny) i erytrocytów (zawierają hemoglobinę).<br>\\(\\ce{CO2}\\) musi jakoś &quot;zmieścić się&quot; w obu frakcjach.<br><br>- W <strong>osoczu (frakcja wodna)</strong>: \\(\\ce{CO2}\\) albo się rozpuszcza (fizycznie) albo reaguje na \\(\\ce{HCO3-}\\).<br>→ Forma fizyczna = <strong>wolny \\(\\ce{CO2}\\)</strong> ✅<br><br>- W <strong>erytrocytach (frakcja białkowa)</strong>: hemoglobina ma wolne grupy \\(\\ce{-NH2}\\) - mogą reagować z \\(\\ce{CO2}\\).<br>→ Forma białkowa = <strong>karbaminohemoglobina</strong> ✅</blockquote>\n<p>Schemat: <strong>krew = osocze + erytrocyty → stąd 3 formy transportu \\(\\ce{CO2}\\)</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>1 pkt</strong> - za podanie przykladu innej niz jon wodoroweglanowy postaci transportu CO2 we krwi: <strong>rozpuszczony fizycznie w osoczu</strong> lub <strong>w postaci karbaminianow / przylaczony do hemoglobiny (karbaminohemoglobina)</strong>.<br><br><strong>0 pkt</strong> - kazda inna odpowiedz lub brak odpowiedzi.<br><br>CKE nie uznaje: karboksyhemoglobina, karbamylohemoglobina, kwas weglowy, H2CO3.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów</strong> - wymagana jest znajomość fizjologii transportu gazów oddechowych.</p>\n<p>Jednak na maturze możesz użyć karty pomocniczo:</p>\n<blockquote>📖 Karta wzorów CKE str. 4 - hydroliza / reakcje biochemiczne (ogólny schemat):<br>Równanie \\(\\ce{CO2 + H2O &lt;-&gt; H2CO3 &lt;-&gt; H+ + HCO3-}\\) nie jest wprost na karcie, ale karta BIO str. 4 zawiera wzory kwasów organicznych, które pomagają &quot;przypomnieć&quot; logikę grup karboksylowych i karbaminianowych.</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1:</strong> Mylenie <strong>karbaminohemoglobiny</strong> z <strong>karboksyhemoglobiną</strong>. Karboksyhemoglobina (HbCO) to PATOLOGICZNE połączenie hemoglobiny z <strong>tlenkiem węgla</strong> \\(\\ce{CO}\\) - trucizna! Karbaminohemoglobina (HbCO₂) = fizjologiczny transport \\(\\ce{CO2}\\). Nazwy brzmią podobnie - uważaj!</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2:</strong> Pisanie &quot;\\(\\ce{H2CO3}\\)&quot; jako odpowiedź. Kwas węglowy to jedynie <strong>nietrwały intermediat</strong> (czas życia ~microsekund), de facto nie jest samodzielną &quot;formą transportu&quot; i CKE go nie uznaje.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3:</strong> Zakładanie, że \\(\\ce{CO2}\\) łączy się z grupą <strong>hemową</strong> (żelazową) hemoglobiny. <strong>Nie</strong> - \\(\\ce{CO2}\\) wiąże się z grupami <strong>aminowymi (-NH₂) globiny</strong> (białkowej części). Grupę hemową zajmuje \\(\\ce{O2}\\) (i \\(\\ce{CO}\\) w zatruciu).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 4:</strong> Napisanie tylko &quot;hemoglobina&quot; bez słowa &quot;karbamino-&quot;. Sama &quot;hemoglobina&quot; jako odpowiedź może być zbyt ogólna - klucz oczekuje wskazania konkretnej formy połączenia.</blockquote>"}]}