{"id":"biologia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/14.3","paper_id":"biologia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"14.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14.3. (0-1)\nOkreśl, w jaki sposób uczniowie mogli sprawdzić podczas doświadczenia, czy cała\nskrobia została już rozłożona. Uwzględnij nazwę użytego odczynnika oraz efekt jego\ndziałania.\nMBI_1R","answer":null,"answer_text":"14.3. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIII. Pogłębienie znajomości metodyki\nbadań biologicznych. Zdający planuje […]\ndoświadczenia biologiczne; [ ] określa\nwarunki doświadczenia [ ], formułuje\nwnioski z przeprowadzonych obserwacji\ni doświadczeń.\nI. Budowa chemiczna organizmów.\n2. Węglowodany. Zdający:\n1) przedstawia budowę i podaje właściwości\nwęglowodanów; rozróżnia monosacharydy\ndisacharydy i polisacharydy.\nIII etap edukacyjny.\nZalecane doświadczenia i obserwacje.\nZdający:\n1) planuje i przeprowadza doświadczenie:\ne) sprawdzające obecność skrobi\nw produktach spożywczych.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne opisanie wykorzystania odczynnika do wykrycia obecności skrobi,\nuwzględniające nazwę odczynnika oraz obserwowany efekt, czyli określoną zmianę\nzabarwienia do odczytania wyników doświadczenia.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\n• Należy do każdej pobranej próbki dodać odczynnik, np. kroplę płynu Lugola i następnie\nobserwować zmiany zabarwienia roztworu. Jeżeli pojawi się kolor niebieski / granatowy,\nto skrobia nie została jeszcze strawiona w danej próbce.\nUwaga:\nDopuszczalne nazwy odczynnika: jodyna / I2 w KI.\nNie uznaje się podania w odpowiedzi jako nazw odczynnika: jodoform, jod.\nZadanie 15. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIV Poszukiwanie, wykorzystanie\ni tworzenie informacji. Zdający odczytuje\n[…] i przetwarza informacje […].\nV. Rozumowanie i argumentacja.\nZdający objaśnia i komentuje informacje,\n[…].\nII. Pogłębienie wiadomości dotyczących\nbudowy i funkcjonowania organizmu\nludzkiego. Zdający objaśnia\nfunkcjonowanie organizmu ludzkiego\nna różnych poziomach złożoności [ ].\nIII. Metabolizm.\n1. Enzymy. Zdający:\n4) podaje przykłady różnych sposobów\nregulacji aktywności enzymów w komórce\n([…] fosforylacja / defosforylacja […]).\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n12. Układ dokrewny. Zdający:\n2) […] przedstawia rolę hormonów\nw regulacji procesów życiowych.\nSchemat punktowania\n2 p. - za poprawne opisanie dwóch, przedstawionych na schemacie, sposobów hamującego\nwpływu insuliny na rozkład lipidów poprzez wpływ insuliny na aktywność lipazy:\nprzez defosforylację aktywnej lipazy oraz przez hamowanie fosforylacji jej\nnieaktywnej formy.\n1 p. - za poprawne opisanie tylko jednego ze sposobów hamującego wpływu insuliny\nna rozkład lipidów.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nInsulina:\n1. hamuje aktywację kinazy białkowej (powodowaną przez cAMP) niezbędnej do aktywacji\nlipazy poprzez jej fosforylację.\n2. pobudza odłączanie grupy fosforanowej od lipazy, co powoduje jej dezaktywację.\nZadanie 16. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nII. Pogłębienie wiadomości dotyczących\nbudowy i funkcjonowania organizmu\nludzkiego. Zdający objaśnia\nfunkcjonowanie organizmu ludzkiego\nna różnych poziomach złożoności [ ].\nIV Poszukiwanie, wykorzystanie\ni tworzenie informacji. Zdający odczytuje\n[…] i przetwarza informacje.\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n2. Homeostaza organizmu człowieka. Zdający:\n1) przedstawia mechanizmy i narządy\nodpowiedzialne za utrzymanie wybranych\nparametrów środowiska wewnętrznego\nna określonym poziomie […] np. stężenia\nglukozy we krwi […].\n12. Układ dokrewny. Zdający;\n5) wyjaśnia mechanizm antagonistycznego\ndziałania niektórych hormonów na przykładzie\ninsuliny i glukagonu [ ].\nSchemat punktowania\n1 p. - za prawidłowe uzupełnienie całego schematu, tj. podkreślenie dwóch wartości poziomu\nglukozy i wszystkich właściwych nazw narządów.\n0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nZadanie 17. (0-2)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nUczniowie mogli sprawdzić, czy cała skrobia została rozłożona, dodając **płyn Lugola (odczynnik jodowy)**. Jeśli skrobia została w całości rozłożona - płyn Lugola **nie zmienia barwy** (pozostaje żółtobrunatny/brązowy). Jeśli skrobia wciąż jest obecna - odczynnik **barwi się na granatowo-niebiesko** (ciemnofioletowo).\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: jod jako wskaźnik obecności skrobi\n\n**Krok 1 - Co wykrywa płyn Lugola?**\nPłyn Lugola zawiera jod (\\ce{I2}) i jodek potasu (\\ce{KI}). Jod wnika do helikalnych spiral łańcucha amylozowego skrobi, tworząc **kompleks inkluzyjny jod-amyloza** → intensywna barwa granatowo-niebieska.\n\n**Krok 2 - Co oznacza brak zabarwienia?**\nJeśli skrobia została rozłożona przez amylazę do **maltozy i glukozy** (disacharydu i monosacharydu), nie ma już helikalnych łańcuchów amylozowych. Jod nie ma gdzie wniknąć → **brak niebieskiego zabarwienia** → skrobia rozłożona w całości.\n\n**Krok 3 - Jak przeprowadzić próbę?**\nW trakcie doświadczenia uczniowie pobierają **kolejne próbki** mieszaniny reakcyjnej co określony czas i dodają do nich 2-3 krople płynu Lugola.\n- Niebieskie zabarwienie → skrobia wciąż obecna, reakcja niekompletna\n- Żółtobrunatne zabarwienie → skrobia całkowicie rozłożona ✓\n\n## Sposób 2 - Eliminacja i kontrast: dlaczego nie inne odczynniki\n\nMożna pomyśleć o innych odczynnikach do wykrywania cukrów - ale tu kluczowe jest, **co chcemy wykryć** (substrat, nie produkt):\n\n| Odczynnik | Co wykrywa | Czy nadaje się? |\n| **Płyn Lugola** | Skrobię (polisacharyd) | ✅ TAK - wykrywa obecność lub **brak** skrobi |\n| Odczynnik Fehlinga/Trommera | Cukry redukujące (glukoza, maltoza) | ❌ Pośrednio - wykrywa produkty, nie substrat |\n| Odczynnik Biureta | Białka (wiązania peptydowe) | ❌ Nie wykrywa skrobi |\n| Odczynnik Benedicta | Cukry redukujące | ❌ j.w. |\n\n**Wniosek:** Tylko płyn Lugola pozwala sprawdzić bezpośrednio, czy **skrobia zniknęła** - co jest dokładnie tym, o co pyta zadanie. Odczynnik Fehlinga informuje o produktach rozkładu (glukozie/maltozie), ale ich obecność nie dowodzi, że cała skrobia się rozłożyła.\n\n## Sposób 3 - Procedura operacyjna: próba kontrolna vs. próba doświadczalna\n\nUczniowie mogą zastosować **próbę seryjna (time-course)**:\n\n1. Na początku doświadczenia → próba z płynem Lugola → **barwa niebieska** (skrobia obecna = punkt wyjścia)\n2. Co 2-3 minuty → kolejne próbki → płyn Lugola → obserwacja zabarwienia\n3. Moment, gdy próbka **nie zmienia barwy** = punkt końcowy doświadczenia → skrobia całkowicie rozłożona\n\nTaki schemat pozwala także **śledzić kinetykę** reakcji enzymatycznej.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **1 pkt** - za opisanie wykorzystania odczynnika do wykrycia skrobi, uwzgledniajace **nazwe odczynnika** (plyn Lugola / jodyna / I2 w KI) oraz **obserwowany efekt** (zmiana zabarwienia - kolor niebieski / granatowy gdy skrobia obecna).\n>\n> **0 pkt** - odpowiedz niespelniajaca wymagan lub brak odpowiedzi.\n>\n> CKE nie uznaje nazw: jodoform, jod.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów CKE** - wystarczy znajomość:\n1. Odczynnika Lugola i jego reakcji ze skrobią (wiedza biochemiczna z zakresu szkoły)\n2. Produktów hydrolizy skrobi (maltoza, glukoza)\n\nKarta wzorów EM2023 str. 4-8 nie zawiera sekcji dot. odczynników jakościowych - to element wiedzy definicyjnej.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - uczeń pisze \"skrobia zabarwi się na niebiesko\" → to efekt OBECNOŚCI skrobi, a zadanie pyta o sprawdzenie, że skrobia jest NIEOBECNA (rozłożona). Poprawny efekt to **brak zabarwienia**.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pisanie samego \"odczynnik Fehlinga\" bez uzasadnienia - Fehling wykrywa produkty rozkładu (glukozę), nie dowodzi bezpośrednio braku skrobi. Klucz oczekuje płynu Lugola.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Niepisanie OBU elementów (nazwa odczynnika + efekt) = 0 pkt. Oba są wymagane przez schemat CKE - to klasyczna pułapka zadań 1-punktowych.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** \"Odczynnik barwi się na niebiesko\" - nieprecyzyjnie! To **roztwór w próbce** zmienia barwę, nie sam odczynnik. Pisz: \"roztwór/mieszanina reakcyjna nie zmienia barwy po dodaniu płynu Lugola\".","image":"img/biologia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-14.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":14,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 14.3. (0-1)<br>Określ, w jaki sposób uczniowie mogli sprawdzić podczas doświadczenia, czy cała<br>skrobia została już rozłożona. Uwzględnij nazwę użytego odczynnika oraz efekt jego<br>działania.<br>MBI_1R</p>","answer_text_html":"<p>14.3. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>III. Pogłębienie znajomości metodyki<br>badań biologicznych. Zdający planuje […]<br>doświadczenia biologiczne; [ ] określa<br>warunki doświadczenia [ ], formułuje<br>wnioski z przeprowadzonych obserwacji<br>i doświadczeń.<br>I. Budowa chemiczna organizmów.</p>\n<ol><li>Węglowodany. Zdający:</li><li>przedstawia budowę i podaje właściwości</li></ol>\n<p>węglowodanów; rozróżnia monosacharydy<br>disacharydy i polisacharydy.<br>III etap edukacyjny.<br>Zalecane doświadczenia i obserwacje.<br>Zdający:</p>\n<ol><li>planuje i przeprowadza doświadczenie:</li></ol>\n<p>e) sprawdzające obecność skrobi<br>w produktach spożywczych.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za poprawne opisanie wykorzystania odczynnika do wykrycia obecności skrobi,<br>uwzględniające nazwę odczynnika oraz obserwowany efekt, czyli określoną zmianę<br>zabarwienia do odczytania wyników doświadczenia.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązanie<br>• Należy do każdej pobranej próbki dodać odczynnik, np. kroplę płynu Lugola i następnie<br>obserwować zmiany zabarwienia roztworu. Jeżeli pojawi się kolor niebieski / granatowy,<br>to skrobia nie została jeszcze strawiona w danej próbce.<br>Uwaga:<br>Dopuszczalne nazwy odczynnika: jodyna / I2 w KI.<br>Nie uznaje się podania w odpowiedzi jako nazw odczynnika: jodoform, jod.<br>Zadanie 15. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>IV Poszukiwanie, wykorzystanie<br>i tworzenie informacji. Zdający odczytuje<br>[…] i przetwarza informacje […].<br>V. Rozumowanie i argumentacja.<br>Zdający objaśnia i komentuje informacje,<br>[…].<br>II. Pogłębienie wiadomości dotyczących<br>budowy i funkcjonowania organizmu<br>ludzkiego. Zdający objaśnia<br>funkcjonowanie organizmu ludzkiego<br>na różnych poziomach złożoności [ ].<br>III. Metabolizm.</p>\n<ol><li>Enzymy. Zdający:</li><li>podaje przykłady różnych sposobów</li></ol>\n<p>regulacji aktywności enzymów w komórce<br>([…] fosforylacja / defosforylacja […]).<br>V. Budowa i funkcjonowanie organizmu<br>człowieka.</p>\n<ol><li>Układ dokrewny. Zdający:</li><li>[…] przedstawia rolę hormonów</li></ol>\n<p>w regulacji procesów życiowych.<br>Schemat punktowania<br>2 p. - za poprawne opisanie dwóch, przedstawionych na schemacie, sposobów hamującego<br>wpływu insuliny na rozkład lipidów poprzez wpływ insuliny na aktywność lipazy:<br>przez defosforylację aktywnej lipazy oraz przez hamowanie fosforylacji jej<br>nieaktywnej formy.<br>1 p. - za poprawne opisanie tylko jednego ze sposobów hamującego wpływu insuliny<br>na rozkład lipidów.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>Insulina:</p>\n<ol><li>hamuje aktywację kinazy białkowej (powodowaną przez cAMP) niezbędnej do aktywacji</li></ol>\n<p>lipazy poprzez jej fosforylację.</p>\n<ol><li>pobudza odłączanie grupy fosforanowej od lipazy, co powoduje jej dezaktywację.</li></ol>\n<p>Zadanie 16. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>II. Pogłębienie wiadomości dotyczących<br>budowy i funkcjonowania organizmu<br>ludzkiego. Zdający objaśnia<br>funkcjonowanie organizmu ludzkiego<br>na różnych poziomach złożoności [ ].<br>IV Poszukiwanie, wykorzystanie<br>i tworzenie informacji. Zdający odczytuje<br>[…] i przetwarza informacje.<br>V. Budowa i funkcjonowanie organizmu<br>człowieka.</p>\n<ol><li>Homeostaza organizmu człowieka. Zdający:</li><li>przedstawia mechanizmy i narządy</li></ol>\n<p>odpowiedzialne za utrzymanie wybranych<br>parametrów środowiska wewnętrznego<br>na określonym poziomie […] np. stężenia<br>glukozy we krwi […].</p>\n<ol><li>Układ dokrewny. Zdający;</li><li>wyjaśnia mechanizm antagonistycznego</li></ol>\n<p>działania niektórych hormonów na przykładzie<br>insuliny i glukagonu [ ].<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za prawidłowe uzupełnienie całego schematu, tj. podkreślenie dwóch wartości poziomu<br>glukozy i wszystkich właściwych nazw narządów.<br>0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>Zadanie 17. (0-2)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Uczniowie mogli sprawdzić, czy cała skrobia została rozłożona, dodając <strong>płyn Lugola (odczynnik jodowy)</strong>. Jeśli skrobia została w całości rozłożona - płyn Lugola <strong>nie zmienia barwy</strong> (pozostaje żółtobrunatny/brązowy). Jeśli skrobia wciąż jest obecna - odczynnik <strong>barwi się na granatowo-niebiesko</strong> (ciemnofioletowo).</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: jod jako wskaźnik obecności skrobi</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Co wykrywa płyn Lugola?</strong><br>Płyn Lugola zawiera jod (\\ce{I2}) i jodek potasu (\\ce{KI}). Jod wnika do helikalnych spiral łańcucha amylozowego skrobi, tworząc <strong>kompleks inkluzyjny jod-amyloza</strong> → intensywna barwa granatowo-niebieska.</p>\n<p><strong>Krok 2 - Co oznacza brak zabarwienia?</strong><br>Jeśli skrobia została rozłożona przez amylazę do <strong>maltozy i glukozy</strong> (disacharydu i monosacharydu), nie ma już helikalnych łańcuchów amylozowych. Jod nie ma gdzie wniknąć → <strong>brak niebieskiego zabarwienia</strong> → skrobia rozłożona w całości.</p>\n<p><strong>Krok 3 - Jak przeprowadzić próbę?</strong><br>W trakcie doświadczenia uczniowie pobierają <strong>kolejne próbki</strong> mieszaniny reakcyjnej co określony czas i dodają do nich 2-3 krople płynu Lugola.</p>\n<ul><li>Niebieskie zabarwienie → skrobia wciąż obecna, reakcja niekompletna</li><li>Żółtobrunatne zabarwienie → skrobia całkowicie rozłożona ✓</li></ul>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja i kontrast: dlaczego nie inne odczynniki</h4>\n<p>Można pomyśleć o innych odczynnikach do wykrywania cukrów - ale tu kluczowe jest, <strong>co chcemy wykryć</strong> (substrat, nie produkt):</p>\n<p>| Odczynnik | Co wykrywa | Czy nadaje się? |<br>| <strong>Płyn Lugola</strong> | Skrobię (polisacharyd) | ✅ TAK - wykrywa obecność lub <strong>brak</strong> skrobi |<br>| Odczynnik Fehlinga/Trommera | Cukry redukujące (glukoza, maltoza) | ❌ Pośrednio - wykrywa produkty, nie substrat |<br>| Odczynnik Biureta | Białka (wiązania peptydowe) | ❌ Nie wykrywa skrobi |<br>| Odczynnik Benedicta | Cukry redukujące | ❌ j.w. |</p>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Tylko płyn Lugola pozwala sprawdzić bezpośrednio, czy <strong>skrobia zniknęła</strong> - co jest dokładnie tym, o co pyta zadanie. Odczynnik Fehlinga informuje o produktach rozkładu (glukozie/maltozie), ale ich obecność nie dowodzi, że cała skrobia się rozłożyła.</p>\n<h4>Sposób 3 - Procedura operacyjna: próba kontrolna vs. próba doświadczalna</h4>\n<p>Uczniowie mogą zastosować <strong>próbę seryjna (time-course)</strong>:</p>\n<ol><li>Na początku doświadczenia → próba z płynem Lugola → <strong>barwa niebieska</strong> (skrobia obecna = punkt wyjścia)</li><li>Co 2-3 minuty → kolejne próbki → płyn Lugola → obserwacja zabarwienia</li><li>Moment, gdy próbka <strong>nie zmienia barwy</strong> = punkt końcowy doświadczenia → skrobia całkowicie rozłożona</li></ol>\n<p>Taki schemat pozwala także <strong>śledzić kinetykę</strong> reakcji enzymatycznej.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>1 pkt</strong> - za opisanie wykorzystania odczynnika do wykrycia skrobi, uwzgledniajace <strong>nazwe odczynnika</strong> (plyn Lugola / jodyna / I2 w KI) oraz <strong>obserwowany efekt</strong> (zmiana zabarwienia - kolor niebieski / granatowy gdy skrobia obecna).<br><br><strong>0 pkt</strong> - odpowiedz niespelniajaca wymagan lub brak odpowiedzi.<br><br>CKE nie uznaje nazw: jodoform, jod.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów CKE</strong> - wystarczy znajomość:</p>\n<ol><li>Odczynnika Lugola i jego reakcji ze skrobią (wiedza biochemiczna z zakresu szkoły)</li><li>Produktów hydrolizy skrobi (maltoza, glukoza)</li></ol>\n<p>Karta wzorów EM2023 str. 4-8 nie zawiera sekcji dot. odczynników jakościowych - to element wiedzy definicyjnej.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - uczeń pisze &quot;skrobia zabarwi się na niebiesko&quot; → to efekt OBECNOŚCI skrobi, a zadanie pyta o sprawdzenie, że skrobia jest NIEOBECNA (rozłożona). Poprawny efekt to <strong>brak zabarwienia</strong>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pisanie samego &quot;odczynnik Fehlinga&quot; bez uzasadnienia - Fehling wykrywa produkty rozkładu (glukozę), nie dowodzi bezpośrednio braku skrobi. Klucz oczekuje płynu Lugola.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Niepisanie OBU elementów (nazwa odczynnika + efekt) = 0 pkt. Oba są wymagane przez schemat CKE - to klasyczna pułapka zadań 1-punktowych.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> &quot;Odczynnik barwi się na niebiesko&quot; - nieprecyzyjnie! To <strong>roztwór w próbce</strong> zmienia barwę, nie sam odczynnik. Pisz: &quot;roztwór/mieszanina reakcyjna nie zmienia barwy po dodaniu płynu Lugola&quot;.</blockquote>"}]}