{"id":"biologia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/17.2","paper_id":"biologia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"17.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17.2. (0-1)\nUzasadnij prawdziwość stwierdzenia: „Każdy organizm transgeniczny jest GMO, ale\nnie każdy GMO to organizm transgeniczny”.","answer":null,"answer_text":"17.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja.\nZdający […] odnosi się krytycznie\ndo przedstawionych informacji,\nformułuje i przedstawia opinie związane\nz omawianymi zagadnieniami\nbiologicznymi, dobierając racjonalne\nargumenty.\nI. Poznanie świata organizmów\nna różnych poziomach organizacji życia.\nZdający […] wyjaśnia procesy i zjawiska\nbiologiczne.\nIV etap edukacyjny - zakres podstawowy.\n1. Biotechnologia i inżynieria genetyczna.\nZdający:\n2) wyjaśnia, czym zajmuje się inżynieria\ngenetyczna, oraz podaje przykłady\njej zastosowania, wyjaśnia, co to jest\n„organizm genetycznie zmodyfikowany\n(GMO)” [ ].\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne uzasadnienie, z którego wynika, że nie wszystkie modyfikacje genetyczne\npolegają na wprowadzeniu obcego genu.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nOkreślenie GMO obejmuje nie tylko organizmy transgeniczne, czyli posiadające materiał\ngenetyczny innego organizmu, ale obejmuje również organizmy ze zmodyfikowanym\nwłasnym genomem.\nNie wszystkie organizmy GMO są transgeniczne, ponieważ nie u wszystkich\nmodyfikacja genetyczna polega na wprowadzeniu obcego genu - niektóre GMO powstają\nw wyniku modyfikacji ich własnych genów.\nZadanie 18. (0-2)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Transgeniczny ⊂ GMO**, ale GMO ≠ transgeniczny.\n\nUzasadnienie: Organizm transgeniczny zawiera **obcy gen (z innego gatunku)** - to zawsze modyfikacja genomu, więc zawsze jest GMO. Jednak GMO obejmuje też organizmy, w których zmodyfikowano **wyłącznie własne geny** (np. wyciszono, usunięto lub zmutowano gen endogenny) - bez wprowadzania obcego DNA. Takie organizmy są GMO, ale **nie są transgeniczne**.\n\n## Sposób 1 - Definicje i relacja zbiorów (główna metoda)\n\n**Krok 1 - zdefiniuj oba pojęcia precyzyjnie:**\n\n| Pojęcie | Definicja |\n| **GMO** | Organizm, którego materiał genetyczny został zmieniony metodami inżynierii genetycznej *w sposób niemożliwy naturalnie lub przez rekombinację* |\n| **Organizm transgeniczny** | Szczególny rodzaj GMO, do którego genomu wprowadzono **obcy gen** (transgen) - tj. gen pochodzący z innego gatunku |\n\n**Krok 2 - narysuj relację logiczną:**\n\nKażdy transgeniczny ma zmieniony genom → spełnia definicję GMO → **transgenik ZAWSZE jest GMO** (część 1 zdania ✅).\n\nAle GMO można uzyskać BEZ wprowadzania obcego DNA, np.:\n- **wyciszenie własnego genu** (RNAi, siRNA) - zablokowanie ekspresji genu endogennego\n- **delecja własnego genu** (np. metodą CRISPR-Cas9 bez matrycy donorowej)\n- **mutageneza ukierunkowana** własnej sekwencji\n\nW tych przypadkach organizm jest genetycznie zmodyfikowany (= GMO), ale **nie ma obcego DNA w genomie** → **nie jest transgeniczny** (część 2 zdania ✅).\n\n**Wniosek strukturalny:** Transgenik to **podzbiór** wszystkich GMO.\n\n## Sposób 2 - Przykłady kontrastujące (metoda przypadków)\n\n**Przykład A - transgeniczny i GMO jednocześnie:**\n\nKukurydza *Bt* (*Zea mays* z genem *cry* bakterii *Bacillus thuringiensis*) - do genomu kukurydzy wprowadzono **obcy gen bakteryjny** kodujący białko owadobójcze. Jest transgeniczna → spełnia oba kryteria.\n\n**Przykład B - GMO, ale NIE transgeniczny:**\n\nRoślina, w której metodą CRISPR wyłączono własny gen odpowiedzialny za produkcję alergenu (np. pszenica pozbawiona aktywnych genów gliadyny przez delecję fragmentów własnego chromosomu). **Brak obcego DNA** → nie ma transgenu → **nie jest transgeniczna**, ale nadal jest GMO.\n\n**Wniosek:** Przykład B obala część \"każdy GMO to transgeniczny\", potwierdzając prawdziwość stwierdzenia.\n\n## Sposób 3 - Wnioskowanie logiczne z kierunku podrzędności pojęć\n\nZdanie ma strukturę: *\"Każde A jest B, ale nie każde B jest A\"* - klasyczna relacja **zawierania zbiorów** (A ⊂ B, A ≠ B).\n\n- **Transgeniczny** → cechy: (1) organizm żywy + (2) zmieniony genom + (3) **obcy gen z innego gatunku**\n- **GMO** → cechy: (1) organizm żywy + (2) zmieniony genom\n\nTransgeniczny spełnia WSZYSTKIE cechy GMO (w tym cechę 2), więc jest GMO. ✅\n\nGMO spełnia tylko cechy (1)+(2), niekoniecznie (3). Zatem GMO, który nie ma cechy (3), NIE jest transgeniczny. ✅\n\nZdanie jest prawdziwe, bo **transgeniczny** jest pojęciem **węższym** (bardziej szczegółowym) niż GMO.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **1 pkt** - za uzasadnienie, z ktorego wynika, ze **nie wszystkie modyfikacje genetyczne polegaja na wprowadzeniu obcego genu** (GMO obejmuje takze organizmy ze zmodyfikowanym wlasnym genomem, niebedace transgenicznymi).\n>\n> **0 pkt** - odpowiedz niespelniajaca wymagan lub brak odpowiedzi.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - jest to zadanie czysto definicyjno-klasyfikacyjne z zakresu biotechnologii. Wystarczy znajomość pojęć z podręcznika:\n- definicja GMO (organizm zmodyfikowany genetycznie metodami inżynierii genetycznej)\n- definicja organizmu transgenicznego (GMO z obcym DNA/genem z innego gatunku)\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - odwrócenie kierunku: uczeń pisze \"nie każdy transgeniczny jest GMO\" - to FAŁSZ; każdy transgeniczny JEST GMO bez wyjątku.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pomieszanie \"obcy gen\" z \"zmodyfikowany gen\" - wyciszenie/delecja własnego genu = modyfikacja (GMO), ale nie jest to obcy transgen!\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Za 1 pkt klucz wymaga uzasadnienia **obu** części zdania - jeśli napiszesz tylko \"bo transgeniczny ma obcy gen\", bez wyjaśnienia dlaczego są GMO bez transgenu - **możesz stracić punkt**.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie pisz \"organizm transgeniczny to taki, który jest GMO\" - to koło w definicji, CKE tego nie uzna. Musi padać kryterium **obcego DNA/genu z innego gatunku**.","image":"img/biologia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-17.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":17,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 17.2. (0-1)
Uzasadnij prawdziwość stwierdzenia: „Każdy organizm transgeniczny jest GMO, ale
nie każdy GMO to organizm transgeniczny”.

","answer_text_html":"

17.2. (0-1)
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
V. Rozumowanie i argumentacja.
Zdający […] odnosi się krytycznie
do przedstawionych informacji,
formułuje i przedstawia opinie związane
z omawianymi zagadnieniami
biologicznymi, dobierając racjonalne
argumenty.
I. Poznanie świata organizmów
na różnych poziomach organizacji życia.
Zdający […] wyjaśnia procesy i zjawiska
biologiczne.
IV etap edukacyjny - zakres podstawowy.

\n
  1. Biotechnologia i inżynieria genetyczna.
\n

Zdający:

\n
  1. wyjaśnia, czym zajmuje się inżynieria
\n

genetyczna, oraz podaje przykłady
jej zastosowania, wyjaśnia, co to jest
„organizm genetycznie zmodyfikowany
(GMO)” [ ].
Schemat punktowania
1 p. - za poprawne uzasadnienie, z którego wynika, że nie wszystkie modyfikacje genetyczne
polegają na wprowadzeniu obcego genu.
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.
Przykładowe rozwiązania
Określenie GMO obejmuje nie tylko organizmy transgeniczne, czyli posiadające materiał
genetyczny innego organizmu, ale obejmuje również organizmy ze zmodyfikowanym
własnym genomem.
Nie wszystkie organizmy GMO są transgeniczne, ponieważ nie u wszystkich
modyfikacja genetyczna polega na wprowadzeniu obcego genu - niektóre GMO powstają
w wyniku modyfikacji ich własnych genów.
Zadanie 18. (0-2)

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Transgeniczny ⊂ GMO, ale GMO ≠ transgeniczny.

\n

Uzasadnienie: Organizm transgeniczny zawiera obcy gen (z innego gatunku) - to zawsze modyfikacja genomu, więc zawsze jest GMO. Jednak GMO obejmuje też organizmy, w których zmodyfikowano wyłącznie własne geny (np. wyciszono, usunięto lub zmutowano gen endogenny) - bez wprowadzania obcego DNA. Takie organizmy są GMO, ale nie są transgeniczne.

\n

Sposób 1 - Definicje i relacja zbiorów (główna metoda)

\n

Krok 1 - zdefiniuj oba pojęcia precyzyjnie:

\n

| Pojęcie | Definicja |
| GMO | Organizm, którego materiał genetyczny został zmieniony metodami inżynierii genetycznej w sposób niemożliwy naturalnie lub przez rekombinację |
| Organizm transgeniczny | Szczególny rodzaj GMO, do którego genomu wprowadzono obcy gen (transgen) - tj. gen pochodzący z innego gatunku |

\n

Krok 2 - narysuj relację logiczną:

\n

Każdy transgeniczny ma zmieniony genom → spełnia definicję GMO → transgenik ZAWSZE jest GMO (część 1 zdania ✅).

\n

Ale GMO można uzyskać BEZ wprowadzania obcego DNA, np.:

\n\n

W tych przypadkach organizm jest genetycznie zmodyfikowany (= GMO), ale nie ma obcego DNA w genomie → nie jest transgeniczny (część 2 zdania ✅).

\n

Wniosek strukturalny: Transgenik to podzbiór wszystkich GMO.

\n

Sposób 2 - Przykłady kontrastujące (metoda przypadków)

\n

Przykład A - transgeniczny i GMO jednocześnie:

\n

Kukurydza Bt (Zea mays z genem cry bakterii Bacillus thuringiensis) - do genomu kukurydzy wprowadzono obcy gen bakteryjny kodujący białko owadobójcze. Jest transgeniczna → spełnia oba kryteria.

\n

Przykład B - GMO, ale NIE transgeniczny:

\n

Roślina, w której metodą CRISPR wyłączono własny gen odpowiedzialny za produkcję alergenu (np. pszenica pozbawiona aktywnych genów gliadyny przez delecję fragmentów własnego chromosomu). Brak obcego DNA → nie ma transgenu → nie jest transgeniczna, ale nadal jest GMO.

\n

Wniosek: Przykład B obala część "każdy GMO to transgeniczny", potwierdzając prawdziwość stwierdzenia.

\n

Sposób 3 - Wnioskowanie logiczne z kierunku podrzędności pojęć

\n

Zdanie ma strukturę: "Każde A jest B, ale nie każde B jest A" - klasyczna relacja zawierania zbiorów (A ⊂ B, A ≠ B).

\n\n

Transgeniczny spełnia WSZYSTKIE cechy GMO (w tym cechę 2), więc jest GMO. ✅

\n

GMO spełnia tylko cechy (1)+(2), niekoniecznie (3). Zatem GMO, który nie ma cechy (3), NIE jest transgeniczny. ✅

\n

Zdanie jest prawdziwe, bo transgeniczny jest pojęciem węższym (bardziej szczegółowym) niż GMO.

\n

Schemat oceniania CKE

\n
1 pkt - za uzasadnienie, z ktorego wynika, ze nie wszystkie modyfikacje genetyczne polegaja na wprowadzeniu obcego genu (GMO obejmuje takze organizmy ze zmodyfikowanym wlasnym genomem, niebedace transgenicznymi).

0 pkt - odpowiedz niespelniajaca wymagan lub brak odpowiedzi.
\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n

W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - jest to zadanie czysto definicyjno-klasyfikacyjne z zakresu biotechnologii. Wystarczy znajomość pojęć z podręcznika:

\n\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga: Najczęstszy błąd - odwrócenie kierunku: uczeń pisze "nie każdy transgeniczny jest GMO" - to FAŁSZ; każdy transgeniczny JEST GMO bez wyjątku.
\n
⚠️ Uwaga: Pomieszanie "obcy gen" z "zmodyfikowany gen" - wyciszenie/delecja własnego genu = modyfikacja (GMO), ale nie jest to obcy transgen!
\n
⚠️ Uwaga: Za 1 pkt klucz wymaga uzasadnienia obu części zdania - jeśli napiszesz tylko "bo transgeniczny ma obcy gen", bez wyjaśnienia dlaczego są GMO bez transgenu - możesz stracić punkt.
\n
⚠️ Uwaga: Nie pisz "organizm transgeniczny to taki, który jest GMO" - to koło w definicji, CKE tego nie uzna. Musi padać kryterium obcego DNA/genu z innego gatunku.
"}]}