{"id":"biologia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/20.1","paper_id":"biologia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"20.1","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 20.1. (0-1)\nZaznacz poprawne dokończenie zdania określającego sposób dziedziczenia opisanej\nbarwy upierzenia kur andaluzyjskich.\nTaki rozkład fenotypów wśród potomstwa świadczy o\nA. kodominacji alleli genu warunkującego barwę piór.\nB. warunkowaniu barwy upierzenia przez dwie pary alleli.\nC. występowaniu trzech alleli genu warunkującego barwę piór.\nD. niezupełnej dominacji alleli genu warunkującego barwę piór.","answer":"D","answer_text":"20.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja.\nZdający […] komentuje informacje […],\nwyjaśnia zależności przyczynowo-skutkowe\n[…].\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający […]\nprzedstawia i wyjaśnia procesy […]\nbiologiczne, [ ] wskazuje źródła\nróżnorodności biologicznej i jej reprezentację\nna poziomie genetycznym […].\nVI. Genetyka i biotechnologia.\n5. Genetyka mendlowska. Zdający:\n3) zapisuje i analizuje krzyżówki\njednogenowe i dwugenowe (z dominacją\n[ ] niezupełną [ ]).\nSchemat punktowania\n1 p. - za wskazanie prawidłowego dokończenia zdania.\n0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nD","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Niezupełnej dominacji** (braku dominacji) - heterozygota \\(B^W B^C\\) ma fenotyp pośredni (stalowoniebieskie), a krzyżowanie heterozygot daje stosunek fenotypów **1 : 2 : 1**.\n\n## Sposób 1 - Analiza krzyżówek genetycznych (mechanizm dziedziczenia)\n\n**Krok 1: Ustalenie genotypów rodziców F0**\n\nOznaczamy allele:\n- \\(B^W\\) - allel warunkujący białe upierzenie\n- \\(B^C\\) - allel warunkujący czarne upierzenie\n\n| Fenotyp | Genotyp |\n| Biały kogut | \\(B^W B^W\\) |\n| Czarna kura | \\(B^C B^C\\) |\n| Stalowoniebieskie | \\(B^W B^C\\) |\n\n**Krok 2: Krzyżówka F0 → F1**\n\n\\[B^W B^W \\times B^C B^C \\Rightarrow \\text{wszystkie potomstwo } B^W B^C\\]\n\nWynik: 100% stalowoniebieskich - **żaden allel nie dominuje nad drugim**, bo gdyby dominacja była pełna, potomstwo F1 byłoby identyczne z jednym z rodziców.\n\n**Krok 3: Krzyżówka F1 × F1 → F2**\n\n\\[B^W B^C \\times B^W B^C\\]\n\n| | \\(B^W\\) | \\(B^C\\) |\n| \\(B^W\\) | \\(B^W B^W\\) (biały) | \\(B^W B^C\\) (stalowy) |\n| \\(B^C\\) | \\(B^W B^C\\) (stalowy) | \\(B^C B^C\\) (czarny) |\n\n**Wynik:** biały : stalowy : czarny = **1 : 2 : 1** ✓ - zgodne z danymi z zadania.\n\n**Wniosek:** Stosunek 1 : 2 : 1 możliwy jest TYLKO gdy heterozygota ma odrębny, pośredni fenotyp → **niezupełna dominacja**.\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez analizę stosunków fenotypowych\n\nRóżne typy dziedziczenia dają różne stosunki fenotypów w potomstwie Aa × Aa:\n\n| Typ dziedziczenia | Stosunek fenotypów F2 | Liczba fenotypów |\n| Pełna dominacja | **3 : 1** | 2 |\n| Niezupełna dominacja | **1 : 2 : 1** | 3 |\n| Kodominacja | **1 : 2 : 1** | 3 (ale oba allele widoczne jednocześnie) |\n| Letalność homozygot dominujących | **2 : 1** | 2 |\n\nW zadaniu potomstwo stalowoniebieskich rodziców daje stosunek **1 : 2 : 1 z 3 różnymi fenotypami** → eliminujemy pełną dominację (3:1) i letalność (2:1).\n\nPozostaje **niezupełna dominacja** - stalowoniebieskie to kolor *pośredni* między białym a czarnym (wymieszanie efektów obu alleli na poziomie fenotypu), a nie jednoczesna ekspresja obu kolorów w różnych obszarach.\n\n## Sposób 3 - Argument z krzyżówki wstecznej (logika)\n\nW **pełnej dominacji** krzyżowanie białego z czarnym dałoby potomstwo albo wyłącznie białe, albo wyłącznie czarne (zależnie który allel dominuje). Tymczasem **w obu kierunkach krzyżowania** (biały kogut × czarna kura I czarny kogut × biała kura) WSZYSTKIE potomstwo jest stalowoniebieskie - **ŻADEN z kolorów rodzicielskich nie \"wygrał\"**.\n\nTo bezpośredni dowód, że żaden allel nie tłumi działania drugiego → **brak dominacji = niezupełna dominacja**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **1 pkt** - za wskazanie prawidlowego dokonczenia zdania.\n>\n> **0 pkt** - kazda inna odpowiedz lub brak odpowiedzi.\n>\n> Rozwiazanie CKE: **D**.\n\n## Wzory z karty CKE\n\nW tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość definicji niezupełnej dominacji i umiejętność interpretacji tablicy Punnetta oraz stosunku fenotypów.\n\n> 📖 Pomocniczo: jeśli zadanie dotyczyłoby częstości alleli w populacji, skorzystalibyśmy z **równania Hardy'ego-Weinberga** (karta wzorów CKE str. 4): \\(p + q = 1\\) oraz \\(p^2 + 2pq + q^2 = 1\\). Tutaj jednak analizujemy krzyżówkę, nie populację.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Wariant | Typowy błąd prowadzący do błędnej odpowiedzi |\n| **Pełna dominacja** | Uczeń nie analizuje, ile fenotypów jest w F2. W pełnej dominacji potomstwo stalowy × stalowy dałoby stosunek 3 (stalowe) : 1 (białe lub czarne) - tylko 2 fenotypy, nie 3 |\n| **Kodominacja** | Częsty błąd - kodominacja też daje 1:2:1, ale tu oba allele byłyby widoczne jednocześnie (np. piórka białe i czarne w różnych obszarach ciała). Stalowoniebieskie to kolor *pośredni*, nie mozaika dwóch kolorów |\n| **Dziedziczenie wielogenowe** | Uczeń myli niezupełną dominację jednego genu z poligenizmem; tu jeden gen, dwa allele |\n\n## Typowe pułapki\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Stosunek 1:2:1 to KLUCZOWY sygnał - pojawia się TYLKO gdy heterozygota ma inny fenotyp niż oba homozygoty. W pełnej dominacji stosunek fenotypów zawsze wynosi 3:1.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie mylić **niezupełnej dominacji** (pośredni kolor = wypadkowa obu alleli) z **kodominacją** (oba kolory wyraźne jednocześnie - np. krwinka AB ma antygeny A i B). W CKE rozróżnienie jest istotne.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Fakt, że **oba kierunki krzyżowania** (biały ♂ × czarny ♀ i czarny ♂ × biały ♀) dają identyczny wynik, wyklucza dziedziczenie sprzężone z płcią - to cecha autosomalna!","image":"img/biologia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-20.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":19,"source":"ocr","answer_source":"zadaniazmatur","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 20.1. (0-1)<br>Zaznacz poprawne dokończenie zdania określającego sposób dziedziczenia opisanej<br>barwy upierzenia kur andaluzyjskich.<br>Taki rozkład fenotypów wśród potomstwa świadczy o<br>A. kodominacji alleli genu warunkującego barwę piór.<br>B. warunkowaniu barwy upierzenia przez dwie pary alleli.<br>C. występowaniu trzech alleli genu warunkującego barwę piór.<br>D. niezupełnej dominacji alleli genu warunkującego barwę piór.</p>","answer_text_html":"<p>20.1. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja.<br>Zdający […] komentuje informacje […],<br>wyjaśnia zależności przyczynowo-skutkowe<br>[…].<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający […]<br>przedstawia i wyjaśnia procesy […]<br>biologiczne, [ ] wskazuje źródła<br>różnorodności biologicznej i jej reprezentację<br>na poziomie genetycznym […].<br>VI. Genetyka i biotechnologia.</p>\n<ol><li>Genetyka mendlowska. Zdający:</li><li>zapisuje i analizuje krzyżówki</li></ol>\n<p>jednogenowe i dwugenowe (z dominacją<br>[ ] niezupełną [ ]).<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za wskazanie prawidłowego dokończenia zdania.<br>0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>D</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Niezupełnej dominacji</strong> (braku dominacji) - heterozygota \\(B^W B^C\\) ma fenotyp pośredni (stalowoniebieskie), a krzyżowanie heterozygot daje stosunek fenotypów <strong>1 : 2 : 1</strong>.</p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza krzyżówek genetycznych (mechanizm dziedziczenia)</h4>\n<p><strong>Krok 1: Ustalenie genotypów rodziców F0</strong></p>\n<p>Oznaczamy allele:</p>\n<ul><li>\\(B^W\\) - allel warunkujący białe upierzenie</li><li>\\(B^C\\) - allel warunkujący czarne upierzenie</li></ul>\n<p>| Fenotyp | Genotyp |<br>| Biały kogut | \\(B^W B^W\\) |<br>| Czarna kura | \\(B^C B^C\\) |<br>| Stalowoniebieskie | \\(B^W B^C\\) |</p>\n<p><strong>Krok 2: Krzyżówka F0 → F1</strong></p>\n<p>\\[B^W B^W \\times B^C B^C \\Rightarrow \\text{wszystkie potomstwo } B^W B^C\\]</p>\n<p>Wynik: 100% stalowoniebieskich - <strong>żaden allel nie dominuje nad drugim</strong>, bo gdyby dominacja była pełna, potomstwo F1 byłoby identyczne z jednym z rodziców.</p>\n<p><strong>Krok 3: Krzyżówka F1 × F1 → F2</strong></p>\n<p>\\[B^W B^C \\times B^W B^C\\]</p>\n<p>| | \\(B^W\\) | \\(B^C\\) |<br>| \\(B^W\\) | \\(B^W B^W\\) (biały) | \\(B^W B^C\\) (stalowy) |<br>| \\(B^C\\) | \\(B^W B^C\\) (stalowy) | \\(B^C B^C\\) (czarny) |</p>\n<p><strong>Wynik:</strong> biały : stalowy : czarny = <strong>1 : 2 : 1</strong> ✓ - zgodne z danymi z zadania.</p>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Stosunek 1 : 2 : 1 możliwy jest TYLKO gdy heterozygota ma odrębny, pośredni fenotyp → <strong>niezupełna dominacja</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja przez analizę stosunków fenotypowych</h4>\n<p>Różne typy dziedziczenia dają różne stosunki fenotypów w potomstwie Aa × Aa:</p>\n<p>| Typ dziedziczenia | Stosunek fenotypów F2 | Liczba fenotypów |<br>| Pełna dominacja | <strong>3 : 1</strong> | 2 |<br>| Niezupełna dominacja | <strong>1 : 2 : 1</strong> | 3 |<br>| Kodominacja | <strong>1 : 2 : 1</strong> | 3 (ale oba allele widoczne jednocześnie) |<br>| Letalność homozygot dominujących | <strong>2 : 1</strong> | 2 |</p>\n<p>W zadaniu potomstwo stalowoniebieskich rodziców daje stosunek <strong>1 : 2 : 1 z 3 różnymi fenotypami</strong> → eliminujemy pełną dominację (3:1) i letalność (2:1).</p>\n<p>Pozostaje <strong>niezupełna dominacja</strong> - stalowoniebieskie to kolor <em>pośredni</em> między białym a czarnym (wymieszanie efektów obu alleli na poziomie fenotypu), a nie jednoczesna ekspresja obu kolorów w różnych obszarach.</p>\n<h4>Sposób 3 - Argument z krzyżówki wstecznej (logika)</h4>\n<p>W <strong>pełnej dominacji</strong> krzyżowanie białego z czarnym dałoby potomstwo albo wyłącznie białe, albo wyłącznie czarne (zależnie który allel dominuje). Tymczasem <strong>w obu kierunkach krzyżowania</strong> (biały kogut × czarna kura I czarny kogut × biała kura) WSZYSTKIE potomstwo jest stalowoniebieskie - <strong>ŻADEN z kolorów rodzicielskich nie &quot;wygrał&quot;</strong>.</p>\n<p>To bezpośredni dowód, że żaden allel nie tłumi działania drugiego → <strong>brak dominacji = niezupełna dominacja</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>1 pkt</strong> - za wskazanie prawidlowego dokonczenia zdania.<br><br><strong>0 pkt</strong> - kazda inna odpowiedz lub brak odpowiedzi.<br><br>Rozwiazanie CKE: <strong>D</strong>.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE</h4>\n<p>W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość definicji niezupełnej dominacji i umiejętność interpretacji tablicy Punnetta oraz stosunku fenotypów.</p>\n<blockquote>📖 Pomocniczo: jeśli zadanie dotyczyłoby częstości alleli w populacji, skorzystalibyśmy z <strong>równania Hardy&#x27;ego-Weinberga</strong> (karta wzorów CKE str. 4): \\(p + q = 1\\) oraz \\(p^2 + 2pq + q^2 = 1\\). Tutaj jednak analizujemy krzyżówkę, nie populację.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Wariant | Typowy błąd prowadzący do błędnej odpowiedzi |<br>| <strong>Pełna dominacja</strong> | Uczeń nie analizuje, ile fenotypów jest w F2. W pełnej dominacji potomstwo stalowy × stalowy dałoby stosunek 3 (stalowe) : 1 (białe lub czarne) - tylko 2 fenotypy, nie 3 |<br>| <strong>Kodominacja</strong> | Częsty błąd - kodominacja też daje 1:2:1, ale tu oba allele byłyby widoczne jednocześnie (np. piórka białe i czarne w różnych obszarach ciała). Stalowoniebieskie to kolor <em>pośredni</em>, nie mozaika dwóch kolorów |<br>| <strong>Dziedziczenie wielogenowe</strong> | Uczeń myli niezupełną dominację jednego genu z poligenizmem; tu jeden gen, dwa allele |</p>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Stosunek 1:2:1 to KLUCZOWY sygnał - pojawia się TYLKO gdy heterozygota ma inny fenotyp niż oba homozygoty. W pełnej dominacji stosunek fenotypów zawsze wynosi 3:1.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie mylić <strong>niezupełnej dominacji</strong> (pośredni kolor = wypadkowa obu alleli) z <strong>kodominacją</strong> (oba kolory wyraźne jednocześnie - np. krwinka AB ma antygeny A i B). W CKE rozróżnienie jest istotne.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Fakt, że <strong>oba kierunki krzyżowania</strong> (biały ♂ × czarny ♀ i czarny ♂ × biały ♀) dają identyczny wynik, wyklucza dziedziczenie sprzężone z płcią - to cecha autosomalna!</blockquote>"}]}