{"id":"biologia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/23.2","paper_id":"biologia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"23.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 23.2. (0-1)\nWyjaśnij, w jaki sposób można wykorzystać porosty (grzyby porostowe) jako gatunki\nwskaźnikowe. W odpowiedzi uwzględnij rodzaj zanieczyszczenia, którego porosty są\nwskaźnikami, i stopień ich tolerancji na to zanieczyszczenie.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n22.1.\n22.2.\n22.3.\n22.4.\n23.1.\n23.2.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nMBI_1R","answer":null,"answer_text":"23.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja.\nZdający objaśnia i komentuje informacje\n[…] formułuje i przedstawia opinie\nzwiązane z omawianymi zagadnieniami\nbiologicznymi, dobierając racjonalne\nargumenty.\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający […]\nwyjaśnia procesy i zjawiska biologiczne\n[…].\nVI. Postawa wobec przyrody i środowiska.\nZdający rozumie znaczenie ochrony\nprzyrody i środowiska […].\nIV. Przegląd różnorodności organizmów\n10. Grzyby. Zdający:\n5) przedstawia budowę i tryb życia grzybów\nporostowych; określa ich znaczenie jako\norganizmów wskaźnikowych.\nVII. Ekologia.\n1. Nisza ekologiczna. Zdający:\n3) przedstawia rolę organizmów o wąskim\nzakresie tolerancji na czynniki środowiska\nw monitorowaniu jego zmian, zwłaszcza\npowodowanych przez działalność człowieka,\npodaje przykłady takich organizmów\nwskaźnikowych.\nSchemat punktowania\n1 p. - za prawidłowe wyjaśnienie, uwzględniające bioindykację zanieczyszczenia powietrza\nSO2 / tlenkami siarki oraz różną wrażliwość różnych gatunków porostów na to\nzanieczyszczenie lub ich niewystępowanie na terenach o wysokim zanieczyszczeniu\nSO2.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nRóżne gatunki porostów wykazują różną tolerancję na zanieczyszczenie powietrza\ntlenkami siarki, dlatego na podstawie ich składu gatunkowego na określonym obszarze\nmożna określić stopień zanieczyszczenia SO2.\nPorosty są organizmami wrażliwymi na zanieczyszczenie powietrza SO2 - na podstawie\nwystępowania określonych gatunków lub ich braku można określić stan zanieczyszczenia\npowietrza tymi związkami (skala porostowa).\nPorosty są wrażliwe na poziom stężenia tlenków siarki w atmosferze. Jeśli jest wysokie -\nporosty tam nie występują.\nZadanie 24. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nVI. Postawa wobec przyrody i środowiska.\nZdający rozumie znaczenie ochrony przyrody\ni środowiska oraz zna i rozumie zasady\nzrównoważonego rozwoju […].\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia.\n[…] wskazuje źródła różnorodności\nbiologicznej i jej reprezentację na poziomie\ngenetycznym, gatunkowym i ekosystemów.\nIV etap edukacyjny - zakres podstawowy.\n2. Różnorodność biologiczna i jej\nzagrożenia. Zdający:\n6) […] przedstawia prawne formy ochrony\nprzyrody w Polsce [ ].\nIV etap edukacyjny - zakres rozszerzony.\nVIII. Różnorodność biologiczna Ziemi.\nZdający:\n4) przedstawia wpływ człowieka\nna różnorodność biologiczną […].\nSchemat punktowania\n2 p. - za przyporządkowanie dwóch właściwych nazw do opisów form ochrony.\n1 p. - za przyporządkowanie właściwej nazwy tylko do jednej formy ochrony przyrody.\n0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi\nRozwiązanie\n1. D\n2. G","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nPorosty są wskaźnikami **zanieczyszczenia powietrza dwutlenkiem siarki \\(\\ce{SO2}\\)**. Są na nie **bardzo wrażliwe** (mają niską tolerancję). Obecność lub brak porostów oraz bogactwo gatunkowe na danym terenie pozwalają ocenić stopień zanieczyszczenia powietrza - im więcej gatunków porostów, tym czystsze powietrze; brak porostów wskazuje na silne zanieczyszczenie \\(\\ce{SO2}\\).\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny (wrażliwość i bioindykacja)\n\n**Krok 1 - czym jest porost?**\nPorost to symbioza grzyba (mykobiont) i glonu lub cyjanobakterii (fotobiont). Jest organizmem wyjątkowo wrażliwym na toksyny środowiskowe - brak tkanki okrywającej z aparatami szparkowymi sprawia, że pochłania wodę i substancje z powietrza **całą powierzchnią plechy**.\n\n**Krok 2 - dlaczego \\(\\ce{SO2}\\) niszczy porosty?**\n\\(\\ce{SO2}\\) reaguje z wodą w plechach:\n\\[\\ce{SO2 + H2O -> H2SO3}\\]\nPowstający kwas siarkowy(IV) niszczy chlorofil fotobionta (zaburza strukturę pierścienia porfirynowego - usuwa \\(\\ce{Mg^{2+}}\\)), co uniemożliwia fotosyntezę i prowadzi do śmierci porostu.\n\n**Krok 3 - zastosowanie jako gatunek wskaźnikowy:**\nPonieważ różne gatunki porostów mają **różne progi tolerancji** na \\(\\ce{SO2}\\), ich skład gatunkowy (lichenoindykacja) pozwala ocenić stopień zanieczyszczenia:\n\n| Stopień zanieczyszczenia \\(\\ce{SO2}\\) | Obserwacja |\n| Bardzo silne | Brak porostów - \"pustynia porostowa\" |\n| Silne | Tylko porosty skorupiaste (najodporniejsze) |\n| Średnie | Porosty skorupiaste + listkowate |\n| Małe | Porosty krzaczkowate (najwrażliwsze) |\n| Czyste powietrze | Pełna różnorodność gatunkowa |\n\n**Wniosek:** Oceniając obecność/brak porostów i ich formę wzrostu, można **bez analizy chemicznej** oszacować stężenie \\(\\ce{SO2}\\) w powietrzu.\n\n## Sposób 2 - Wnioskowanie ekologiczne (skala lichenoindykacyjna w praktyce)\n\nMetoda opiera się na **prawie korelacji odwrotnej**: im wyższe stężenie \\(\\ce{SO2}\\), tym mniejsza liczba gatunków porostów i uproszczenie ich formy wzrostu.\n\n**Argumentacja krok po kroku:**\n\n1. **Założenie:** Jeśli gatunek jest wrażliwy na czynnik X, jego **brak** wskazuje na obecność tego czynnika; jego **obecność** wskazuje na brak lub niskie stężenie X.\n2. **Czynnik X = \\(\\ce{SO2}\\)** (główne zanieczyszczenie powietrza z przemysłu, kominów domowych).\n3. **Porosty jako \"żywy papierek lakmusowy\":**\n- Obszary przemysłowe lub śródmiejskie → brak lub tylko skorupiaste porosty.\n- Obszary podmiejskie → stopniowy wzrost liczby gatunków.\n- Tereny leśne, górskie → porosty krzaczkowate (*Usnea* spp., *Lobaria* spp.) - oznaka czystego powietrza.\n4. **Praktyczne zastosowanie:** Badacze kartują rozmieszczenie gatunków porostów wokół źródła emisji (np. elektrowni), tworząc **mapy stref zanieczyszczeń** bez kosztownych stacji pomiarowych.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **1 pkt** - za wyjasnienie uwzgledniajace **bioindykacje zanieczyszczenia powietrza SO2 / tlenkami siarki** oraz **rozna wrazliwosc** roznych gatunkow porostow na to zanieczyszczenie (lub ich niewystepowanie na terenach o wysokim zanieczyszczeniu SO2).\n>\n> **0 pkt** - odpowiedz niespelniajaca wymagan lub brak odpowiedzi.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów** - wystarczy znajomość ekologii gatunków wskaźnikowych i biologii porostów.\n\nEwentualnie pomocna jest wiedza o \\(\\ce{SO2}\\) z zakresu chemii (sekcja CHEMIA karty - reakcje kwasów), ale **na maturze z biologii wystarczy napisać \"dwutlenek siarki \\(\\ce{SO2}\\)\"** bez wyprowadzania reakcji chemicznej.\n\n> 📖 Jeśli chcesz podeprzeć mechanizm: reakcja \\(\\ce{SO2 + H2O -> H2SO3}\\) jest ze szkoły podstawowej - nie jest wymagana w kluczu, ale wzmacnia biologiczne wyjaśnienie.\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - napisanie ogólnie \"zanieczyszczenia powietrza\" bez konkretnego związku. Klucz CKE wymaga **\\(\\ce{SO2}\\)** (lub dwutlenek siarki). Samo \"smog\" lub \"zanieczyszczenia przemysłowe\" może nie zostać uznane.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Mylenie kierunku tolerancji - porosty są **wrażliwe = mają NISKĄ tolerancję**. Nie pisz \"wysoka tolerancja\" - to odwrotność prawdy. Im niższa tolerancja, tym lepszy wskaźnik (gatunek stenotopowy).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Za mała precyzja odpowiedzi - samo \"brak porostów = złe powietrze\" bez wyjaśnienia DLACZEGO (wrażliwość na \\(\\ce{SO2}\\)) daje 0 pkt. Musisz zamknąć pętlę: zanieczyszczenie → wrażliwość → zastosowanie wskaźnikowe.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Porosty to wskaźniki **jakości powietrza**, nie wody ani gleby. Nie myl z roślinami wskaźnikowymi gleb (np. skrzyp polny → gleba kwaśna) - to inny typ bioindykacji.","image":"img/biologia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-23.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 23.2. (0-1)<br>Wyjaśnij, w jaki sposób można wykorzystać porosty (grzyby porostowe) jako gatunki<br>wskaźnikowe. W odpowiedzi uwzględnij rodzaj zanieczyszczenia, którego porosty są<br>wskaźnikami, i stopień ich tolerancji na to zanieczyszczenie.<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>22.1.<br>22.2.<br>22.3.<br>22.4.<br>23.1.<br>23.2.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>1<br>1<br>1<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>MBI_1R</p>","answer_text_html":"<p>23.2. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja.<br>Zdający objaśnia i komentuje informacje<br>[…] formułuje i przedstawia opinie<br>związane z omawianymi zagadnieniami<br>biologicznymi, dobierając racjonalne<br>argumenty.<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający […]<br>wyjaśnia procesy i zjawiska biologiczne<br>[…].<br>VI. Postawa wobec przyrody i środowiska.<br>Zdający rozumie znaczenie ochrony<br>przyrody i środowiska […].<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów</p>\n<ol><li>Grzyby. Zdający:</li><li>przedstawia budowę i tryb życia grzybów</li></ol>\n<p>porostowych; określa ich znaczenie jako<br>organizmów wskaźnikowych.<br>VII. Ekologia.</p>\n<ol><li>Nisza ekologiczna. Zdający:</li><li>przedstawia rolę organizmów o wąskim</li></ol>\n<p>zakresie tolerancji na czynniki środowiska<br>w monitorowaniu jego zmian, zwłaszcza<br>powodowanych przez działalność człowieka,<br>podaje przykłady takich organizmów<br>wskaźnikowych.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za prawidłowe wyjaśnienie, uwzględniające bioindykację zanieczyszczenia powietrza<br>SO2 / tlenkami siarki oraz różną wrażliwość różnych gatunków porostów na to<br>zanieczyszczenie lub ich niewystępowanie na terenach o wysokim zanieczyszczeniu<br>SO2.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>Różne gatunki porostów wykazują różną tolerancję na zanieczyszczenie powietrza<br>tlenkami siarki, dlatego na podstawie ich składu gatunkowego na określonym obszarze<br>można określić stopień zanieczyszczenia SO2.<br>Porosty są organizmami wrażliwymi na zanieczyszczenie powietrza SO2 - na podstawie<br>występowania określonych gatunków lub ich braku można określić stan zanieczyszczenia<br>powietrza tymi związkami (skala porostowa).<br>Porosty są wrażliwe na poziom stężenia tlenków siarki w atmosferze. Jeśli jest wysokie -<br>porosty tam nie występują.<br>Zadanie 24. (0-2)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>VI. Postawa wobec przyrody i środowiska.<br>Zdający rozumie znaczenie ochrony przyrody<br>i środowiska oraz zna i rozumie zasady<br>zrównoważonego rozwoju […].<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia.<br>[…] wskazuje źródła różnorodności<br>biologicznej i jej reprezentację na poziomie<br>genetycznym, gatunkowym i ekosystemów.<br>IV etap edukacyjny - zakres podstawowy.</p>\n<ol><li>Różnorodność biologiczna i jej</li></ol>\n<p>zagrożenia. Zdający:</p>\n<ol><li>[…] przedstawia prawne formy ochrony</li></ol>\n<p>przyrody w Polsce [ ].<br>IV etap edukacyjny - zakres rozszerzony.<br>VIII. Różnorodność biologiczna Ziemi.<br>Zdający:</p>\n<ol><li>przedstawia wpływ człowieka</li></ol>\n<p>na różnorodność biologiczną […].<br>Schemat punktowania<br>2 p. - za przyporządkowanie dwóch właściwych nazw do opisów form ochrony.<br>1 p. - za przyporządkowanie właściwej nazwy tylko do jednej formy ochrony przyrody.<br>0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi<br>Rozwiązanie</p>\n<ol><li>D</li><li>G</li></ol>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Porosty są wskaźnikami <strong>zanieczyszczenia powietrza dwutlenkiem siarki \\(\\ce{SO2}\\)</strong>. Są na nie <strong>bardzo wrażliwe</strong> (mają niską tolerancję). Obecność lub brak porostów oraz bogactwo gatunkowe na danym terenie pozwalają ocenić stopień zanieczyszczenia powietrza - im więcej gatunków porostów, tym czystsze powietrze; brak porostów wskazuje na silne zanieczyszczenie \\(\\ce{SO2}\\).</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny (wrażliwość i bioindykacja)</h4>\n<p><strong>Krok 1 - czym jest porost?</strong><br>Porost to symbioza grzyba (mykobiont) i glonu lub cyjanobakterii (fotobiont). Jest organizmem wyjątkowo wrażliwym na toksyny środowiskowe - brak tkanki okrywającej z aparatami szparkowymi sprawia, że pochłania wodę i substancje z powietrza <strong>całą powierzchnią plechy</strong>.</p>\n<p><strong>Krok 2 - dlaczego \\(\\ce{SO2}\\) niszczy porosty?</strong><br>\\(\\ce{SO2}\\) reaguje z wodą w plechach:<br>\\[\\ce{SO2 + H2O -&gt; H2SO3}\\]<br>Powstający kwas siarkowy(IV) niszczy chlorofil fotobionta (zaburza strukturę pierścienia porfirynowego - usuwa \\(\\ce{Mg^{2+}}\\)), co uniemożliwia fotosyntezę i prowadzi do śmierci porostu.</p>\n<p><strong>Krok 3 - zastosowanie jako gatunek wskaźnikowy:</strong><br>Ponieważ różne gatunki porostów mają <strong>różne progi tolerancji</strong> na \\(\\ce{SO2}\\), ich skład gatunkowy (lichenoindykacja) pozwala ocenić stopień zanieczyszczenia:</p>\n<p>| Stopień zanieczyszczenia \\(\\ce{SO2}\\) | Obserwacja |<br>| Bardzo silne | Brak porostów - &quot;pustynia porostowa&quot; |<br>| Silne | Tylko porosty skorupiaste (najodporniejsze) |<br>| Średnie | Porosty skorupiaste + listkowate |<br>| Małe | Porosty krzaczkowate (najwrażliwsze) |<br>| Czyste powietrze | Pełna różnorodność gatunkowa |</p>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Oceniając obecność/brak porostów i ich formę wzrostu, można <strong>bez analizy chemicznej</strong> oszacować stężenie \\(\\ce{SO2}\\) w powietrzu.</p>\n<h4>Sposób 2 - Wnioskowanie ekologiczne (skala lichenoindykacyjna w praktyce)</h4>\n<p>Metoda opiera się na <strong>prawie korelacji odwrotnej</strong>: im wyższe stężenie \\(\\ce{SO2}\\), tym mniejsza liczba gatunków porostów i uproszczenie ich formy wzrostu.</p>\n<p><strong>Argumentacja krok po kroku:</strong></p>\n<ol><li><strong>Założenie:</strong> Jeśli gatunek jest wrażliwy na czynnik X, jego <strong>brak</strong> wskazuje na obecność tego czynnika; jego <strong>obecność</strong> wskazuje na brak lub niskie stężenie X.</li><li><strong>Czynnik X = \\(\\ce{SO2}\\)</strong> (główne zanieczyszczenie powietrza z przemysłu, kominów domowych).</li><li><strong>Porosty jako &quot;żywy papierek lakmusowy&quot;:</strong></li></ol>\n<ul><li>Obszary przemysłowe lub śródmiejskie → brak lub tylko skorupiaste porosty.</li><li>Obszary podmiejskie → stopniowy wzrost liczby gatunków.</li><li>Tereny leśne, górskie → porosty krzaczkowate (<em>Usnea</em> spp., <em>Lobaria</em> spp.) - oznaka czystego powietrza.</li></ul>\n<ol><li><strong>Praktyczne zastosowanie:</strong> Badacze kartują rozmieszczenie gatunków porostów wokół źródła emisji (np. elektrowni), tworząc <strong>mapy stref zanieczyszczeń</strong> bez kosztownych stacji pomiarowych.</li></ol>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>1 pkt</strong> - za wyjasnienie uwzgledniajace <strong>bioindykacje zanieczyszczenia powietrza SO2 / tlenkami siarki</strong> oraz <strong>rozna wrazliwosc</strong> roznych gatunkow porostow na to zanieczyszczenie (lub ich niewystepowanie na terenach o wysokim zanieczyszczeniu SO2).<br><br><strong>0 pkt</strong> - odpowiedz niespelniajaca wymagan lub brak odpowiedzi.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość ekologii gatunków wskaźnikowych i biologii porostów.</p>\n<p>Ewentualnie pomocna jest wiedza o \\(\\ce{SO2}\\) z zakresu chemii (sekcja CHEMIA karty - reakcje kwasów), ale <strong>na maturze z biologii wystarczy napisać &quot;dwutlenek siarki \\(\\ce{SO2}\\)&quot;</strong> bez wyprowadzania reakcji chemicznej.</p>\n<blockquote>📖 Jeśli chcesz podeprzeć mechanizm: reakcja \\(\\ce{SO2 + H2O -&gt; H2SO3}\\) jest ze szkoły podstawowej - nie jest wymagana w kluczu, ale wzmacnia biologiczne wyjaśnienie.</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - napisanie ogólnie &quot;zanieczyszczenia powietrza&quot; bez konkretnego związku. Klucz CKE wymaga <strong>\\(\\ce{SO2}\\)</strong> (lub dwutlenek siarki). Samo &quot;smog&quot; lub &quot;zanieczyszczenia przemysłowe&quot; może nie zostać uznane.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Mylenie kierunku tolerancji - porosty są <strong>wrażliwe = mają NISKĄ tolerancję</strong>. Nie pisz &quot;wysoka tolerancja&quot; - to odwrotność prawdy. Im niższa tolerancja, tym lepszy wskaźnik (gatunek stenotopowy).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Za mała precyzja odpowiedzi - samo &quot;brak porostów = złe powietrze&quot; bez wyjaśnienia DLACZEGO (wrażliwość na \\(\\ce{SO2}\\)) daje 0 pkt. Musisz zamknąć pętlę: zanieczyszczenie → wrażliwość → zastosowanie wskaźnikowe.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Porosty to wskaźniki <strong>jakości powietrza</strong>, nie wody ani gleby. Nie myl z roślinami wskaźnikowymi gleb (np. skrzyp polny → gleba kwaśna) - to inny typ bioindykacji.</blockquote>"}]}