{"id":"biologia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/7.3","paper_id":"biologia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"7.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 7.3. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego w barwnych i pachnących kwiatach najczęściej wytwarzany jest\nlepki pyłek. W odpowiedzi uwzględnij znaczenie adaptacyjne wymienionych cech:\nzarówno kwiatu, jak i pyłku.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n6.1.\n6.2.\n6.3.\n7.1.\n7.2.\n7.3.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nMBI_1R","answer":null,"answer_text":"7.3. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Zdający objaśnia i komentuje\ninformacje, [ ] wyjaśnia zależności\nprzyczynowo-skutkowe, [ ].\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia.\nZdający [ ] przedstawia i wyjaśnia\nprocesy i zjawiska biologiczne,\nprzedstawia związki między strukturą\na funkcją na różnych poziomach\norganizacji życia [ ].\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n8. Rośliny - rozmnażanie się. Zdający:\n2) opisuje budowę kwiatu okrytonasiennych,\nprzedstawia jej różnorodność i wykazuje,\nże jest ona związana ze sposobami zapylania.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne wyjaśnienie zawierające jednocześnie przyczynę, czyli zapylanie kwiatów\nprzez owady / zwierzęta, mechanizm, czyli przywabianie owadów barwą i zapachem\noraz skutek, czyli przyczepianie się lepkiego pyłku do ciała zapylacza i przeniesienie\npyłku na inną roślinę.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• Barwne i pachnące kwiaty przywabiają owady, a lepki pyłek przyczepia się do ich ciała\ni może być przeniesiony na słupek kwiatu innej rośliny.\n• Jest to przystosowanie do zapylania przez zwierzęta - zapach i barwa je przywabiają,\na lepki pyłek przyczepia się do ich ciała i jest przenoszony na inne kwiaty.\nZadanie 8. (0-2)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nKwiaty barwne i pachnące przywabiają owady (zapylacze), a lepki pyłek przykleja się do ich ciała i jest przenoszony do kolejnego kwiatu - razem tworzą **adaptację do owadopylności (entomogamii)**, zapewniającą skuteczne zapylenie krzyżowe.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku (łańcuch adaptacji)\n\n**Krok 1 - Wabiące kwiaty → przyciąganie owadów**\n\nBarwa i zapach kwiatu pełnią funkcję **sygnałów dla zapylaczy** (owadów: pszczół, trzmieli, motyli). Owad lokalizuje kwiat wzrokowo (barwa) i węchowo (zapach) z odległości i ląduje na kwiecie w poszukiwaniu nektaru lub pyłku jako pokarmu.\n\n**Krok 2 - Lepki pyłek → przyczepianie do ciała owada**\n\nGdy owad odwiedza kwiat, **lepki pyłek** przykleja się do włosków, odnóży lub powierzchni ciała zapylacza. Lepkość pyłku jest kluczowa - bez niej pyłek po prostu by osypał się lub nie utrzymał na ruchliwym owadzie.\n\n**Krok 3 - Transport → zapylenie krzyżowe**\n\nOwad przenosi pyłek do kolejnego kwiatu (najczęściej tego samego gatunku, bo zapach i barwa przyciągają do konkretnego gatunku). Tam pyłek trafia na znamię słupka → następuje **zapylenie krzyżowe → zapłodnienie → wytworzenie nasion i owoców**.\n\n**Wniosek adaptacyjny:**\n> Barwa + zapach (wabiące) **i** lepkość pyłku (transportujące) to **zgrany zespół cech owadopylnych** - razem zwiększają efektywność zapylenia krzyżowego przez owady.\n\n## Sposób 2 - Argument przez kontrast: porównanie z roślinami wiatropylnymi (anemogamia)\n\n| Cecha | Kwiaty owadopylne | Kwiaty wiatropylne |\n| Barwa | **Jaskrawa** - wabi owady | Zazwyczaj niepozorna/zielona |\n| Zapach | **Wyraźny** - wabi owady | Brak lub bardzo słaby |\n| Pyłek | **Lepki, ciężki** - przykleja się do owadów | Suchy, lekki, produkowany w ogromnych ilościach |\n| Znamię słupka | Często lepkie, o różnych kształtach | Duże, pierzaste (wychwytuje pyłek z wiatru) |\n\n**Dlaczego to dowodzi adaptacji?**\n\nKwiaty wiatropylne NIE potrzebują barwy ani zapachu - wiatr nie wybiera. Produkują za to miliony ziaren suchego, lekkiego pyłku, bo przenoszenie jest losowe i mało efektywne.\n\nKwiaty owadopylne mogą pozwolić sobie na **mniejszą produkcję pyłku**, ale za to **lepkiego** - bo owad dostarczy go precyzyjnie do znamienia innego kwiatu tego samego gatunku. Barwa i zapach zapewniają, że owad w ogóle przyleci. **Każda z trzech cech (barwa, zapach, lepkość) traci sens bez pozostałych dwóch.**\n\n## Sposób 3 - Argumentacja przez funkcje adaptacyjne (każda cecha z osobna)\n\n**Znaczenie adaptacyjne barwy:**\nBarwa kwiatu przyciąga wzrokowo określone grupy zapylaczy (np. pszczoły preferują niebieski/żółty, motyle - czerwony). Zwiększa **specyficzność zapylenia** - pyłek trafia do kwiatu tego samego gatunku.\n\n**Znaczenie adaptacyjne zapachu:**\nZapach działa na większą odległość niż barwa, przyciąga zapylaczy nocnych (motyle nocne, ćmy) i wzmacnia specyficzność (każdy gatunek ma charakterystyczny zapach = \"etykieta\" dla właściwego zapylacza).\n\n**Znaczenie adaptacyjne lepkości pyłku:**\nLepkość umożliwia **mechaniczne przyczepianie się pyłku do ciała owada** i jego transport bez strat. Pyłek suchy i lekki (jak u traw) nie utrzymałby się na owadzie.\n\n**Powiązanie:** Kwiaty barwne i pachnące zwracają owady - **a te owady muszą coś zabrać ze sobą**. Lepki pyłek to \"mechanizm ładowania\" - bez niego wysiłek ewolucyjny włożony w barwę i zapach byłby bezcelowy.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **1 pkt** - za wyjasnienie zawierajace jednoczesnie **przyczyne** (zapylanie przez owady / zwierzeta), **mechanizm** (przywabianie owadow barwa i zapachem) oraz **skutek** (przyczepianie lepkiego pylku do ciala zapylacza i przeniesienie go na inna rosline).\n>\n> **0 pkt** - odpowiedz niespelniajaca wymagan lub brak odpowiedzi.\n\n## Wzory z karty CKE - czego masz użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość mechanizmu entomogamii i pojęcia adaptacji. Zadanie sprawdza rozumienie powiązań funkcjonalnych między cechami organizmu a trybem życia, nie wymaga obliczeń ani tabel biochemicznych.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - opisanie tylko jednej cechy. Klucz wymaga powiązania WSZYSTKICH wymienionych w treści: barwa **i** zapach (wabiące) **i** lepkość pyłku (transportująca). Pominięcie roli lepkości = 0 pkt.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Błędna interpretacja lepkości pyłku jako \"ochrony przed wyschnięciem\" lub \"przywabiania owadów zapachem pyłku\" - lepkość służy wyłącznie mechanicznemu przyczepieniu do ciała zapylacza.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie wystarczy napisać \"roślina jest zapylana przez owady\" - trzeba wyjaśnić DLACZEGO poszczególne cechy to umożliwiają (mechanizm: barwa/zapach → przyciąganie; lepkość → transport). Klucz CKE ocenia rozumienie związku przyczynowo-skutkowego, nie samą nazwę zjawiska.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie myl roślin owadopylnych (barwne, pachnące, lepki pyłek) z wiatropylnymi (niepozorne, bez zapachu, suchy/lekki pyłek w dużych ilościach). Cechy te to dwie przeciwstawne strategie ewolucyjne.","image":"img/biologia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-7.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 7.3. (0-1)<br>Wyjaśnij, dlaczego w barwnych i pachnących kwiatach najczęściej wytwarzany jest<br>lepki pyłek. W odpowiedzi uwzględnij znaczenie adaptacyjne wymienionych cech:<br>zarówno kwiatu, jak i pyłku.<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>6.1.<br>6.2.<br>6.3.<br>7.1.<br>7.2.<br>7.3.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>1<br>1<br>1<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>MBI_1R</p>","answer_text_html":"<p>7.3. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Zdający objaśnia i komentuje<br>informacje, [ ] wyjaśnia zależności<br>przyczynowo-skutkowe, [ ].<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia.<br>Zdający [ ] przedstawia i wyjaśnia<br>procesy i zjawiska biologiczne,<br>przedstawia związki między strukturą<br>a funkcją na różnych poziomach<br>organizacji życia [ ].<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów.</p>\n<ol><li>Rośliny - rozmnażanie się. Zdający:</li><li>opisuje budowę kwiatu okrytonasiennych,</li></ol>\n<p>przedstawia jej różnorodność i wykazuje,<br>że jest ona związana ze sposobami zapylania.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za poprawne wyjaśnienie zawierające jednocześnie przyczynę, czyli zapylanie kwiatów<br>przez owady / zwierzęta, mechanizm, czyli przywabianie owadów barwą i zapachem<br>oraz skutek, czyli przyczepianie się lepkiego pyłku do ciała zapylacza i przeniesienie<br>pyłku na inną roślinę.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>• Barwne i pachnące kwiaty przywabiają owady, a lepki pyłek przyczepia się do ich ciała<br>i może być przeniesiony na słupek kwiatu innej rośliny.<br>• Jest to przystosowanie do zapylania przez zwierzęta - zapach i barwa je przywabiają,<br>a lepki pyłek przyczepia się do ich ciała i jest przenoszony na inne kwiaty.<br>Zadanie 8. (0-2)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Kwiaty barwne i pachnące przywabiają owady (zapylacze), a lepki pyłek przykleja się do ich ciała i jest przenoszony do kolejnego kwiatu - razem tworzą <strong>adaptację do owadopylności (entomogamii)</strong>, zapewniającą skuteczne zapylenie krzyżowe.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku (łańcuch adaptacji)</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Wabiące kwiaty → przyciąganie owadów</strong></p>\n<p>Barwa i zapach kwiatu pełnią funkcję <strong>sygnałów dla zapylaczy</strong> (owadów: pszczół, trzmieli, motyli). Owad lokalizuje kwiat wzrokowo (barwa) i węchowo (zapach) z odległości i ląduje na kwiecie w poszukiwaniu nektaru lub pyłku jako pokarmu.</p>\n<p><strong>Krok 2 - Lepki pyłek → przyczepianie do ciała owada</strong></p>\n<p>Gdy owad odwiedza kwiat, <strong>lepki pyłek</strong> przykleja się do włosków, odnóży lub powierzchni ciała zapylacza. Lepkość pyłku jest kluczowa - bez niej pyłek po prostu by osypał się lub nie utrzymał na ruchliwym owadzie.</p>\n<p><strong>Krok 3 - Transport → zapylenie krzyżowe</strong></p>\n<p>Owad przenosi pyłek do kolejnego kwiatu (najczęściej tego samego gatunku, bo zapach i barwa przyciągają do konkretnego gatunku). Tam pyłek trafia na znamię słupka → następuje <strong>zapylenie krzyżowe → zapłodnienie → wytworzenie nasion i owoców</strong>.</p>\n<p><strong>Wniosek adaptacyjny:</strong></p>\n<blockquote>Barwa + zapach (wabiące) <strong>i</strong> lepkość pyłku (transportujące) to <strong>zgrany zespół cech owadopylnych</strong> - razem zwiększają efektywność zapylenia krzyżowego przez owady.</blockquote>\n<h4>Sposób 2 - Argument przez kontrast: porównanie z roślinami wiatropylnymi (anemogamia)</h4>\n<p>| Cecha | Kwiaty owadopylne | Kwiaty wiatropylne |<br>| Barwa | <strong>Jaskrawa</strong> - wabi owady | Zazwyczaj niepozorna/zielona |<br>| Zapach | <strong>Wyraźny</strong> - wabi owady | Brak lub bardzo słaby |<br>| Pyłek | <strong>Lepki, ciężki</strong> - przykleja się do owadów | Suchy, lekki, produkowany w ogromnych ilościach |<br>| Znamię słupka | Często lepkie, o różnych kształtach | Duże, pierzaste (wychwytuje pyłek z wiatru) |</p>\n<p><strong>Dlaczego to dowodzi adaptacji?</strong></p>\n<p>Kwiaty wiatropylne NIE potrzebują barwy ani zapachu - wiatr nie wybiera. Produkują za to miliony ziaren suchego, lekkiego pyłku, bo przenoszenie jest losowe i mało efektywne.</p>\n<p>Kwiaty owadopylne mogą pozwolić sobie na <strong>mniejszą produkcję pyłku</strong>, ale za to <strong>lepkiego</strong> - bo owad dostarczy go precyzyjnie do znamienia innego kwiatu tego samego gatunku. Barwa i zapach zapewniają, że owad w ogóle przyleci. <strong>Każda z trzech cech (barwa, zapach, lepkość) traci sens bez pozostałych dwóch.</strong></p>\n<h4>Sposób 3 - Argumentacja przez funkcje adaptacyjne (każda cecha z osobna)</h4>\n<p><strong>Znaczenie adaptacyjne barwy:</strong><br>Barwa kwiatu przyciąga wzrokowo określone grupy zapylaczy (np. pszczoły preferują niebieski/żółty, motyle - czerwony). Zwiększa <strong>specyficzność zapylenia</strong> - pyłek trafia do kwiatu tego samego gatunku.</p>\n<p><strong>Znaczenie adaptacyjne zapachu:</strong><br>Zapach działa na większą odległość niż barwa, przyciąga zapylaczy nocnych (motyle nocne, ćmy) i wzmacnia specyficzność (każdy gatunek ma charakterystyczny zapach = &quot;etykieta&quot; dla właściwego zapylacza).</p>\n<p><strong>Znaczenie adaptacyjne lepkości pyłku:</strong><br>Lepkość umożliwia <strong>mechaniczne przyczepianie się pyłku do ciała owada</strong> i jego transport bez strat. Pyłek suchy i lekki (jak u traw) nie utrzymałby się na owadzie.</p>\n<p><strong>Powiązanie:</strong> Kwiaty barwne i pachnące zwracają owady - <strong>a te owady muszą coś zabrać ze sobą</strong>. Lepki pyłek to &quot;mechanizm ładowania&quot; - bez niego wysiłek ewolucyjny włożony w barwę i zapach byłby bezcelowy.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>1 pkt</strong> - za wyjasnienie zawierajace jednoczesnie <strong>przyczyne</strong> (zapylanie przez owady / zwierzeta), <strong>mechanizm</strong> (przywabianie owadow barwa i zapachem) oraz <strong>skutek</strong> (przyczepianie lepkiego pylku do ciala zapylacza i przeniesienie go na inna rosline).<br><br><strong>0 pkt</strong> - odpowiedz niespelniajaca wymagan lub brak odpowiedzi.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego masz użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość mechanizmu entomogamii i pojęcia adaptacji. Zadanie sprawdza rozumienie powiązań funkcjonalnych między cechami organizmu a trybem życia, nie wymaga obliczeń ani tabel biochemicznych.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - opisanie tylko jednej cechy. Klucz wymaga powiązania WSZYSTKICH wymienionych w treści: barwa <strong>i</strong> zapach (wabiące) <strong>i</strong> lepkość pyłku (transportująca). Pominięcie roli lepkości = 0 pkt.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Błędna interpretacja lepkości pyłku jako &quot;ochrony przed wyschnięciem&quot; lub &quot;przywabiania owadów zapachem pyłku&quot; - lepkość służy wyłącznie mechanicznemu przyczepieniu do ciała zapylacza.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie wystarczy napisać &quot;roślina jest zapylana przez owady&quot; - trzeba wyjaśnić DLACZEGO poszczególne cechy to umożliwiają (mechanizm: barwa/zapach → przyciąganie; lepkość → transport). Klucz CKE ocenia rozumienie związku przyczynowo-skutkowego, nie samą nazwę zjawiska.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie myl roślin owadopylnych (barwne, pachnące, lepki pyłek) z wiatropylnymi (niepozorne, bez zapachu, suchy/lekki pyłek w dużych ilościach). Cechy te to dwie przeciwstawne strategie ewolucyjne.</blockquote>"}]}