{"id":"biologia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/8.1","paper_id":"biologia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"8.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.1. (0-1)\nOkreśl, na podstawie tekstu, czym w rozwoju owada o przeobrażeniu zupełnym\nskutkuje spadek produkcji hormonu juwenilnego podczas ostatniego stadium\nlarwalnego.","answer":null,"answer_text":"8.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający [ ]\nprzedstawia i wyjaśnia procesy i zjawiska\nbiologiczne [ ].\nV. Rozumowanie i argumentacja.\nZdający: objaśnia i komentuje informacje\n[…].\nIV. Poszukiwanie, wykorzystanie\ni tworzenie informacji. Zdający odczytuje\n[…] i przetwarza informacje.\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n13. Porównanie struktur zwierząt\nodpowiedzialnych za realizację różnych\nczynności życiowych. Zdający:\n7) podaje przykłady regulacji hormonalnej\nu zwierząt na przykładzie przeobrażenia\nu owadów.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne wyjaśnienie uwzględniające umożliwienie zajścia przepoczwarczenia\n(metamorfozy) spowodowanego obniżeniem się poziomu hormonu juwenilnego.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• Obniżenie produkcji hormonu juwenilnego umożliwia przekształcenie się larwy\nw poczwarkę / przepoczwarczenie.\n• Obniżenie poziomu hormonu juwenilnego (w hemolimfie) rozpoczyna przeobrażenie.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nSpadek produkcji hormonu juwenilnego poniżej określonego poziomu podczas ostatniego stadium larwalnego powoduje, że w wyniku kolejnego linienia (stymulowanego ekdyzonem) **powstaje poczwarka** (a nie kolejne stadium larwalne).\n\n## Sposób 1 - Analiza tekstu krok po kroku (mechanizm hormonalny)\n\n**Krok 1 - Co robi wysoki poziom hormonu juwenilnego?**\n> \"Przy względnie wysokim stężeniu hormonu juwenilnego linienie stymulowane ekdyzonem skutkuje pojawieniem się kolejnych stadiów larwalnych.\"\n\n→ Wysoki JH = linienie → następna larwa. Hormon juwenilny \"blokuje\" przejście do stadium poczwarki, utrzymując organizm w formie larwalnej.\n\n**Krok 2 - Co zmienia się podczas ostatniego stadium larwalnego?**\n> \"Jeżeli jednak stężenie hormonu juwenilnego spadnie poniżej określonego poziomu, w wyniku kolejnego linienia powstaje poczwarka.\"\n\n→ JH spada poniżej progu → ekdyzon stymuluje linienie → nie larwa, lecz **poczwarka**.\n\n**Krok 3 - Wniosek**\nMechanizm hormonalny działa jak \"przełącznik\":\n- JH wysoki → linienie daje larwę\n- JH niski (poniżej progu) → linienie daje poczwarkę\n\nSpadek produkcji JH **podczas ostatniego stadium larwalnego** odblokowuje działanie ekdyzonu w kierunku metamorfozy - wynikiem kolejnego linienia jest **poczwarka**.\n\n## Sposób 2 - Wnioskowanie przez kontrast (co NIE zajdzie bez tego spadku)\n\nGdyby hormon juwenilny **nie** spadł poniżej progu:\n- Linienie stymulowane ekdyzonem → kolejne stadium **larwalne**\n- Owad nie przeszedłby do fazy poczwarki\n- Przeobrażenie w imago (owad dorosły) nigdy by nie nastąpiło\n\nPonieważ pytanie dotyczy ostatniego stadium larwalnego, musi zajść spadek JH - **właśnie ten mechanizm warunkuje dalszy rozwój**. Brak JH = brak sygnału \"zostań larwą\" → następuje transformacja → **poczwarka**.\n\n> Kontrast pozwala zapamiętać: JH = \"bloker metamorfozy\". Jego zniknięcie = \"zielone światło\" dla poczwarki.\n\n## Sposób 3 - Śledzenie losu poczwarki i dalszego rozwoju\n\nZ tekstu wiemy też:\n> \"W stadium poczwarki hormon juwenilny nie jest wydzielany.\"\n\nTo spójne - raz gdy owad wejdzie w etap poczwarki (bo JH spadł), JH przestaje być produkowany całkowicie. Poczwarka może więc przejść pełną metamorfozę i dać **imago**.\n\nŁańcuch przyczynowo-skutkowy:\n\n\\[\n\\underbrace{\\text{JH spada poniżej progu}}_{\\text{ostatnie stadium larwalne}}\n\\xrightarrow{\\text{linienie}}\n\\underbrace{\\text{poczwarka}}_{\\text{JH = 0}}\n\\xrightarrow{\\text{przeobrażenie}}\n\\text{imago}\n\\]\n\nOdpowiedź na pytanie zamknięta jest już w pierwszej strzałce: **skutkiem jest powstanie poczwarki**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **1 pkt** - za wyjasnienie uwzgledniajace umozliwienie zajscia **przepoczwarzenia (metamorfozy)** spowodowanego obnizeniem sie poziomu hormonu juwenilnego (przeksztalcenie larwy w poczwarke).\n>\n> **0 pkt** - odpowiedz niespelniajaca wymagan lub brak odpowiedzi.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy uważna analiza tekstu informacji wstępnej. Zadanie sprawdza umiejętność wnioskowania na podstawie podanego opisu mechanizmu hormonalnego, nie wymaga wzorów ani obliczeń.\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Częsty błąd - napisanie \"owad przekształca się w imago\". Imago to skutek **dalszy** (po poczwarkowym stadium); bezpośrednim skutkiem spadku JH jest powstanie **poczwarki**, a nie owada dorosłego.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie mylić \"linienia\" z \"przeobrażeniem\" - linienie to zrzucanie oskórka, przeobrażenie to zmiana formy. Spadek JH nie zatrzymuje linienia - zmienia jedynie jego **wynik** (larwa → poczwarka zamiast larwa → larwa).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Zadanie mówi \"na podstawie tekstu\" - odpowiedź musi wynikać wprost z cytowanego mechanizmu. Nie wolno dodawać informacji spoza tekstu (np. o narządach wydzielniczych czy konkretnych owadach).","image":"img/biologia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-8.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 8.1. (0-1)<br>Określ, na podstawie tekstu, czym w rozwoju owada o przeobrażeniu zupełnym<br>skutkuje spadek produkcji hormonu juwenilnego podczas ostatniego stadium<br>larwalnego.</p>","answer_text_html":"<p>8.1. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający [ ]<br>przedstawia i wyjaśnia procesy i zjawiska<br>biologiczne [ ].<br>V. Rozumowanie i argumentacja.<br>Zdający: objaśnia i komentuje informacje<br>[…].<br>IV. Poszukiwanie, wykorzystanie<br>i tworzenie informacji. Zdający odczytuje<br>[…] i przetwarza informacje.<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów.</p>\n<ol><li>Porównanie struktur zwierząt</li></ol>\n<p>odpowiedzialnych za realizację różnych<br>czynności życiowych. Zdający:</p>\n<ol><li>podaje przykłady regulacji hormonalnej</li></ol>\n<p>u zwierząt na przykładzie przeobrażenia<br>u owadów.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za poprawne wyjaśnienie uwzględniające umożliwienie zajścia przepoczwarczenia<br>(metamorfozy) spowodowanego obniżeniem się poziomu hormonu juwenilnego.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>• Obniżenie produkcji hormonu juwenilnego umożliwia przekształcenie się larwy<br>w poczwarkę / przepoczwarczenie.<br>• Obniżenie poziomu hormonu juwenilnego (w hemolimfie) rozpoczyna przeobrażenie.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Spadek produkcji hormonu juwenilnego poniżej określonego poziomu podczas ostatniego stadium larwalnego powoduje, że w wyniku kolejnego linienia (stymulowanego ekdyzonem) <strong>powstaje poczwarka</strong> (a nie kolejne stadium larwalne).</p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza tekstu krok po kroku (mechanizm hormonalny)</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Co robi wysoki poziom hormonu juwenilnego?</strong></p>\n<blockquote>&quot;Przy względnie wysokim stężeniu hormonu juwenilnego linienie stymulowane ekdyzonem skutkuje pojawieniem się kolejnych stadiów larwalnych.&quot;</blockquote>\n<p>→ Wysoki JH = linienie → następna larwa. Hormon juwenilny &quot;blokuje&quot; przejście do stadium poczwarki, utrzymując organizm w formie larwalnej.</p>\n<p><strong>Krok 2 - Co zmienia się podczas ostatniego stadium larwalnego?</strong></p>\n<blockquote>&quot;Jeżeli jednak stężenie hormonu juwenilnego spadnie poniżej określonego poziomu, w wyniku kolejnego linienia powstaje poczwarka.&quot;</blockquote>\n<p>→ JH spada poniżej progu → ekdyzon stymuluje linienie → nie larwa, lecz <strong>poczwarka</strong>.</p>\n<p><strong>Krok 3 - Wniosek</strong><br>Mechanizm hormonalny działa jak &quot;przełącznik&quot;:</p>\n<ul><li>JH wysoki → linienie daje larwę</li><li>JH niski (poniżej progu) → linienie daje poczwarkę</li></ul>\n<p>Spadek produkcji JH <strong>podczas ostatniego stadium larwalnego</strong> odblokowuje działanie ekdyzonu w kierunku metamorfozy - wynikiem kolejnego linienia jest <strong>poczwarka</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - Wnioskowanie przez kontrast (co NIE zajdzie bez tego spadku)</h4>\n<p>Gdyby hormon juwenilny <strong>nie</strong> spadł poniżej progu:</p>\n<ul><li>Linienie stymulowane ekdyzonem → kolejne stadium <strong>larwalne</strong></li><li>Owad nie przeszedłby do fazy poczwarki</li><li>Przeobrażenie w imago (owad dorosły) nigdy by nie nastąpiło</li></ul>\n<p>Ponieważ pytanie dotyczy ostatniego stadium larwalnego, musi zajść spadek JH - <strong>właśnie ten mechanizm warunkuje dalszy rozwój</strong>. Brak JH = brak sygnału &quot;zostań larwą&quot; → następuje transformacja → <strong>poczwarka</strong>.</p>\n<blockquote>Kontrast pozwala zapamiętać: JH = &quot;bloker metamorfozy&quot;. Jego zniknięcie = &quot;zielone światło&quot; dla poczwarki.</blockquote>\n<h4>Sposób 3 - Śledzenie losu poczwarki i dalszego rozwoju</h4>\n<p>Z tekstu wiemy też:</p>\n<blockquote>&quot;W stadium poczwarki hormon juwenilny nie jest wydzielany.&quot;</blockquote>\n<p>To spójne - raz gdy owad wejdzie w etap poczwarki (bo JH spadł), JH przestaje być produkowany całkowicie. Poczwarka może więc przejść pełną metamorfozę i dać <strong>imago</strong>.</p>\n<p>Łańcuch przyczynowo-skutkowy:</p>\n<p>\\[<br>\\underbrace{\\text{JH spada poniżej progu}}_{\\text{ostatnie stadium larwalne}}<br>\\xrightarrow{\\text{linienie}}<br>\\underbrace{\\text{poczwarka}}_{\\text{JH = 0}}<br>\\xrightarrow{\\text{przeobrażenie}}<br>\\text{imago}<br>\\]</p>\n<p>Odpowiedź na pytanie zamknięta jest już w pierwszej strzałce: <strong>skutkiem jest powstanie poczwarki</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>1 pkt</strong> - za wyjasnienie uwzgledniajace umozliwienie zajscia <strong>przepoczwarzenia (metamorfozy)</strong> spowodowanego obnizeniem sie poziomu hormonu juwenilnego (przeksztalcenie larwy w poczwarke).<br><br><strong>0 pkt</strong> - odpowiedz niespelniajaca wymagan lub brak odpowiedzi.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy uważna analiza tekstu informacji wstępnej. Zadanie sprawdza umiejętność wnioskowania na podstawie podanego opisu mechanizmu hormonalnego, nie wymaga wzorów ani obliczeń.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Częsty błąd - napisanie &quot;owad przekształca się w imago&quot;. Imago to skutek <strong>dalszy</strong> (po poczwarkowym stadium); bezpośrednim skutkiem spadku JH jest powstanie <strong>poczwarki</strong>, a nie owada dorosłego.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie mylić &quot;linienia&quot; z &quot;przeobrażeniem&quot; - linienie to zrzucanie oskórka, przeobrażenie to zmiana formy. Spadek JH nie zatrzymuje linienia - zmienia jedynie jego <strong>wynik</strong> (larwa → poczwarka zamiast larwa → larwa).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Zadanie mówi &quot;na podstawie tekstu&quot; - odpowiedź musi wynikać wprost z cytowanego mechanizmu. Nie wolno dodawać informacji spoza tekstu (np. o narządach wydzielniczych czy konkretnych owadach).</blockquote>"}]}