{"id":"biologia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad/8.2","paper_id":"biologia-2016-maj-matura-rozszerzona","number":"8.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2016,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.2. (0-1)\nWyjaśnij, jakie znaczenie dla rośliny ma produkcja przez nią substancji o aktywności\npodobnej do ekdyzonu. W odpowiedzi uwzględnij działanie tych substancji na owady.","answer":null,"answer_text":"8.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja.\nZdający objaśnia i komentuje informacje\n[…], wyjaśnia zależności przyczynowo-\nskutkowe […].\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający\nopisuje […] organizmy, przedstawia\ni wyjaśnia procesy i zjawiska\nbiologiczne [ ].\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n13. Porównanie struktur zwierząt\nodpowiedzialnych za realizację różnych\nczynności życiowych. Zdający:\n7) podaje przykłady regulacji hormonalnej\nu zwierząt na przykładzie przeobrażenia\nu owadów.\nVII. Ekologia.\n3. Zależności międzygatunkowe. Zdający:\n6) przedstawia skutki presji populacji\nzjadającego (drapieżnika, roślinożercy lub\npasożyta) na populację zjadanego […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za wyjaśnienie odnoszące się do zaburzenia rozwoju albo wzrostu owadów żywiących\nsię tą rośliną, co skutkuje spadkiem ich liczebności lub zmniejszeniem intensywności\nżerowania albo strat rośliny związanych z ich żerowaniem.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nSubstancje podobne do ekdyzonu produkowane przez rośliny:\n• zaburzają metamorfozę żerujących na niej owadów, co zmniejsza ich liczebność.\n• powodują wcześniejsze przepoczwarczenie się, co ogranicza żerowanie larw na roślinach.\n• powodują, że larwy zjadających je owadów zbyt wcześnie rozpoczynają metamorfozę\ni nie są w stanie przeobrazić się w imago, co ogranicza straty rośliny.\nZadanie 9. (0-3)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nProdukcja substancji o aktywności podobnej do ekdyzonu **chroni roślinę przed żerowaniem owadów roślinożernych**. Substancje te - po spożyciu przez owada - zaburzają jego gospodarkę hormonalną (kontrolę linienia i metamorfozy), co prowadzi do nieprawidłowego rozwoju lub śmierci owada.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku\n\n1. **Ekdyzon u owadów** - to steroidowy hormon linienia (ekdysteron). Reguluje przebieg linień larwalnych oraz metamorfozy. Musi być wydzielany we właściwym stężeniu i we właściwym czasie.\n\n2. **Fitoekdyzony u roślin** - rośliny (np. szpinak, paprocie, niektóre rośliny zielne) syntetyzują związki chemiczne strukturalnie podobne do ekdyzonu. Są to wtórne metabolity roślinne.\n\n3. **Co się dzieje po zjedzeniu rośliny przez owada?**\n- Owad wraz z pokarmem przyjmuje nadmiar substancji ekdyzonopodobnych.\n- Dochodzi do **zaburzenia równowagi hormonalnej** - stężenie \"ekdyzonu\" jest zbyt wysokie lub jego działanie pojawia się w nieodpowiednim momencie.\n- Efekt: **nieprawidłowe linienie**, zahamowanie metamorfozy, obniżenie płodności, zaburzenia rozwoju, niekiedy śmierć larwy.\n\n4. **Znaczenie dla rośliny** - owady, które zjadają roślinę produkującą fitoekdyzony, nie rozwijają się prawidłowo → **mniejsza presja ze strony roślinożerców** → większa szansa na przeżycie i rozmnożenie rośliny.\n\n**Wniosek:** Fitoekdyzony to biochemiczna broń obronna rośliny - działają jak \"hormonalna pułapka\" na owady roślinożerne.\n\n## Sposób 2 - Analogia: strategia chemicznej obrony roślin\n\nRośliny nie mogą uciec przed roślinożercami, dlatego wykształciły **chemiczną obronę bierną**. Fitoekdyzony należą do tej samej kategorii co:\n- **Taniny** - garbują białka w przewodzie pokarmowym owada,\n- **Alkaloidy** (np. nikotyna, kofeina) - toksyczne dla układu nerwowego,\n- **Inhibitory proteinaz** - blokują trawienie.\n\nFitoekdyzony działają jednak **subtelniej** - nie zabijają natychmiast przez toksyczność, lecz **naśladują hormon owada i dezorganizują jego endokrynologię**. Owad, który przyjął zbyt dużo substancji ekdyzonopodobnej, ulega:\n- przedwczesnemu lub niepełnemu linieniu,\n- nieprawidłowej metamorfozie (np. zatrzymaniu w stadium larwy lub tworzeniu form pośrednich),\n- zmniejszeniu płodności imagines.\n\n**Znaczenie ewolucyjne:** Rośliny produkujące fitoekdyzony były intensywniej przeżywane przez dobór naturalny, bo ich owady-roślinożercy reprodukowały się gorzej → zredukowana presja roślinożerności.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **1 pkt** - za wyjasnienie odnoszace sie do **zaburzenia rozwoju albo wzrostu owadow** zywiacych sie ta roslina, co skutkuje spadkiem ich licznosci lub zmniejszeniem intensywnosci zerowania (mniejsze straty rosliny).\n>\n> **0 pkt** - odpowiedz niespelniajaca wymagan lub brak odpowiedzi.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość mechanizmu endokrynologicznego owadów i pojęcia chemicznej obrony roślin. Ekdyzon jest hormonem steroidowym, ale jego struktury nie trzeba znać na maturze.\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd to pisanie tylko \"chroni roślinę przed owadami\" - to za mało na 1 pkt. Trzeba **wyjaśnić mechanizm** - zaburzenie linienia/metamorfozy - i powiązać go ze znaczeniem dla rośliny.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie pisz, że roślina \"wytwarza ekdyzon\" - roślina wytwarza substancje **o aktywności podobnej** do ekdyzonu (fitoekdyzony), czyli analogi hormonalne, nie sam hormon owada.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie mylić z insektycydami toksycznymi - fitoekdyzony nie są trucizną niszczącą układ nerwowy, lecz **mimetycznym analogiem hormonu** zaburzającym rozwój. To ważna różnica merytorycznie.","image":"img/biologia-2016-maj-matura-rozszerzona/zad-8.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2016 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 8.2. (0-1)<br>Wyjaśnij, jakie znaczenie dla rośliny ma produkcja przez nią substancji o aktywności<br>podobnej do ekdyzonu. W odpowiedzi uwzględnij działanie tych substancji na owady.</p>","answer_text_html":"<p>8.2. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja.<br>Zdający objaśnia i komentuje informacje<br>[…], wyjaśnia zależności przyczynowo-<br>skutkowe […].<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający<br>opisuje […] organizmy, przedstawia<br>i wyjaśnia procesy i zjawiska<br>biologiczne [ ].<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów.</p>\n<ol><li>Porównanie struktur zwierząt</li></ol>\n<p>odpowiedzialnych za realizację różnych<br>czynności życiowych. Zdający:</p>\n<ol><li>podaje przykłady regulacji hormonalnej</li></ol>\n<p>u zwierząt na przykładzie przeobrażenia<br>u owadów.<br>VII. Ekologia.</p>\n<ol><li>Zależności międzygatunkowe. Zdający:</li><li>przedstawia skutki presji populacji</li></ol>\n<p>zjadającego (drapieżnika, roślinożercy lub<br>pasożyta) na populację zjadanego […].<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za wyjaśnienie odnoszące się do zaburzenia rozwoju albo wzrostu owadów żywiących<br>się tą rośliną, co skutkuje spadkiem ich liczebności lub zmniejszeniem intensywności<br>żerowania albo strat rośliny związanych z ich żerowaniem.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>Substancje podobne do ekdyzonu produkowane przez rośliny:<br>• zaburzają metamorfozę żerujących na niej owadów, co zmniejsza ich liczebność.<br>• powodują wcześniejsze przepoczwarczenie się, co ogranicza żerowanie larw na roślinach.<br>• powodują, że larwy zjadających je owadów zbyt wcześnie rozpoczynają metamorfozę<br>i nie są w stanie przeobrazić się w imago, co ogranicza straty rośliny.<br>Zadanie 9. (0-3)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Produkcja substancji o aktywności podobnej do ekdyzonu <strong>chroni roślinę przed żerowaniem owadów roślinożernych</strong>. Substancje te - po spożyciu przez owada - zaburzają jego gospodarkę hormonalną (kontrolę linienia i metamorfozy), co prowadzi do nieprawidłowego rozwoju lub śmierci owada.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku</h4>\n<ol><li><strong>Ekdyzon u owadów</strong> - to steroidowy hormon linienia (ekdysteron). Reguluje przebieg linień larwalnych oraz metamorfozy. Musi być wydzielany we właściwym stężeniu i we właściwym czasie.</li></ol>\n<ol><li><strong>Fitoekdyzony u roślin</strong> - rośliny (np. szpinak, paprocie, niektóre rośliny zielne) syntetyzują związki chemiczne strukturalnie podobne do ekdyzonu. Są to wtórne metabolity roślinne.</li></ol>\n<ol><li><strong>Co się dzieje po zjedzeniu rośliny przez owada?</strong></li></ol>\n<ul><li>Owad wraz z pokarmem przyjmuje nadmiar substancji ekdyzonopodobnych.</li><li>Dochodzi do <strong>zaburzenia równowagi hormonalnej</strong> - stężenie &quot;ekdyzonu&quot; jest zbyt wysokie lub jego działanie pojawia się w nieodpowiednim momencie.</li><li>Efekt: <strong>nieprawidłowe linienie</strong>, zahamowanie metamorfozy, obniżenie płodności, zaburzenia rozwoju, niekiedy śmierć larwy.</li></ul>\n<ol><li><strong>Znaczenie dla rośliny</strong> - owady, które zjadają roślinę produkującą fitoekdyzony, nie rozwijają się prawidłowo → <strong>mniejsza presja ze strony roślinożerców</strong> → większa szansa na przeżycie i rozmnożenie rośliny.</li></ol>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Fitoekdyzony to biochemiczna broń obronna rośliny - działają jak &quot;hormonalna pułapka&quot; na owady roślinożerne.</p>\n<h4>Sposób 2 - Analogia: strategia chemicznej obrony roślin</h4>\n<p>Rośliny nie mogą uciec przed roślinożercami, dlatego wykształciły <strong>chemiczną obronę bierną</strong>. Fitoekdyzony należą do tej samej kategorii co:</p>\n<ul><li><strong>Taniny</strong> - garbują białka w przewodzie pokarmowym owada,</li><li><strong>Alkaloidy</strong> (np. nikotyna, kofeina) - toksyczne dla układu nerwowego,</li><li><strong>Inhibitory proteinaz</strong> - blokują trawienie.</li></ul>\n<p>Fitoekdyzony działają jednak <strong>subtelniej</strong> - nie zabijają natychmiast przez toksyczność, lecz <strong>naśladują hormon owada i dezorganizują jego endokrynologię</strong>. Owad, który przyjął zbyt dużo substancji ekdyzonopodobnej, ulega:</p>\n<ul><li>przedwczesnemu lub niepełnemu linieniu,</li><li>nieprawidłowej metamorfozie (np. zatrzymaniu w stadium larwy lub tworzeniu form pośrednich),</li><li>zmniejszeniu płodności imagines.</li></ul>\n<p><strong>Znaczenie ewolucyjne:</strong> Rośliny produkujące fitoekdyzony były intensywniej przeżywane przez dobór naturalny, bo ich owady-roślinożercy reprodukowały się gorzej → zredukowana presja roślinożerności.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>1 pkt</strong> - za wyjasnienie odnoszace sie do <strong>zaburzenia rozwoju albo wzrostu owadow</strong> zywiacych sie ta roslina, co skutkuje spadkiem ich licznosci lub zmniejszeniem intensywnosci zerowania (mniejsze straty rosliny).<br><br><strong>0 pkt</strong> - odpowiedz niespelniajaca wymagan lub brak odpowiedzi.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość mechanizmu endokrynologicznego owadów i pojęcia chemicznej obrony roślin. Ekdyzon jest hormonem steroidowym, ale jego struktury nie trzeba znać na maturze.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd to pisanie tylko &quot;chroni roślinę przed owadami&quot; - to za mało na 1 pkt. Trzeba <strong>wyjaśnić mechanizm</strong> - zaburzenie linienia/metamorfozy - i powiązać go ze znaczeniem dla rośliny.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie pisz, że roślina &quot;wytwarza ekdyzon&quot; - roślina wytwarza substancje <strong>o aktywności podobnej</strong> do ekdyzonu (fitoekdyzony), czyli analogi hormonalne, nie sam hormon owada.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie mylić z insektycydami toksycznymi - fitoekdyzony nie są trucizną niszczącą układ nerwowy, lecz <strong>mimetycznym analogiem hormonu</strong> zaburzającym rozwój. To ważna różnica merytorycznie.</blockquote>"}]}