{"id":"biologia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/11.2","paper_id":"biologia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"11.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11.2. (0-1)\nWykaż związek budowy zębów trzonowych człowieka z ich funkcją. W odpowiedzi\nuwzględnij widoczne na rysunku dwie cechy budowy tych zębów.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n10.1.\n10.2.\n10.3.\n11.1.\n11.2.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nMBI_1R","answer":null,"answer_text":"11.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje [ ]\nformułuje i przedstawia opinie związane\nz omawianymi zagadnieniami biologicznymi,\ndobierając racjonalne argumenty.\nII. Pogłębienie wiadomości dotyczących\nbudowy i funkcjonowania organizmu\nludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n4. Układ pokarmowy i przebieg procesów\ntrawiennych. Zdający\n1) omawia budowę poszczególnych\nelementów układu pokarmowego oraz\nprzedstawia związek pomiędzy budową\na pełnioną funkcją.\norganizmu ludzkiego na różnych poziomach\nzłożoności [ ].\nIV. Poszukiwanie, wykorzystanie\ni tworzenie informacji. Zdający odczytuje,\nselekcjonuje, [ ] informacje [ ].\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawne wykazanie związku budowy zębów trzonowych z ich funkcją związaną\nz rozcieraniem pokarmu, uwzględniające ich wielkość i ukształtowanie powierzchni.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• Zęby trzonowe służą do rozcierania pokarmu, dlatego ich powierzchnia jest duża\ni ma wgłębienia, które to umożliwiają.\n• Zęby trzonowe służą do rozgniatania pokarmu, dlatego są masywne, a na powierzchni\nmają guzki.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi, że zęby trzonowe są „płaskie” lub „spłaszczone”.\nZadanie 12. (0-3)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Dwie cechy budowy zębów trzonowych widoczne na rysunku + powiązanie z funkcją:**\n\n1. **Szeroka, płaska korona z guzkami** → umożliwia rozcieranie i rozdrabnianie pokarmu (duża powierzchnia kontaktu zwiększa efektywność miażdżenia twardych pokarmów).\n2. **Wielokorzeniowość (2-3 korzenie)** → zapewnia mocne osadzenie zęba w kości szczęki/żuchwy, co pozwala przenosić duże siły nacisku podczas żucia.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: budowa → funkcja\n\n**Krok 1: Identyfikacja cech na rysunku**\n\nTypowy przekrój zęba trzonowego pokazuje:\n- **Koronę** - szeroką, z kilkoma guzkami na powierzchni żującej (powierzchnia okluzalna)\n- **Korzenie** - zwykle 2 (żuchwa) lub 3 (szczęka górna), zakotwiczone w zębodole\n\n**Krok 2: Połączenie budowy z funkcją**\n\n| Cecha budowy (widoczna na rys.) | Funkcja |\n| Szeroka, wieloguzkowa powierzchnia żująca | Zwiększona powierzchnia kontaktu → efektywne **rozcieranie** i **miażdżenie** pokarmu stałego (np. nasion, mięsa) |\n| Dwa lub trzy korzenie osadzone w kości | Rozłożenie sił żucia na kilka punktów kotwiczenia → **stabilność** przy dużych siłach nacisku pionowego i poziomego |\n\n**Krok 3: Uzasadnienie ewolucyjne**\n\nCzłowiek jest wszystkożercą - zęby trzonowe muszą przetwarzać zarówno twarde ziarna, jak i włókniste mięso. Płaska, wieloguzkowa korona działa jak **stępa i moździerz** - górne i dolne guzki zazębiają się, miażdżąc pokarm. Wielokorzeniowość jest odpowiedzią na potrzebę przenoszenia sił wielokierunkowych (nie tylko pionowych jak u siekaczy).\n\n## Sposób 2 - Porównanie z innymi typami zębów (argumentacja przez kontrast)\n\nZestawiając zęby trzonowe z siekaczami i kłami, wyraźnie widać związek budowy z funkcją:\n\n| Cecha | Siekacz | Kieł | Trzonowiec |\n| Kształt korony | Cienki, ostry brzeg | Stożkowy, ostry | **Szeroka, guzkowa** |\n| Liczba korzeni | 1 | 1 | **2-3** |\n| Funkcja | Odcinanie | Rozrywanie | **Rozcieranie** |\n\n**Wniosek:** Szeroka korona z guzkami jest cechą adaptacyjną do rozcierania - gdyby trzonowiec miał ostrą koronę jak siekacz, nie mógłby miażdżyć pokarmu. Wielokorzeniowość jest konieczna, bo siły rozcierania działają w wielu kierunkach - jeden korzeń by nie wytrzymał (patrz: kły mają jeden silny korzeń, bo siły działają głównie osiowo).\n\n## Sposób 3 - Analiza funkcjonalna przez anatomię mięśni żucia\n\nMięsień żwacz i mięśnie skroniowe wytwarzają siłę nacisku do **700-800 N** w okolicy zębów trzonowych. To największa siła żucia w całym łuku zębowym.\n\n- **Wielokorzeniowość** → konieczna biomechanicznie, bo jeden korzeń uległby zwichnięciu przy takiej sile; dwa/trzy korzenie tworzą **trójpunkt oparcia** zapobiegający przechylaniu zęba.\n- **Duża powierzchnia korony** → rozłożenie siły nacisku na większą powierzchnię zmniejsza ciśnienie jednostkowe (\\(p = F/A\\)), co chroni zarówno ząb, jak i pokarm przed zbyt gwałtownym rozkruszeniem.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **1 pkt** - za poprawne wykazanie zwiazku budowy zebow trzonowych z funkcja rozcierania pokarmu, uwzgledniajace ich wielkosc i uksztaltowanie powierzchni.\n> **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan lub za brak odpowiedzi.\n>\n> **Uwaga CKE:** Nie uznaje sie odpowiedzi, ze zeby trzonowe sa \"plaskie\" lub \"splaszczone\".\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość morfologii i fizjologii układu pokarmowego człowieka (anatomia zębów, funkcje szczegółowych typów zębów). Żadne wzory matematyczne ani chemiczne nie są wymagane.\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd to wymienienie cechy **bez powiązania z funkcją** - np. \"Zęby trzonowe mają dwa korzenie i szeroką koronę.\" To 0 pkt! Zawsze dodaj: **\"dzięki czemu \"** lub **\"co umożliwia \"**\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie opisuj cech których **nie widać na rysunku** - jeśli na schemacie nie widać np. miazgi czy cementu, nie pisz o nich jako o \"cechach widocznych\". CKE ocenia odczyt z konkretnego rysunku.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pomylenie \"rozdrabniania\" z \"odcinaniem\" - siekacze odcinają, trzonowce **rozcierają/miażdżą**. To istotna różnica funkcjonalna - użyj właściwego czasownika.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie wystarczy napisać \"wielokorzeniowość zapewnia stabilność\" - doprecyzuj: stabilność **podczas przenoszenia dużych sił żucia / rozcierania twardego pokarmu**, bo to właśnie łączy budowę z funkcją.","image":"img/biologia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-11.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 11.2. (0-1)
Wykaż związek budowy zębów trzonowych człowieka z ich funkcją. W odpowiedzi
uwzględnij widoczne na rysunku dwie cechy budowy tych zębów.
Wypełnia
egzaminator
Nr zadania
10.1.
10.2.
10.3.
11.1.
11.2.
Maks. liczba pkt
1
1
1
1
1
Uzyskana liczba pkt
MBI_1R

","answer_text_html":"

11.2. (0-1)
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający
objaśnia i komentuje informacje [ ]
formułuje i przedstawia opinie związane
z omawianymi zagadnieniami biologicznymi,
dobierając racjonalne argumenty.
II. Pogłębienie wiadomości dotyczących
budowy i funkcjonowania organizmu
ludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie
V. Budowa i funkcjonowanie organizmu
człowieka.

\n
  1. Układ pokarmowy i przebieg procesów
\n

trawiennych. Zdający

\n
  1. omawia budowę poszczególnych
\n

elementów układu pokarmowego oraz
przedstawia związek pomiędzy budową
a pełnioną funkcją.
organizmu ludzkiego na różnych poziomach
złożoności [ ].
IV. Poszukiwanie, wykorzystanie
i tworzenie informacji. Zdający odczytuje,
selekcjonuje, [ ] informacje [ ].
Schemat punktowania
1 p. - za poprawne wykazanie związku budowy zębów trzonowych z ich funkcją związaną
z rozcieraniem pokarmu, uwzględniające ich wielkość i ukształtowanie powierzchni.
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.
Przykładowe rozwiązania
• Zęby trzonowe służą do rozcierania pokarmu, dlatego ich powierzchnia jest duża
i ma wgłębienia, które to umożliwiają.
• Zęby trzonowe służą do rozgniatania pokarmu, dlatego są masywne, a na powierzchni
mają guzki.
Uwaga:
Nie uznaje się odpowiedzi, że zęby trzonowe są „płaskie” lub „spłaszczone”.
Zadanie 12. (0-3)

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Dwie cechy budowy zębów trzonowych widoczne na rysunku + powiązanie z funkcją:

\n
  1. Szeroka, płaska korona z guzkami → umożliwia rozcieranie i rozdrabnianie pokarmu (duża powierzchnia kontaktu zwiększa efektywność miażdżenia twardych pokarmów).
  2. Wielokorzeniowość (2-3 korzenie) → zapewnia mocne osadzenie zęba w kości szczęki/żuchwy, co pozwala przenosić duże siły nacisku podczas żucia.
\n

Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: budowa → funkcja

\n

Krok 1: Identyfikacja cech na rysunku

\n

Typowy przekrój zęba trzonowego pokazuje:

\n\n

Krok 2: Połączenie budowy z funkcją

\n

| Cecha budowy (widoczna na rys.) | Funkcja |
| Szeroka, wieloguzkowa powierzchnia żująca | Zwiększona powierzchnia kontaktu → efektywne rozcieranie i miażdżenie pokarmu stałego (np. nasion, mięsa) |
| Dwa lub trzy korzenie osadzone w kości | Rozłożenie sił żucia na kilka punktów kotwiczenia → stabilność przy dużych siłach nacisku pionowego i poziomego |

\n

Krok 3: Uzasadnienie ewolucyjne

\n

Człowiek jest wszystkożercą - zęby trzonowe muszą przetwarzać zarówno twarde ziarna, jak i włókniste mięso. Płaska, wieloguzkowa korona działa jak stępa i moździerz - górne i dolne guzki zazębiają się, miażdżąc pokarm. Wielokorzeniowość jest odpowiedzią na potrzebę przenoszenia sił wielokierunkowych (nie tylko pionowych jak u siekaczy).

\n

Sposób 2 - Porównanie z innymi typami zębów (argumentacja przez kontrast)

\n

Zestawiając zęby trzonowe z siekaczami i kłami, wyraźnie widać związek budowy z funkcją:

\n

| Cecha | Siekacz | Kieł | Trzonowiec |
| Kształt korony | Cienki, ostry brzeg | Stożkowy, ostry | Szeroka, guzkowa |
| Liczba korzeni | 1 | 1 | 2-3 |
| Funkcja | Odcinanie | Rozrywanie | Rozcieranie |

\n

Wniosek: Szeroka korona z guzkami jest cechą adaptacyjną do rozcierania - gdyby trzonowiec miał ostrą koronę jak siekacz, nie mógłby miażdżyć pokarmu. Wielokorzeniowość jest konieczna, bo siły rozcierania działają w wielu kierunkach - jeden korzeń by nie wytrzymał (patrz: kły mają jeden silny korzeń, bo siły działają głównie osiowo).

\n

Sposób 3 - Analiza funkcjonalna przez anatomię mięśni żucia

\n

Mięsień żwacz i mięśnie skroniowe wytwarzają siłę nacisku do 700-800 N w okolicy zębów trzonowych. To największa siła żucia w całym łuku zębowym.

\n\n

Schemat oceniania CKE

\n
1 pkt - za poprawne wykazanie zwiazku budowy zebow trzonowych z funkcja rozcierania pokarmu, uwzgledniajace ich wielkosc i uksztaltowanie powierzchni.
0 pkt - za odpowiedz niespelniajaca wymagan lub za brak odpowiedzi.

Uwaga CKE: Nie uznaje sie odpowiedzi, ze zeby trzonowe sa "plaskie" lub "splaszczone".
\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n

W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość morfologii i fizjologii układu pokarmowego człowieka (anatomia zębów, funkcje szczegółowych typów zębów). Żadne wzory matematyczne ani chemiczne nie są wymagane.

\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Uwaga: Najczęstszy błąd to wymienienie cechy bez powiązania z funkcją - np. "Zęby trzonowe mają dwa korzenie i szeroką koronę." To 0 pkt! Zawsze dodaj: "dzięki czemu " lub "co umożliwia "
\n
⚠️ Uwaga: Nie opisuj cech których nie widać na rysunku - jeśli na schemacie nie widać np. miazgi czy cementu, nie pisz o nich jako o "cechach widocznych". CKE ocenia odczyt z konkretnego rysunku.
\n
⚠️ Uwaga: Pomylenie "rozdrabniania" z "odcinaniem" - siekacze odcinają, trzonowce rozcierają/miażdżą. To istotna różnica funkcjonalna - użyj właściwego czasownika.
\n
⚠️ Uwaga: Nie wystarczy napisać "wielokorzeniowość zapewnia stabilność" - doprecyzuj: stabilność podczas przenoszenia dużych sił żucia / rozcierania twardego pokarmu, bo to właśnie łączy budowę z funkcją.
"}]}