{"id":"biologia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/15.1","paper_id":"biologia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"15.1","points":1,"ptype":"true_false","subject":"biologia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15.1. (0-1)\nOceń, czy poniższe stwierdzenia dotyczące dziedziczenia opisanej cechy kury domowej\nsą prawdziwe. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.\n1.\nOpisana cecha kury domowej jest sprzężona z płcią.\nP\nF\n2.\nJastrzębiate koguty zawsze są heterozygotami.\nP\nF\n3.\nSamice nie mogą mieć upierzenia jastrzębiatego.\nP\nF","answer":null,"answer_text":"15.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja.\nZdający objaśnia i komentuje informacje,\nodnosi się krytycznie do przedstawionych\ninformacji [ ].\nIV. Poszukiwanie, wykorzystanie\ni tworzenie informacji. Zdający odczytuje,\nselekcjonuje, [ ], informacje [ ].\nVI. Genetyka i biotechnologia.\n5. Genetyka mendlowska. Zdający:\n1) [ ] stosuje podstawowe pojęcia genetyki\nklasycznej (allel, allel dominujący, allel\nrecesywny [ ], homozygota, heterozygota,\ngenotyp, fenotyp)\n3) zapisuje i analizuje krzyżówki\njednogenowe [ ]\n4) opisuje sprzężenia genów (w tym\nsprzężenia z płcią) […].\nSchemat punktowania\n1 p. - za właściwą ocenę wszystkich trzech stwierdzeń dotyczących opisanej cechy kury\ndomowej.\n0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\n1. - P, 2. - F, 3. - F","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Stwierdzenie | Ocena |\n| 1. Opisana cecha kury domowej jest sprzężona z płcią. | **P** |\n| 2. Jastrzębiate koguty zawsze są heterozygotami. | **F** |\n| 3. Samice nie mogą mieć upierzenia jastrzębiatego. | **F** |\n\n## Sposób 1 - Analiza genotypów z krzyżowania wstecznego\n\n**Krok 1 - genotyp kury (samicy) w krzyżowaniu.**\n\nKura jest jednolicie czarna → allel **b**. Samice mają chromosomy **ZW** - mają tylko **jeden** chromosom Z, więc jeden allel genu upierzenia. Genotyp: \\(\\mathbf{Z^b W}\\).\n\n**Krok 2 - genotyp koguta (samca).**\n\nKogut jastrzębiasty ma chromosomy **ZZ**. Może być \\(Z^B Z^B\\) lub \\(Z^B Z^b\\). Sprawdzamy, który jest możliwy, skoro potomstwo jest **i czarne, i jastrzębiate**:\n\n- Jeśli kogut \\(Z^B Z^B\\): synowie = \\(Z^B Z^b\\) (jastrzębiate), córki = \\(Z^B W\\) (jastrzębiate) → **brak czarnego potomstwa** - sprzeczność z treścią.\n- Jeśli kogut \\(Z^B Z^b\\):\n\n| Gamety koguta | \\(Z^B\\) | \\(Z^b\\) |\n| \\(Z^b\\) (od kury) | \\(Z^B Z^b\\) - syn jastrzębiasty | \\(Z^b Z^b\\) - syn czarny |\n| \\(W\\) (od kury) | \\(Z^B W\\) - córka jastrzębiana | \\(Z^b W\\) - córka czarna |\n\nPotomstwo 1/4 jastrzebiate koguty : 1/4 czarne koguty : 1/4 jastrzebiate kury : 1/4 czarne kury ✓\n\nKogut **musi być** \\(Z^B Z^b\\) (heterozygota).\n\n**Krok 3 - weryfikacja stwierdzeń:**\n\n**Stwierdzenie 1 - P:** Gen upierzenia leży na chromosomie **Z** (seksualnym) → cecha sprzężona z płcią. ✓\n\n**Stwierdzenie 2 - F:** Kogut jastrzębiasty może być **\\(Z^B Z^B\\)** (homozygota) lub **\\(Z^B Z^b\\)** (heterozygota) - oba genotypy dają fenotyp jastrzębiasty. Twierdzenie \"zawsze heterozygota\" jest fałszywe.\n\n**Stwierdzenie 3 - F:** Samice mają genotyp \\(Z^B W\\) → **jastrzebiate** (jak córki z krzyżowania powyżej). Wystarczy jeden allel \\(B\\) na jedynym chromosomie Z. Twierdzenie, że samice *nie mogą* być jastrzebiate, jest fałszywe.\n\n## Sposób 2 - Hemizygotyczność samic jako klucz do oceny stwierdzeń 2 i 3\n\nU ptaków samice **ZW** są **hemizygotyczne** względem genów sprzężonych z Z - mają tylko jeden egzemplarz allelu. Oznacza to:\n\n- Samica **\\(Z^B W\\)** → jastrzebiate (efekt dominującego **B** ujawnia się od razu, bez „przykrycia\" przez drugi allel) → **Stwierdzenie 3 = F**\n- Samica **\\(Z^b W\\)** → czarne\n\nKoguty natomiast mają **dwa** chromosomy Z:\n- \\(Z^B Z^B\\) → jastrzebiasty **homozygota**\n- \\(Z^B Z^b\\) → jastrzebiasty **heterozygota**\n- \\(Z^b Z^b\\) → czarny\n\nIstnienie genotypu \\(Z^B Z^B\\) obala „zawsze heterozygota\" → **Stwierdzenie 2 = F**\n\nKontrast z ssakami: u ssaków samice (XX) mogą być homo- lub heterozygotami, samce (XY) są hemizygotyczne. **U ptaków odwrotnie** - hemizygotyczne są samice (ZW). Ta asymetria jest kluczem do całego zadania.\n\n## Sposób 3 - Eliminacja przez porównanie z dziedziczeniem cech autosomalnych\n\nGdyby gen upierzenia był **autosomalny** (nie sprzężony z płcią):\n\n- Oba płcie miałyby identyczne możliwe genotypy i fenotypy.\n- Wówczas **Stwierdzenie 3 byłoby prawdziwe tylko wtedy, gdyby b było dominujące** - ale b jest recesywne.\n\nPonieważ gen **leży na Z** (sprzężony z płcią), samice mogą być jastrzebiate (Z^B W). Fakty z krzyżowania (córki jastrzebiate pojawiają się w potomstwie) bezpośrednio potwierdzają, że Stwierdzenie 3 = **F**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **1 pkt** - za wlasciwa ocene wszystkich trzech stwierdzen dotyczacych opisanej cechy kury domowej.\n> **0 pkt** - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.\n>\n> **Rozwiazanie CKE:** 1. - P, 2. - F, 3. - F.\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość mechanizmu dziedziczenia sprzężonego z płcią u ptaków (ZZ/ZW) oraz reguł dominacji alleli.\n\n> 📖 **Karta wzorów CKE str. 4 - Hardy-Weinberg** (tu nieużywany, ale warto wiedzieć, że jest).\n> Przydatna byłaby w obliczeniach częstości alleli w populacji - w tym zadaniu nie potrzebujemy.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Typowy błędny zapis | Skąd błąd |\n| Stwierdzenie 1 = **F** | Uczeń myli \"sprzężone z płcią\" z \"zależne od płci\" (sex-limited/sex-influenced). Gen jest fizycznie na chromosomie Z → definicja sprzężenia z płcią spełniona. |\n| Stwierdzenie 2 = **P** | Uczeń wnioskuje z zadania: \"ten konkretny kogut jest heterozygotą\" → błąd uogólnienia. Stwierdzenie mówi \"**zawsze**\" - a istnieje genotyp \\(Z^B Z^B\\). |\n| Stwierdzenie 3 = **P** | Uczeń przenosi model ssaczy (X-linked recessive → samice nosicielki, fenotyp tylko u samców) na ptaki. **U ptaków** to samice są hemizygotyczne - jeden allel B wystarczy do fenotypu jastrzębiatego. |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Największa pułapka to **odwrócenie modelu XY ↔ ZW**. Uczniowie pamiętają schemat z człowieka (kobieta XX = nosicielka cech recesywnych), a u ptaków jest odwrotnie - **hemizygotyczna jest samica (ZW)**, nie samiec.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Słowo \"**zawsze**\" w Stwierdzeniu 2 to sygnał ostrzegawczy - w biologii takie absolutne stwierdzenia często są fałszywe. Wystarczy jeden kontrprzykład (\\(Z^B Z^B\\) = kogut jastrzebiasty homozygota), żeby obalić \"zawsze\".\n\n> ⚠️ **Uwaga:** W zadaniu podano, że potomstwo jest **czarne i jastrzebiate** - to wskazówka do odtworzenia genotypu koguta (\\(Z^B Z^b\\)), ale **nie należy z tego wyciągać wniosku, że \"wszystkie koguty jastrzebiate są heterozygotami\"** - to byłoby fałszywe uogólnienie z jednego krzyżowania.","image":"img/biologia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-15.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":16,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 15.1. (0-1)
Oceń, czy poniższe stwierdzenia dotyczące dziedziczenia opisanej cechy kury domowej
są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.
1.
Opisana cecha kury domowej jest sprzężona z płcią.
P
F
2.
Jastrzębiate koguty zawsze są heterozygotami.
P
F
3.
Samice nie mogą mieć upierzenia jastrzębiatego.
P
F

","answer_text_html":"

15.1. (0-1)
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
V. Rozumowanie i argumentacja.
Zdający objaśnia i komentuje informacje,
odnosi się krytycznie do przedstawionych
informacji [ ].
IV. Poszukiwanie, wykorzystanie
i tworzenie informacji. Zdający odczytuje,
selekcjonuje, [ ], informacje [ ].
VI. Genetyka i biotechnologia.

\n
  1. Genetyka mendlowska. Zdający:
  2. [ ] stosuje podstawowe pojęcia genetyki
\n

klasycznej (allel, allel dominujący, allel
recesywny [ ], homozygota, heterozygota,
genotyp, fenotyp)

\n
  1. zapisuje i analizuje krzyżówki
\n

jednogenowe [ ]

\n
  1. opisuje sprzężenia genów (w tym
\n

sprzężenia z płcią) […].
Schemat punktowania
1 p. - za właściwą ocenę wszystkich trzech stwierdzeń dotyczących opisanej cechy kury
domowej.
0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.
Rozwiązanie

\n
  1. - P, 2. - F, 3. - F
","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

| Stwierdzenie | Ocena |
| 1. Opisana cecha kury domowej jest sprzężona z płcią. | P |
| 2. Jastrzębiate koguty zawsze są heterozygotami. | F |
| 3. Samice nie mogą mieć upierzenia jastrzębiatego. | F |

\n

Sposób 1 - Analiza genotypów z krzyżowania wstecznego

\n

Krok 1 - genotyp kury (samicy) w krzyżowaniu.

\n

Kura jest jednolicie czarna → allel b. Samice mają chromosomy ZW - mają tylko jeden chromosom Z, więc jeden allel genu upierzenia. Genotyp: ZbW.

\n

Krok 2 - genotyp koguta (samca).

\n

Kogut jastrzębiasty ma chromosomy ZZ. Może być ZBZB lub ZBZb. Sprawdzamy, który jest możliwy, skoro potomstwo jest i czarne, i jastrzębiate:

\n\n

| Gamety koguta | ZB | Zb |
| Zb (od kury) | ZBZb - syn jastrzębiasty | ZbZb - syn czarny |
| W (od kury) | ZBW - córka jastrzębiana | ZbW - córka czarna |

\n

Potomstwo 1/4 jastrzebiate koguty : 1/4 czarne koguty : 1/4 jastrzebiate kury : 1/4 czarne kury ✓

\n

Kogut musi być ZBZb (heterozygota).

\n

Krok 3 - weryfikacja stwierdzeń:

\n

Stwierdzenie 1 - P: Gen upierzenia leży na chromosomie Z (seksualnym) → cecha sprzężona z płcią. ✓

\n

Stwierdzenie 2 - F: Kogut jastrzębiasty może być ZBZB (homozygota) lub ZBZb (heterozygota) - oba genotypy dają fenotyp jastrzębiasty. Twierdzenie "zawsze heterozygota" jest fałszywe.

\n

Stwierdzenie 3 - F: Samice mają genotyp ZBW → jastrzebiate (jak córki z krzyżowania powyżej). Wystarczy jeden allel B na jedynym chromosomie Z. Twierdzenie, że samice nie mogą być jastrzebiate, jest fałszywe.

\n

Sposób 2 - Hemizygotyczność samic jako klucz do oceny stwierdzeń 2 i 3

\n

U ptaków samice ZW są hemizygotyczne względem genów sprzężonych z Z - mają tylko jeden egzemplarz allelu. Oznacza to:

\n\n

Koguty natomiast mają dwa chromosomy Z:

\n\n

Istnienie genotypu ZBZB obala „zawsze heterozygota" → Stwierdzenie 2 = F

\n

Kontrast z ssakami: u ssaków samice (XX) mogą być homo- lub heterozygotami, samce (XY) są hemizygotyczne. U ptaków odwrotnie - hemizygotyczne są samice (ZW). Ta asymetria jest kluczem do całego zadania.

\n

Sposób 3 - Eliminacja przez porównanie z dziedziczeniem cech autosomalnych

\n

Gdyby gen upierzenia był autosomalny (nie sprzężony z płcią):

\n\n

Ponieważ gen leży na Z (sprzężony z płcią), samice mogą być jastrzebiate (Z^B W). Fakty z krzyżowania (córki jastrzebiate pojawiają się w potomstwie) bezpośrednio potwierdzają, że Stwierdzenie 3 = F.

\n

Schemat oceniania CKE

\n
1 pkt - za wlasciwa ocene wszystkich trzech stwierdzen dotyczacych opisanej cechy kury domowej.
0 pkt - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.

Rozwiazanie CKE: 1. - P, 2. - F, 3. - F.
\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n

W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość mechanizmu dziedziczenia sprzężonego z płcią u ptaków (ZZ/ZW) oraz reguł dominacji alleli.

\n
📖 Karta wzorów CKE str. 4 - Hardy-Weinberg (tu nieużywany, ale warto wiedzieć, że jest).
Przydatna byłaby w obliczeniach częstości alleli w populacji - w tym zadaniu nie potrzebujemy.
\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Typowy błędny zapis | Skąd błąd |
| Stwierdzenie 1 = F | Uczeń myli "sprzężone z płcią" z "zależne od płci" (sex-limited/sex-influenced). Gen jest fizycznie na chromosomie Z → definicja sprzężenia z płcią spełniona. |
| Stwierdzenie 2 = P | Uczeń wnioskuje z zadania: "ten konkretny kogut jest heterozygotą" → błąd uogólnienia. Stwierdzenie mówi "zawsze" - a istnieje genotyp ZBZB. |
| Stwierdzenie 3 = P | Uczeń przenosi model ssaczy (X-linked recessive → samice nosicielki, fenotyp tylko u samców) na ptaki. U ptaków to samice są hemizygotyczne - jeden allel B wystarczy do fenotypu jastrzębiatego. |

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga: Największa pułapka to odwrócenie modelu XY ↔ ZW. Uczniowie pamiętają schemat z człowieka (kobieta XX = nosicielka cech recesywnych), a u ptaków jest odwrotnie - hemizygotyczna jest samica (ZW), nie samiec.
\n
⚠️ Uwaga: Słowo "zawsze" w Stwierdzeniu 2 to sygnał ostrzegawczy - w biologii takie absolutne stwierdzenia często są fałszywe. Wystarczy jeden kontrprzykład (ZBZB = kogut jastrzebiasty homozygota), żeby obalić "zawsze".
\n
⚠️ Uwaga: W zadaniu podano, że potomstwo jest czarne i jastrzebiate - to wskazówka do odtworzenia genotypu koguta (ZBZb), ale nie należy z tego wyciągać wniosku, że "wszystkie koguty jastrzebiate są heterozygotami" - to byłoby fałszywe uogólnienie z jednego krzyżowania.
"},{"source":"zadaniazmatur","label":"zadaniazmatur.pl","kind":"text","html":"
  1. – P, 2. – F, 3. – F
"}]}