{"id":"biologia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/19.4","paper_id":"biologia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"19.4","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 19.4. (0-1)\nUzasadnij, że dla ochrony raflezji Arnolda konieczna jest ochrona także innych\ngatunków\npoprzez\nzachowanie\ncałych\nekosystemów\nlasów\nrównikowych\nw południowo-wschodniej Azji.","answer":null,"answer_text":"19.4. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje, […]\nwyjaśnia zależności przyczynowo-\n-skutkowe, […] formułuje i przedstawia\nopinie związane z omawianymi\nzagadnieniami biologicznymi, dobierając\nracjonalne argumenty.\nZakres podstawowy\n2. Różnorodność biologiczna i jej\nzagrożenia. Zdający\n1) opisuje różnorodność biologiczną na\npoziomie genetycznym, gatunkowym\ni ekosystemowym; wskazuje przyczyny\nspadku różnorodności genetycznej,\nwymierania gatunków, zanikania siedlisk\ni ekosystemów;\nZakres rozszerzony\nVIII. Różnorodność biologiczna Ziemi.\nZdający\n4) przedstawia wpływ człowieka\nna różnorodność biologiczną, podaje\nprzykłady tego wpływu (zagrożenie\ngatunków rodzimych, introdukcja\ngatunków obcych).\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną odpowiedź uwzględniającą przynajmniej dwie obligatoryjne zależności\nmiędzygatunkowe w lesie równikowym, w tym jedną z bezpośrednim udziałem raflezji\n(bukietnic).\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• Do bytowania bukietnic konieczne są określone gatunki lian, na których pasożytuje,\ni owady, które je zapylają.\n• Ponieważ raflezje pasożytują na lianach, które występują tam, gdzie rosną drzewa.\nZadanie 20. (0-2)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nRaflezja Arnolda jest **obligatoryjnym holopasożytem** rośliny z rodzaju *Tetrastigma* - bez żywiciela nie może przeżyć. Do rozmnażania potrzebuje ponadto **owadów-zapylaczy** (much) oraz **zwierząt roznoszących nasiona**. Wszystkie te organizmy istnieją wyłącznie w nienaruszonej puszczy równikowej - stąd ochrona jednego gatunku jest niemożliwa bez ochrony całego ekosystemu.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: sieć zależności ekologicznych raflezji\n\n**Krok 1 - Brak jakichkolwiek własnych organów wegetatywnych.**\nRaflezja Arnolda (*Rafflesia arnoldii*) to **holopasożyt** - nie posiada liści, łodygi ani korzeni, nie przeprowadza fotosyntezy. Jej ciało wegetatywne istnieje **wyłącznie wewnątrz tkanek żywiciela** jako nitkowate strzępki podobne do grzybni.\n\n**Krok 2 - Obligatoryjna zależność od konkretnego żywiciela.**\nJedynym żywicielem raflezji są liany z rodzaju *Tetrastigma* (rodzina winoroślowatych, Vitaceae). Jeśli *Tetrastigma* zniknie z ekosystemu - **raflezja ginie bezwzględnie**, bo nie może przejść na żaden inny gatunek.\n\n**Krok 3 - Zapylanie przez muchy nekrofagiczne.**\nKwiat raflezji (średnica do 1 m) naśladuje zapachem i kolorem gnijące mięso, zwabiając muchy z rodziny Calliphoridae. **Bez tych zapylaczy nie dochodzi do zapłodnienia** - gatunek nie może się rozmnażać płciowo.\n\n**Krok 4 - Rozsiewanie nasion przez zwierzęta.**\nNasiona (w owocach podobnych do jagód) są rozsiewane przez zwierzęta leśne (prawdopodobnie wiewiórki, ryjówki, a być może słonie). Nasiono musi trafić dokładnie na korzeń *Tetrastigma* i zinfiltrować jego tkankę - co wymaga **obecności fauny lasu**.\n\n**Wniosek mechanistyczny:**\nRaflezja → potrzebuje Tetrastigma → potrzebuje pełnego lasu\n→ potrzebuje much nekrofagicznych → potrzebuje pełnego lasu\n→ potrzebuje rozsiewaczy nasion → potrzebuje pełnego lasu\nKażde ogniwo tej sieci istnieje tylko w nienaruszonej puszczy równikowej - **ochrona ekosystemu = ochrona wszystkich ogniw jednocześnie**.\n\n## Sposób 2 - Argumentacja przez analogię/kontrast: co się dzieje po zniszczeniu ekosystemu\n\nWyobraźmy sobie scenariusz częściowej ochrony: chronimy tylko stanowiska raflezji, ale dopuszczamy wycinanie lasu wokół.\n\n| Zniszczony element ekosystemu | Skutek dla raflezji |\n| Wycięcie lian *Tetrastigma* | Brak żywiciela → natychmiastowa śmierć populacji |\n| Eliminacja much (np. przez pestycydy, zmiany mikroklimatyczne) | Brak zapylenia → brak nasion → wymieranie |\n| Zanik fauny rozsiewającej nasiona | Nasiona nie docierają do nowych żywicieli → izolacja populacyjna → wymieranie |\n| Fragmentacja lasu | Izolacja wysp populacyjnych → inbreeding → utrata zmienności genetycznej |\n\n**Kontrast kluczowy:** Rośliny samożywne (np. storczyki) można by przynajmniej teoretycznie chronić ex situ (szklarnia). Raflezja jako **holopasożyt bez własnego metabolizmu autotroficznego** nie przeżyje nawet chwili poza żywym żywicielem - ochrona ex situ jest biologicznie niemożliwa. **Jedyną opcją jest ochrona in situ całego ekosystemu.**\n\n## Sposób 3 - Wnioskowanie przez definicję: cechy holopasożyta obligatoryjnego\n\nRaflezja spełnia definicję **holopasożyta obligatoryjnego** - organizmu, który:\n1. **Nie przeprowadza fotosyntezy** (brak chlorofilu, brak chloroplastów),\n2. **Pobiera wszystkie składniki odżywcze i wodę od żywiciela**,\n3. **Nie może ukończyć cyklu życiowego bez żywiciela**.\n\nZ definicji (3.) wynika, że ochrona raflezji bez ochrony jej żywiciela (*Tetrastigma*) jest logicznie sprzeczna - chronilibyśmy gatunek, który nie może przetrwać bez gatunku niechronionego. A *Tetrastigma* z kolei jest integralnym składnikiem piętra runa i podrostu puszczy równikowej - nie przeżyje po wycięciu drzew koronowych, które tworzą klimat cienia, wilgoci i temperatury niezbędny dla lian.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **1 pkt** - za poprawna odpowiedz uwzgledniajaca przynajmniej dwie obligatoryjne zaleznosci miedzygatunkowe w lesie rownikowym, w tym jedna z bezposrednim udzialem raflezji (bukietnic).\n> **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan lub za brak odpowiedzi.\n>\n> **Przyklad CKE:** Do bytowania bukietnic konieczne sa okreslone gatunki lian, na ktorych pasozytuja, oraz owady, ktore je zapylaja.\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość:\n- definicji pasożytnictwa i holopasożytnictwa,\n- pojęcia obligatoryjnej zależności ekologicznej (pasożyt-żywiciel),\n- pojęcia zapylania i rozsiewania nasion jako usług ekosystemowych.\n\nŻadne wzory matematyczne ani chemiczne nie są wymagane.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd to odpowiedź zbyt ogólna - *„raflezja żyje w lesie równikowym, więc las musi być chroniony\"*. Klucz CKE wymaga **konkretnej relacji biologicznej**: pasożyt → żywiciel.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Mylenie pasożytnictwa raflezji z mikoryzą lub epifityzmem (np. storczyki). Raflezja to **holopasożyt** - nie ma żadnych własnych organów wegetatywnych. Storczyki epifityczne mają liście i chlorofil - raflezja nie.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pisząc o zapylaniu, nie wystarczy „owady ją zapylają\" - należy zaznaczyć, że **konkretne owady** (muchy nekrofagiczne) są niezbędne i **żyją tylko w nienaruszonej puszczy**, co uzasadnia ochronę ekosystemową.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie mylić ochrony gatunkowej (ochrona jednego gatunku) z ochroną ekosystemową - zadanie wprost pyta o **uzasadnienie**, dlaczego ochrona gatunkowa jest niewystarczająca i konieczna jest ochrona całego ekosystemu. Musi pojawić się wyraźny związek przyczynowo-skutkowy.","image":"img/biologia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-19.4.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":20,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 19.4. (0-1)<br>Uzasadnij, że dla ochrony raflezji Arnolda konieczna jest ochrona także innych<br>gatunków<br>poprzez<br>zachowanie<br>całych<br>ekosystemów<br>lasów<br>równikowych<br>w południowo-wschodniej Azji.</p>","answer_text_html":"<p>19.4. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje, […]<br>wyjaśnia zależności przyczynowo-<br>-skutkowe, […] formułuje i przedstawia<br>opinie związane z omawianymi<br>zagadnieniami biologicznymi, dobierając<br>racjonalne argumenty.<br>Zakres podstawowy</p>\n<ol><li>Różnorodność biologiczna i jej</li></ol>\n<p>zagrożenia. Zdający</p>\n<ol><li>opisuje różnorodność biologiczną na</li></ol>\n<p>poziomie genetycznym, gatunkowym<br>i ekosystemowym; wskazuje przyczyny<br>spadku różnorodności genetycznej,<br>wymierania gatunków, zanikania siedlisk<br>i ekosystemów;<br>Zakres rozszerzony<br>VIII. Różnorodność biologiczna Ziemi.<br>Zdający</p>\n<ol><li>przedstawia wpływ człowieka</li></ol>\n<p>na różnorodność biologiczną, podaje<br>przykłady tego wpływu (zagrożenie<br>gatunków rodzimych, introdukcja<br>gatunków obcych).<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za poprawną odpowiedź uwzględniającą przynajmniej dwie obligatoryjne zależności<br>międzygatunkowe w lesie równikowym, w tym jedną z bezpośrednim udziałem raflezji<br>(bukietnic).<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>• Do bytowania bukietnic konieczne są określone gatunki lian, na których pasożytuje,<br>i owady, które je zapylają.<br>• Ponieważ raflezje pasożytują na lianach, które występują tam, gdzie rosną drzewa.<br>Zadanie 20. (0-2)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Raflezja Arnolda jest <strong>obligatoryjnym holopasożytem</strong> rośliny z rodzaju <em>Tetrastigma</em> - bez żywiciela nie może przeżyć. Do rozmnażania potrzebuje ponadto <strong>owadów-zapylaczy</strong> (much) oraz <strong>zwierząt roznoszących nasiona</strong>. Wszystkie te organizmy istnieją wyłącznie w nienaruszonej puszczy równikowej - stąd ochrona jednego gatunku jest niemożliwa bez ochrony całego ekosystemu.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: sieć zależności ekologicznych raflezji</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Brak jakichkolwiek własnych organów wegetatywnych.</strong><br>Raflezja Arnolda (<em>Rafflesia arnoldii</em>) to <strong>holopasożyt</strong> - nie posiada liści, łodygi ani korzeni, nie przeprowadza fotosyntezy. Jej ciało wegetatywne istnieje <strong>wyłącznie wewnątrz tkanek żywiciela</strong> jako nitkowate strzępki podobne do grzybni.</p>\n<p><strong>Krok 2 - Obligatoryjna zależność od konkretnego żywiciela.</strong><br>Jedynym żywicielem raflezji są liany z rodzaju <em>Tetrastigma</em> (rodzina winoroślowatych, Vitaceae). Jeśli <em>Tetrastigma</em> zniknie z ekosystemu - <strong>raflezja ginie bezwzględnie</strong>, bo nie może przejść na żaden inny gatunek.</p>\n<p><strong>Krok 3 - Zapylanie przez muchy nekrofagiczne.</strong><br>Kwiat raflezji (średnica do 1 m) naśladuje zapachem i kolorem gnijące mięso, zwabiając muchy z rodziny Calliphoridae. <strong>Bez tych zapylaczy nie dochodzi do zapłodnienia</strong> - gatunek nie może się rozmnażać płciowo.</p>\n<p><strong>Krok 4 - Rozsiewanie nasion przez zwierzęta.</strong><br>Nasiona (w owocach podobnych do jagód) są rozsiewane przez zwierzęta leśne (prawdopodobnie wiewiórki, ryjówki, a być może słonie). Nasiono musi trafić dokładnie na korzeń <em>Tetrastigma</em> i zinfiltrować jego tkankę - co wymaga <strong>obecności fauny lasu</strong>.</p>\n<p><strong>Wniosek mechanistyczny:</strong><br>Raflezja → potrzebuje Tetrastigma → potrzebuje pełnego lasu<br>→ potrzebuje much nekrofagicznych → potrzebuje pełnego lasu<br>→ potrzebuje rozsiewaczy nasion → potrzebuje pełnego lasu<br>Każde ogniwo tej sieci istnieje tylko w nienaruszonej puszczy równikowej - <strong>ochrona ekosystemu = ochrona wszystkich ogniw jednocześnie</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - Argumentacja przez analogię/kontrast: co się dzieje po zniszczeniu ekosystemu</h4>\n<p>Wyobraźmy sobie scenariusz częściowej ochrony: chronimy tylko stanowiska raflezji, ale dopuszczamy wycinanie lasu wokół.</p>\n<p>| Zniszczony element ekosystemu | Skutek dla raflezji |<br>| Wycięcie lian <em>Tetrastigma</em> | Brak żywiciela → natychmiastowa śmierć populacji |<br>| Eliminacja much (np. przez pestycydy, zmiany mikroklimatyczne) | Brak zapylenia → brak nasion → wymieranie |<br>| Zanik fauny rozsiewającej nasiona | Nasiona nie docierają do nowych żywicieli → izolacja populacyjna → wymieranie |<br>| Fragmentacja lasu | Izolacja wysp populacyjnych → inbreeding → utrata zmienności genetycznej |</p>\n<p><strong>Kontrast kluczowy:</strong> Rośliny samożywne (np. storczyki) można by przynajmniej teoretycznie chronić ex situ (szklarnia). Raflezja jako <strong>holopasożyt bez własnego metabolizmu autotroficznego</strong> nie przeżyje nawet chwili poza żywym żywicielem - ochrona ex situ jest biologicznie niemożliwa. <strong>Jedyną opcją jest ochrona in situ całego ekosystemu.</strong></p>\n<h4>Sposób 3 - Wnioskowanie przez definicję: cechy holopasożyta obligatoryjnego</h4>\n<p>Raflezja spełnia definicję <strong>holopasożyta obligatoryjnego</strong> - organizmu, który:</p>\n<ol><li><strong>Nie przeprowadza fotosyntezy</strong> (brak chlorofilu, brak chloroplastów),</li><li><strong>Pobiera wszystkie składniki odżywcze i wodę od żywiciela</strong>,</li><li><strong>Nie może ukończyć cyklu życiowego bez żywiciela</strong>.</li></ol>\n<p>Z definicji (3.) wynika, że ochrona raflezji bez ochrony jej żywiciela (<em>Tetrastigma</em>) jest logicznie sprzeczna - chronilibyśmy gatunek, który nie może przetrwać bez gatunku niechronionego. A <em>Tetrastigma</em> z kolei jest integralnym składnikiem piętra runa i podrostu puszczy równikowej - nie przeżyje po wycięciu drzew koronowych, które tworzą klimat cienia, wilgoci i temperatury niezbędny dla lian.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>1 pkt</strong> - za poprawna odpowiedz uwzgledniajaca przynajmniej dwie obligatoryjne zaleznosci miedzygatunkowe w lesie rownikowym, w tym jedna z bezposrednim udzialem raflezji (bukietnic).<br><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan lub za brak odpowiedzi.<br><br><strong>Przyklad CKE:</strong> Do bytowania bukietnic konieczne sa okreslone gatunki lian, na ktorych pasozytuja, oraz owady, ktore je zapylaja.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość:</p>\n<ul><li>definicji pasożytnictwa i holopasożytnictwa,</li><li>pojęcia obligatoryjnej zależności ekologicznej (pasożyt-żywiciel),</li><li>pojęcia zapylania i rozsiewania nasion jako usług ekosystemowych.</li></ul>\n<p>Żadne wzory matematyczne ani chemiczne nie są wymagane.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd to odpowiedź zbyt ogólna - <em>„raflezja żyje w lesie równikowym, więc las musi być chroniony&quot;</em>. Klucz CKE wymaga <strong>konkretnej relacji biologicznej</strong>: pasożyt → żywiciel.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Mylenie pasożytnictwa raflezji z mikoryzą lub epifityzmem (np. storczyki). Raflezja to <strong>holopasożyt</strong> - nie ma żadnych własnych organów wegetatywnych. Storczyki epifityczne mają liście i chlorofil - raflezja nie.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pisząc o zapylaniu, nie wystarczy „owady ją zapylają&quot; - należy zaznaczyć, że <strong>konkretne owady</strong> (muchy nekrofagiczne) są niezbędne i <strong>żyją tylko w nienaruszonej puszczy</strong>, co uzasadnia ochronę ekosystemową.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie mylić ochrony gatunkowej (ochrona jednego gatunku) z ochroną ekosystemową - zadanie wprost pyta o <strong>uzasadnienie</strong>, dlaczego ochrona gatunkowa jest niewystarczająca i konieczna jest ochrona całego ekosystemu. Musi pojawić się wyraźny związek przyczynowo-skutkowy.</blockquote>"},{"source":"zadaniazmatur","label":"zadaniazmatur.pl","kind":"text","html":"<p>Do bytowania bukietnic konieczne są określone gatunki lian, na których pasożytuje, i owady, które je zapylają.</p>"}]}