{"id":"biologia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/21.2","paper_id":"biologia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"21.2","points":1,"ptype":"true_false","subject":"biologia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 21.2. (0-1)\nNa podstawie przedstawionych informacji oceń, czy poniższe stwierdzenia są\nprawdziwe. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.\n1.\nJeśli do płazów zaliczymy zarówno gatunki współczesne, jak i najstarsze\nkręgowce lądowe, a także wspólnego przodka płazów i owodniowców, to\npłazy są grupą monofiletyczną.\nP\nF\n2. Wszystkie kręgowce lądowe są grupą parafiletyczną, ponieważ wywodzą\nsię z ryb.\nP\nF\n3. Gady nie są grupą monofiletyczną, ponieważ ich ostatni wspólny przodek\nbył też przodkiem ptaków.\nP\nF\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n19.4.\n20.1.\n20.2.\n21.1.\n21.2.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nMBI_1R","answer":null,"answer_text":"21.2. (0-1)\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawną ocenę wszystkich trzech stwierdzeń dotyczących pokrewieństwa\newolucyjnego wybranych grup taksonomicznych.\n0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje, […]\nformułuje i przedstawia opinie związane\nz omawianymi zagadnieniami biologicznymi,\ndobierając racjonalne argumenty.\nIV. Przegląd różnorodności organizmów\n1. Zasady klasyfikacji i sposoby\nidentyfikacji organizmów. Zdający:\n1) rozróżnia na schemacie grupy mono-.\npara- i polifiletyczne\n3) przedstawia związek między filogenezą\norganizmów a ich klasyfikacją.\nIX. Ewolucja.\n1) Źródła wiedzy o mechanizmach\ni przebiegu ewolucji. Zdający\n4) odczytuje z drzewa filogenetycznego\nrelacje pokrewieństwa ewolucyjnego\ngatunków […].\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje, […]\nformułuje i przedstawia opinie związane\nz omawianymi zagadnieniami\nbiologicznymi, dobierając racjonalne\nargumenty.\nIV. Przegląd różnorodności organizmów\n1. Zasady klasyfikacji i sposoby\nidentyfikacji organizmów. Zdający\n3) przedstawia związek między filogenezą\norganizmów a ich klasyfikacją.\nIX. Ewolucja.\n1) Źródła wiedzy o mechanizmach\ni przebiegu ewolucji. Zdający:\n4) odczytuje z drzewa filogenetycznego\nrelacje pokrewieństwa ewolucyjnego\ngatunków […].\nRozwiązanie\n1. - F, 2. - F, 3. - P\nZadanie 22. (0-2)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Stwierdzenie | Ocena |\n| 1. Płazy (współczesne + najstarsze kręgowce lądowe + wspólny przodek płazów i owodniowców) = monofiletyczne | **F** |\n| 2. Wszystkie kręgowce lądowe są parafiletyczne, bo wywodzą się z ryb | **F** |\n| 3. Gady nie są monofiletyczne, bo ich wspólny przodek był też przodkiem ptaków | **P** |\n\n## Sposób 1 - Definicje kladystyczne krok po kroku\n\nZanim ocenimy każde stwierdzenie, przypomnijmy definicje (kluczowy punkt orientacyjny na maturze):\n\n| Typ grupy | Co zawiera | Czy obejmuje WSZYSTKICH potomków? |\n| **Monofiletyczna (klad)** | wspólny przodek + WSZYSCY jego potomkowie | ✅ TAK |\n| **Parafiletyczna** | wspólny przodek + CZĘŚĆ potomków (wyklucza pewną linię) | ❌ NIE - jakąś linię wyklucza |\n| **Polifiletyczna** | kilka niezależnych linii, BEZ wspólnego przodka dla całej grupy | - |\n\n### Stwierdzenie 1 - analiza\n\nProponujemy do „płazów\" zaliczyć:\n- gatunki współczesne ✔\n- najstarsze kręgowce lądowe (pierwsze czworonogi, np. *Ichthyostega*) ✔\n- **wspólnego przodka płazów i owodniowców** ← to kluczowy element\n\nJeśli dołączamy wspólnego przodka płazów i owodniowców, to logicznie **wszyscy potomkowie tego przodka** tworzą klad - a potomkami są zarówno płazy, jak i **owodniowce (gady + ptaki + ssaki)**. Ponieważ owodniowce **NIE są** zaliczane do „płazów\" w tym eksperymencie myślowym, wykluczona jest cała gałąź. Grupa jest więc **parafiletyczna**, nie monofiletyczna.\n\n> **F - fałszywe.** Dołączenie wspólnego przodka płazów i owodniowców, przy jednoczesnym wykluczeniu owodniowców, daje grupę parafiletyczną, nie monofiletyczną.\n\n### Stwierdzenie 2 - analiza\n\nKręgowce lądowe (tetrapody) = płazy + owodniowce. Pytanie: czy to grupa parafiletyczna „bo wywodzą się z ryb\"?\n\n- Tetrapody mają **jednego wspólnego przodka** (pierwsza ryba, która wyszła na ląd).\n- Do kręgowców lądowych zaliczamy **WSZYSTKICH** potomków tego przodka (włącznie z wtórnie wodnymi np. wielorybami i fokami - bo są tetrapodami).\n- Skoro nie wykluczamy żadnej gałęzi potomnych → **to klad (monofiletyczna)**.\n\nUzasadnienie „bo wywodzą się z ryb\" jest też logicznie nieprawidłowe - **wywodzenie się z grupy X nie czyni grupy Y parafiletyczną**. Parafilia polega na wykluczeniu potomków, a nie na posiadaniu przodka z innej grupy.\n\n> **F - fałszywe.** Wszystkie kręgowce lądowe tworzą grupę **monofiletyczną**. Fakt, że wywodzą się z ryb, nie ma związku z tym, czy sama ta grupa jest para- czy monofiletyczna.\n\n### Stwierdzenie 3 - analiza\n\nTradycyjne „gady\" = żółwie + jaszczurki + węże + krokodyle + (historycznie) dinozaury nieptasie. **Ptaki są wykluczone.**\n\nAle ostatni wspólny przodek gadów był też przodkiem **ptaków** (ptaki to w rzeczywistości dinozaury ptasie - *Aves* jako klad zagnieżdżony w Reptilia). Skoro wykluczamy ptaki, a ich przodek jest zarazem przodkiem „gadów\" → **wykluczamy gałąź potomnych** → parafiletyczna, NIE monofiletyczna.\n\n> **P - prawdziwe.** Gady w tradycyjnym ujęciu są grupą parafiletyczną dokładnie z podanego powodu.\n\n## Sposób 2 - Metoda drzewa filogenetycznego (eliminacja wizualna)\n\nWyobraź sobie uproszczone drzewo:\n\n┌── Ryby (bezżuchwowce, ryby kostne )\n│\nKręgowce──┤ ┌── PŁAZY współczesne\n│ Tetrapody──┤\n└──────────┤ ┌── Gady (żółwie, jaszczurki, węże, krokodyle)\n└──┤\n└── PTAKI ← wykluczone z „gadów\"!\n└── Ssaki\n\n**Test monofilii:** Zaznacz na drzewie wszystkich członków grupy. Jeśli możesz narysować **jedną ciągłą gałąź** obejmującą ich wszystkich BEZ \"wchodzenia\" w zewnętrzne grupy - monofiletyczna. Jeśli musisz wyciąć jakąś gałąź - parafiletyczna.\n\n- **Stwierdzenie 1:** Gdy dołączamy wspólnego przodka płazów+owodniowców → musimy objąć całą gałąź owodniowców (łącznie z gadami i ptakami), a tego nie robimy → **nie jest kladem → F**\n- **Stwierdzenie 2:** Tetrapody = cała gałąź od pierwszego czworonoga. Nie wykluczamy nikogo → **klad → F** (stwierdzenie błędne)\n- **Stwierdzenie 3:** Gady tradycyjne = gałąź reptiliów, ale z wyciętymi ptakami → **parafiletyczna → P** (stwierdzenie słuszne)\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **1 pkt** - za poprawna ocene wszystkich trzech stwierdzen dotyczacych pokrewienstwa ewolucyjnego wybranych grup taksonomicznych.\n> **0 pkt** - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.\n>\n> **Rozwiazanie CKE:** 1. - F, 2. - F, 3. - P.\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość definicji grup monofiletycznych, parafiletycznych i polifiletycznych oraz rozumienie drzew filogenetycznych. Są to pojęcia z działu systematyki i ewolucji.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Błędna ocena | Typowy błąd prowadzący do tej odpowiedzi |\n| **Stwierdzenie 1 → P** | Uczeń myśli: „skoro dodajemy więcej organizmów = łatwiej zbudować klad\". Nie dostrzega, że **dołączenie wspólnego przodka płazów i owodniowców wymusza zaliczenie WSZYSTKICH potomków**, w tym owodniowców których nie ma w grupie. |\n| **Stwierdzenie 2 → P** | Uczeń myli **polifiletyczność** (wielokrotne pochodzenie) z **parafiletycznością**. Albo popełnia błąd: „ryby są parafiletyczne, więc wszystko co z nich pochodzi też\" - to nieprawidłowe wnioskowanie. |\n| **Stwierdzenie 3 → F** | Uczeń uważa, że gady to klad, bo „to samodzielna gromada zwierząt\". Nie zna faktu, że ptaki są ewolucyjnie zagnieżdżone w gadach (Reptilia), co czyni tradycyjne „gady\" grupą parafiletyczną. |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** „Wspólny przodek\" w definicji monofiletycznej to WARUNEK KONIECZNY, ale nie WYSTARCZAJĄCY - klad to przodek + **WSZYSCY** potomkowie. Dołączenie przodka bez wszystkich potomków to wciąż parafiletyzm!\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Ptaki są **gadami** w ujęciu filogenetycznym (*Aves* to klad w obrębie Reptilia). „Gady\" w tradycyjnym, szkolnym rozumieniu (bez ptaków) = parafiletyczne. To jeden z najczęstszych „szokujących\" faktów w systematyce filogenetycznej.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** „Wywodzenie się z ryb\" NIE czyni kręgowców lądowych parafiletycznymi. Parafilia dotyczy relacji WEWNĄTRZ grupy (wykluczenie gałęzi potomnych), nie jej historycznego pochodzenia od innej grupy.","image":"img/biologia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-21.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 21.2. (0-1)<br>Na podstawie przedstawionych informacji oceń, czy poniższe stwierdzenia są<br>prawdziwe. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.<br>1.<br>Jeśli do płazów zaliczymy zarówno gatunki współczesne, jak i najstarsze<br>kręgowce lądowe, a także wspólnego przodka płazów i owodniowców, to<br>płazy są grupą monofiletyczną.<br>P<br>F</p>\n<ol><li>Wszystkie kręgowce lądowe są grupą parafiletyczną, ponieważ wywodzą</li></ol>\n<p>się z ryb.<br>P<br>F</p>\n<ol><li>Gady nie są grupą monofiletyczną, ponieważ ich ostatni wspólny przodek</li></ol>\n<p>był też przodkiem ptaków.<br>P<br>F<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>19.4.<br>20.1.<br>20.2.<br>21.1.<br>21.2.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>1<br>1<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>MBI_1R</p>","answer_text_html":"<p>21.2. (0-1)<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za poprawną ocenę wszystkich trzech stwierdzeń dotyczących pokrewieństwa<br>ewolucyjnego wybranych grup taksonomicznych.<br>0 p. - za każdą inną odpowiedź lub za brak odpowiedzi.<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje, […]<br>formułuje i przedstawia opinie związane<br>z omawianymi zagadnieniami biologicznymi,<br>dobierając racjonalne argumenty.<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów</p>\n<ol><li>Zasady klasyfikacji i sposoby</li></ol>\n<p>identyfikacji organizmów. Zdający:</p>\n<ol><li>rozróżnia na schemacie grupy mono-.</li></ol>\n<p>para- i polifiletyczne</p>\n<ol><li>przedstawia związek między filogenezą</li></ol>\n<p>organizmów a ich klasyfikacją.<br>IX. Ewolucja.</p>\n<ol><li>Źródła wiedzy o mechanizmach</li></ol>\n<p>i przebiegu ewolucji. Zdający</p>\n<ol><li>odczytuje z drzewa filogenetycznego</li></ol>\n<p>relacje pokrewieństwa ewolucyjnego<br>gatunków […].<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje, […]<br>formułuje i przedstawia opinie związane<br>z omawianymi zagadnieniami<br>biologicznymi, dobierając racjonalne<br>argumenty.<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów</p>\n<ol><li>Zasady klasyfikacji i sposoby</li></ol>\n<p>identyfikacji organizmów. Zdający</p>\n<ol><li>przedstawia związek między filogenezą</li></ol>\n<p>organizmów a ich klasyfikacją.<br>IX. Ewolucja.</p>\n<ol><li>Źródła wiedzy o mechanizmach</li></ol>\n<p>i przebiegu ewolucji. Zdający:</p>\n<ol><li>odczytuje z drzewa filogenetycznego</li></ol>\n<p>relacje pokrewieństwa ewolucyjnego<br>gatunków […].<br>Rozwiązanie</p>\n<ol><li>- F, 2. - F, 3. - P</li></ol>\n<p>Zadanie 22. (0-2)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>| Stwierdzenie | Ocena |<br>| 1. Płazy (współczesne + najstarsze kręgowce lądowe + wspólny przodek płazów i owodniowców) = monofiletyczne | <strong>F</strong> |<br>| 2. Wszystkie kręgowce lądowe są parafiletyczne, bo wywodzą się z ryb | <strong>F</strong> |<br>| 3. Gady nie są monofiletyczne, bo ich wspólny przodek był też przodkiem ptaków | <strong>P</strong> |</p>\n<h4>Sposób 1 - Definicje kladystyczne krok po kroku</h4>\n<p>Zanim ocenimy każde stwierdzenie, przypomnijmy definicje (kluczowy punkt orientacyjny na maturze):</p>\n<p>| Typ grupy | Co zawiera | Czy obejmuje WSZYSTKICH potomków? |<br>| <strong>Monofiletyczna (klad)</strong> | wspólny przodek + WSZYSCY jego potomkowie | ✅ TAK |<br>| <strong>Parafiletyczna</strong> | wspólny przodek + CZĘŚĆ potomków (wyklucza pewną linię) | ❌ NIE - jakąś linię wyklucza |<br>| <strong>Polifiletyczna</strong> | kilka niezależnych linii, BEZ wspólnego przodka dla całej grupy | - |</p>\n<h5>Stwierdzenie 1 - analiza</h5>\n<p>Proponujemy do „płazów&quot; zaliczyć:</p>\n<ul><li>gatunki współczesne ✔</li><li>najstarsze kręgowce lądowe (pierwsze czworonogi, np. <em>Ichthyostega</em>) ✔</li><li><strong>wspólnego przodka płazów i owodniowców</strong> ← to kluczowy element</li></ul>\n<p>Jeśli dołączamy wspólnego przodka płazów i owodniowców, to logicznie <strong>wszyscy potomkowie tego przodka</strong> tworzą klad - a potomkami są zarówno płazy, jak i <strong>owodniowce (gady + ptaki + ssaki)</strong>. Ponieważ owodniowce <strong>NIE są</strong> zaliczane do „płazów&quot; w tym eksperymencie myślowym, wykluczona jest cała gałąź. Grupa jest więc <strong>parafiletyczna</strong>, nie monofiletyczna.</p>\n<blockquote><strong>F - fałszywe.</strong> Dołączenie wspólnego przodka płazów i owodniowców, przy jednoczesnym wykluczeniu owodniowców, daje grupę parafiletyczną, nie monofiletyczną.</blockquote>\n<h5>Stwierdzenie 2 - analiza</h5>\n<p>Kręgowce lądowe (tetrapody) = płazy + owodniowce. Pytanie: czy to grupa parafiletyczna „bo wywodzą się z ryb&quot;?</p>\n<ul><li>Tetrapody mają <strong>jednego wspólnego przodka</strong> (pierwsza ryba, która wyszła na ląd).</li><li>Do kręgowców lądowych zaliczamy <strong>WSZYSTKICH</strong> potomków tego przodka (włącznie z wtórnie wodnymi np. wielorybami i fokami - bo są tetrapodami).</li><li>Skoro nie wykluczamy żadnej gałęzi potomnych → <strong>to klad (monofiletyczna)</strong>.</li></ul>\n<p>Uzasadnienie „bo wywodzą się z ryb&quot; jest też logicznie nieprawidłowe - <strong>wywodzenie się z grupy X nie czyni grupy Y parafiletyczną</strong>. Parafilia polega na wykluczeniu potomków, a nie na posiadaniu przodka z innej grupy.</p>\n<blockquote><strong>F - fałszywe.</strong> Wszystkie kręgowce lądowe tworzą grupę <strong>monofiletyczną</strong>. Fakt, że wywodzą się z ryb, nie ma związku z tym, czy sama ta grupa jest para- czy monofiletyczna.</blockquote>\n<h5>Stwierdzenie 3 - analiza</h5>\n<p>Tradycyjne „gady&quot; = żółwie + jaszczurki + węże + krokodyle + (historycznie) dinozaury nieptasie. <strong>Ptaki są wykluczone.</strong></p>\n<p>Ale ostatni wspólny przodek gadów był też przodkiem <strong>ptaków</strong> (ptaki to w rzeczywistości dinozaury ptasie - <em>Aves</em> jako klad zagnieżdżony w Reptilia). Skoro wykluczamy ptaki, a ich przodek jest zarazem przodkiem „gadów&quot; → <strong>wykluczamy gałąź potomnych</strong> → parafiletyczna, NIE monofiletyczna.</p>\n<blockquote><strong>P - prawdziwe.</strong> Gady w tradycyjnym ujęciu są grupą parafiletyczną dokładnie z podanego powodu.</blockquote>\n<h4>Sposób 2 - Metoda drzewa filogenetycznego (eliminacja wizualna)</h4>\n<p>Wyobraź sobie uproszczone drzewo:</p>\n<p>┌── Ryby (bezżuchwowce, ryby kostne )<br>│<br>Kręgowce──┤ ┌── PŁAZY współczesne<br>│ Tetrapody──┤<br>└──────────┤ ┌── Gady (żółwie, jaszczurki, węże, krokodyle)<br>└──┤<br>└── PTAKI ← wykluczone z „gadów&quot;!<br>└── Ssaki</p>\n<p><strong>Test monofilii:</strong> Zaznacz na drzewie wszystkich członków grupy. Jeśli możesz narysować <strong>jedną ciągłą gałąź</strong> obejmującą ich wszystkich BEZ &quot;wchodzenia&quot; w zewnętrzne grupy - monofiletyczna. Jeśli musisz wyciąć jakąś gałąź - parafiletyczna.</p>\n<ul><li><strong>Stwierdzenie 1:</strong> Gdy dołączamy wspólnego przodka płazów+owodniowców → musimy objąć całą gałąź owodniowców (łącznie z gadami i ptakami), a tego nie robimy → <strong>nie jest kladem → F</strong></li><li><strong>Stwierdzenie 2:</strong> Tetrapody = cała gałąź od pierwszego czworonoga. Nie wykluczamy nikogo → <strong>klad → F</strong> (stwierdzenie błędne)</li><li><strong>Stwierdzenie 3:</strong> Gady tradycyjne = gałąź reptiliów, ale z wyciętymi ptakami → <strong>parafiletyczna → P</strong> (stwierdzenie słuszne)</li></ul>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>1 pkt</strong> - za poprawna ocene wszystkich trzech stwierdzen dotyczacych pokrewienstwa ewolucyjnego wybranych grup taksonomicznych.<br><strong>0 pkt</strong> - za kazda inna odpowiedz lub za brak odpowiedzi.<br><br><strong>Rozwiazanie CKE:</strong> 1. - F, 2. - F, 3. - P.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość definicji grup monofiletycznych, parafiletycznych i polifiletycznych oraz rozumienie drzew filogenetycznych. Są to pojęcia z działu systematyki i ewolucji.</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Błędna ocena | Typowy błąd prowadzący do tej odpowiedzi |<br>| <strong>Stwierdzenie 1 → P</strong> | Uczeń myśli: „skoro dodajemy więcej organizmów = łatwiej zbudować klad&quot;. Nie dostrzega, że <strong>dołączenie wspólnego przodka płazów i owodniowców wymusza zaliczenie WSZYSTKICH potomków</strong>, w tym owodniowców których nie ma w grupie. |<br>| <strong>Stwierdzenie 2 → P</strong> | Uczeń myli <strong>polifiletyczność</strong> (wielokrotne pochodzenie) z <strong>parafiletycznością</strong>. Albo popełnia błąd: „ryby są parafiletyczne, więc wszystko co z nich pochodzi też&quot; - to nieprawidłowe wnioskowanie. |<br>| <strong>Stwierdzenie 3 → F</strong> | Uczeń uważa, że gady to klad, bo „to samodzielna gromada zwierząt&quot;. Nie zna faktu, że ptaki są ewolucyjnie zagnieżdżone w gadach (Reptilia), co czyni tradycyjne „gady&quot; grupą parafiletyczną. |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> „Wspólny przodek&quot; w definicji monofiletycznej to WARUNEK KONIECZNY, ale nie WYSTARCZAJĄCY - klad to przodek + <strong>WSZYSCY</strong> potomkowie. Dołączenie przodka bez wszystkich potomków to wciąż parafiletyzm!</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Ptaki są <strong>gadami</strong> w ujęciu filogenetycznym (<em>Aves</em> to klad w obrębie Reptilia). „Gady&quot; w tradycyjnym, szkolnym rozumieniu (bez ptaków) = parafiletyczne. To jeden z najczęstszych „szokujących&quot; faktów w systematyce filogenetycznej.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> „Wywodzenie się z ryb&quot; NIE czyni kręgowców lądowych parafiletycznymi. Parafilia dotyczy relacji WEWNĄTRZ grupy (wykluczenie gałęzi potomnych), nie jej historycznego pochodzenia od innej grupy.</blockquote>"},{"source":"zadaniazmatur","label":"zadaniazmatur.pl","kind":"text","html":"<ol><li>– F, 2. – F, 3. – P</li></ol>"}]}