{"id":"biologia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/4.1","paper_id":"biologia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"4.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4.1. (0-1)\nSformułuj problem badawczy przedstawionego doświadczenia.","answer":null,"answer_text":"4.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIII. Pogłębienie znajomości metodyki badań\nbiologicznych. Zdający […] formułuje\nproblemy badawcze […].\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n8. Rośliny - rozmnażanie się. Zdający\n3) przedstawia [ ] kiełkowanie nasienia\nu rośliny okrytonasiennej.\nVII. Ekologia.\n3. Zależności międzygatunkowe. Zdający\n1) przedstawia źródło konkurencji\nmiędzygatunkowej, jakim jest korzystanie\nprzez różne organizmy z tych samych\nzasobów środowiska.\nSchemat punktowania\n1 p. - za poprawnie sformułowany problem badawczy uwzględniający oba badane gatunki,\nallelopatię i kiełkowanie nasion.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nCzy w perzu znajdują się allelopatiny wpływające na kiełkowanie nasion grochu?\nWpływ substancji w wyciągu z perzu na dynamikę kiełkowania nasion grochu.\nWpływ wyciągu z perzu na zdolność kiełkowania nasion grochu.\nCzy substancje wydzielane przez kłącza perzu wpływają na szybkość kiełkowania nasion\ngrochu?\nCzy perz działa allelopatycznie na kiełkowanie nasion grochu?\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi ogólnych, nieodnoszących się do badanego w doświadczeniu\nwpływu substancji wydzielanych przez kłącza perzu, np. „Wpływ perzu na kiełkowanie nasion\ngrochu”, lub nieodnoszących się do obu gatunków roślin: perzu i grochu.\nNie uznaje się problemów badawczych, które odwołują się jedynie do metodyki\ndoświadczenia, np. „Czy podlewanie nasion grochu wodą, w której moczono kłącza perzu\nwpływa na ich kiełkowanie?”\nNie uznaje się problemów badawczych zakładających, że allelopatiny występują w wyciągu\nz kłączy perzu, np. „Jak allelopatiny z kłączy perzu wpływają na szybkość kiełkowania nasion\ngrochu?”, ponieważ dopiero za pomocą doświadczenia można to sprawdzić.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n> **Czy substancje wydzielane przez kłącza perzu wpływają na kiełkowanie nasion grochu jadalnego?**\n\nlub równoważnie:\n\n> **Jaki wpływ wywiera wyciąg z kłączy perzu na kiełkowanie nasion grochu jadalnego?**\n\n## Sposób 1 - Analiza zmiennych doświadczenia (metoda strukturalna)\n\nProblem badawczy to **pytanie o zależność między zmienną niezależną a zmienną zależną**.\n\n**Krok 1 - Zidentyfikuj zmienną niezależną (czynnik manipulowany):**\nUczniowie celowo różnicowali wodę do podlewania:\n- Zestaw 1 → woda z kłączami perzu (zawiera allelopatyny)\n- Zestaw 2 → czysta woda wodociągowa (kontrola)\n\n➡ Zmienna niezależna = **obecność wyciągu z kłączy perzu w wodzie**\n\n**Krok 2 - Zidentyfikuj zmienną zależną (mierzone zjawisko):**\nUczniowie liczyli, ile nasion wykiełkowało.\n\n➡ Zmienna zależna = **liczba (odsetek) wykiełkowanych nasion grochu / zdolność kiełkowania**\n\n**Krok 3 - Złóż pytanie badawcze:**\nProblem = \"Czy [zmienna niezależna] wpływa na [zmienną zależną]?\"\n\n➡ **„Czy wyciąg z kłączy perzu wpływa na kiełkowanie nasion grochu jadalnego?\"**\n\nMożna też zapytać o KIERUNEK wpływu (pełniejsza wersja):\n➡ **„Jaki wpływ mają substancje zawarte w kłączach perzu na zdolność kiełkowania nasion grochu jadalnego?\"**\n\n## Sposób 2 - Analiza kontekstu biologicznego (allelopatia)\n\nInformacja wstępna mówi wprost o **allelopatynach** - związkach biologicznie czynnych wydzielanych przez chwasty, które mogą działać szkodliwie lub korzystnie na inne rośliny.\n\n**Ścieżka myślenia:**\n- Perz (*Elymus repens*) to typowy chwast polny, który współwystępuje z grochem\n- Kłącza perzu są zanurzone w wodzie → woda przejęła allelopatyny\n- Tą wodą podlewano nasiona grochu → potencjalny efekt allelopatyczny\n- Pytanie: czy allelopatyny perzu **hamują / wspomagają** kiełkowanie?\n\nProblem badawczy z perspektywy biologicznej:\n\n> **„Czy kłącza perzu wydzielają substancje allelopatyczne wpływające na kiełkowanie nasion grochu jadalnego?\"**\n\nlub (jeśli chcemy uniknąć słowa \"allelopatyczne\", bo wnioskujemy do tego dopiero po wynikach):\n\n> **„Czy substancje zawarte w kłączach perzu oddziałują na proces kiełkowania grochu jadalnego?\"**\n\n⚠️ Obie wersje są poprawne - nie zakładamy z góry, czy wpływ będzie **dodatni czy ujemny**, bo to jest właśnie to, co chcemy sprawdzić!\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **1 pkt** - za poprawnie sformulowany problem badawczy uwzgledniajacy oba badane gatunki, allelopatie i kielkowanie nasion.\n> **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan lub za brak odpowiedzi.\n>\n> **Uwaga CKE:** Nie uznaje sie problemow ogolnych nieodnoszacych sie do substancji z klaczy perzu lub do obu gatunkow, problemow odwolujacych sie tylko do metodyki, ani zakladajacych z gory, ze allelopatyny wystepuja w wyciagu (to dopiero ma sprawdzic doswiadczenie).\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - formułowanie problemu badawczego opiera się wyłącznie na analizie opisu doświadczenia i znajomości struktury metodologicznej (zmienna niezależna → zależna → pytanie).\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - Hipoteza zamiast problemu:** Uczeń pisze „Wyciąg z kłączy perzu hamuje kiełkowanie grochu\" - to **hipoteza** (twierdzenie do sprawdzenia), a problem badawczy musi być **pytaniem**. Zawsze kończ znakiem zapytania!\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - Za wąskie pytanie:** „Czy woda z kłączami perzu różni się od wody wodociągowej?\" - nie nawiązuje do zmiennej zależnej (kiełkowanie). Pytanie MUSI łączyć obie zmienne.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - Zakładanie wyniku w pytaniu:** „Dlaczego wyciąg z kłączy perzu hamuje kiełkowanie grochu?\" - zakładamy z góry, że hamuje (ujemna allelopatia), a eksperyment właśnie ma to zbadać. Poprawne pytanie jest **neutralne** co do kierunku wpływu.\n\n> ⚠️ **Pułapka 4 - Mylenie problemu z celem:** „Celem doświadczenia było sprawdzenie wpływu perzu na groch\" - to opis celu, nie problem badawczy. Problem = **pytanie**; cel = **zdanie twierdzące opisujące zamiar badaczy**.","image":"img/biologia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-4.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 4.1. (0-1)
Sformułuj problem badawczy przedstawionego doświadczenia.

","answer_text_html":"

4.1. (0-1)
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
III. Pogłębienie znajomości metodyki badań
biologicznych. Zdający […] formułuje
problemy badawcze […].
IV. Przegląd różnorodności organizmów.

\n
  1. Rośliny - rozmnażanie się. Zdający
  2. przedstawia [ ] kiełkowanie nasienia
\n

u rośliny okrytonasiennej.
VII. Ekologia.

\n
  1. Zależności międzygatunkowe. Zdający
  2. przedstawia źródło konkurencji
\n

międzygatunkowej, jakim jest korzystanie
przez różne organizmy z tych samych
zasobów środowiska.
Schemat punktowania
1 p. - za poprawnie sformułowany problem badawczy uwzględniający oba badane gatunki,
allelopatię i kiełkowanie nasion.
0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.
Przykładowe rozwiązania
Czy w perzu znajdują się allelopatiny wpływające na kiełkowanie nasion grochu?
Wpływ substancji w wyciągu z perzu na dynamikę kiełkowania nasion grochu.
Wpływ wyciągu z perzu na zdolność kiełkowania nasion grochu.
Czy substancje wydzielane przez kłącza perzu wpływają na szybkość kiełkowania nasion
grochu?
Czy perz działa allelopatycznie na kiełkowanie nasion grochu?
Uwaga:
Nie uznaje się odpowiedzi ogólnych, nieodnoszących się do badanego w doświadczeniu
wpływu substancji wydzielanych przez kłącza perzu, np. „Wpływ perzu na kiełkowanie nasion
grochu”, lub nieodnoszących się do obu gatunków roślin: perzu i grochu.
Nie uznaje się problemów badawczych, które odwołują się jedynie do metodyki
doświadczenia, np. „Czy podlewanie nasion grochu wodą, w której moczono kłącza perzu
wpływa na ich kiełkowanie?”
Nie uznaje się problemów badawczych zakładających, że allelopatiny występują w wyciągu
z kłączy perzu, np. „Jak allelopatiny z kłączy perzu wpływają na szybkość kiełkowania nasion
grochu?”, ponieważ dopiero za pomocą doświadczenia można to sprawdzić.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n
Czy substancje wydzielane przez kłącza perzu wpływają na kiełkowanie nasion grochu jadalnego?
\n

lub równoważnie:

\n
Jaki wpływ wywiera wyciąg z kłączy perzu na kiełkowanie nasion grochu jadalnego?
\n

Sposób 1 - Analiza zmiennych doświadczenia (metoda strukturalna)

\n

Problem badawczy to pytanie o zależność między zmienną niezależną a zmienną zależną.

\n

Krok 1 - Zidentyfikuj zmienną niezależną (czynnik manipulowany):
Uczniowie celowo różnicowali wodę do podlewania:

\n\n

➡ Zmienna niezależna = obecność wyciągu z kłączy perzu w wodzie

\n

Krok 2 - Zidentyfikuj zmienną zależną (mierzone zjawisko):
Uczniowie liczyli, ile nasion wykiełkowało.

\n

➡ Zmienna zależna = liczba (odsetek) wykiełkowanych nasion grochu / zdolność kiełkowania

\n

Krok 3 - Złóż pytanie badawcze:
Problem = "Czy [zmienna niezależna] wpływa na [zmienną zależną]?"

\n

➡ „Czy wyciąg z kłączy perzu wpływa na kiełkowanie nasion grochu jadalnego?"

\n

Można też zapytać o KIERUNEK wpływu (pełniejsza wersja):
➡ „Jaki wpływ mają substancje zawarte w kłączach perzu na zdolność kiełkowania nasion grochu jadalnego?"

\n

Sposób 2 - Analiza kontekstu biologicznego (allelopatia)

\n

Informacja wstępna mówi wprost o allelopatynach - związkach biologicznie czynnych wydzielanych przez chwasty, które mogą działać szkodliwie lub korzystnie na inne rośliny.

\n

Ścieżka myślenia:

\n\n

Problem badawczy z perspektywy biologicznej:

\n
„Czy kłącza perzu wydzielają substancje allelopatyczne wpływające na kiełkowanie nasion grochu jadalnego?"
\n

lub (jeśli chcemy uniknąć słowa "allelopatyczne", bo wnioskujemy do tego dopiero po wynikach):

\n
„Czy substancje zawarte w kłączach perzu oddziałują na proces kiełkowania grochu jadalnego?"
\n

⚠️ Obie wersje są poprawne - nie zakładamy z góry, czy wpływ będzie dodatni czy ujemny, bo to jest właśnie to, co chcemy sprawdzić!

\n

Schemat oceniania CKE

\n
1 pkt - za poprawnie sformulowany problem badawczy uwzgledniajacy oba badane gatunki, allelopatie i kielkowanie nasion.
0 pkt - za odpowiedz niespelniajaca wymagan lub za brak odpowiedzi.

Uwaga CKE: Nie uznaje sie problemow ogolnych nieodnoszacych sie do substancji z klaczy perzu lub do obu gatunkow, problemow odwolujacych sie tylko do metodyki, ani zakladajacych z gory, ze allelopatyny wystepuja w wyciagu (to dopiero ma sprawdzic doswiadczenie).
\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n

W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - formułowanie problemu badawczego opiera się wyłącznie na analizie opisu doświadczenia i znajomości struktury metodologicznej (zmienna niezależna → zależna → pytanie).

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Pułapka 1 - Hipoteza zamiast problemu: Uczeń pisze „Wyciąg z kłączy perzu hamuje kiełkowanie grochu" - to hipoteza (twierdzenie do sprawdzenia), a problem badawczy musi być pytaniem. Zawsze kończ znakiem zapytania!
\n
⚠️ Pułapka 2 - Za wąskie pytanie: „Czy woda z kłączami perzu różni się od wody wodociągowej?" - nie nawiązuje do zmiennej zależnej (kiełkowanie). Pytanie MUSI łączyć obie zmienne.
\n
⚠️ Pułapka 3 - Zakładanie wyniku w pytaniu: „Dlaczego wyciąg z kłączy perzu hamuje kiełkowanie grochu?" - zakładamy z góry, że hamuje (ujemna allelopatia), a eksperyment właśnie ma to zbadać. Poprawne pytanie jest neutralne co do kierunku wpływu.
\n
⚠️ Pułapka 4 - Mylenie problemu z celem: „Celem doświadczenia było sprawdzenie wpływu perzu na groch" - to opis celu, nie problem badawczy. Problem = pytanie; cel = zdanie twierdzące opisujące zamiar badaczy.
"}]}