{"id":"biologia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad/6.2","paper_id":"biologia-2017-maj-matura-rozszerzona","number":"6.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2017,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.2. (0-1)\nOkreśl, jaki rodzaj przeobrażenia występuje w rozwoju turkucia podjadka. Odpowiedź\nuzasadnij, odwołując się do tych cech jego larw, które są widoczne na rysunku.","answer":null,"answer_text":"6.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje [ ],\nformułuje i przedstawia opinie związane\nz omawianymi zagadnieniami biologicznymi,\ndobierając racjonalne argumenty.\nIV. Poszukiwanie, wykorzystanie i tworzenie\ninformacji. Zdający odczytuje, selekcjonuje,\n[ ] informacje [ ].\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n11. Zwierzęta bezkręgowe. Zdający:\n9) rozróżnia skorupiaki, pajęczaki, wije\ni owady oraz porównuje [ ] budowę [ ]\ntych grup\n10) porównuje przeobrażenie zupełne\ni niezupełne owadów.\nSchemat punktowania\n1 p. - za określenie, że jest to przeobrażenie niezupełne, oraz uzasadnienie odnoszące się\ndo podobieństwa budowy zewnętrznej larwy do imago.\n0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nJest to rozwój z przeobrażeniem niezupełnym, ponieważ budowa larwy jest podobna\ndo imago.\nPrzeobrażenie niezupełne, ponieważ larwy przypominają wyglądem postać dorosłą, ale są\nmniejsze.\nJest to hemimetabolia, ponieważ larwa przedstawiona na rysunku jest podobna do imago,\nale nie ma skrzydeł.\nUwaga:\nDopuszcza się określenie: przeobrażenie niecałkowite, półprzeobrażenie.\nNie uznaje się odpowiedzi: przeobrażenie niepełne, przeobrażenie częściowe, przeobrażenie\npośrednie, przeobrażenie proste.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Rodzaj przeobrażenia:** niezupełne (hemimetabolia / ametabolia niezupełna)\n\n**Uzasadnienie:** Larwy (nimfy) turkucia podjadka są morfologicznie podobne do postaci dorosłej - mają taki sam plan budowy ciała, charakterystyczne kopalne przednie odnóża i widoczne zawiązki skrzydeł (nie przechodzą stadium poczwarki).\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: cechy larwy a typ przeobrażenia\n\n**Kryterium rozróżnienia** typów przeobrażeń opiera się na tym, **jak bardzo larwa różni się od imago**:\n\n| Cecha | Przeobrażenie niezupełne | Przeobrażenie zupełne |\n| Wygląd larwy | podobny do imago | zupełnie inny (np. gąsienica) |\n| Stadium poczwarki | ❌ brak | ✅ jest |\n| Stadia: | jajo → nimfa → imago | jajo → larwa → poczwarka → imago |\n| Przykłady | szarańcza, świerszcz, **turkuć** | motyl, mucha, chrząszcz |\n\n**Co widać na rysunku** (nimfy turkucia podjadka):\n1. **Podobny kształt ciała** do postaci dorosłej - to samo ułożenie segmentów, głowa-tułów-odwłok\n2. **Charakterystyczne kopalne przednie odnóża** - identyczne jak u imago, przystosowane do ryjcia gleby\n3. **Widoczne zawiązki skrzydeł** - stopniowo rosną w kolejnych wylinkach (nie pojawiają się nagle jak u owadów holometabolicznych)\n\n**Wniosek:** Skoro larwy są podobne do imago i nie ma stadium poczwarki → **przeobrażenie niezupełne**.\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez systematykę owadów\n\nTurkuć podjadek (*Gryllotalpa gryllotalpa*) należy do:\n- Rząd: **Orthoptera** (prostoskrzydłe) → świerszcze, szarańcza, koniki polne\n- Prostoskrzydłe to klasyczna grupa **Hemimetabola** (przeobrażenie niezupełne)\n\n**Weryfikacja przez analogię:** Świerszcz domowy (*Acheta domesticus*) - ten sam rząd, ta sama droga rozwojowa: jajo → nimfa → imago. Nimfy świerszcza wyglądają jak miniaturowe dorosłe - identycznie jak turkuć.\n\n**Dlaczego to nie jest ametabolia (przeobrażenie proste)?**\nAmetabolia = brak jakichkolwiek przeobrażeń (np. rybiki - *Lepisma*). Turkuć **ma** wyraźne stadia i wylinki, więc to **niezupełne**, nie proste.\n\n## Sposób 3 - Wnioskowanie z obecności / braku poczwarki\n\nKluczowe pytanie diagnostyczne: **„Czy między larwą a imaginem jest poczwarka?\"**\n\n- U motyla: gąsienica → **poczwarka (chryzalida)** → motyl ✅ zupełne\n- U muchy: larwa (czerw) → **poczwarka** → mucha ✅ zupełne\n- U turkucia: nimfa → **brak poczwarki** → imago ❌ niezupełne\n\nNa rysunku widać kolejne stadia nimf **stopniowo** powiększające zawiązki skrzydeł - to wzrost stopniowy (progresywny), a nie skokowa metamorfoza wewnątrz poczwarki. **Brak poczwarki = niezupełne**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> **1 pkt** - za okreslenie, ze jest to przeobrazenie niezupelne, oraz uzasadnienie odnoszace sie do podobienstwa budowy zewnetrznej larwy do imago.\n> **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan lub za brak odpowiedzi.\n>\n> **Uwaga CKE:** Dopuszcza sie: przeobrazenie niecalkowite, polprzeobrazenie. Nie uznaje sie: przeobrazenie niepelne / czesciowe / posrednie / proste.\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość systematyki owadów i definicji typów przeobrażeń. Karta wzorów nie zawiera tabel zoologicznych.\n\n## Częste błędne odpowiedzi\n\n| Błędna odpowiedź | Dlaczego niepoprawna |\n| „Przeobrażenie zupełne\" | Uczeń myśli, że duża różnica między larwą a dorosłym → ale to kryterium odwrotne; nimfy turkucia **są podobne** do imago |\n| „Ametabolia\" | Mylenie z rybikiami (Lepisma); turkuć **ma** wylinki i stadia - to nie jest brak przeobrażenia |\n| „Niezupełne\" bez uzasadnienia z rysunku | Klucz CKE wymaga **konkretnych cech z rysunku** - samo podanie nazwy to 0 pkt |\n| „Bo turkuć jest podobny do świerszcza\" | Za mało konkretne - trzeba opisać cechy **widoczne na rysunku**, nie odwoływać się do innego gatunku |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Klucz CKE wymaga **dwóch elementów naraz**: nazwa przeobrażenia + uzasadnienie przez cechy z rysunku. Sama nazwa = 0 pkt!\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie pisz „bo larwa wygląda jak dorosły\" - to za ogólnie. Wskaż **konkretną cechę**: kopalne przednie odnóża, zawiązki skrzydeł, podobna segmentacja ciała.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie mylić „przeobrażenia niezupełnego\" z „ametabolią\" - ametabolia to brak przeobrażenia (pierwogąbczaki, skrytoszczękie). Turkuć zmienia się wyraźnie (wylinki, wzrost zawiązków skrzydeł) - to niezupełne, nie zerowe.","image":"img/biologia-2017-maj-matura-rozszerzona/zad-6.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2017 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 6.2. (0-1)<br>Określ, jaki rodzaj przeobrażenia występuje w rozwoju turkucia podjadka. Odpowiedź<br>uzasadnij, odwołując się do tych cech jego larw, które są widoczne na rysunku.</p>","answer_text_html":"<p>6.2. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje [ ],<br>formułuje i przedstawia opinie związane<br>z omawianymi zagadnieniami biologicznymi,<br>dobierając racjonalne argumenty.<br>IV. Poszukiwanie, wykorzystanie i tworzenie<br>informacji. Zdający odczytuje, selekcjonuje,<br>[ ] informacje [ ].<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów.</p>\n<ol><li>Zwierzęta bezkręgowe. Zdający:</li><li>rozróżnia skorupiaki, pajęczaki, wije</li></ol>\n<p>i owady oraz porównuje [ ] budowę [ ]<br>tych grup</p>\n<ol><li>porównuje przeobrażenie zupełne</li></ol>\n<p>i niezupełne owadów.<br>Schemat punktowania<br>1 p. - za określenie, że jest to przeobrażenie niezupełne, oraz uzasadnienie odnoszące się<br>do podobieństwa budowy zewnętrznej larwy do imago.<br>0 p. - za odpowiedź, która nie spełnia powyższych wymagań, lub za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>Jest to rozwój z przeobrażeniem niezupełnym, ponieważ budowa larwy jest podobna<br>do imago.<br>Przeobrażenie niezupełne, ponieważ larwy przypominają wyglądem postać dorosłą, ale są<br>mniejsze.<br>Jest to hemimetabolia, ponieważ larwa przedstawiona na rysunku jest podobna do imago,<br>ale nie ma skrzydeł.<br>Uwaga:<br>Dopuszcza się określenie: przeobrażenie niecałkowite, półprzeobrażenie.<br>Nie uznaje się odpowiedzi: przeobrażenie niepełne, przeobrażenie częściowe, przeobrażenie<br>pośrednie, przeobrażenie proste.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Rodzaj przeobrażenia:</strong> niezupełne (hemimetabolia / ametabolia niezupełna)</p>\n<p><strong>Uzasadnienie:</strong> Larwy (nimfy) turkucia podjadka są morfologicznie podobne do postaci dorosłej - mają taki sam plan budowy ciała, charakterystyczne kopalne przednie odnóża i widoczne zawiązki skrzydeł (nie przechodzą stadium poczwarki).</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: cechy larwy a typ przeobrażenia</h4>\n<p><strong>Kryterium rozróżnienia</strong> typów przeobrażeń opiera się na tym, <strong>jak bardzo larwa różni się od imago</strong>:</p>\n<p>| Cecha | Przeobrażenie niezupełne | Przeobrażenie zupełne |<br>| Wygląd larwy | podobny do imago | zupełnie inny (np. gąsienica) |<br>| Stadium poczwarki | ❌ brak | ✅ jest |<br>| Stadia: | jajo → nimfa → imago | jajo → larwa → poczwarka → imago |<br>| Przykłady | szarańcza, świerszcz, <strong>turkuć</strong> | motyl, mucha, chrząszcz |</p>\n<p><strong>Co widać na rysunku</strong> (nimfy turkucia podjadka):</p>\n<ol><li><strong>Podobny kształt ciała</strong> do postaci dorosłej - to samo ułożenie segmentów, głowa-tułów-odwłok</li><li><strong>Charakterystyczne kopalne przednie odnóża</strong> - identyczne jak u imago, przystosowane do ryjcia gleby</li><li><strong>Widoczne zawiązki skrzydeł</strong> - stopniowo rosną w kolejnych wylinkach (nie pojawiają się nagle jak u owadów holometabolicznych)</li></ol>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Skoro larwy są podobne do imago i nie ma stadium poczwarki → <strong>przeobrażenie niezupełne</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja przez systematykę owadów</h4>\n<p>Turkuć podjadek (<em>Gryllotalpa gryllotalpa</em>) należy do:</p>\n<ul><li>Rząd: <strong>Orthoptera</strong> (prostoskrzydłe) → świerszcze, szarańcza, koniki polne</li><li>Prostoskrzydłe to klasyczna grupa <strong>Hemimetabola</strong> (przeobrażenie niezupełne)</li></ul>\n<p><strong>Weryfikacja przez analogię:</strong> Świerszcz domowy (<em>Acheta domesticus</em>) - ten sam rząd, ta sama droga rozwojowa: jajo → nimfa → imago. Nimfy świerszcza wyglądają jak miniaturowe dorosłe - identycznie jak turkuć.</p>\n<p><strong>Dlaczego to nie jest ametabolia (przeobrażenie proste)?</strong><br>Ametabolia = brak jakichkolwiek przeobrażeń (np. rybiki - <em>Lepisma</em>). Turkuć <strong>ma</strong> wyraźne stadia i wylinki, więc to <strong>niezupełne</strong>, nie proste.</p>\n<h4>Sposób 3 - Wnioskowanie z obecności / braku poczwarki</h4>\n<p>Kluczowe pytanie diagnostyczne: <strong>„Czy między larwą a imaginem jest poczwarka?&quot;</strong></p>\n<ul><li>U motyla: gąsienica → <strong>poczwarka (chryzalida)</strong> → motyl ✅ zupełne</li><li>U muchy: larwa (czerw) → <strong>poczwarka</strong> → mucha ✅ zupełne</li><li>U turkucia: nimfa → <strong>brak poczwarki</strong> → imago ❌ niezupełne</li></ul>\n<p>Na rysunku widać kolejne stadia nimf <strong>stopniowo</strong> powiększające zawiązki skrzydeł - to wzrost stopniowy (progresywny), a nie skokowa metamorfoza wewnątrz poczwarki. <strong>Brak poczwarki = niezupełne</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote><strong>1 pkt</strong> - za okreslenie, ze jest to przeobrazenie niezupelne, oraz uzasadnienie odnoszace sie do podobienstwa budowy zewnetrznej larwy do imago.<br><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan lub za brak odpowiedzi.<br><br><strong>Uwaga CKE:</strong> Dopuszcza sie: przeobrazenie niecalkowite, polprzeobrazenie. Nie uznaje sie: przeobrazenie niepelne / czesciowe / posrednie / proste.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość systematyki owadów i definicji typów przeobrażeń. Karta wzorów nie zawiera tabel zoologicznych.</p>\n<h4>Częste błędne odpowiedzi</h4>\n<p>| Błędna odpowiedź | Dlaczego niepoprawna |<br>| „Przeobrażenie zupełne&quot; | Uczeń myśli, że duża różnica między larwą a dorosłym → ale to kryterium odwrotne; nimfy turkucia <strong>są podobne</strong> do imago |<br>| „Ametabolia&quot; | Mylenie z rybikiami (Lepisma); turkuć <strong>ma</strong> wylinki i stadia - to nie jest brak przeobrażenia |<br>| „Niezupełne&quot; bez uzasadnienia z rysunku | Klucz CKE wymaga <strong>konkretnych cech z rysunku</strong> - samo podanie nazwy to 0 pkt |<br>| „Bo turkuć jest podobny do świerszcza&quot; | Za mało konkretne - trzeba opisać cechy <strong>widoczne na rysunku</strong>, nie odwoływać się do innego gatunku |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Klucz CKE wymaga <strong>dwóch elementów naraz</strong>: nazwa przeobrażenia + uzasadnienie przez cechy z rysunku. Sama nazwa = 0 pkt!</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie pisz „bo larwa wygląda jak dorosły&quot; - to za ogólnie. Wskaż <strong>konkretną cechę</strong>: kopalne przednie odnóża, zawiązki skrzydeł, podobna segmentacja ciała.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie mylić „przeobrażenia niezupełnego&quot; z „ametabolią&quot; - ametabolia to brak przeobrażenia (pierwogąbczaki, skrytoszczękie). Turkuć zmienia się wyraźnie (wylinki, wzrost zawiązków skrzydeł) - to niezupełne, nie zerowe.</blockquote>"}]}